भारतकोश
संग्रह पर लौटें

ईशादि नौ उपनिषद्

Ishadi Nau Upanishad

ऋषिगण द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariHindipublished548 पृष्ठ

५२०

ईशादि नौ उपनिषद्

[ अध्याय ६ ]

वेदान्ते परमं गुह्यं पुराकल्ये प्रचोदितम्।

नाप्रशान्ताय दातव्यं नापुत्रायाशिष्याय वा पुनः ॥ २२ ॥

[ इदम् ]=यह; परमम्=परम; गुह्यम्=रहस्यमय ज्ञान; पुराकल्ये=पूर्वकल्पमें; वेदान्ते=वेदके अन्तिम भाग—उपनिषद्में; प्रचोदितम्=भलीभाँति वर्णित हुआ था; अप्रशान्ताय=जिसका अन्तःकरण सर्वथा शान्त न हो गया हो, ऐसे मनुष्यको; न दातव्यम्=इसका उपदेश नहीं देना चाहिये; पुनः=तथा; अपुत्राय=जो अपना पुत्र न हो; वा=अथवा; अशिष्याय=जो शिष्य न हो, उसे; न (दातव्यम्)=नहीं देना चाहिये ॥ २२ ॥

व्याख्या—यह परम रहस्यमय ज्ञान पूर्वकल्पमें भी वेदके अन्तिम भाग—उपनिषद्में भलीभाँति वर्णित हुआ था। भाव यह कि इस ज्ञानकी परम्परा कल्प-कल्पान्तरसे चली आती है, यह कोई नयी बात नहीं है। इसका उपदेश किसे दिया जाय और किसे नहीं, ऐसी जिज्ञासा होनेपर कहते हैं—‘जिसका अन्तःकरण विषय-वासनासे शून्य होकर सर्वथा शान्त न हो गया हो, ऐसे मनुष्यको इस रहस्यका उपदेश नहीं देना चाहिये; तथा जो अपना पुत्र न हो अथवा शिष्य न हो, उसे भी नहीं देना चाहिये।’ भाव यह है कि या तो जो सर्वथा शान्तचित्त हो, ऐसे अधिकारीको देना चाहिये अथवा जो अपना पुत्र या शिष्य हो, उसे देना चाहिये; क्योंकि पुत्र और शिष्यको अधिकारी बनाना पिता और गुरुका ही काम है; अतः वह पहलेसे ही अधिकारी हो, यह नियम नहीं है ॥ २२ ॥

यस्य देवे परा भक्तियथा देवे तथा गुरौ।

तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः।

प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ २३ ॥

यस्य=जिसकी; देवे=परमदेव परमेश्वरमें; परा=परम; भक्तिः=भक्ति है; (तथा) यथा=जिस प्रकार; देवे=परमेश्वरमें है; तथा=उसी प्रकार; गुरौ=गुरुमें भी है; तस्य महात्मनः=उस महात्मा पुरुषके हृदयमें; हि=ही; एते=ये; कथिताः=बताये

अध्याय ६ ]

श्वेताश्वतरोपनिषद्

५२१

हुए; अर्थाः=रहस्यमय अर्थ; प्रकाशन्ते=प्रकाशित होते हैं; प्रकाशन्ते महात्मनः=उसी महात्माके हृदयमें प्रकाशित होते हैं ॥ २३ ॥

व्याख्या —जिस साधककी परमदेव परमेश्वरमें परम भक्ति होती है तथा जिस प्रकार परमेश्वरमें होती है, उसी प्रकार अपने गुरुमें भी होती है, उस महात्मा—मनस्वी पुरुषके हृदयमें ही ये बताये हुए रहस्यमय अर्थ प्रकाशित होते हैं। अतः जिज्ञासुको पूर्ण श्रद्धालु और भक्त बनना चाहिये। जिसमें पूर्ण श्रद्धा और भक्ति है, उसी महात्माके हृदयमें ये गूढ़ अर्थ प्रकाशित होते हैं। इस मन्त्रमें अन्तिम वाक्यकी पुनरावृत्ति ग्रन्थकी समाप्ति सूचित करनेके लिये है ॥ २३ ॥

॥ षष्ठ अध्याय समाप्त ॥ ६ ॥

॥ कृष्णयजुर्वेदीय श्वेताश्वतरोपनिषद् समाप्त ॥

शान्तिपाठ

ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु । मा विद्विषावहै ।

ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!!

