जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

तृतीयचतुर्थभावफलाध्यायः ॥१२॥ ३८७ दीर्घायुः शयनासनाम्बरबहुक्षेत्राणि सन्मन्दिरं बन्धुस्नेहमनोज्ञवाहनयशःसौख्यानि कुर्वन्ति ते ॥ १०६ ॥ लग्नादिति । जन्मलग्नाद् वाहनराशिगः = चतुर्थभावगतः, तदधिपः = चतुर्थभावेशः । तद्वीक्षकः = चतुर्थभावद्रष्टा चैते त्रयो ग्रहा बलिनः, स्वोच्चराशिषु, स्वराशिषु, मित्रगृहेषु व्यवस्थिताः केन्द्रत्रिकोणायेषु ( १।४।७।१०।९।५।११ ) गता भवेयुस्तदा ते जातस्य दीर्घायुः शयनासनाम्बरबहुक्षेत्राणि सन्मन्दिरं बन्धुस्नेहमनोज्ञवाहनयशःसौख्यानि कुर्वन्ति ॥ चतुर्थस्थ, चतुर्थेश और चतुर्थदर्शी ये तीनों ग्रह यदि स्वोच्च, स्वगृह या मित्रगृहमें प्राप्त होकर बली हों, और तीनों ग्रह केन्द्र, त्रिकोण या एकादशमें हों तो वे ग्रह जातककी दीर्घायु और शयन-आसन-वस्त्र-बहुतक्षेत्र-उत्तमगृह-बन्धु स्नेह-मनोज्ञ वाहन-यश-और सौख्य को करते हैं ॥ १०६ ॥ स्वोच्चराशिगतश्चान्द्रिः केन्द्रकोणसमन्वितः । विद्यावाहनसम्पत्ति करोति विपुलं धनम् ॥ १०७ ॥ स्वोच्चेति । चान्द्रिः = बुधः, स्वोच्चराशिगतः = कन्यागतः सन् केन्द्रे ( १।४।७।१० ) कोणे वा ( ५।९ ) समन्वितो भवेत्तदा विद्यावाहनसम्पत्ति विपुलं धनं च करोति ॥१०७॥ बुध अपनी उच्च राशिमें होकर केन्द्र या कोणमें हो तो विद्या, वाहन, सम्पत्ति और विपुल धन करनेवाला होता है ॥ १०७ ॥ लग्नेशात्सुखनाथतद्भवगौ भाग्येशभाग्यस्थितौ चत्वारः शुभवर्गगाः सुबलिनस्ते लग्नसम्वन्धिनः । अन्योन्याश्रितवीक्षिता यदि महीपालश्चिरायुः सुखी तेजस्वी चतुरङ्गयानविपुलश्रीराजचिह्नाङ्कितः ॥ १०८ ॥ लग्नेशादिति । लग्नेशो यत्र तिष्ठति तस्मात्

३८८ सटीकजातकपारिजाते- उक्त तीनों स्थानों (१।४।९) में बलवान् एक भी चतुर्थेश लग्न या लग्नेशका सम्बन्धी हो तो उसकी दशा वाहन देनेवाली होती है ॥ ११० ॥ चतुर्थधर्मायधनाधिनाथा विलग्नसम्बन्धिबलाधिकाश्चेत् । तदीयपाके समुपैति राज्यं क्रमेण भाग्यं धनलाभमर्थम् ॥ १११ ॥ चतुर्थेश-धर्मेश-लाभेश-धनेशाः विलग्नसम्बन्धिनः पूर्णबलाश्च यदि भवेयुस्तदा तदीयपाके क्रमेण राज्यं, भाग्यम्, धनलाभम्, अर्थम् समुपैति । विलग्नसम्बन्धिनो बलयुक्तस्य चतुर्थेशस्य दशायां राज्यम् । तथाभूतस्य धर्मेशस्य दशायां भाग्यम् । तथा भूतस्य लाभेशस्य दशायां धनलाभम् । तथाभूतस्य धनेशस्य दशायाम् अर्थ समुपैति । Notes—अत्र सम्बन्धो बहुसम्मतश्चतुर्विधः प्रोक्तः-स्थानसम्बन्धः १, दृष्टिसम्बन्धः २. मित्रसम्बन्धः ३. सहचरसम्बन्धः ४. इति ॥ १११ ॥ चतुर्थ, नवम, एकादश और द्वितीयके स्वामी लग्नके सम्बन्धी और अधिक बलवाले हों तो उनकी दशामें क्रमसे राज्य-प्राप्ति, भाग्योदय, धनलाभ और कार्यसिद्ध होते हैं ॥१११॥ ते चत्वारोऽधिकबलयुता देहसम्बन्धिनश्चे- देतत्सर्वं भवति विपुलं दुर्बला दुःखदाः स्युः । मिश्रं मिश्रैस्तनुपरिभवः कारको भावनाथो भावाक्रान्तो विगतबलिनश्चेदतिक्लेशदाम्रे ॥ ११२ ॥ ते चत्वारः = चतुर्थधर्मायधनाधिनाथा इति शेषं स्पष्टमेवेत्यलम् ॥ ११२ ॥ पूर्वोक्त चार (४।९।११।२) स्थानोंके स्वामी अधिक बलयुक्त तथा लग्नके सम्बन्धी हों तो उन भावोंके सम्बन्धी फल पूर्ण रूपसे होते हैं । परन्तु यदि वे ही दुर्बल हों तो दुःख देने वाले होते हैं। मिश्रित हों तो मिश्र फल देते हैं। भावका कारक, भावनाथ और भावगत ग्रह बलसे हीन हों तो विशेष कष्टदायक होते हैं ॥ ११२ ॥ वाहनेशेऽरिनीचस्थे दुःस्थे धर्माधिपेक्षिते । दुर्दुर्वाहनसम्प्राप्तिश्चलवाहनताऽपि वा ॥ ११३ ॥ धर्मकर्मविलग्नस्थास्तुङ्गोपगशुभग्रहाः । लग्नाधिपेन संदृष्टा यानान्ते दुःखमाप्नुयात् ॥ ११४ ॥ वाहनेशे = चतुर्थेशे शत्रुगृहे, नीचे, दुःस्थे (षष्ठष्टव्ययगे) च तस्मिन्धर्माधिपेन दृष्टे जातस्य दुष्टवाहनस्य सम्प्राप्तिः, अपि वा चलवाहनता = चञ्चलवाहनप्तिः वक्तव्या । अत्र दुष्टसैन्यस्य चलसैन्यस्य वा प्राप्तिरपि वक्तव्या । तथा सर्वार्थचिन्तामणौ- "दुःस्थे विमूढे यदि वाहनेशे भाग्येश्वरेणापि समीक्षिते वा । दुर्वाहिनी चञ्चलवाहिनी वा लाभाधिपेनापि समीक्षिते वा" इति ॥ तुङ्गोपगशुभग्रहाः = स्वकीयोच्चराशियाताः शुभग्रहाः, यदि धर्मकर्मविलग्नस्था भवेयु- स्तथाभूता लग्नाधिपेन संदृष्टाश्च भवेयुस्तदा जातो यानान्ते = वाहनान्ते दुःखमवाप्नुयात् । ईदृग्योगे जातः विदामावसरे वाहनादितो निपातेन कष्टभागभवति । एवमेव सर्वार्थचिन्तामणौ- "कर्मभाग्यविलग्नेषु स्वोच्चे सौम्यग्रहाः स्थिताः । दृष्टेषु वा लग्नपेन यानान्ते दुःखमाप्नुयात्" इति ॥ ११३-११४ ॥ चतुर्थेश शत्रुस्थान या नीचस्थानमें होकर दुष्ट स्थानमें हो उसको नवमेश देखता हो तो खराब वाहन प्राप्त हो वा चल वाहन प्राप्त हो ॥ ११३ ॥ नवमवें, दशमवें और लग्नमें स्थित, उच्चगत शुभग्रह लग्नेशसे संदृष्ट हों तो सवारीके अन्तमें दुःख प्राप्त होता है ॥ ११४ ॥

