गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

२ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १५७ 'मम चित्तमनु' मच्चित्तानुकूलं 'ते' तव 'चित्तं' मनः 'अस्तु' भवतु । 'एकमनाः' अनन्यचित्ता त्वम् 'मम वाचं' 'जुषस्व' सेवस्व(१) । हृष्टचित्ताऽऽदरेण कुरु । 'त्वा' त्वां स 'मह्यम्' मदर्थं ( माम्प्रसादयितुम् ) 'नियुनक्तु' नियोजयतु अन्तर्भावितण्यर्थो युजिरत्र ॥ इति ॥ १५ ॥ समाप्तासूहन्ति(२) ॥ १६ ॥ इति श्रीमद्गोभिलीये गृह्यसूत्रे द्वि० प्र० स्य द्वितीया कण्डिका ॥ २ ॥ २ ॥ ॐ ॥ समाप्तासु पाणिग्रहणक्रियासु वरसहाया वधूं विद्यादिसम्पन्नं ब्राह्मणकुलं यत्र तत्र उद्वहन्ति—उद्वहेयुर्नयेयुरित्यर्थः । तथाच गृह्यसंग्रहे— “यत्र विद्या च वृत्तञ्च सत्यं धर्मः शमोदमः । अभिरूपः स विज्ञेयः स्वाश्रमे यो

बुधे रम्ये” इति मेदिनी । अत्राभिरूप्यं ब्राह्मणकुलं विशिंषदस्य गुणोभवति । स चेदुपादीयमानः प्रधानमुपरुणद्धि, गुणत्वमस्य नावकल्पते । गुणोहि प्रधान- मुपकर्तुं व्याप्रीयते नैतदुपरोद्धुम् । अतएव वेद्यामेवान्ततः कर्म्म कर्त्तव्यम् । कर्म्मणः प्रधानत्वात् । तथाच गृहान्तरम्--“अथोत्तरविवाहः प्रागुदीच्याम- न्यत्र(१) वा ब्राह्मणकुले मन्त्रवति, वेद्यां वा”इति । अस्मादप्यवगम्यते । इतः प्रभृति “उत्तरविवाह”समाख्यं कर्म्मेति ॥ १ ॥ अत्राग्निरुपसमाहितोभवति ॥ २ ॥ अत्रोक्तविधे ब्राह्मणकुले । उपसमाहितः-लक्षणं कृत्वा स्थापितः । लक्षणं कृत्वेति सूत्रशेषतयैव केचित्पठन्ति । वेद्याञ्च करणे प्रधानमात्रस्यैव कर्त्तव्यता, आवृच्च तन्त्रेणैव स्यात् “गणेष्वेकम्परिसमूहनमि-”ति वचनात् । एवञ्च वेद्या- ङ्करणपक्षे एतस्यापि कर्म्मणोऽनन्तरमेव मन्त्रसमापनं न तु पाणिग्रहणकर्म्मणः परत एवेति बोध्यम् ॥ २ ॥ अपरेणाऽग्निमानडुहं रोहितञ्चर्म्म प्राग्ग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्णम्भवति॥३॥ अपरेणाऽग्निम् । अग्नेः पश्चात् । आनडुहं-वार्षभं रोहितं लोहित(२)व- र्णं, तदभावेऽन्यदपि “गुणलोपेन प्रधानस्ये-”ति न्यायात् । चर्म्म-शुष्कम् । प्राग्ग्रीवम्-पूर्वशिरस्कम् । उत्तरलोम-उत्तरे उपरिष्टालोमानि सन्त्यस्येति तथा- विधं यथाभवति तथा । आस्तीर्णं प्रसारितम्भवति । उपवेशनार्थं वध्वाः । क- र्तुरनियमः ॥ ३ ॥ तस्मिन्नेनां वाग्यतामुपवेशयन्ति ॥ ४ ॥ तस्मिंश्चर्म्मणि । एनां वधूं वाग्यतां-नियमितवचनाम् । ( कृतमौनाम् ) उपवेशयन्ति । य एव केचित्कन्यापक्षीयाः ॥ ४ ॥ सा खल्वास्त एवानक्षत्रदर्शनात् ॥ ५ ॥ सा वधूः । नक्षत्रदर्शनं यावदुपविष्टैव तत्र तिष्ठेत् । अन्यत्रात्ययिकादि- त्यर्थः । एवशब्दादधुनाऽपीत्यर्थ इति भाष्यकारः । दिवा विवाहविषयमेतद्व- चनम् ॥ ५१ ॥ प्रोक्ते नक्षत्रे षडाज्याहुतीर्जुहोति “रेखासन्धिष्वे”-तत्प्रभृतिभिः॥६॥ ( मं० ब्रा० १।३।१-६ ) प्रोक्ते-इति । केनापि नक्षत्रमुदितमित्युक्ते इत्यर्थः । अत्राज्यतन्त्रविहितो- ( १ ) उक्तविध्युक्तब्राह्मणगृहे । तदलाभे वेद्यामपीत्यर्थः ॥ ( २ ) “रोहितोलोहितोरक्तः” इत्यमराद्रक्तवर्णमित्यर्थः ॥ एष आचारोयुगान्तर- विषयः ।

२ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १५६ महाव्याहृतिहोमः पुरस्ताच्चोपरिष्टाच भवति । आज्यभागौ स्विष्टकृच्च न भवन्तीत्यवगन्तव्यम् ॥ ६ ॥ मन्त्रा यथा- “रेखासन्धिषु पद्मस्वावर्त्तेषु च यानि ते । तानि ते पूर्णाहुत्या सर्वाणि शमयाम्यह ँस्वाहा ॥ १ ॥ “केशेषु यच्च पापकमीक्षिते रुदिते च यत् । ” ” ॥ २ ॥ “शीले यच्च पापकम्भाषित हसिते च यत् । ” ” ॥ ३ ॥ “आरोकेषु च दन्तेषु हस्तयोः पादयोश्च यत् । ” ” ॥ ४ ॥ “ऊर्वोरुपस्थे जङ्घयोः सन्धानेषु च यानि ते । ” ” ॥ ५ ॥ यानि कानि च घोराणि सर्वाङ्गेषु तवाभवन् । पूर्णाहुतिभिराज्यस्य सर्वाणि तान्यशीशम ँ स्वाहा ॥ ६ ॥ एषामर्थाः । हे कन्यके ! ‘ते’ तव ‘रेखासन्धिषु’ हस्तादिरेखासन्धिस्यानेषु । ‘पद्मषु’-नेत्रपिधानस्यानेषु । ‘आवर्त्तेषु’ ककुदावर्त्ताद्यभिधेषु लोमसन्निवेश- विशेषेषु । ककुन्दरादिद्वारेषु वा ।(१) ‘च’ कारः समुच्चयार्थः । एवमनेकधा ‘यानि’ अलक्षणानि ‘ते’ तव सन्ति । ‘तानि’ ‘सर्वाणि’ अशेषारिण ‘अहं’ पाणिग्राहः ‘शमयामि’ शान्तिङ्गमयामि । तदेतत् ‘स्वाहा’ सुहुतमस्तु ॥ १ ॥ हे कन्ये ? ‘यत्’ ‘ते’ तव ‘केशेषु’ चिकुरेषु ‘ईक्षिते’ दर्शने । ‘च’ ‘यत्’ ‘रुदिते’ अश्रुविमोचने यत् किञ्चित् ‘पातकम्’ अलक्षणमस्ति । ‘तानि’ ‘सर्वाण्य’पि ‘ते’ तवसम्बन्धीनि‘पूर्णाहुत्ये’-त्यादि गतार्थम् ॥ २ ॥ हे कन्यके! ‘यत्’ ‘ते’ तव ‘शीले’ वृत्ते (चरित्रे) ‘च’ कारादामिरूप्ये ‘भा- षिते’ वचने ‘हसिते’ हसने ‘च’ काराद्गमने ‘यत्पापकम्’ अलक्षणमस्ति । ता- नि सर्वाणी” त्यादि गतार्थम् ॥३॥ हे कन्यके ? ‘यत्’ ‘ते’ तव ‘आ’ समन्तात् ‘रोकेषु’ दन्तच्छिद्रेषु ‘छिद्रं निर्व्यथनं रोकं रन्ध्रं श्वभ्र”-मित्यमरः । ‘दन्तेषु’ ‘यच्चहस्तयोः पाद्योः’ ‘च’ कारादङ्गुलफयोः ‘पापकम्’ अलक्षणमस्ति । तानि सर्वाणीत्यादि गतार्थम् ॥ ४ ॥ एवं ‘सन्धानेषु’ रेखासन्धिव्यतिरिक्तेषु सन्धि- स्थानेषु ‘च’ कारान्मुखे यान्यलक्षणानीत्यादिगतार्थम् ॥ ५ ॥ ‘यानि’ प्रकृतान्य- प्रकृतानि च ‘कानि च’ कानिचित् । ‘घोराणि’ क्रूराणि लक्षणानि ‘तव सर्वा- ङ्गेषु’ अभवन्’ । तानि सर्वाणि’ ‘आज्यस्य पूर्णाहुतिभिः’ ‘अहम्’ ‘अशीशमम्’ अनाशयम् । तदेत‘स्वाहा’ सुहुतमस्तु ॥ ६ ॥ आहुतेराहुतेस्तु सम्पातं मूर्द्धनि वध्वा अवनयेत् ॥ ७ ॥ आहुतेराहुतेरिति । प्रत्याहुति शेषं स्रुवलग्नमाज्यं वधूरशिरसि दद्यात । ( १ ) नितम्बस्थौ ( पृष्ठवंशाधोभागे विद्यमानौ ) कूपकौ ( गतौ ) कुकुन्दरे उच्ये-

? Wait, look at the end of the verb: त, then space, then इ, त, ि = इति! Wait, why does it end in 'त' and not 'ते'? Wait, let's zoom in on that word: मन्त्रपाठो वि रु द् ध य त (with an 'े'? No, wait! Look at the top line: is there an 'े' on त? No, the 'े' is on च: चेन्न!) Wait, let's look at the letter before इति: य followed by त: Wait, is it "विरुद्धयत" or "विरुद्धयते"? Look above 'त': there is nothing above 'त'! Wait, is it "विरुद्ध्यत इति"? Or is it "विरुद्धयत इति"? Let's check the letters: वि - रु - द्ध - य - त. Wait, is it 'द्' + 'ध'? Yes, द्ध. Then य? No, wait! Could it be: "विरुद्ध इति चेन्न"? Wait, count the syllables between 'रु' and 'इति': There are two letters:

1. द्ध (or द्ध ?)
2. य ? No! Is it 'ध'? Wait, look at "प्रतिषिद्धेऽपि" in line 13: 'द्' + 'ध' = द्ध. Now look at this word in line 12: व ि

२ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २६१ अथैनामनुमन्त्रयते-“ध्रुवा द्यौरि-”त्येतयर्चा ॥ १२ ॥ ( मं०ब्रा० १।३।८ ) अथानन्तरमेष एनां—वधूं प्रकरणाद्धरः । अनुमन्त्रणोक्तेरनामिकाग्रेण स्पृशन्निति गम्यते । उक्त-( २।२।१४ सू० )-वचनात् । मन्त्रोयथा— “ध्रु॒वाद्यौर्ध्रु॒वा पृ॑थि॒वी ध्रु॒वं विश्व॑मि॒दञ्जग॑त् । ध्रु॒वासः॒ पर्व॑ता इ॒मे ध्रु॒वा स्त्री प॑तिकु॒ले इ॒यम्” ॥ ८ ॥ इति । अस्यार्थः । अत्र यथा—तथेत्यध्याहायमर्थसाङ्गत्यार्थम् । 'यथा' 'द्यौः' अन्त- रिक्षम् । 'ध्रुवा' स्थिरा 'पृथिवी' च 'ध्रुवा' स्थिरा । 'विश्वं' सर्वम् 'इदञ्जगत्' सचराचरं 'ध्रुवम्' । सद्रूपेणाऽवस्थितम् । यथा च 'इमे' 'पर्वताः' 'ध्रुवासः' ध्रुवाः(१) । तथा 'इयं स्त्री' पतिकुले' पतिगृहे(२) 'ध्रुवा' स्थिरा "भवत्वि"-ति शेषः ॥ ८ ॥ इति ॥ २१ ॥ अनुमन्त्रिता गुरुं गोत्रेणाभिवादयते ॥ १३ ॥ अनुमन्त्रितैव(३) वधूरभिवादयते । न तु तन्त्रसमापनानन्तरम् । गुरुं पतिम् । तथाच याज्ञवल्क्यः-“पतिरेको गुरुः स्त्रीणामि”-ति । गोत्रेण-पति- गोत्रेण । सान्निध्यात्(४) । स्मृत्यन्तरसंवादाच्च । तदानीमेव तद्गोत्रत्वात्तस्याः । तथाच लघुहारीतः— “स्वगोत्राद्भ्रश्यते नारी विवाहात्सप्तमे पदे । पतिगोत्रेण कर्त्तव्या तस्याः सर्वक्रिया ततः ॥” इति । एवञ्च— “चतुर्थीहोममन्त्रेण त्वङ्मासहृदयेन्द्रियैः । भर्त्रा संयुज्यते नारी तद्गोत्रा तेन सा भवेत् ॥” इति बृहस्पतिवचनं शाखान्तरविषयम् ॥ तन्मन्त्रलिङ्गसंवादात् । तदुक्तं बृहस्पतिनैव । “पाणिग्रहणिका मन्त्राः पतिगोत्रप्रदायकाः ।” इति । एवञ्च प्रवरसापिण्ड्ययोरपि इदानीमेव प्राप्तिः । गोत्रसमानत्वात् । अत्राभिषेकपाणिग्रहणमन्त्राणा(५)मेव शरीरैक्यनिमित्तत्वाच्चेति बोध्यम् ॥ ( १ ) “आजसेरसुकू” ( पा० ७।१।५० ) इत्यसुगागमः ॥ ( २ ) “कुले जनपदे गोत्रे सजातीयगणेष्वपि । भवने च तनो क्लीबमि”ति मेदिनी । ( ३ ) अनुमन्त्रितैतिश्लोपादानमेवानुमन्त्रणानन्तरमेवाभिवादनप्राप्त्यर्थमिति भा- ष्यकारः ॥ ( ४ ) गुरुं गोत्रेणेति पदयोः । अतएव पद्धतिकृतोबारेेश्वरादयः “अनुमन्त्रिता सती प्राज्ञेन गोत्रेण पाणिग्राहमभिवादयेत्” इत्येवं लिखन्ति स्म ॥ ( ५ ) अनुमन्त्रण-मन्त्रेणाऽप्ययमर्थोऽभिनिसरति “ध्रुवा स्त्री पतिकुले इयमि”ति । कुलशब्दो-गोत्रार्थकोऽपि मेदिन्यामुक्त इत्यनुपदमेवोपदर्शितम् ॥ २१ गो० गृ० सू