इसका अर्थ आरम्भमें दिया जा चुका है।

॥ श्रीहरिः ॥

मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प०अनु०मं०पृष्ठ
असुर्या नाम ते लोकाःईश०..................२९
अन्धं तमः प्रविशन्ति,,..................३४
अन्यदेवाहुर्विद्यया,,..................१०३५
अन्धं तमः प्रविशन्ति,,..................१२३८
अन्यदेवाहुः सम्भवात्,,..................१३३९
अग्ने नय सुपथा राये,,..................१८४४
अनेजदेकं मनसो जवीयः,,..................३०
अथ वायुमब्रुवन्केन०...............६३
अथाध्यात्मं यदेतत्,,...............७०
अथेन्द्रमब्रुवन्,,...............११६५
अग्निर्यथैको भुवनम्कठ०............१५२
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः,,............१२१४३
,, ,,,,............१३१४४
,, ,,,,............१७१६८
अजीर्यताममृतानाम्,,............२८९७
अणोरणीयान्महतः,,............२०११५
अनुपश्य यथा पूर्वे,,............८०
अन्यच्छ्रेयोऽन्यत्,,............९८
अन्यत्र धर्मादन्यत्र०,,............१४१११
अरण्योर्निहितः,,............१४१
अविद्यायामन्तरे,,............१०२

( ५२३ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
अव्यक्तात्तु परःकठ०............१६२
अशब्दमस्पर्शम्,,............१५१३३
अशरीरँशरीरेषु,,............२२११७
अस्तीत्येवोपलब्धव्यः,,............१३१६६
अस्य विस्रंसमानस्य,,............१४९
अत्रैष देवः स्वप्नेप्रश्न०...............२०७
अथ कबन्धी कात्यायनः,,...............१७४
अथ यदि द्विमात्रेण,,...............२१६
अथ हैनं कौसल्यः,,...............१९४
अथ हैनं भार्गवः,,...............१८६
अथ हैनं शैब्यः,,...............२१३
अथ हैनं सुकेशा,,...............२२०
अथ हैनं सौर्यायणी,,...............२०३
अथादित्य उदयन्,,...............१७६
अथैकयोर्ध्व उदानः,,...............१९८
अथोत्तरेण तपसा,,...............१०१८०
अन्नं वै प्रजापतिः,,...............१४१८४
अरा इव रथनाभौ,,...............१८९
,, ,,,,...............२२५
अहोरात्रो वै प्रजापतिः,,...............१३१८३
अग्निर्मूर्धा चक्षुषीमुण्डक०............२५०
अतः समुद्रा गिरयश्च,,............२५५
अथर्वणे यां प्रवदेत,,............२३०
अरा इव रथनाभौ,,............२६०
अविद्यायामन्तरे,,............२४३