तृतीयचतुर्थभावफलाध्यायः ॥१२॥ ३८६ जीवे वा सुखपे शुभग्रहयुते लग्नात्तपःस्थानगे सौम्यर्क्षे नरवाहनं चिरतरं राजप्रतापान्वितम् ॥ दुःस्थे पापयुतेऽस्तनीचरिपुगे यानादिभाग्यं नहि स्वर्क्षे सर्वबलाधिके चिरसुखं चान्दोलिकारोहणम् ॥ ११५ ॥ बन्धुकर्मगुहाधीशौ लाभस्थानगतेक्षकौ । बलवन्तौ यदि स्यातां सर्वभाग्यफलप्रदौ ॥ ११६ ॥ लाभस्थौ सुखभाग्येशौ पश्यन्तौ वा सुखस्थलम् । वाहिनीसर्वभाग्याढ्यो राजप्रीतिकरो भवेत् ॥ ११७ ॥ धर्मवाहनराशीशौ लग्नसम्वन्धिनौ यदि । जीवदृष्टियुतौ तस्य राजवश्यादिभूषणम् ॥ ११८ ॥ शुभवाहनराशीशौ शुभखेचरसंयुतौ । बहुसेनाधिपः श्रीमान् बलिनौ यदि जायते ॥ ११९ ॥ भाग्यस्थिते वाहनराशिनाथे सशुक्रजीवे शुभखेटराशौ । भाग्याधिपे कोणचतुष्टये वा बहुत्वदेशाभरणार्थयानम् ॥ १२० ॥ कामारीयानसहजतपोलग्नव्ययेश्वराः । सुखाधिपेन संयुक्तास्त्वसंख्याकरदेशभाक् ॥ १२१ ॥ सुखाधिपो देवगुरुः सितो वा बली विलग्नान्नवमोपयात: । त्रिकोणकेन्द्रोपगतः शुभेशः समेति जातो बहुवाहनानि ॥ १२२ ॥ सशुक्रजीवो गेहेशो भाग्यस्थो भाग्यपे सुखे । केन्द्रत्रिकोणयोर्वाऽपि बहुवाहनदेशभाक् ॥ १२३ ॥ स्पष्टार्थाः किलैते नव श्लोका अतो न व्याख्याता इति ॥ ११५-१२३ ॥ वृहस्पति वा चतुर्थेश शुभग्रहसे युक्त लग्नसे नववें भावमें हो और सौम्यर्क्षमें हो तो बहुत काल पर्यन्त राजप्रतापसे युक्त नरवाहन प्राप्त हो । यदि गुरु या चतुर्थेश दुष्टस्थान, पापग्रह युक्त, अस्त, नीच या शत्रु गृहमें हो तो सवारी आदि भाग्यमें नहीं है। यदि स्वगृहमें अति बलवान् हो तो बहुत काल तक सुख आन्दोलिका पर निवास करे ॥ ११५ ॥ यदि चतुर्थेश और दशमेश बलवान् होकर लाभ स्थानमें हों वा लाभस्थानको देखते हों तो सर्वभाग्यके दाता होते हैं ॥ ११६ ॥ चतुर्थेश और नवमेश लाभ स्थानमें. हों वा चतुर्थ स्थानको देखते हों तो सैन्ययुक्त सर्व- भाग्यसे युक्त और राजाको प्रसन्न करनेवाला हो ॥ ११७ ॥ यदि धर्मेश और सुखेश लग्नके सम्बन्धी हों और उन्हें वृहस्पति देखता हो तो जातक को राजासे मान और भूषण प्राप्त हो ॥ ११८ ॥ नवमेश और वाहनेश ( चतुर्थेश ) यदि बलवान् हों शुभग्रहसे युक्त हों तो बहुत सेना का मालिक और श्रीमान् होवे ॥ ११९ ॥ वाहनेश भाग्यस्थानमें प्राप्त हो, शुक्र और वृहस्पतिके साथ हो और वह शुभग्रहकी राशि हो वा नवमेश कोण या केन्द्रमें हो तो उसे बहुत देश, आभरण, सवारी और धन प्राप्त हो ॥ १२० ॥ सप्तम, षष्ठ, चतुर्थ, तृतीय-नवम लग्न और व्यय ( १-३-४-६-७-९-१२ ) के स्वामी सुखेशके साथ हों तो जातक असंख्य देशोंको प्राप्त करे ॥ १२१ ॥ सुखेश वृहस्पति, वा शुक्र बलवान् होकर लग्नसे नववें भावमें प्राप्त हो, नवमेश त्रिकोण वा केन्द्रमें हो तो जातक बहुत वाहनसे युक्त होवे ॥ १२२ ॥

..." wait, is there an anusvara on चतुर्थेश? No, "चतुर्थेश-दशमभावगतखेटौ बलिष्ठौ धर्मेशदृष्टौ वा धर्मेशयुक्तौ वा परस्परक्षेत्रगतौ".

L31: (चतुर्थेशो दशमगतग्रहगृहे दशमगतग्रहश्चतुर्थभावे) भवेतां तदा योगः सिंहासनप्रदः ॥ १२९॥

L32: उक्तेषु योगेषु जातो नरः सिंहासनारूढः ( राजासनगतः ) भवति । कदा भवतीत्येतदर्थं Wait, look at "( राजासनगतः )": does it have spaces inside brackets? "( राजासनगतः )" - yes.

L33: 'तद्दशान्तर्दशाकाले' इत्याद्युक्तम् । यो यो ग्रहः कारको भवति तत्तद्ग्रहदशान्तर्दशायां तत्फलं Wait, look at 'तद्दशान्तर्दशाकाले': Single quotes or double quotes? In L33: 'तद्दशान्तर्दशाकाले' - single quote!

L34: वाच्यमिति भावः ॥ १३० ॥

L35: लग्न-केन्द्रमें शुभग्रह हो, धर्म स्थानमें उच्चगत ग्रह हो, द्वितीयेश केन्द्रमें हो तो सिंहा- Wait, "धर्म स्थानमें" or "धर्मस्थानमें"? There is a space: "धर्म स्थानमें". "सिंहा-" with hyphen at

तृतीयचतुर्थभावफलाध्यायः ॥१२॥ ३६१ यदि दशमेश, लग्नेश और चतुर्थेश, दशम भावमें हों, दशमेश यदि लग्नका सम्बन्धी हो तो जातक सिंहासनका स्वामी हो ॥ १२७ ॥ यदि बृहस्पति, शुक्र और नवमेश केन्द्र या कोण या लाभ भावमें हों तो जातक अनेक वाहनोंसे युक्त हो और मण्डलका राजा हो ॥ १२८ ॥ चतुर्थेश और दशमस्थ ग्रह बलवान् हों नवमेशसे देखे जाते हों, वा युत हों, वा पर- स्पर गृहमें प्राप्त हों तो दोनों सिंहासन प्राप्ति करानेवाले होते हैं ॥ १२९ ॥ उसकी दशा अन्तर्दशाके समय उसके राशिपतिकी दशामें उसकी अन्तर्दशा प्राप्त होने पर जातक सिंहासनका पति होता है ॥ १३० ॥ [ कुण्डली १ : सिंहासन प्रदः १ ]

• लग्न (१) : शु. २ । द्वितीय (२) : ३ । चतुर्थ (४) : बु. । दशम (१०) : १० मं. । [ कुण्डली २ : सिंहासन प्रदः २ ]
• लग्न (१) : १ । द्वितीय (२) : २ चं. । सप्तम (७) : शु. बु. ७ बृ. । दशम (१०) : ६ । [ कुण्डली ३ : सिंहासन प्रदः ३ ]
• लग्न (१) : १ । चतुर्थ (४) : ४ । नवम (९) : ९ । दशम (१०) : १० मं. चं. बृ. । एकादश (११) : श. ११ । [ कुण्डली ४ : सिंहासन प्रदः ४ ]
• लग्न (१) : १ । चतुर्थ (४) : ४ । दशम (१०) : १० श. मं. चं. । [ कुण्डली ५ : सिंहासन प्रदः ५ ]
• लग्न (१) : १ । द्वितीय (२) : २ । तृतीय (३) : ३ । चतुर्थ (४) : ४ । पंचम (५) : ५ । षष्ठ (६) : ६ । सप्तम (७) : ७ । अष्टम (८) : ८ । नवम (९) : ९ । दशम (१०) : १० । एकादश (११) : ११ । द्वादश (१२) : श. गु १२ शु. । [ कुण्डली ६ : सिंहासन प्रदः ६ ]
• लग्न (१) : ल. । द्वितीय (२) : २ । तृतीय (३) : ३ । चतुर्थ (४) : ४ बृ. । पंचम (५) : ५ सू. । षष्ठ (६) : ६ । सप्तम (७) : ७ । अष्टम (८) : ८ । नवम (९) : ९ । दशम (१०) : १० चं. मं. । एकादश (११) : ११ । द्वादश (१२) : १२ । एतानि कल्पितोदाहरणानि सुकुमारमतीनामवबोधार्थमेव प्रदर्शितानीति ॥ १३० ॥ अथ भाग्यविचारः शुभोदयेशौ सुखराशियातौ सुखाधिपो लग्नगतः शुभर्चे ॥ अतीव सौख्यं समुपैति नित्यं सपत्न्यातो यदि शत्रुभाग्यम् ॥ १३१ ॥ इदानीं सौख्यभावाभावयोगावाह—शुभोदयेशाविति । नवमेश-लग्नेशौ, सुखराशियातौ स्याताम्, सुखाधिपः शुभर्क्षे विद्यमानः सन् लग्नगतः स्यात् तदा जातोऽतीव सौख्यं नित्यं