(candrabindu): There isय्याँ! Wait, could it be त्रिरात्रय्यावत्तदशनौ? Look above: there is definitely a candrabindu: ँ! And under it, is it या? Wait, is it त्रिरात्रं यावत् तदशनौ? Wait, look at the gap: there is NO gap between त्रिरात्रandवत्तदशनौ. Let's see: त्रि रा त्र य्याँ व त् त द श नौ! Wait, is it य्याँorयाँ? It has two vertical loops: य्य! Wait, could it be त्रिरात्रं यावत्? Let's look at ँ: it has the crescent and dot clearly visible! And the letter below it: याorय्या? It looks like य्याँ. Let's check if there is anusvara on त्र: no anusvara on त्र. So the anusvara became ँय(parasavarna nasalized semivowel), written asय्याँorँया! Wait, sometimes it's written त्रिरात्रय्याँवत्orत्रिरात्रँयावत्? Look at य्याँ`:

२ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— १६३ अक्षारलवणा ह्येते क्षाराण्यान्ये प्रकीर्त्तिताः ॥” इति ॥ एवं स्मृत्युक्तमक्षारलवणमशितुं शीलं ययोस्तावक्षारलवणाशिनाविति । यत्तु—अक्षारलवणमकृत्रिमलवणमिति रघुनन्दनवर्णनन्तदसत्—क्षारपदस्य कृ- त्रिमपरत्वे लक्षणाप्रसङ्गादन्यद्वा किमपि नाशितव्यं स्यादिति न किञ्चिदेतत् ॥ ब्रह्मचारिणौ—निवृत्त(१)मैथुनौ । भूमाविति खट्वायाः प्रतिषेधार्थम् । न तु प्रस्तरकम्बला(२)दीनामपि । सहेति । पृथक्शय्याया निवृत्त्यर्थम् ॥ १५ ॥ अत्रार्घ्यमित्याहुः ॥ १६ ॥ अत्र—एतस्मिन्नवसरे । अर्घ्य—मर्हणं वरस्य । कन्यापित्रादिभिः कर्त्त- व्यमित्याहुराचार्याः । “षडर्घ्याभवन्ती”—ति वक्ष्यति ( ४।१।२३ ) तत्रयो- विवाह्यः सोऽर्घ्य वरः ॥ १६ ॥ आगतेष्वित्येके ॥ १७ ॥ एके तु आगतेषु आचार्या(३)दिषु ( ४।१।२४ ) षट्सुअर्घ्यमर्हणङ्कर्त्त- व्यमित्याहुः । तथाच विवाहार्थमागत एव वरेऽर्घ्यमुचितमिति—एके—इति— बहुवचनेन सपुरस्कार(४)मभिधानादुक्तम्भवति । अतएव— “मधुपर्कार्च्चितायैनां दद्यात्कन्यां सदक्षिणाम्” इत्यनेन न विरोधः । एवञ्च— “भुक्त्वा’समुद्वहेत्कन्यां सावित्रीग्रहणन्तथा । उपोषितः सुतान्दद्यादर्च्चिताय वराय तु ॥” इति वचनमेतस्मिन्कल्पे मधुपर्कभोजनपरम् । तथाच शास्त्रान्तरम्— “अशोककलिकापानं यज्ञे सोमलतारसम् । विवाहे मधुपर्कञ्च भुक्त्वा कर्म्म समारभेन् ॥” ( १ ) “त्रिंशद्वर्षोवहेत्कन्यां हृद्यां द्वादशवार्षिकीम्”इत्येवमादिके मन्वाद्युक्तकल्पे व्यवायस्य रागतः प्राप्तस्य निषेधार्थमिदम् ॥ ( २ ) प्रस्तरः काष्ठनिर्मितः । खट्वानुकल्पभूतः । आस्तरणञ्च कटादिकमिति बो- ध्यम् ॥ क्वचित् “खस्तर”इति पाठः । तत्र खस्तरः कट एवेति सुव्यक्तमन्यत्र (पा० गृ०)॥ ( ३ ) अन्येतु—बहुव