( ५२४ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
अविद्यायां बहुधामुण्डक०............२४४
अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यःमाण्डू०..................१२२९६
अग्निर्वाग्भूत्वा मुखम्ऐत०............३०६
अथ यदि तेतैत्ति०............११३६६
अथाधिज्यौतिषम्,,............३३७
अथाधिविद्यम्,,............३३८
अथाधिप्रजम्,,............३३८
अथाध्यात्मम्,,............३३९
अथातोऽनुप्रश्नाः,,............३८७
अन्तरेण तालुके,,............३५१
अन्नं न निन्द्यात्,,............४१५
अन्नं न परिचक्षीत,,............४१७
अन्नं बहु कुर्वीत,,............४१९
अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात्,,............४०६
अन्नाद् वै प्रजाः प्रजायन्ते,,............३७४
असद् वा इदमग्र आसीत्,,............३९०
असन्नेव स भवति,,............३८६
अहं वृक्षस्य रेरिवा,,............१०३६१
अजात इत्येवं कश्चित्श्वे०...............२१४८९
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा,,...............१३४६७
अपाणिपादो जवनो ग्रहीता,,...............१९४७१
अग्निर्यत्राभिमथ्यते,,...............४५०
अणोरणीयान् महतो महीयान्,,...............२०४७१
अनाद्यनन्तं कलिलस्य मध्ये,,...............१३५०१
अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णाम्,,...............४७६

( ५२५ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपःश्वे०...............४९६
आत्मानँ रथिनम्कठ०............१२३
आशाप्रतीक्षे संगतम्,,............८१
आसीनो दूरं व्रजति,,............२१११६
आत्मन एष प्राणःप्रश्न०...............१९५
आदित्यो ह वै प्राणः,,...............१७५
आदित्यो ह वै बाह्यः,,...............१९९
आविः संनिहितम्मुण्डक०............२५६
आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्तैत्ति०............४१३
आवहन्ती वितन्वाना,,............३४३
आमायन्तु,,............३४३
आकाशशरीरं ब्रह्म,,............३५३
आप्नोति स्वाराज्यम्,,............३५३
आदिः स संयोगनिमित्तहेतुःश्वे०...............५०६
आरभ्य कर्माणि गुणान्वितानि,,...............५०५
इह चेदवेदीदथकेन०...............५७
इतीमा महासँहिताःतैत्ति०............३४०
इन्द्रियाणां पृथग्भावम्कठ०............१६१
इन्द्रियाणि हयानाहुः,,............१२३
इन्द्रियेभ्यः परं मनः,,............१६२
इन्द्रियेभ्यः पराः,,............१०१२८
इह चेदशकद् बोद्धुम्,,............१६०
इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसाप्रश्न०...............१९१
इष्टापूर्तं मन्यमानाःमुण्डक ०............१०२४४

( ५२६ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
ईशा वास्यमिदꣳसर्वम्ईश०..................२८
उपनिषदं भो ब्रूहिकेन०...............७२
उत्तिष्ठत जाग्रतकठ०............१४१३२
उत्पत्तिमायतिम्प्रश्न०...............१२२०२
उद्गीतमेतत् परमं तु ब्रह्मश्वे०...............४३९
ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयतिकठ०............१४८
ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाखः,,............१५७
ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य,,............१२०
ऋग्भिरेतं यजुर्भिःप्रश्न०...............२१९
ऋतं च स्वाध्यायप्रवचनेतैत्ति०............३५९
ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्श्वे०...............४७९
एको वशी सर्वभूतान्तरात्माकठ०............१२१५४
एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य,,............१३११०
एतत्तुल्यं यदि मन्यसे,,............२४९३
एतदालम्बनꣳश्रेष्ठम्,,............१७११३
एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म,,............१६११२
एष तेऽग्निर्नचिकेतः,,............१९८९
एष सर्वेषु भूतेषु,,............१२१३१
एतःह वावतैत्ति०............४०३
एष हि द्रष्टा स्प्रष्टाप्रश्न०...............२११
एषोऽग्निस्तपति,,...............१८९
एतस्माज्जायते प्राणःमुण्डक०............२५०
एतेषु यश्चरते,,............२४०
एषोऽणुरात्मा चेतसा,,............२७२
एह्येहीति तमाहुतयः,,............२४१