३६२ सटीकजातकपारिजाते- (सर्व्वदा) समुपैति । यदि पूर्वोक्तयोगे सुखाधिपः सपत्नयातः = षष्ठभावगतः स्यात्तदा शत्रु- भाग्यं = रिपुभोगं प्राप्नोति । तदानीं शत्रुहस्तगतं तस्य भाग्यादि स्यादिति तात्पर्यम् ॥१३१॥ नवमेश लग्नेश चतुर्थ स्थानमें हों चतुर्थेश शुभ राशिमें लग्नमें हो तो नित्य अत्यन्त सुख होता है। यदि शत्रुस्थानमें हो तो शत्रु भाग्य प्राप्त करे ॥ १३१ ॥ सपत्नभावाधिपतौ तपःस्थे शुभैरदृष्टे बलसंयुते वा ॥ स्वकीयभाग्यादिकमल्पकालं ददाति शत्रौ सुखनाथदाये ॥ १३२ ॥ सपत्नभावाधिपतौ = षष्ठाभावेशे, पतःस्थे = नवमभावगते, शुभैरदृष्टे, वा बलसंयुते सति अल्पकालं = किञ्चित्कालं, स्वकीयभाग्यादिकं शत्रौ ददाति, स्वयं तावद्भाग्यहीनो भवति । कदा ? तदुच्यते 'सुखनाथदाये' = चतुर्थेशग्रहदशायामिति ॥ १३२ ॥ शत्रुभावेश

तृतीयचतुर्थभावफलाध्यायः ॥१२॥ ३६३ १ सुखाधिपेन ( चतुर्थेशेन ) सहितो वित्तेशः ( धनेशः ) नवमभावगतः सौम्यग्रहयुक्तः सौम्यराशिगतश्च यदि भवेत्तदा जातः निक्षेपं = भूमौ निहितं द्रव्यं समुपैति । २ लाभधनपौ = एकादश-द्वितीयेशौ पातालराशि-(चतुर्थभाव) गतौ भवेतां, तन्नाथः = चतुर्थेशः शुभग्रहेण सहितः शुभराशिगतश्च भवेत्तदा निक्षेपसिद्धिः = निखातद्रव्यलाभः स्यात् । ३ लाभेशः = एकादशभावपतिः शुभग्रहेण युतः सन् सुखराशि-( चतुर्थभाव ) गतः स्यात् तदा निक्षेपवित्तप्रदो भवति । उक्तयोगत्रये जातस्य भूतले सञ्चितस्य द्रव्यादेर्लाभो भवतीत्यर्थः ॥ १३७ ॥ शुभराशिमें शुभग्रहके साथ धनेश सुखाधिपसे युक्त नवम भावमें हो तो गाड़ी हुई सम्पत्ति प्राप्त होवे । लाभेश और धनेश चतुर्थ स्थानमें स्थित हों और ४ र्थका स्वामी शुभ- राशिमें शुभयुत हो तो निक्षेप (गड़ा हुआ धन) मिले । लाभेश शुभग्रहके साथ ४ थे भावमें हो तो भी निक्षेप धन मिले ॥ १३७ ॥ अथ गृहविचारः । अर्थव्ययगृहाधीशा नाशगाः पापसंयुताः । यावद्भिश्शुभैर्युक्तास्तावद्गेहालसत्वदाः ॥ १३८ ॥ पापेऽरौ वा पापहृष्टे सुखे गेहसुखार्तिभाक् । नीचेऽरातौ कुजेऽर्के वा सुखे स्याद्गृहो नरः ॥ १३६ ॥ नीचेऽस्तगे वा गेहस्थे दुःखाम्भोधौ पतिष्यति । सुखे पापे पापभाक् स्यात् सुखे मन्दे सुखक्षयः ॥ १४० ॥ गृहेशे व्ययगे लग्नादन्यगेहोऽन्यदेशगः । रन्ध्रे गृहाद्यभावो वा षष्ठे ज्ञात्यादिसंग्रहः ॥ १४१ ॥ प्रयत्नतो मन्दिरलाभदः स्यात् चतुर्थपस्तत्र बलाधिको वा । दुःस्थानगो दुष्टबलान्वितश्चेदालस्यगेहं ग्रहपीडितं वा ॥ १४२ ॥ षट्त्रिब्ययाष्टमोपेता व्ययवित्तगृहाधिपाः । यावत्पापसमोपेतास्तावद्गृहविनाशदाः ॥ १४३ ॥ लग्नत्रिकोणकेन्द्रस्था यावद्बलसमन्विताः । तावत्संख्याकगेहानां समीचीन्यं वदेद् बुधः ॥ १४४ ॥ चतुर्थभावाधिपतौ विलग्राद्व्ययस्थिते जीर्णगृहं समेति । त्रिकोणकेन्द्रोपगते बलाढ्ये विचित्रगेहं रुचिरं तदाहुः ॥ १४५ ॥ तृतीये सौम्यसंयुक्ते गेहेशे बलसंयुते । गोपुरांशगते वाऽपि समेति दृढमन्दिरम् ॥ १४६ ॥ आज्ञाक्रियाक्षेत्रविनाशमाहुराज्ञेश्वरे गेहगते सपापे । क्रूरांशके मृत्युकरादिभागे रन्ध्रेश्वरेणापि युते तथैव ॥ १४७ ॥ तृतीये सौम्यसंयुक्ते गेहेशे स्वबलान्विते । लग्नेशे बलसम्पूर्णे हर्म्य प्राकारसंयुतम् ॥ १४८ ॥ पारावतांशके गेहनाथे गुर्विन्दुवीक्षिते । गोपुरांशके वाऽपि दैविकं गृहमादिशेत् ॥ १४६ ॥ इति श्रीनवग्रहकृपया वैद्यनाथविरचिते जातकपारिजातं द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥

preceding, so 'म' is heavy! द्यात्रामस्तसुतस्वकर्मभवनैर्दूराटनं रिष्फतः द्या ( - ) त्रा ( - ) म ( - because of स्त ) स्त ( . because of सु ) सु ( . ) त ( . ) स्व ( - because of क ) ... Meter is शार्दूलविक्रीडित: 1 2 3 / 4 5 6 / 7 8 9 / 10 11 12 / 13 14 15 16 17 18 19

• • • / . . - / . - . / . . - / - - . / - - . / -

Now let's check L37: "लग्नाद्वन्धुदिनेशतः पितृसुखं जीवात्मजस्थानतः" लग्नाद् ( - - ) बन्धु ( - . ) दिने ( . - ) शतः ( . - ) -> wait, लग्नाद्बन्धुदिनेशतः पितृसुखं जीवात्मजस्थानतः लग्नाद् ( - - ) बन् ( - ) धु ( . ) दि ( . ) ने ( - ) श ( . ) तः ( - ) पितृ ( . . ) सुखं ( . - ) जीवा ( - - ) त्म ( - ) ज ( . ) स्था ( - ) न ( . ) तः ( - ) 19 syllables! Perfectly शार्दूलविक्रीडित!