१६४ विवाहविधिः । [ २ प्रपाठके इति स्मर्यते। एतेन कृताहारस्य तद्दिने(१) कन्यापरिणयार्थङ्गमनं, गत्वा वा तत्र ( श्वशुरकुले ) भोजनमनाचार एवेति मन्तव्यम्। सर्वथा चात्र सयँ- मो भोजनादेर्यज्ञाङ्गकर्म्मान्तरवदित्यवगन्तव्यम् ॥ १७ ॥ हविष्यमन्नम्प्रथमं परिजपितम्भुञ्जीत ॥ १८ ॥ हविषि-साधु-हविष्यं “तत्र साधुः” ( पा० ४।४।९८ ) इति साध्वर्थेय- त्प्रत्ययेन होमावशिष्टमितिचन्द्रकान्तभाष्यस्वरसः। माषकोद्रवादि(२)वर्जम् । अन्नं वरेण तद्दिने प्रथमं परिजपितम् “अन्नपाशेन मणिने”-त्यादिमन्त्रेणा- भिमन्त्रितम्। उत्तरत्र तथा श्रवणात्। भुञ्जीत भोक्तव्यम्। अत्रापि “भुक्तो- च्छिष्ठं वध्वै प्रदाय यथार्थम्”-ति ( २।३।३२ ) वक्ष्यमाणं सिंहावलोकितकेन सम्बन्धनीयम् । श्वस्तनप्रथमभोजने तथाचरणादिति ॥ १८ ॥ श्वोभूते वा शमशनीयं᳡स्थालीपाकं कुर्वीत ॥ १९ ॥ लग्नादिसाद्गुण्याद्रात्रौ विवाहे(३) भोजनकालस्य चालाभे प्रकारान्तर- माह—श्वोभूतइति। श्वोऽग्रिमदिनेभूते(४)प्राप्ते प्रभाते जाते यथासमयं, सम- शनीयम् सम्यगशनार्थाङ्क्रियते इति तथाभूतं स्थालीपाकं मधुपर्कसमाख्यं कुर्वी- त । यथावद्विदधीत वाशब्दोविकल्पार्थस्तेन पूर्वदिनेऽपि समयलाभेऽमुङ्कुर्वीतैवे- ति बोधयति ॥ १९ ॥ तस्य देवता अग्निः प्रजापतिर्विश्वेदेवा अनुमतिरिति ॥ २० ॥ तस्येति-तच्छब्देन पूर्वदिने परदिनेऽपि वा करणेऽपि स्थालीपाकस्यास्यैता देवता इति दर्शयति। तथाच—“अघं स केवलम्भुङ्क्ते यः पचत्यात्मकारणात्। यज्ञशिष्टाशनं ह्येष सतामन्नं विधीयते ॥” इति मनुवचनेन “केवलाघोभवतिके- वलादी”ति श्रुत्या च न विरोधः ॥ अत्र ( सूत्रे ) असमासकरणम्पृथङ्गिर्वाप- ( १ ) विवाहदिने । कन्यायास्तु विवाह औपनायनिक इति उपनयने माणवकस्येव भोजनेऽपि न क्षतिरित्याचक्षते । किन्तु व्रतबन्धसमाख्यातोऽस्य भोजनं गोःपयआदिक- मेव । तथाच श्रुतिः “पयोव्रतोब्राह्मणोभवति, यवागूव्रतोराजन्य, आमिक्षाव्रतोवैश्य” इति । यवागूंमृष्टयवचूर्णपायसम् । आमिक्षा-श्रूतोष्णे पयसि क्षिप्ते दधि । तथाच श्रुतिः “तप्ते पयसि दध्यानयति स वैश्वदेव्यामिक्षा भवति” इति । “यवागूरुष्णिका श्राणा विलेपी तरला च सा”इति चामरः ॥ ( २ ) हविष्यमिति तदर्थः । तल्लक्षणमुक्तमधस्तात् । ( १।३।६ ) । कात्यायनः “ह- विष्येषु यवा मुख्यास्तदनुव्रीहयोमताः । माषकोद्रवगौरादीन्सर्वांलाभेऽपि वर्जयेत्” इति । गौरो-गौरसर्षप इति मुरारिः । चीनक इति वयम् ॥ आदिना चणकादिपरिग्रहः ॥ ( ३ ) रात्रौ भोजनकालादुपरि विवाहे निर्वृत्ते प्रक्रान्त विवाह होमविधिना वा सोऽन्नकालातिक्रमे इत्यर्थः ॥ ( ४ ) भूधातौ आत्मनेपदी । क्तः कर्मणि ॥

होमयोः प्राप्त्यर्थम् । तथाच च्छन्दोगपरिशिष्टम् — “चरुः शमशनीयोयस्तथा गोयज्ञकर्म्मणि । ऋषभोत्सर्जने चैव अश्वयज्ञे तथैव च ॥ कथमेतेषु निर्वापः कथञ्चैव जुहोतयः ? । देवतासंख्यया ग्राह्या, निर्वापस्तु पृथक्पृथक् ॥” इत्यादि ( १-७-३ ) पूर्वोक्तम् । तथा— “चरौ शमशनीये वा पितृयज्ञचरौ तथा । होतव्यं मेक्षणेनान्यदुपस्तीर्णाभिघारितम् ॥” इति । देवतानामत्र प्राधान्यात्त्रिःप्रक्षालनन्तण्डुलानाम् । “त्रिर्देवेभ्यः” ( १।७।५९ ) इत्युक्तत्वात् ॥ देवताभ्यः खल्वेताभ्योमेक्षणेनोपघातं होतव्यं किञ्चिदवशेषमित्यवोचाम ( १-४-३ ) ॥ २० ॥ उद्धृत्य स्थालीपाकं व्यूह्यैकदेशं पाणिनाऽभिमृशेत् “अन्नपाशेन मणिने”-ति ॥ २१ ॥ (मं० ब्रा० १।३।९-१०) स्थालीपाकम् । तत उद्धृत्य पात्रान्तरे कृत्वाऽवशिष्टं तं व्यूह्य(१)एकीकृत्य । एकदेशं न सर्वमपि भाण्डस्थमन्नं पात्रान्तरेणावदाय स्वपात्रे स्थापयित्वा दक्षि- णेन पाणिना “अन्नपाशेन मणिने”-त्येवमादिना मन्त्रद्वयेन । अभिमृशेत्- स्पृशेदित्यर्थः । मन्त्रोयथा— “अन्नपाशेन मणिना प्राणसूत्रेण पृश्निना । बध्नामि सत्यग्रन्थिना मनश्च हृदयंञ्च ते” ॥ ९ ॥ इति ॥ अस्यार्थः-हेवधु ! अहन्ते परिणेता ‘ते’ तव ‘मनः’ सङ्कल्पविकल्पात्मक- वृत्तिकमन्तरिन्द्रियम् । ‘हृदयम्’ चित्तम्(२) (बुद्ध्यधिष्ठानम्) ‘च’-काराद्बु- द्विश्च । ‘मणिना’ मध्यमणिभूतेन(३)हृद्देशाधिष्ठितेनात्मना सहितेन‘अन्न(४) पाशेन’अन्नरूपेण पाशतुल्येन बन्धनेन, ‘प्राणसूत्रेण’ प्राणा एव सूत्रं सूत्रभूता यस्मिन्नेवम्भूतेन ‘पृश्निना’ अन्नेन गुलिकास्थानीयेन । “अन्नं वै देवाः पृश्नीति ( १ ) स्थालीपाकशेषात् । केचित्तु-“व्यूह्य स्वपात्रेऽवदाय” “व्यूह्य पात्रान्तरे स्था- पयित्वा” “सविरोधं वितर्क्यं”त्येवं नाना व्याचक्षुः । वस्तुतः पात्रान्तरे स्वभोजनपात्रे वा स्थापनमिति स्वारसिकोऽर्थः । अवदायेत्यपि च । व्यूहनन्तु सर्वमपि यथा न परिगृ- हीतम्भवति तदर्थम् पिण्डीभावेनावस्थापनम् ॥ ( २ ) “चित्तन्तु चेतोहृदयम्” इत्यमरः ॥ ( ३ ) मालया हि शोभनं वस्तु बध्यते । अत्रान्नरुगुलिकायां प्राणसुत्रनद्धायाम् आत्मा वरस्य मध्यमणिः सुमेरुपदव्यपदेश्यः । ( ४ ) अन्नेन पश्यते बध्यतेऽनेति अन्नपाशः । “पशबन्धने” (-चु० उ० ) कर्म्मणि घञ् ॥