( ५२७ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
एष सर्वेश्वरःमाण्डू०..................२९०
एष ब्रह्मैष इन्द्रःऐत०............३२७
एको वशी निष्क्रियाणाम्श्वे०...............१२५११
एतज्ज्ञेयं नित्यमेवात्म,,...............१२४४४
एको देवः सर्वभूतेषु,,...............११५११
एष ह देवः प्रदिशोऽनु,,...............१६४५८
एकैकं जालं बहुधा,,...............४९२
एको हि रुद्रो न द्वितीयाय,,...............४६०
एष देवो विश्वकर्मा,,...............१७४८५
एको हंसो भुवनस्यास्य,,...............१५५१४
ओमित्येतदक्षरमिदम्माण्डू०..................२८३
ओमिति ब्रह्मतैत्ति०............३५७
ॐ केनेषितं पततिकेन०...............४८
ॐ उशन् ह वैकठ०............७६
ॐ सुकेशा च भारद्वाजःप्रश्न०...............१७२
ॐ ब्रह्मा देवानां प्रथमःमुण्डक०............२२९
ॐ शं नो मित्रःतैत्ति०............३३०
ॐ आत्मा वा इदम्ऐत०............३००
कामस्याप्तिं जगतःकठ०............१११०८
कामान् यः कामयतेमुण्डक०............२७४
काली कराली च,,............२४०
कालः स्वभावो नियतिःश्वे०...............४३२
क्रियावन्तः श्रोत्रियाःमुण्डक०............१०२८०
कुर्वन्नेवेह कर्माणिईश०..................२८
कोऽयमात्मेति वयम्ऐत०............३२५

(५२८)

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
गताः कलाः पञ्चदशमुण्डक०............२७८
गर्भे नुऐत०............३२२
गुणान्वयो यः फलकर्मश्वे०...............४९५
घृतात् परं मण्डमिव,,...............१६४८५
छन्दांसि यज्ञाः क्रतवो,,...............४८०
जानाम्यहꣳशेवधिःकठ०............१०१०७
जागरितस्थानो बहिष्प्रज्ञःमाण्डू०..................२८५
जागरितस्थानो वैश्वानरः,,..................२९२
तदेजति तन्नैजतिईश०..................३१
तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत्केन०...............६१
,, ,,,,...............६३
तद्व तद्वनं नाम,,...............७१
तद्वैषां विजज्ञौ,,...............६०
तस्माद्वा इन्द्रोऽतितराम्,,...............६८
तस्माद्वा एते देवाः,,...............६८
तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यम्,,...............६१
,, ,,,,...............६४
तस्मै तृणं निदधौ,,...............६२
,, ,,,,...............१०६४
तस्यै तपो दमः कर्मेति,,...............७२
तस्यैष आदेशो यदेतत्,,...............६९
तꣳह कुमारꣳ सन्तम्कठ०............७६
तदेतदिति मन्यन्ते,,............१४१५६
तमब्रवीत् प्रीयमाणः,,............१६८७
तद्ये ह वै तत्प्रश्न०...............१५१८४
तस्मै स होवाच,,...............१७५
,, ,,,,...............१८६

( ५२९ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
तस्मै स होवाचप्रश्न०...............१९५
,, ,,,,...............२०३
,, ,,,,...............२१४
,, ,,,,...............२२१
,, ,,मुण्डक०............२३१
तत्रापरा ऋग्वेदः,,............२३२
तदेतत्सत्यमृषिः,,............११२८१
तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु,,............२३७
तदेतत्सत्यं यथा,,............२४८
तपसा चीयते ब्रह्म,,............२३५
तपः श्रद्धे ये ह्युपवसन्ति,,............११२४५
तस्माच्च देवा बहुधा,,............२५३
तस्मादग्निः समिधः,,............२५१
तस्मादृचः साम यजूंषि,,............२५२
तस्मै स विद्वानुपसन्नाय,,............१३२४७
तच्चक्षुषाजिघृक्षत्ऐत०............३११
तच्छिश्नेनाजिघृक्षत्,,............३१३
तच्छ्रोत्रेणाजिघृक्षत्,,............३११
तत्त्वचाजिघृक्षत्,,............३१२
तत्प्राणेनाजिघृक्षत्,,............३१०
तत्स्त्रिया आत्मभूतम्,,............३१९
तदपानेनाजिघृक्षत्,,............१०३१३
तदेनत् सृष्टम्,,............३०९
तन्मनसाजिघृक्षत्,,............३१२
तमभ्यतपत्,,............३०२