पञ्चमषष्ठभावफलाध्यायः ॥ १३ ॥ ३६५ द्वितीयदशमभावैः यात्रां विचारयेत् । रिष्फतः = द्वादशभावतः, दूराटनं = विदेशभ्रमणं सचि- न्तयेत् । लग्नाद् बन्धुदिनेशतश्च = लग्नाच्चतुर्थभावतः, सूर्याच्च पितृसुखं विचारयेत् । जीवात्मजस्थानतः = गुरोः, पञ्चमभावतश्च, पुत्रप्राप्तिः विचारणीयां । अनङ्गवित्तपसितैः = सप्तमभाव-द्वितीयेश-शुकैः, स्त्रीसम्पदः चिन्तयेत् । तत्तद्भावकारके भावे च सल्लक्षणल- क्षिते सति सत्फलमन्यथाऽन्यथात्वं वाच्यमिति ॥ १ ॥ पंचम भावसे देवता, राजा, पुत्र, पिता, बुद्धि और पुण्यका विचार करे। सप्तमभाव, पुत्रभाव, धनभाव और कर्म भावसे यात्राको विचारे । द्वादशसे दूरयात्राको विचारे । लग्न से, चतुर्थसे और सूर्यसे पिताको विचारे । बृहस्पतिसे और पंचमसे पुत्र प्राप्तिको विचारे । सप्तमेश द्वितीयेश, और शुक्रसे स्त्रीसंपत्तिको विचारे ॥ १ ॥ अथ देवताविचारः । लग्नादात्मनि पुंग्रहेक्षितयुते पुंदेवताराधनं युग्मे शुक्रनिशाकरेक्षितयुते स्त्रीदेवतामिच्छति । भानौ भास्करमुख्यमिन्दुसितयोर्गौरीं कुमारं कुजे विष्णुं चन्द्रसुते गुरौ शशिधरं शन्यादियोगे परान् ॥ २ ॥ इदानीं जातस्याराध्यदेवतामाह—लग्नादिति । लग्नादात्मनि = पञ्चमे भावे, पुंग्रहेक्षि- तयुते = पुरुष-(रविभौमजीवान्यतम) ग्रहेण दृष्टे युते वा जातस्य पुंदेवताराधनं ब्रूयात् । अस्मिन्योगे जातो नरः पुरुषदेवोपासको भवति । तस्मिन् पञ्चमे भावे, युग्मे = समराशौ सति, तत्र शुक्रेण चन्द्रेण वा दृष्टे वा युते जातः स्त्रीदेवतामिच्छति । समराशीनां शुक्रश- शिनोश्च स्त्रीप्रकृतित्वात् । तत्र पञ्चमे भावे सूर्येण युक्ते दृष्टे वा भास्करमुख्यं = सूर्यप्रभृति- पुरुषदेवता वाच्या । इन्दुसितयोः = चन्द्रशुकयोः गौरीं देवतां ब्रूयात् । कुजे कुमारं = कार्तिकेयं, चन्द्रसुते = बुधे विष्णुं, गुरौ शशिधरं = शिवं, शन्यादियोगे परानितरान् क्षुद्र- देवान् ब्रूयादिति ॥ २ ॥ लग्नसे पांचवें भावको पुरुष संज्ञक ग्रह देखता हो वा उसमें स्थित हो तो जातक पुरुष देवताकी पूजा करे । समराशि पंचममें हो और पंचममें शुक्र या चन्द्रमा हो वा उस स्थान को देखता हो तो स्त्री देवताका आराधन आचार्यों ने कहा है । पञ्चम भावमें सूर्य हो तो सूर्य का, चन्द्रमा शुक्र हो तो गौरी का, मंगल हो तो कार्तिकका, बुध हो तो विष्णुका, बृहस्पति हो तो शंकरका, शनि, राहु या केतुका पञ्चममें योग हो तो अपर (क्षुद्र) देवका पूजन करे ॥ २ ॥ लग्नाधिपस्यात्मपतौ सपत्ने तद्देवभक्तिः सुतनाशहेतुः । समानता साम्यतरे सुहृत्त्वे तद्देवताऽपारकृपामुपैति ॥ ३ ॥ इदानीं स्थितिपरत्वेन देवाराधनपरिणाममाह—लग्नाधिपस्येति । लग्नेशस्य, आत्मा धिपतौ (पञ्चमेशे) सपत्ने = शत्रुग्रहे सति तद्देवभक्तिः जातस्य सुतनाशहेतुर्भवति । सा- म्यतरे = लग्नाधिपस्यात्मपतौ समत्वग्रहे (उदासीने) सति तद्देवभक्तिः समानता=न शुभा नाशुभा चेति । सुहृत्त्वे=लग्नाधिपस्यात्मपतौ मित्रग्रहे सति जातस्तद्देवताया अपा- रकृपां = परममनुग्रहमूपैति, तदानीं तद्देवताराधनं परमक्षेमकरं भवतीत्यर्थः ॥ ३ ॥ पंचमेश लग्नेशका शत्रु हो तो उस देव भक्तिसे पुत्रनाश हो । सम हो तो समानता रहे । पञ्चमेश लग्नेशका मित्र हो तो उस देवताके आराधनसे कार्य परिपूर्ण हो ॥ ३ ॥ अथ राज्यविचारः । राजस्थाने गुरुबुधसितैरीक्षिते संयुते वा तद्राशीशे बलवति नृपप्रीतिसम्पत्तिमेति ।

३६६ सटीकजातकपारिजाते- पापाक्रान्ते विगतबलिनि स्वामिनि क्रूरभागे जातो विद्याविनयगुणधीराजसन्मानहीनः ॥ ४ ॥ इदानीं महीपप्रीतिसम्पत्तिभावाभावमाह—राजस्थाने इति । राजस्थाने = पञ्चमे भावे, इति । अन्यत्स्पष्टार्थमेवेत्यलम् ॥ ४ ॥ पुत्र स्थानमें बुध, बृहस्पति और शुक्रकी दृष्टि हो, वा योग हो, उसका राशीश (पञ्च- मेश) बलवान् हो तो राजाकी प्रसन्नतासे धन मिले। यदिपञ्चमेश, पापाक्रान्त हो, बल- रहित हो, क्रूरभागमें हो तो जातक विद्या, विनय, गुण, बुद्धि और राजसन्मानसे हीन हो ॥ अथ जन्मविचारः । लग्नं यानपतौ सुखे तनुपतौ दृष्टेऽथवा खेचरैः संयुक्ते तु चतुष्पदस्य जननं राहुध्वजाभ्यामजः । गोजन्मार्यसितेन्दुभिश्च महिषी मन्देन दृष्टे युते जातः पादपुरःसरं तनुपतिमनि तनौ भोगिराट् ॥ ५ ॥ [L