वदन्ती"-ति श्रवणात्(१) । कथम्भूतेन ? 'सत्यग्रन्थिना' सत्यं ग्रन्थिरिव यस्य तेन 'बध्नामि' स्वायत्तीकरोमि" इति ॥ ९ ॥ अत्र सूत्रे इतिशब्द आद्यर्थस्तेन— यदेतद्धृदयन्तव तदस्तु हृदयन्मम । अन्नं प्राणस्य पड्'शस्तेन बध्नामि त्वाऽसौ" ॥ १० ॥ इत्येषोऽपि मन्त्रः परिगृहीतोवेदितव्यः ॥ अस्यार्थः । हेवधु ! 'यदेतद्धृ- दयन्तव तदस्तु हृदयं मम' आवयोर्हृदयैक्यम्भवतु । इति वरेणाशास्यते । त- त्प्रकार उच्यते—अन्नमित्यर्द्धर्चेन । हेवधु ! 'अन्नम्' अदनीयं वस्तु 'प्राणस्य' श- रीरान्तःसञ्चारिणोवायोः(२) । 'पड्वंशः' बन्धना(३)धिष्ठानम् । 'तेन' अन्नेन साधनभूतेन । 'त्वा' त्वाम् । 'असौ' (४) अहं

४ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १६७ ( अथ चतुर्थी कण्डिका ) ( तत्रादौ कन्यानयनम् ) यानमारोहन्त्यामेतां "सुकिंशुकं शल्मलिम्" त्येतामृचं जपेत् ॥ १ ॥ अथ भर्तृगृहगमनार्थं बध्वां यानं रथादि आरोहन्त्याम् । इति वचना- दारोहणकालिकत्वञ्जपस्य । एतामिति करणाच्च रथासम्भवे शिविकायानपक्षेऽपि एतामेवम्भूतामेव जपेन्न विलोपनमूहं वा कुर्यादित्यर्थः । प्रकृतत्वाद्वरः । ऋग्यथा— "सुकिंशुकं शल्मलिं विश्वरूपं हिरण्यवर्णं सुकृतं सुचक्रम् । आरोह सूर्ये अमृतस्य लोकं स्योनं पत्ये वहतुं कृणुष्व" ॥ ११ ॥ ( ऋ० सं० ८।३।१३।५ ) इति । अस्या अर्थः । हे 'सूर्ये !' नवोढे ! 'सुकिंशुकम्' शोभन- पलाश(

(१)कुरु ॥ १ ॥ अध्वनि चतुष्पथान्प्रतिमन्त्रयेत नदीश्च विषमाणि च महावृक्षान्श्म- शानञ्च “माविदन्परिपन्थिन” इति ॥२॥ (मं० ब्रा० २।३।१२) वध्वा सह अध्वनि वर्त्तमानोनद्यादीनुपलब्धानधिमार्गम् “मा विदन्नि”ति मन्त्रेण प्रतिमन्त्रयेज्जपन्नवलोकयेदित्यर्थः । प्रतिमन्त्रणमनुमन्त्रणमालोकनमि- त्यनर्थान्तरमित्युक्तमधस्तात् (२।१।१४), तत्र नदीः- “धनुः सहस्राण्यष्टौ च गतिर्यासां न विद्यते । न ता नदीशब्दवहा गर्त्तास्ते परिकीर्त्तिताः ॥” इति कर्म्मप्रदीपोक्तलक्षणाः । विषमाणि व्याघ्रादिभयस्थानानि । उन्नता- नतानि वा । महावृक्षा अतिप्रसिद्धास्तरवो ग्रामादिसीमा(सामीप्य)ख्यापका- श्चैत्यापराख्याः । मन्त्रोयथा— “मा विदन्परिपन्थिनो य आसीदन्ति दम्प

४ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १६६ 'अरातयः' शत्रवः(१) 'अपद्रवन्तु' भीत(२)भीता अपगच्छन्तु ॥ इति ॥१२॥ अक्षभङ्गे नद्धविमोक्षे यानविपर्यासेऽन्यासु चापत्सु यमेवाग्निं हरन्ति तमेवोपसमाधाय व्याहृतिभिर्हुत्वाऽन्यद्- व्यमाहृत्य "यन्नृतेचिदभिश्रिष" इत्याज्य- शेषेणाऽभ्यञ्जेत् ॥ ३ ॥ ( मं० ब्रा० १।३।१३ ) अध्वनात्यनुवर्त्तते । (३)अक्षभङ्गे । अक्षोरथचक्रम् । नद्धविमोक्षे-नद्ध- स्य(४)योक्त्रादिबन्धस्याश्वादेर्वा विमोक्षे-अकस्माद्विमोके यानस्य रथादेर्वि- पर्यासे औत्तराधर्य्यप्रातिलोम्ये अन्यथागमने विपथगमने वा । अन्यासु चाप- त्सु-यानात्परिपतनादिकासु चौरव्याघ्रादिकृतासु वा । यमेवाग्निमौपासनं(५) हरन्ति नयन्ति । यमेव(६) वा कञ्चिदग्निं लौकिकमपि सन्निधौ लब्ध्वाऽऽनय- न्ति तमेवाग्निमुपसमाधायेन्धनं सन्धुक्ष्य व्याहृ(७)तिभिराज्येन स्रुवेण हुत्वाऽ- न्यदक्षादिद्रव्यन्तदाऽऽहृत्यानीय “य ऋते चिदि”-त्यनयर्चा(८) । आज्य- शेषेण कृतहोमावशिष्टेनाज्येनाभ्यञ्जेत् । अन्तर्भावितण्यर्थोऽञ्जतिः । क्वचित्त- थैव पाठः । ऋग्यथा- “य ऋते चिदभिश्रिषः पुरा जत्रुभ्य आतृदः । सन्धाता सन्धिं मघवा पुरुवसुर्निष्कर्त्ता विहुतं पुनः” ॥ १३ ॥ ( ऋ० सं० ८।१।१२ ) ( १ ) “रादाने” (अ०प०) कर्त्तरि किच् (पा०३।३।१७४) नञ्समासः । “अभि घातिपराती”ति शत्रुपर्यायेऽमरः । ( २ ) “द्राकुत्सायां गतौ” ( अ० प० ) आशंकायां लोट् ॥ कुत्सितगमनेन हि भीतिरत्रावेद्यते । ( ३ ) “अक्षोऽक्षासार्थ-शकट व्यवहारेषु पाशके” इति मेदिनी । ( ४ ) नद्धमिति भावे क्तः । नद्ध इति कर्म्मणि । बन्धनसाधनन्तु योक्त्रादि अर्थ- वशात् । योक्त्रञ्च युगबन्धोपयोगिन्यां रज्जावित्यमरविवेके महेश्वरः । तथा चामरः “आ- बन्ध्योयोक्त्रं योक्त्रमि-“ति” । ( ५ ) दाराहरणाऽऽद्यकालिकम् । ( ६ ) एतच्चानाहिताग्निविषयम् । अन्ये त्वाहुः-“सायमाहुत्युपक्रम एवात ऊर्ध्वं गृहेऽग्नौ होमोविधीयते” ( १-१-२३ ) इति सूत्रणात् सायमाहुतेः पूर्वमक्षभङ्गादौ जाते होमोऽयं विवाहाग्नौ न प्राप्नोति-इति यमेवाग्निं हरन्तोति सूत्रितमिति ॥ ( ७ ) पूर्वोक्ताभिर्भूर्भुवादिभिः । ( ८ ) न साम्ना । ऋगधिकारात्साम्नेति चावचनात् । अत्र सत्यव्रतः । ऋङ्मूलकं साम ( गे० गा० ६।२।२२ ) गायन् । अनादिष्टपरिभाषया च साम्न एव बोधः। सूत्रे ऋगादिपदानुल्लेखादिति । २१ गो० गृ० सू

इति। अस्यार्थः। 'य' इन्द्रः। 'अभिश्रिषः' अभिश्रिषः (अभिश्र्लेष- णात्सन्धानद्रव्यात् ) 'ऋतेचिद्' विनाऽपि 'जत्रुभ्यः' ग्रीवाभ्यः (स्कन्ध(१) सन्धिभ्यः) सकाशात् 'आतृदः' आतर्द्नात्। (आ रुधिरनिःस्रावणात् ) 'पुरा' पूर्वमेव 'सन्धि' सन्ध्यातव्यं तं 'सन्धाता' संयोजयिता भवति, 'मघवा' धनवान्(२) 'पुरुवसुः' बहुधनः स इन्द्रः, 'अविह्रुतम्' विच्छिन्नं तं 'पुनः' 'इष्कर्त्ता' संस्कर्त्ता भवति। इति सायणः॥ १३॥ अभ्यञ्जनमिह 'ऋक्षणम्(३)। अत्रहि व्याहृतिहोममात्रविधानात्तूष्णींप्रहो- मोऽयम्। तत्र च न्यञ्चकरणपर्युक्षणाऽऽज्यसंस्कार-समिदाधान-व्याहृति- होम-पर्युक्षणान्येव कार्याणि॥ ३॥

ध्वम्। प्रजा जनयन्तु(१)। 'इह' च 'अश्वः' निषीदतु' आवसतु। 'इह' पूरुषः' परिचारकवर्गः। परिजनश्च निषीदतु। 'इह' 'उ' वितर्के। पदपूरणो- वा। 'सहस्रदक्षिणः' सहस्रं दक्षिणा यत्र स महाधनसाध्योयज्ञः। 'अपि' च 'पूषा' तन्नामकोदेवः सर्वपोषकोऽपि निषीदतु॥ सम्भवतु-उपविशतु वेति क्रमे- णार्थः ॥ १४ ॥ इति ॥ ६ ॥ तस्याः कुमारमुपस्थ आदध्युः ॥ ७ ॥ तस्या आनडुहे चर्मण्युपविष्टाया वध्वा उपस्थे उत्सङ्गे ( क्रोड़े ) “उप- स्थः शेफसि क्रोड़े तथा मदनमन्दिरे" इति मेदिनी। कुमारम्-अकृतचूडं यं कञ्चिद्बालकम्(२)। आदध्युः। स्थापयेयुः। ता एव ब्राह्मण्यस्तासामेवो- पक्रमात् ॥ ७ ॥ तस्मै शकलोटानञ्जलावावपेयुः ॥ ८ ॥ [L1