( ५३० )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
तमशनायापिपासेऐत०............३०७
तस्मादिन्द्रो नाम,,............१४३१७
तस्यैष एव शारीरःतैत्ति०............३८७
तस्माद्वा एतस्मात्,,............३७३
,, ,,,,............३७६
,, ,,,,............३७८
,, ,,,,............३८१
,, ,,,,............३८४
तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत,,............१०४२५
तमीश्वराणां परमं महेश्वरम्श्वे०...............५०८
तद् वेदगुह्योपनिषत्सु गूढम्,,...............४९४
तदेवाग्निस्तदादित्यः,,...............४७४
ततो यदुत्तरतरं तदरूपम्,,...............१०४६६
ततः परं ब्रह्मपरं बृहन्तम्,,...............४६४
तमेकनेमिं त्रिवृतं षोडशान्तम्,,...............४३५
तत्कर्म कृत्वा विनिवर्त्य भूयः,,...............५०४
तपःप्रभावाद् देवप्रसादाच्च,,...............२१५१९
तां योगमिति मन्यन्तेकठ०............१११६५
तान् वरिष्ठः प्राणःप्रश्न०...............१८७
तान् ह स ऋषिः,,...............१७३
तान् होवाचैतावत्,,...............२२५
ता एता देवताः सृष्टाःऐत०............३०४
ताभ्यः पुरुषमानयत्ताः,,............३०५
ताभ्यो गामानयत्ताः,,............३०५
तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीःकठ०............८२

( ५३१ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
तिस्रो मात्रा मृत्युमत्यःप्रश्न०...............२१८
तिलेषु तैलं दधनीव सर्पिःश्वे०...............१५४४६
तेऽग्निमब्रुवञ्जातवेदःकेन०...............६०
तेजो ह वा उदानःप्रश्न०...............२००
ते तमर्चन्तः,,...............२२६
तेषामसौ विरजः,,...............१६१८५
ते ये शतम्तैत्ति०............३९५
,, ,,,,............३९६
,, ,,,,............३९६
,, ,,,,............३९७
,, ,,,,............३९८
,, ,,,,............३९८
,, ,,,,............३९९
,, ,,,,............१०३९९
,, ,,,,............११४००
,, ,,,,............१२४००
ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्श्वे०...............४३४
तं दुर्दर्शं गूढम्कठ०............१२१०९
त्वं स्त्री त्वं पुमानसिश्वे०...............४७४
दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषःमुण्डक०............२४९
दूरमेते विपरीतेकठ०............१०१
देवैरत्रापि विचिकित्सितम्,,............२१९१
,, ,,,,............२२९१
देवानामति वह्नितमःप्रश्न०...............१९०
द्वा सुपर्णा सयुजामुण्डक०............२६५