पञ्चमसप्तमभावफलोध्यायः ॥ १३ ॥ ३६७ न्दुपुत्राभ्यामीक्षिताश्च भवेयुस्तदा शूद्रोऽपि जातो द्विजतौल्यमेति = विप्रसमतां प्राप्नोति । अस्मिन्कोगे शूद्रजन्माऽपि ब्राह्मणवदाचरति । उच्चकर्मा भवतीति भावः । अत्र योगे जातो यदि द्विजः = ब्राह्मणवंशजः स्यात्तदा निखिलां विद्याम् उपैति, सकलविद्याविद् भवतीत्यर्थः ॥ शनि और बुध पूर्वोक्त पञ्चमेश चतुर्थेशको देखते हों तो पिंडके समान जन्म हो । यदि बृहस्पति राहुके साथ वलरहिल अहले दृष्ट हो तो विप्र भी नीच कर्म करनेवाला उत्पन्न हो । एक स्थानमें बृहस्पति राहु और शनिको शुक्र और बुध देखें तो शूद्र भी हो तो ब्राह्म- णकी समानताको प्राप्त होता है, और ब्राह्मण समस्त विद्याको प्राप्त करता है ॥ ७ ॥ अथ पुत्रविचारः । लग्नात्पुत्रकलत्रभे शुभपतिप्राप्तेऽथवाऽऽलोकिते चन्द्राद्वा यदि सम्पदस्ति हि तयोर्ज्ञेयोऽन्यथाऽसम्भवः । पाथोनोदयगे रवौ रविसुते मीनस्थिते दारहा पुत्रस्थानगतश्च पुत्रमरणं पुत्रोऽवनेर्यच्छति ॥ ८ ॥ इदानीं स्त्रीपुत्रयोर्भावाभावज्ञानमाह-लग्नादिति । जन्मलग्नात्पुत्रे = पञ्चमभावे, कलत्रे = सप्तमभावे च शुभग्रहेण पतिना च युक्ते, अथवाऽऽलोकिते, चन्द्राद्वा = जन्मका- लिकचन्द्रतो वा पुत्रकलत्रभे = पञ्चमे सप्तमे च भावे शुभग्रहेण स्वस्वस्वामिना च युतेऽ- थवा दृष्टे सति तयोः = पुत्रस्त्रियोः सम्पत् अस्ति हि = निश्चयेनेति । लग्नाच्चन्द्राद्वा पञ्चमे भावे शुभग्रहेण पञ्चमेशेन च युते वा दृष्टे पुत्रस्य प्राप्तिर्भवति । एवं लग्नाच्चन्द्राद्वा सप्तमे भावे शुभग्रहेण सप्तमेशेन च युते वा दृष्टे स्त्रीसम्पदस्तीति वाच्यम् । अन्यथाऽसम्भवः । यस्य जन्मलग्नाच्चन्द्राद्वा पञ्चमो भावः शुभेन स्वामिना च दृष्टो युतो वा न भवति तस्य पुत्रोत्पत्तिर्न भवति । असौ पुत्रहीनः स्यादिति । एवं लग्नाच्चन्द्राद्वा सप्तमः शुभपतिभ्यां युतो वा दृष्टो न स्यात्तदा तस्य स्त्री न भवति । अत्र 'पुत्रकलत्रभे' इत्युपलक्षणमेव किन्तु सर्वेषामेव भावानामीदृग्विचारेण भवितव्यम् । "यो यो भावः स्वामिदृष्टो युतो वा सौम्यैर्वा स्यात्तस्य तस्याभिवृद्धिः" । इति विशेषवचनदर्शनात् । पाथोनोदयग इति । रवौ = सूर्ये, पाथोनोदयगे = कन्या- राशिलग्ने गते, रविसुते = शनैश्चरे, मीनस्थिते सति जातो दारहा = स्त्रीनाशको मृतभार्यो इति यावद्भवति । अत्रैव ( पाथोनोदयगे रवौ ) योगे अवनेः पुत्रः = मङ्गलो यदि पुत्रस्था- नगतः = पञ्चमभाव-(मकर) गतः स्यात् तदा पुत्रमरणं यच्छति । अत्र योगे जातस्य पुत्रो म्रियत इत्यर्थः ॥ ८ ॥ लग्नसे वा चन्द्रमा से पंचम और सप्तम भावमें शुभग्रह या उनके पतिका योग अथवा दृष्टि हो तो क्रमसे पुत्र और स्त्रीका सुख अच्छा होवे । अन्यथा इन दोनोंकी प्राप्तिमें असम्भव है । कन्या लग्नमें सूर्य हो, शनि मीनमें हो तो स्त्रीकी हानि हो । पुत्र स्थानमें मङ्गल हो तो पुत्रकी मृत्यु हो ॥ ८ ॥

कुण्डली चक्र

+-----------------------------------+-----------------------------------+
| \  ६ सू.  / \       / \   ६ सू. / | \  ६ सू.  / \       / \   ६ सू. / |
|   \     /     \   /     \     /   |   \     /     \   /     \     /   |
|     \ /         X         \ /     |     \ /         X         \ /     |
|      |        /   \        |      |      |        /   \        |      |
|      |       /     \       |      |      |       /     \       |      |
|      |      / दारहा \      |      |      |      / पुत्र- \     |      |
|      |     /         \     |      |      |     /  मरणम्   \    |      |
|      |    /           \    |      |      | १० मं.          \   |      |
|     / \  /             \  / \     |     / \  /             \  / \     |
|   /     X               X     \   |   /     X               X     \   |
| /  १२ श.  \           /   १२ श. \ | /         \           /         \ |
+-----------------------------------+-----------------------------------+

(बाएँ चक्र में: लग्न (१) = ६ सू., सप्तम (७) = १२ श., फल = "दारहा") (दाएँ चक्र में: लग्न (१) = ६ सू., पञ्चम (५) = १० मं., फल = "पुत्रमरणम्")

३६८ सटीकजातकापारिजाते- पुत्रस्थानपतौ तु वा नवमपे लग्नात्कलत्रेऽथवा युग्मर्क्षे शशिशुक्रवीक्षितयुते पुत्रीजनो जायते । पुंवर्गे पुरुषग्रहेक्षितयुते जातस्तु पुत्राधिको जीवात्पञ्चमराशितश्च तनयप्राप्तिं वदेद् दैशिकः ॥ ६ ॥ इदानीं पुत्रपुत्रीयोगावाह-पुत्रस्थानपताविति । पञ्चमेशे, अथवा नवमभावेशे लग्नात् कलत्रे = सप्तमे भावे, अथवा युग्मर्क्षे = समराशौ व्यवस्थिते तत्र शशिना शुक्रेण वा दृष्टे वा युते पुत्रीजनो जायते । अस्मिन्योगे कन्या सन्ततिर्भवति । अथ तत्र ( पुत्रस्थानपतौ तु वा नवमपे ) पुंवर्गे = पुरुषग्रहवर्गे पुरुषग्रहेण दृष्टे वा युते जातस्तु पुत्राधिको भवति । अस्मिन्योगे जातो नरो बहुपुत्रान्वितो भवति । एवमाह मन्त्रेश्वरः- 'पुंराश्यंशे धीश्वरे पुंग्रहेन्द्रैर्युक्ते दृष्टे पुंग्रहे पुंप्रसूतिः । स्त्रीराश्यंशे स्त्रीग्रहैर्युक्तदृष्टे स्त्रीणां जन्म स्यात्सुतर्क्षे सुतेशे' इति ॥ जीवात् = गुरोः, पञ्चमराशितः = पुत्रभावाच्च दैशिकः = फलादेशकत्र्ता तनयप्राप्तिं वदे- दित्युक्तमपि पुनरुक्तवदुक्तमिति ॥ ९ ॥ पुत्र स्थानका स्वामी वा नवमेश लग्नसे सप्तम हो या सम राशिमें हो चन्द्रमा तथा शुक्रसे दृष्ट या युत हो तो कन्या उत्पन्न होवे । विषम राशिमें हो पुरुष ग्रह ( सू०मं०वृ० ) से दृष्ट या युत हो तो जातक अधिक पुत्रोंसे युक्त हो । गुरुसे तथा पञ्चम भावसे पुत्र प्राप्ति का विचार करे ॥ ९ ॥ शुक्रेन्दुवर्गे सुतभे विलग्नाच्छुक्रेण चन्द्रेण युतेऽथ दृष्टे । पापैर्युक्ते बहुपुत्रशाली शन्यारदृष्टे सति पुत्रहीनः ॥ १० ॥ इदानीं पुत्रभावाभावावाह—शुक्रेन्दुवर्ग इति । विलग्नात्सुतभे = पञ्चमे भावे, शुक्रेन्दु- वर्गे = शुक्रचन्द्रमसो रन्यतरस्य राश्यादौ वर्त्तमाने, तस्मिन् शुक्रेणाथवा चन्द्रेण युते दृष्टे वा, तथा पापग्रहेरयुक्ते सति जातो बहुपुत्रशाली भवति । तत्र पूर्वलक्षणे शन्यारदृष्टे = शनिभौ- माभ्यां निरीक्षिते सति जातो नरः पुत्रहीनः = अपुत्रो भवतीति ॥ १० ॥ लग्नसे पञ्चम भवन शुक्र या चन्द्रमाके वर्गमें हो शुक्र या चन्द्रमासे युक्त या दृष्ट हो पापग्रहसे युक्त न हो तो बहुत पुत्रवाला हो । शनि और मङ्गल देखते हों तो पुत्रसे रहित हो ॥ १० ॥ पौत्रप्राप्तिरनङ्गभे सुतगृहात्सौम्यस्य राश्यंशके तन्नाथे शुभखेटवीक्षितयुते केन्द्रत्रिकोणोऽथवा । स्वक्षेत्रोपगते तु पुत्रगृहपे' जातोऽल्पपुत्रो भवेत् पुत्रेशांशपतिः स्वभांशकगतो यद्येकपुत्रं वदेत् ॥ ११ ॥ इदानीं पौत्रप्राप्तियोगम् , अल्पपुत्रयोगमेकपुत्रयोगञ्चाह-पौत्रप्राप्तिरिति । सुतगृहात् = पञ्चमभावतः, अनङ्गभे = सप्तमे भावे ( लग्नादेकादशे भाव इति दिक् ) सौम्यस्य राश्यंश- के = शुभग्रहस्य राशिनवांशके विद्यमाने, तन्नाथे = तत्पतौ ( लाभेशे ) शुभखेटेन वीक्षिते वा युते, अथवा लग्नात् केन्द्रत्रिकोणौ ( १।४।७।१०।५।९ ) व्यवस्थिते सति जातस्य पौत्र- प्राप्तिः ( पुत्रस्यापत्यं पुमान् पौत्रस्तस्य लाभः ) भवति । स्वक्षेत्रोपगत इति । पुत्रगृहपे = पञ्चमभावेशे, स्वक्षेत्रोपगते = स्वराशौ व्यवस्थिते सति जातः अल्पपुत्रः भवति । पुत्रेशां- शपतिरिति । पुत्रेशः = पञ्चमभावपतिः यन्नवांशे भवेत्तन्नवांशपतिर्ग्रहो यदि स्वभांशकगतः स्यात् तदा जातस्यैकं पुत्रं वदेत् ॥ ११ ॥ पञ्चम गृहसे सप्तममें ( लग्नसे ११ वें ) सौम्यग्रहकी राशि तथा नवांश हो, उसका स्वामी शुभग्रहसे दृष्ट-युत हो, वा केन्द्रत्रिकोणमें हो तो पौत्रकी प्राप्ति हो । पञ्चमेश अपनी