१७२ विवाहविधिः । [ २ प्रपाठके तत्र होमे चतुर्थी न प्रयोक्तव्या । यथाच छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः— “धृतिहोमे न प्रयुञ्ज्याद्गोनामसु तथाघ्न्यसु । चतुर्थी,-मध्य इत्येतद्गोनाम्नैव हि हूयते ॥” इति । धृतिहोमेऽस्मिन्नेव । तथा “आश्वयुज्यां पौर्णमास्यां गोनामभिश्च पृथक् “काम्यासी”त्येतत्प्रभृतिभिरे”त्यनेन गोभिलसूत्रेण काम्यासि-प्रियासि इडासि-रत्यसि-सरस्वत्यसि-मह्यसि हव्यासि-विश्रुतिरसि-इत्यघ्न्यानामानि, एतदष्टनामभिः स्वाहान्तैर्होम उक्तः । तत्र चतुर्थीन्न प्रयुञ्ज्यादित्यर्थः । एवञ्चे- “इहधृतिःस्वाहे”त्यादिः। “काम्यासिस्वाहे”त्यादिश्च प्रयोगोद्रष्टव्यः । अघ्न्या गौः ( निघं २।११।१ ) अमरोऽपि “अर्जुन्यघ्न्या रोहिणी स्यादि”त्याह । भारते ऽपि “अघ्न्या इति गवां नामे”त्युक्तम् । अघ्न्यै स्वाहेति यत्र न्वाहुतयस्तत्र बोद्धव्यमिति मुरारि(१)मिश्राः प्राहुः ॥ १० ॥ समाप्तासु समिधमाधाय यथावयसं गुरून्गोत्रेणाऽ भिवाद्य यथार्थम् ॥ ११ ॥ इतिश्रीमद्गोभिलीये गृह्यसूत्रे द्वि-प्र-स्य चतुर्थी कण्डिका ॥ २ ॥ ४ ॥ ॐ ॥ समाप्तासु धृत्याहुतिषु अन्यास्वप्याज्यतन्त्रविहितासु आहुतिषु समिधमा- धायैवाभिवादयेन्नत्वनुपर्युक्षणादिकमपि कृत्वा । यथावयसम् । वयोऽनतिक्रम- णेन । यथार्थेऽव्ययीभावे ( पा. २।१।६ ) “शरदादित्वात्” ( पा, ५।४।१०७ ) टच्समासान्तः । योयोवयसा वृद्धस्तंतंप्रथममित्यर्थः । गुरून् विद्यागुरु-मातृ- पितृ-प्रभृतीन् । तत्राऽपि प्रथमं विद्यागुरुम् । तथाच स्मर्यते— “लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव वा । आददीत यतोज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्” ॥ इति । “न चानिसृष्टो गुरुणा स्वान्गुरून्अभिवादयेत्” इतिच ( मानवाक्यम् ) गुरुणा ब्रह्मदेन अनिसृष्टोऽनाज्ञप्तः स्वानात्मीया- न्गुरून्पित्रादीन् । तथा— “उत्पादकब्रह्मदात्रोर्गरीयान्ब्रह्मदः पिता” इति । मातापित्रोस्तु पूर्व्वमातरमेव(२) । ( १ ) अतएव हि सूत्रेऽष्टावित्युक्तिरिति तद्भावः । ( २ ) यत्तु कृष्णोऽपि वसुदेवस्य पादौ जग्राह सत्वरम् । देवक्याश्च महाबाहुर्वसुदेव- सहायवान्”—ति पौराणिकवचनात्क्रमकल्पनाकुतोनेति । तन्मन्दं “यन्मनुरवदत्तद्भेष- जम्भेषजताया” इति श्रुत्या मनूक्तक्रमस्य श्रुतिसम्मितत्वेन । “भगवानपि सर्वात्मा” इत्युपक्रम्य—“ननाम दण्डवद्भूभौ मातरं पितरन्तथे”—ति पुराणान्तरवचनेन च सत्प्रति- पक्षतत्त्वात् । किञ्चोक्तवचने सत्वरमित्युक्त्या ससम्भ्रममित्येवार्थ आयाति । इत्थञ्च

“सहस्रेण पितॄन्माता गौरवेणातिरिच्यते” इति मानवीयेन तत्र गौरवातिरेकबोधनात् । पितॄनिति व्यक्तिभेदाभिप्रायम् । सहस्रेण गुणेन प्रकृत्यादित्वादुपलक्षणे वा तृतीया⁶ । यथार्थमिति कर्म्मणः परिसमाप्तिरुच्यते । यथोक्तार्थकम् ॥ दक्षिणा चास्यानादेशात्पूर्णपात्रादिकै- वेति शुभम् ॥ ११ ॥ ॐ ॥ इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रव्याख्यायां “मृदुला”ख्यायां मुकुन्दशर्म्मसङ्कलितायां द्वि०प्र०स्य चतुर्थीकण्डिका ॥ २ ॥ ४ ॥ * ॥ ( अथ पञ्चमी कण्डिका ) अथातश्चतुर्थीकर्म ॥ १ ॥ वर्त्तिष्यत इति शेषः । अथ शब्दोविवाहानन्तर्यार्थः । अतः शब्दोहेत्वर्थः । यत एतस्मिन्नक्रियमाणे वध्वाः पापोलक्ष्मी शरीरात्रापैति । अत एतदवश्य- कर्त्तव्यमिति । एवञ्चात्र कल्पे चतुर्थीहोमस्य पापीलक्ष्म्पादिरूपाऽलक्षण- फलन्न शाखान्तरवद्गोत्रसंक्रमणशरीरैक्यादि । अन्त एवतत्संभवादित्युक्तमेव (२।३६-१३) तथाच दैवादेतदनिष्पत्तौ न विवाहवैगुण्यमपीतिस्मर्त्तव्यम् । अत्र च तैलोर्द्धर्त्तनादि कृत्वा युगकाष्ठ उपविश्य वध्वा सह यवमाषचूर्णेन स्ना- नमाचारादिति मुरारिमिश्राःप्राहुः ॥ १ ॥ अग्निमुपसमाधाय प्रायश्चित्त्याऽऽहुतीर्जुहोति “अग्नेप्रायश्चित्त”इति चतुः॥ २ ॥ अग्निमुपसमाधायेत्युक्तार्थम्। प्रायश्चित्तेति। प्रायश्चित्तलिङ्गकैर्म्मन्त्रैराज्या- हुतयः प्रायश्चित्ताख्याहुतयः । “अग्ने प्रायश्चित्ते” इत्यादिमन्त्रेण चतु-र्वारंचतु- ष्ट्यञ्जुहोति जुहुयात्। यद्यप्यत्र वीप्सा नश्रूयते तथापि कल्प्या, वक्ष्यमाणकात्या- यनस्वरसात् तस्य तत्तात्पर्योन्नायकत्वात् ॥ २ ॥ तत्किमाम्नायपठितेनैव चतुश्चतुर्होमो, नेत्याह— अग्नेः स्थाने वायुचन्द्रसूर्याः ॥ ३ ॥ क्रमशः सम्बोधनान्ताः “प्रयोक्तव्याः”इति सूत्रशेषः । समाम्नायपाठोद्देशा-

तदानीं कंसवधान्ते सभायां वसुदेव एव पुरस्तादुपलब्धः सभ्येषु । देवकीत्वन्तःपुरिकत- याऽज्ञातस्वरूपतया च वसुदेवसहायेन तेन तत्र गत्वाऽवाप्तपरिचया प्रणतेति क्रमकल्पना- न्तरकल्पनावसरः । उभयसन्निधाने तु—“मातरम्पितरञ्चोभौ दृष्ट्वा पुत्रस्तु धर्म्मवित् । प्रणम्य मातरं पश्चात्पितरं प्रणमेदगुरुम्” इति पुराण एव प्रथमं मातुः प्रणामभिधान- मिति न किञ्चिदेतत् ।