( ५३२ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
द्वा सुपर्णा सयुजा सखायाश्वे०...............४७७
द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनन्ते,,...............४९०
धनुर्गृहीत्वौपनिषदम्मुण्डक०............२५८
न तत्र चक्षुर्गच्छतिकेन०...............५०
न जायते म्रियते वाकठ०............१८११३
न तत्र सूर्यो भाति,,............१५१५६
न नरेणावरेण,,............१०५
न प्राणेन नापानेन,,............१४९
न वित्तेन तर्पणीयः,,............२७९६
न संदृशे तिष्ठति,,............१६३
न साम्परायः प्रतिभाति,,............१०३
न चक्षुषा गृह्यतेमुण्डक०............२७१
न तत्र सूर्यो भाति,,............१०२६३
न कञ्चन वसतौतैत्ति०............१०४२१
नवद्वारे पुरे देहीश्वे०...............१८४७०
न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य,,...............२०४८८
न तस्य कार्यं करणं च,,...............५०९
न तत्र सूर्यो भाति न,,...............१४५१३
न तस्य कश्चित् पतिरस्ति,,...............५०९
नाहं मन्ये सुवेदेतिकेन०...............५५
नाचिकेतमुपाख्यानम्कठ०............१६१३३
नायमात्मा प्रवचनेन,,............२३११७
नाविरतो दुश्चरितात्,,............२४११८
नायमात्मा प्रवचनेनमुण्डक०............२७५
नायमात्मा बलहीनेन,,............२७६

( ५३३ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
नान्तःप्रज्ञम्माण्डू०..................२९०
नित्यो नित्यानाम्कठ०............१३१५५
,, ,,श्वे०...............१३५१२
निष्कलं निष्क्रियम्,,...............१९५१८
नीलः पतङ्गो हरितः,,...............४७५
नीहारधूमाकानिलानलानाम्,,...............११४५४
नैव वाचा न मनसाकठ०............१२१६५
नैषा तर्केण मतिः,,............१०६
नैनमूर्ध्वं न तिर्यञ्चम्श्वे०...............१९४८७
नैव स्त्री न पुमानेष,,...............१०४९८
पराचः कामाननुयन्तिकठ०............१३६
पराञ्चि खानि व्यतृणत्,,............१३५
पञ्चपादं पितरम्प्रश्न०...............१११८१
परमेवाक्षरम्,,...............१०२१२
परीक्ष्य लोकान्मुण्डक०............१२२४६
पञ्चस्रोतोऽम्बुम्श्वे०...............४३७
पायूपस्थेऽपानम्प्रश्न०...............१९६
पीतोदका जग्धतृणाःकठ०............७७
पुरमेकादशद्वारम्,,............१४६
पुरुष एवेदं विश्वम्मुण्डक०............१०२५६
पुरुषे ह वा अयम्ऐत०............३१८
पुरुष एवेदं सर्वम्श्वे०...............१५४६८
पूषन्नेकर्षे यम सूर्यईश०..................१६४२
पृथिवी च पृथिवीमात्राप्रश्न०...............२०९
पृथिव्यन्तरिक्षम्तैत्ति०............३५४

( ५३४ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
पृथ्व्यप्तेजोऽनिलखेश्वे०...............१२४५५
प्रतिबोधविदितम्केन०...............५७
प्र ते ब्रवीमि तदुकठ०............१४८५
प्रजापतिश्चरसिप्रश्न०...............१९०
प्रणवो धनुः शरःमुण्डक०............२५९
प्राणस्येदं वशेप्रश्न०...............१३१९२
प्राणाग्नय एवैतस्मिन्,,...............२०५
प्राणो ह्येष यःमुण्डक०............२६७
प्राणं देवा अनुप्राणन्तितैत्ति०............३७७
प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात्,,............४०८
प्राणान् प्रपीड्येहश्वे०...............४५२
प्लवा ह्येते अदृढाःमुण्डक०............२४२
बहूनामेमि प्रथमःकठ०............७९
बृहच्च तद् दिव्यम्मुण्डक०............२७०
ब्रह्म ह देवेभ्यःकेन०...............५९
ब्रह्मविदाप्नोति परम्तैत्ति०............३७१
ब्रह्मैवेदममृतम्मुण्डक०............११२६४
भयादस्याग्निस्तपतिकठ०............१५९
भावग्राह्यमनीडाख्यम्श्वे०...............१४५०२
भिद्यते हृदयग्रन्थिःमुण्डक०............२६२
भीषास्माद् वातःतैत्ति०............३९४
भूर्भुवः सुवरिति,,............३४६
भूरिति वा अग्निः,,............३४८
भूरिति वै प्राणः,,............३४९
भृगुर्वै वारुणिः,,............४०५