.House 2 has२House 4 has४House 5 has५ मं.And the text in the center isदत्तपुत्रः`! Yes! That's it!

Let's transcribe everything cleanly and faithfully to the original text.पञ्चमषष्ठभावफलाध्यायः ॥ १३ ॥ ३६६ राशिमें हो तो जातकके थोड़े पुत्र होवें। पुत्रेशका नवांशपति अपने नवांशमें हो तो एक पुत्र होना कहे ॥ ११ ॥ पुत्रस्थे मदनाधिपे वितनयो जायाविहीनोऽथवा पुत्रादष्टमशत्रुरिफ्फगृहगाः पापाः कुलध्वंसकाः । राहौ नन्दनराशिगे तदधिपे दुःस्थानगे पुत्रहा पुत्रस्थे तनुपे तनौ सुतपतौ गृह्णाति दत्तात्मजम् ॥ १२ ॥ इदानीं पुत्रस्त्रीरहितयोगान् दत्तात्मजयोगञ्चाह-पुत्रस्थ इति । मदनाधिपे = सप्तमभा- वेशे पुत्रस्थे=पञ्चमभावगते सति जातः वितनयः = पुत्ररहितः, अथवा जायाविहीनः = स्त्रीरहितो भवेत् । पुत्रादिति । पञ्चमभावतः अष्टमरिष्फ

गृहाति । अत्रेदमवधेयम् । पञ्चमभावगतग्रहस्य तत्कारकग्रहस्य च मध्ये बलीयसो ग्रहस्य षड्वर्गे यत्स्थानं ग्रहशून्यं भवेत् तद्ग्रहं यज्जातिकं स्यात्ततो दत्तात्मजं गृहाति जातक इति ॥ लग्नेश और पञ्चमेश दुष्ट स्थानमें हों उन्हें यदि शुभग्रह देखते हों तो दत्तक पुत्रको देते हैं । पञ्चमभावगत ग्रह और कारकके मध्य जो बली हो उसके षड्वर्गमें जो शून्य स्थान हो उसी जातिसे दत्तक ग्रहण करे ॥ १३ ॥ केन्द्रत्रिकोणगृहगः सुतपः शुभर्क्षे सौम्यान्वितो यदि सुतं समुपैति बाल्ये । भोगीशायुक्तसुतराशिपभुक्तिजातः स्वल्पायुरेति फणिभुक्तिभवश्चिरायुः ॥ १४ ॥ केन्द्रेति । सुतपः = पञ्चमभावेशः, शुभर्क्षे विद्यमानः सन् केन्द्रत्रिकोण-(१।४।७।१०। ५।९) गृहगः स्यात्तथाभूतो यदि सौम्यान्वितः = केनचिच्छुभग्रहेण सहितः स्यात्तदा, बाल्ये = अल्पवयस्येव सुतं = पुत्रं, समुपैति । अथ पुत्रस्याल्पायुर्दीर्घायुर्योगावाह-भोगीशायु- क्तेति । भोगीशेन (राहुणा) युक्तस्य सुतराशिपस्य (पञ्चमेशस्य) भुक्तिजातः = दशा- न्तर्दशाकाले समुद्भूतः पुत्रः स्वल्पायुः = अल्पजीवित्वं, फणिभुक्तिभवः (पञ्चमेशयुक्तस्य राहोर्भुक्तिकाले जायमानः) चिरायुः = दीर्घायुष्ट्वमेति ॥ १४ ॥ शुभराशिस्थ पञ्चमेश केन्द्र-त्रिकोणमें हो शुभ युत हो तो बाल्यावस्थामें ही पुत्रप्राप्ति हो । राहुसे युक्त पञ्चमेशकी अन्तर्दशामें उत्पन्न हो तो अल्पायु हो और राहुभुक्तिमें चिरायु पुत्र प्राप्त करे ॥ १४ ॥ पुत्रस्थानपवित्तपौ गतबलौ पापेक्षिते पुत्रभे जातोऽनेककलत्रवानपि सुताभावं समेति ध्रुवम् । तज्जाया यदि पुत्रयोगजनिता सौम्येन वा पञ्चमात् षष्ठेशेन निरीक्षिते सुतवती जारेण सञ्जायते ॥ १५ ॥ इदानीं सुताभावयोगं जारपुत्रयोगञ्चाह-पुत्रस्थानपवित्तपाविति । पञ्चमेश-द्वि- तीयेशौ यत्र तत्र गतबलौ भवेतां तथा पुत्रभे=पञ्चमभावे पापेक्षिते सति जातो नरोऽनेक- कलत्रवानपि=बहुदारोऽपि, ध्रुवं = निश्चयेन सुताभावम्=अपुत्रत्वं समेति । अस्मिन् योगे जा- तस्य बहुविवाहे कृतेऽपि न कस्यामपि स्त्रियां पुत्रो जायत इत्यर्थः । अथ तज्जाया = तस्य पूर्वोक्तलक्षणयुक्तस्य नरस्य स्त्री यदि, पुत्रयोगजनिता = पुत्रयोगवती स्यात् तथा तत्र पञ्चमे भावे सौम्येन=केनचिच्छुभग्रहेण वा पञ्चमात्षष्ठेशेन (लग्नाद्दशमेशेनेत्यर्थः ) निरी- क्षिते सती जारेण = अन्यपुरुषेण, सुतवती=पुत्रवती सञ्जायते । न तदानीमौरसः पुत्रः स्यात्किन्तु क्षेत्रज एव जायत इति भावः ॥ १५ ॥ पुत्रेश और धनेश बलरहित हों पुत्रभाव पापग्रहसे देखा जाता हो तो जातक अनेकस्त्री वाला होने पर भी निश्चय सन्तानसे रहित रहे । यदि उसकी स्त्री पुत्रयोगवाली हो तो ५ वें को बुधसे वा पाँचवें भावके षष्ठेशसे दृष्ट होने पर अन्यपुरुषसे पुत्रवती होवे ॥ १५ ॥ पुत्रस्थाने तदीशे वा गुरौ वा शुभवीक्षिते । शुभग्रहेण संयुक्ते पुत्रप्राप्तिर्न संशयः ॥ १६ ॥ लग्नेशे पुत्रभावस्थे पुत्रेशे बलसंयुते । परिपूर्णबले जीवे पुत्रप्राप्तिर्न संशयः ॥ १७ ॥ पुत्रस्थानगते जीवे परिपूर्णबलान्विते । लग्नाधिपेन संदृष्टे पुत्रप्राप्तिर्न संशयः ॥ १८ ॥ वैशेषिकांशके जीवे पुत्रेशे च तथास्थिते । शुभनाथेन संदृष्टे पुत्रे तत्प्राप्तिमादिशेत् ॥ १६ ॥