१७४ विवाहविधिः। [ २ प्रपाठके

वानेव विशेषोन पुनरपरःकोऽपि । प्रथमस्यैव मन्त्रस्याग्निपदस्थाने वायुचन्द्र- सूर्यपदप्रक्षेपमात्रेणाभ्यासोपदेशात् । तस्माच्चतसृष्वप्याहुतिषु पापीलक्ष्मीरिति पदमेव स्यात् ॥ ३ ॥ समस्य पञ्चमीं बहुवदूह ॥ ४ ॥ समस्य-वायुचन्द्रसूर्या इत्युद्धार्य । बहुवदूह्य-प्रायश्चित्तयोयूयमित्येवमादि- बहुवचनमूहयित्वा पञ्चमीमाहुतिञ्जुहोति(१) । नचैवम्पञ्चममन्त्रस्य यथाम्ना- यपठितस्य काप्यत्राविनियोगे निरर्थकत्वापत्तिः । अत्रविनियुक्तस्यापि विनियो- गान्तरसम्भवादस्मदादिभिस्तत्परिशेषस्य कर्तुमशक्यत्वात् । अन्यत्रान्यथा पठि- तविनियोगस्य महर्षिणा दर्शितत्वेनापर्येनुयोज्यत्वात् । तथाचाग्नेः स्थाने वाय्वा- द्यूहेनाग्न्यादिसमस्तवचनान्तोहेन च मन्त्रपञ्चकं सम्पन्नं तच्चतुर्द्धाभ्यसनीयमिति आहुतीनां विंशतिर्भवतीति शास्त्रार्थः । प्रयोगोयथा— “ॐअग्ने प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि, ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि याऽस्याः पापी लक्ष्मी(२)स्तामस्या अपजहि स्वाहा” ? द्वितीय-तृतीय-चतुर्थीषु-वायो-चन्द्र-सूर्येति पुरस्ताद्योजनं विशेषः(३) । पञ्चमीं समस्य यथा- ॐअग्नि-चन्द्र-वायु-सूर्याः प्रायश्चित्तयो यूयं देवानां प्रायश्चित्तयःस्थ । ब्राह्मणोवोनाथकाम उपधावामि याऽस्याः पापीलक्ष्मीस्तामस्या अपजहत स्वाहा”॥ इति । अत्र द्वितीयपञ्चके-पापीलक्ष्मीस्थाने पतिघ्नीति विशेषः । तृतीये अपुत्र्या । चतुर्थे अपसव्येति विशेषोद्रष्टव्यः । एतच्च स्पष्टीकृतञ्छन्दोग- परिशिष्टे कात्यायनेन ।

( १ ) जुहुयात् । अयमपि सूचितविशेषमात्रेण प्रथमस्यैव । “अग्ने प्रायश्चित्ते’ त्यादिमन्त्रस्याभ्यासोपदेशः । तेनाऽत्रापि पापीलक्ष्मीरिति पदमेव स्यात् । अत्रापि पञ्चमीति वीप्सा बोध्या । ( २ ) अत्र। “तनूरि”-ति कश्चित्कोऽपपाठः । मन्त्रब्राह्मणादिष्वदर्शनात् । अर्थतस्त- स्तिष्ठेदिति चेत् । ( ३ ) मन्त्राम्नाये ( मं. ब्रा. १।४।१ ) तु इत्थं पठ्यते— “अग्ने प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि याऽस्याः पापीलक्ष्मीस्तामस्या अपजहि ॥ १ ॥ वायो प्रायश्चित्ते त्वं देवानाम्प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्म- णस्त्वा नाथकाम उपधावामि याऽस्याः पतिघ्नी तनूस्तामस्या अपजहि ॥ २ ॥ चन्द्र- प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि याऽस्या अपुत्र्या तनूस्तामस्या अपजहि ॥ ३ ॥ सूर्यं प्रायश्चित्ते त्वन्देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि याऽस्या अपशव्या तनूस्तामस्या अपजहि ॥४॥ अग्नि वायु-चन्द्र- सूर्याः प्रायश्चित्तयोयूयन्देवानाम्प्राायश्चित्तयः स्थ ब्राह्मणोवोनाथकाम उपधावामि याऽ- स्याः पापीलक्ष्मीर्यापतिघ्नी याऽअपुत्र्या याऽअपशव्या ( तनूस्- ) तामस्या अपजहत

: In line 31: ( पा० ५।१।४० ) or ( पा० ६।१।१४० )? Wait, look at line 31: ( पा० ५।१।४० ) - wait, between '। ' and '४', is there a '१'? Let's zoom in 400%: There is: ( पा० ५ (wait, it has a hook on top left, curved body... wait, or ६? It looks like ५! But wait, look at the top right: no, it's ५!) Wait, let's look at ६ in line 32: Line 32: ( पा० ६।१।३९ ) The ६ has a distinct hook at the bottom or top? In Devanagari font here, ६ is like an open loop, like ६. Wait, in line 31, the digit is: Wait, let's look at ( पा० ६।१।१४० ) vs ( पा० ५।१।४० ): Wait, look at the digits: ५ । १ । ४ ०? Wait, count the glyphs: ( पा० ५ । १ । १?

वक्ष्यते । स्त्रीणां". This clearly comments on "यथाकामी भवेद्वापि स्त्रीणां वरमनुस्मरन्"! So the printer forgot the marker (५) in the verse, or it's somewhere there. But footnote 5 is labeled ( ५ ).

Wait, let's re-read line 33 carefully: ( ५ ) अस्यायमारायः । vs अस्यायमाशयः । Look at the letters in line 33: अ स्या य म ा श य ः Wait! Is that a 'श' or an 'आ' or 'रा'? Let's compare with 'श' in line 34: 'वाशब्दो': 'श' has a loop on left, and a vertical bar on right with a crossbar connecting them. Now look at line 33: the letter has a loop on top-left, and a vertical bar on right... wait, it is identical to 'श'! Wait, why did I see 'रा' earlier? Because some OCR read it as 'रा'. But it is clearly 'श'! Wait, what about between 'म' and 'श'? Is there a 'ा'? Look at: 'अ स्या य म ा श य ः' Wait, between 'म' and 'श', there is a single vertical line ा. So 'मा'! Thus: अस्यायमाशयः ।

Let's check line 10