( ५३५ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
मनसैवेदमाप्तव्यम्कठ०............१११४३
महतः परमव्यक्तम्,,............१११२९
मनो ब्रह्मेति व्यजानात्तैत्ति०............४१०
महान् प्रभुर्वै पुरुषःश्वे०...............१२४६७
मासो वै प्रजापतिःप्रश्न०...............१२१८२
मायां तु प्रकृतिम्श्वे०...............१०४८१
मा नस्तोके तनये,,...............२२४८९
मातृदेवो भवतैत्ति०............११३६४
मृत्युप्रोक्तां नचिकेतःकठ०............१८१६९
यस्तु सर्वाणि भूतानिईश०..................३२
यस्मिन् सर्वाणि भूतानि,,..................३२
यच्चक्षुषा न पश्यतिकेन०...............५२
यच्छ्रोत्रेण न शृणोति,,...............५३
यत् प्राणेन न प्राणिति,,...............५३
यदि मन्यसे सुवेदेति,,...............५४
यद् वाचानभ्युदितम्,,...............५१
यन्मनसा न मनुते,,...............५१
यस्यामतं तस्य मतम्,,...............५६
य इमं परमम्कठ०............१७१३४
य इमं मध्वदम्,,............१३८
य एष सुप्तेषु जागर्ति,,............१५१
यच्छेद् वाङ्मनसी,,............१३१३१
यतश्चोदेति सूर्यः,,............१४१
यथाऽऽदर्शे तथा,,............१६०
यथा पुरस्ताद् भविता,,............११८३

( ५३६ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
यथोदकं दुर्गे वृष्टम्कठ०............१४१४५
यथोदकं शुद्धे शुद्धम्,,............१५१४६
यदा पञ्चावतिष्ठन्ते,,............१०१६४
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते,,............१४१६६
यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते,,............१५१६७
यदिदं किं च जगत्सर्वम्,,............१५८
यदेवेह तदमुत्र,,............१०१४२
यस्तु विज्ञानवान्,,............१२५
,, ,,,,............१२६
यस्त्वविज्ञानवान्,,............१२४
,, ,,,,............१२६
यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति,,............२९९७
यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च,,............२५११९
यः पूर्वं तपसः,,............१३९
यः सेतुरीजानानाम्,,............१२२
य एवं विद्वान् प्राणम्प्रश्न०...............११२०१
यच्चित्तस्तेनैष प्राणम्,,...............१०२०१
यथा सम्राडेव,,...............१९६
यदा त्वमभिवर्षसि,,...............१०१९१
यदुच्छ्वासनिःश्वासौ,,...............२०६
यः पुनरेतं त्रिमात्रेण,,...............२१६
यत्तदद्रेश्यमग्राह्यम्मुण्डक०............२३३
यथा नद्यः स्यन्दमानाः,,............२७९
यथोर्णनाभिः सृजते,,............२३४
यदर्चिमद्यदणुभ्यः,,............२५७
यदा पश्यः पश्यते,,............२६६