पञ्चमषष्ठभावफलाध्यायः ॥ १३ ॥ ४०१ इदानीं पुत्रप्रदा योगा उच्यन्ते-पुत्रस्थान इत्यादिश्लोकचतुष्केण । तत्र श्लोकाः किल सरलार्था इति ॥ १६-१९ ॥ पञ्चमभाव वा पञ्चमेश वा गुरु शुभग्रहसे दृष्ट हो तथा शुभग्रहसे युक्त हो तो निस्सन्देह पुत्रप्राप्ति होवे ॥ १६ ॥ लग्नेश पुत्रभावमें हो पञ्चमेश बलवान् हो गुरु पूर्ण बलवान् हो तो निस्सन्देह पुत्र- प्राप्ति हो ॥ १७ ॥ परिपूर्ण बली बृहस्पति पुत्रभावमें हो उसे लग्नेश देखता हो तो निस्सन्देह पुत्रप्राप्ति हो ॥ बृहस्पति वैशेषिकांशमें हो वैसे ही पुत्रेश भी हो, ५ वें भावको नवमेश देखता हो तो उसको पुत्रप्राप्ति होवे ॥ १९ ॥ दशमे शीतगुर्ध्यूने भृगुजः पापिनः सुखे । तस्य सन्ततिविच्छेदो भविष्यति न संशयः ॥ २० ॥ षष्ठाष्टमस्थो लग्नेशः पापयुक्तः सुताधिपः । दृष्टो वा शत्रुनीचस्थैः पुत्रहानिं वदेद् बुधः ॥ २१ ॥ लग्नसप्तमधर्मान्त्यराशिगाः पापखेचराः । सपत्नराशिवर्गस्था वंशविच्छेदकारिणः ॥ २२ ॥ इदानीं वंशविच्छेदकरा योगा उच्यन्ते-दशमे शीतगुरित्यादिश्लोकत्रयेण । श्लोकास्तु सुगमार्थका इत्यलम् ॥ २०-२२ ॥ चन्द्रमा दशवें भावमें हो, शुक्र सप्तममें हो पापग्रह चतुर्थमें हों तो उसके सन्तानका निःसन्देह नाश होता है ॥ २० ॥ लग्नेश षष्ठ भावमें वा अष्टम भावमें हो, पुत्रेश पापग्रहसे युक्त हो वा उसे शत्रुगृहस्थ वा नीचस्थ ग्रह देखता हो तो पुत्रकी हानि कहे ॥ २१ ॥ पापग्रह लग्न, सप्तम, नवम और द्वादश स्थानमें हों तथा शत्रुके राशि या वर्गमें हों तो वंशका विच्छेद करनेवाले होते हैं ॥ २२ ॥ बन्ध्या वृद्धा कृशा बाला रोगिणी पुष्पवर्जिता । कर्कशा स्थूलदेहा च नार्योऽष्टौ परिवर्जिताः ॥ २३ ॥ इदानीमष्टविधानां स्त्रीणां परित्यागमाह-बन्ध्येति । बन्ध्या = सन्ततिरहिता ( Ba- rren woman ), वृद्धा = अधिकवयस्का, कृशा = क्षीणाङ्गी, बाला = अत्यल्पवयस्का, रोगि- णी = व्याधिपीडिता, पुष्पवर्जिता = रजोहीना, कर्कशा = दुर्व्यवहारिणी, स्थूलदेहा चैता अष्टौ नार्यः परिवर्जिताः । श्रेयस्कामैः पुंभिरेतल्लक्षणोपलक्षिताः स्त्रियो हेया नोद्वाह्या इत्यर्थः ॥ बन्ध्या, वृद्धा, कृशा ( दुर्बला ), बाला, रोगिणी, पुष्पवर्जिता ( ऋतुसे हीना ), कर्कशा, स्थूलदेहा ( मोटी ) ये ८ स्त्रियां वर्जित हैं । विवाहके पूर्व इनकी परीक्षा कर लेनी चाहिये ॥ गुरुलग्नेशदारेशपुत्रस्थानाधिपेषु च । सर्वेषु बलहीनेषु वक्तव्या त्वनपत्यता ॥ २४ ॥ पुत्रस्थानं गते पापे तदीशे नीचराशिगे । शुभदृष्टिविहीने तु वक्तव्या त्वनपत्यता ॥ २५ ॥ गुरुलग्नहिमांशुनां पञ्चमस्थैरशोभनैः । शुभदृग्योगरहितैर्वक्तव्या त्वनपत्यता ॥ २६ ॥ पुत्रस्थानगते पापे तदीशे पापमध्यगे । सौम्यदृग्योगरहिते वक्तव्या त्वनपत्यता ॥ २७ ॥ पापमध्यगते जीवे पुत्रेशे बलवर्जिते । सौम्यदृग्योगरहिते वक्तव्या त्वनपत्यता ॥ २८ ॥

४०२ सटीकजातकापारिजाते- इदानीमनपत्यतायोगानाह-गुरूल्गनेत्यादिशलोकपञ्चकेन । १ बृहस्पति-लग्नेश-सप्तमेश-पञ्चमेशा यदि निर्बला भवेयुस्तदा जातस्यानपत्यता (सन्ततिराहित्यं) भवति । अस्मिन्योगे जातो नरोऽसन्ततिर्भवतीति ) २ पञ्चमे भावे पापग्रहे विद्यमाने पञ्चमेशे नीचगते तत्र शुभग्रहदृष्टिविहीने सति अनपत्यता भवतीति । ३ गुरोः लग्नाच्चन्द्राच्च पञ्चमे भावे यदि पापग्रहा भवेयुस्तथा शुभदृष्टियोगरहिता भवेयुस्तदा अनपत्यता भवति । ४ पापग्रहः पञ्चमभावगतः पञ्चमेशः पापद्वयमध्यगतः शुभग्रहदृष्टियोगरहितश्च भवेत्तदा अनपत्यता भवति । ५ गुरुः पापद्वयमध्यगतः पुत्रेशः (पञ्चमेशः) निर्बलः शुभदृष्टियोगरहितः स्यात्तदा अनपत्यता भवति ॥ २४-२८ ॥ बृहस्पति, लग्नेश, सप्तमेश और पञ्चमेश, इन सबके बलहीन होनेपर अनपत्यता (सन्तानरहित) कहे ॥ २४ ॥ पापग्रह पुत्रस्थानमें हो, पुत्रेश नीच राशिमें हो, शुभग्रहकी दृष्टि न हो तो अनप- त्यता कहे ॥ २५ ॥ बृहस्पति, लग्न और चन्द्रमा इनके पांचवें पापग्रह हों शुभग्रहसे दृष्ट युत न हों तो अनपत्यता कहे ॥ २६ ॥ पुत्रस्थानमें पापग्रह हो, पुत्रेश पापग्रहके मध्यमें हो, वहां शुभग्रहकी दृष्टि योग न हो तो अनपत्यता कहे ॥ २७ ॥ पापग्रहोंके बीचमें गुरु हो पुत्रेश निर्बल हो शुभग्रह न देखता हो या न युत हो तो अनपत्यता कहे ॥ २८ ॥ पुत्रस्थाने बुधक्षेत्रे मन्दक्षेत्रेऽथवा यदि । मान्दिमन्दयुते दृष्टे तदा दत्तादयः सुताः ॥ २६ ॥ इदानीं दत्तादिसुतयोगमाह-पुत्रस्थान इति । बुधक्षेत्रे = मिथुनकन्ययोरन्यतरे अथवा मन्दक्षेत्रे = मकर-कुम्भयोरन्यतरे पुत्रस्थाने = पञ्चमे भावे सति तस्मिन् मान्दिमन्दयुते दृष्टे=गुलिकशनैश्चरयोरन्यतरेण द्वाभ्यां वा सहिते वा दृष्ट तदा जातस्य दत्तादयः सुताः भवन्ति । अत्र योगे जातस्य नौरसः पुत्रो भवति, किन्तु दत्तकात्मजादय एव पुत्रत्वेनोप- भुज्यन्त इति । तथा च फलदीपिकायाम्- 'मान्दं सुतर्क्ष यदि वाऽथ बौधं मान्र्यर्कपुत्रान्वितवीक्षितं चेत् । दत्तात्मजः स्यादुदयास्तनाथसम्बन्धहीनो विबलः सुतेशः' इति । यदि पुत्रभावमें बुधकी राशि (३।६) वा शनिकी राशिमें (१०।११) शनि वा गुलिक हो वा इसकी दृष्टि हो तो दत्तक आदि पुत्र हो ॥ २९ ॥ मीनस्थोऽल्पसन्तानश्चापस्थः कृच्छ्रसन्ततिः ॥ असन्ततिः कुलीरस्थो जीवः कुम्भे न सन्ततिः ॥ ३० ॥ पुत्रस्थाने कुलीरे वा मीने कुम्भे शरासने । स्थितो यदि सुराचार्यस्तत्फलं कुरुते नृणाम् ॥ ३१ ॥ इदानीं गुरोः स्थितिवशेन सन्तानविचारमाह-मीनस्थ इति । जीवः = गुरुर्यदि मीन- स्थो भवेत्तदा जातोऽल्पसन्तानः स्यात् । यदि गुरुश्चापस्थः = धनुर्गतः स्यात्तदा, कृच्छ्रसन्ततिः = कष्टेन सन्तानवान् स्यात् । अत्र योगे जातस्य विविध-(देवाराराधन) प्रयासेन पुत्रो जायते । यदि गुरुः कुलीरस्थः = कर्कराशिगतः स्यात्तदा असन्ततिः = जातः