( ५३७ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
यदा लेलायते ह्यर्चिःमुण्डक०............२३८
यं यं लोकं मनसा,,............१०२७२
यः सर्वज्ञः सर्ववित्,,............२३६
,, ,,,,............२६१
यस्मिन् द्यौः पृथिवी,,............२५९
यस्याग्निहोत्रमदर्शम्,,............२३८
यत्र सुप्तःमाण्डू०..................२८८
यदेतद्धृदयं मनश्चैतत्ऐत०............३२६
यतो वाचो निवर्तन्तेतैत्ति०............४०३
,, ,,,,............३८१
यथाऽऽपः प्रवता,,............३४५
यद् वै तत्सुकृतम्,,............३९१
यदा ह्येवैष,,............३९२
,, ,,,,............३९२
यशो जनेऽसानि स्वाहा,,............३४४
यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः,,............३४१
यदाऽऽत्मतत्त्वेन तु ब्रह्मतत्त्वम्श्वे०...............१५४५७
य एको जालवानीशत ईशनीभिः,,...............४५९
यस्मात्परं नापरमस्ति,,...............४६५
य एकोऽवर्णो बहुधा,,...............४७३
यदातमस्तन्न दिवा,,...............१८४८६
यच्च स्वभावं पचति,,...............४९३
यस्तन्तुनाभ इव तन्तुभिः,,...............१०५१०
यदा चर्मवदाकाशं,,...............२०५१८
यस्य देवे पराभक्तिः,,...............२३५२०

( ५३८ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
यथैव बिम्बं मृदयोपलिप्तम्श्वे०...............१४४५६
या प्राणेन सम्भवतिकठ०............१४०
या ते तनूर्वाचिप्रश्न०...............१२१९२
या ते रुद्र शिवाश्वे०...............४६२
यामिषुं गिरिशन्त हस्ते,,...............४६३
युञ्जते मन उत युञ्जते,,...............४४९
युजे वां ब्रह्म पूर्व्यम्,,...............४४९
युञ्जानः प्रथमं मनः,,...............४४७
युक्तेन मनसा वयम्,,...............४४८
युक्त्वाय मनसा देवान्,,...............४४८
येन रूपं रसम्कठ०............१३७
येयं प्रेते विचिकित्सा,,............२०८९
ये ये कामा दुर्लभाः,,............२५९४
येनावृतं नित्यमिदंश्वे०...............५०४
यो वा एतामेवम्केन०...............७३
योनिमन्ये प्रपद्यन्तेकठ०............१५०
यो देवानां प्रभवश्चोद्भवश्चश्वे०...............४६२
,, ,,,,...............१२४८२
यो योनिं योनिमधितिष्ठत्येकः,,...............११४८१
,, ,,,,...............४९१
यो देवानामधियः,,...............१३४८३
यो ब्रह्माणं विदधाति,,...............१८५१७
यो देवो अग्नौ यो अप्सु,,...............१७४५९
लघुत्वमारोग्यमलोलुपत्वम्,,...............१३४५६
लोकादिमग्निम्कठ०............१५८६

( ५३९ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
वह्नेर्यथा योनिगतस्यश्वे०...............१३४४४
वायुरनिलममृतमथेदम्ईश०..................१७४३
वायुर्यथैको भुवनम्कठ०............१०१५३
वालाग्रशतभागस्यश्वे०...............४९७
विद्यां चाविद्यां चईश०..................११३६
विज्ञानसारथिर्यस्तुकठ०............१२७
विज्ञानात्मा सहप्रश्न०...............११२१२
विश्वरूपं हरिणम्,,...............१७८
विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात्तैत्ति०............४११
विज्ञानं यज्ञं तनुते,,............३८३
विश्वतश्चक्षुरुतश्वे०...............४६१
वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाःमुण्डक०............२७७
वेदमनूच्याचार्यःतैत्ति०............११३६२
वेदाहमेतं पुरुषम्श्वे०...............४६४
वेदाहमेतमजरम्,,...............२१४७२
वेदान्ते परमं गुह्यम्,,...............२२५२०
वैश्वानरः प्रविशतिकठ०............८०
व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षिरत्ताप्रश्न०...............१११९१
शतं चैका च हृदयस्यकठ०............१६१६७
शतायुषः पुत्रपौत्रान्,,............२३९२
शान्तसंकल्पः सुमनाः,,............१०८३
शीक्षां व्याख्यास्यामःतैत्ति०............३३३
शौनको ह वै महाशालःमुण्डक०............२३१
शं नो मित्रःतैत्ति०............१२३६८
श्रवणायापि बहुभिःकठ०............१०४