पञ्चमषष्ठभावफलाध्यायः ॥ १३ ॥ ४०३ सन्तानरहितो भवति । एवं जीवः कुम्भे स्थितः स्यात्तदाऽपि न सन्ततिर्भवतीति । पूर्वोक्त- (कुलीर-मीन-कुम्भ-धनुरिति) राशिचतुष्टयानामन्यतमे राशौ पुत्रस्थाने = पञ्चमे भावे, यदि सुराचार्यः = बृहस्पतिः स्थितो भवति तदाऽसौ गुरुः नृणां = जनिमन्तां, तत्फलं = पुत्रो- त्पत्तिं कुरुते ॥ ३०-३१ ॥ मीनके गुरुमें थोड़ी सन्तान, धनुस्थ गुरुमें कष्टसे सन्तान, उच्च गुरुमें सन्तानरहित, कुम्भके गुरुमें सन्तान न होवे ॥ ३० ॥ पुत्रस्थानमें कर्क-मीन-कुम्भ-धनु राशि हो यदि उसपर बृहस्पति हो तो मनुष्योंको सन्तान उत्पन्न होनेका फल करे ॥ ३१ ॥

+-------------------+-------------------+-------------------+-------------------+
|     २             |        १          | १२ वृ. १.         | १२।८।७।५          |
|         ३         |                   |      ४.           |                   |
|                   |                   |    वृ. ११         |                   |
+-------------------+-------------------+-------------------+-------------------+
|  ४ वृ. ३.         |   १।२।३।४         |        १०         |    पुत्रोत्पत्तिः |
|                   |     योगाः         |                   |                   |
+-------------------+-------------------+-------------------+-------------------+
|     ५             |        ७          |   ९ वृ. २.        | ४।१२।११।         |
|         ६         |                   |       ८           | ९ वृ.             |
+-------------------+-------------------+-------------------+-------------------+

पापग्रहेण संदृष्टे देवशापात्सुतक्षयः । षष्ठाधिपयुते दृष्टे विप्रशापात्सुतक्षयः ॥ ३२ ॥ सुतेशे कुजसंयुक्ते रिपुनाथेन वीक्षिते । शुभदृष्टिविहीने च रिपुदोषात्सुतक्षयः ॥ ३३ ॥ नवमे पापसंयुक्ते मन्दयुक्ते सुताधिपे । त्रिकोणे मान्दिसंयुक्ते पितृदोषात्सुतक्षयः ॥ ३४ ॥ मातृस्थानगते पापे सुतेशे मन्दसंयुते । व्ययनाशगते पापे मातृदोषात्सुतक्षयः ॥ ३५ ॥ राहुकेतुयुते दृष्टे पञ्चमे बलवर्जिते । तदीशे वा तथा प्राप्ते सर्पदोषात्सुतक्षयः ॥ ३६ ॥ गुरुपुत्रेशदारेशभूमिजाः संयुता यदि । दुर्देवपीडया पुत्रीपुत्रनाशं वदेद् बुधः ॥ ३७ ॥ इदानीं सन्तानक्षयकारणान्याह-पापग्रहेणेत्यादिषड्भिः । सुते, सुतेशे, गुरौ वा पा- पग्रहेण संदृष्टे सति जातस्य देवशापात् = कस्यचिद् देवस्यावहेलनाप्रयुक्तदोषात् सुतक्षयो भवति । तस्मिन्नेव षष्ठाधिपेन = षष्ठभावपतिना युते वा दृष्टे विप्रशापात्=ब्राह्मणस्य दुर्वाक्य- वशात्सुतक्षयो भवति ॥ ३२ ॥ सुतेशे = पञ्चमभावेशे कुजेन संयुक्ते रिपुनाथेन = षष्ठेशेन वीक्षिते तस्मिञ्शुभग्रहदृष्टि- रहिते च रिपुदोषात् = शत्रोरपराधेन सुतक्षयो भवति ॥ ३३ ॥ नवमे भावे पापग्रहेण संयुक्ते, सुताधिपे = पञ्चमभावेशे, मन्दयुक्ते = शनिना सहिते वा मान्दिना = गुलिकेन संयुक्ते त्रिकोणे ( ५।९ ) व्यवस्थिते सति पितृदोषात् = पितुरपराधेन सुतक्षयो भवति ॥ ३४ ॥ कस्मिंश्चित्पापे मातृस्थान- ( ४ भावं ) गते, पापे सुतेशे मन्दसंयुते, अर्थात् कश्चित्पाप- ग्रहः सुतेशो भूत्वा शनिना सहितः सन्, व्यये ( १२ ) नाशे ( ८ ) वा भवेत् तदा मातृ- दोषात् = जननीशापवशात्सुतक्षयो वाच्यः ॥ ३५ ॥

४०४ सटीकजातकपारिजाते- पञ्चमे भावे राहुणा केतुना वा युते वा दृष्टे निर्बले च सति, अथवा तदीशे = पञ्चमभा- वपतौ तथा प्राप्ते (राहुणा केतुना वा युतदृष्टे निर्बले च) सर्पदोषतः = सर्पादेर्मारणादिप्र- त्यवायात्सुतक्षयः स्यादिति ॥ ३६ ॥ गुरुः, पञ्चमेशः, सप्तमेशः, मङ्गलश्चैते यदि संयुताः सन्त एकत्र गताः स्युस्तदा दुर्देवपी- डया = कस्यचित्प्रतिकूलदेवस्य बाधावशात् कन्यापुत्रयोर्नाशं बुधो वदेत् ॥ ३७ ॥ Notes—जन्मकुण्डल्यां सन्तानबाधाकारणमधिगम्य तद्दोषपरिहारार्थं तत्तत्प्रतिकूल- देवादेशराधानादिकं प्रकर्त्तव्यम् । तदा सत्यपि बाधकयोगे सन्ततिसम्भवो भवति “शान्त्या सर्वत्र सदिति” 'तस्माद्धर्म्ममूलादिति' वचनाच्चेति दिक् ॥ ३१-३७ ॥ पुत्र भावको पापग्रह देखता हो तो देवशापसे पुत्रका नाश कहे । षष्ठेशसे युक्त या दृष्ट पुत्रभाव हो तो ब्राह्मणके शापसे पुत्रका संहार कहे ॥ ३२ ॥ पुत्रेश मंगलसे युक्त हो, षष्ठेश उसको देखता हो शुभग्रह न देखता हो तो शत्रुके दोष से पुत्रका क्षय जाने ॥ ३३ ॥ ९ वें स्थानमें पापग्रह हो पंचमेश शनिसे युक्त हो गुलिक त्रिकोणमें हो तो पिताके शाप से पुत्रका नाश कहे ॥ ३४ ॥ ४ र्थ भाव पापग्रहसे युक्त हो, पुत्रेश शनिसे युक्त हो तथा १२।८ स्थान पापयुक्त हो तो माताके दोषसे पुत्रका क्षय हो ॥ ३५ ॥ पांचवाँ स्थान राहु या केतुसे युक्त या दृष्ट हो बलसे रहित हो उसका स्वामी भी उसी प्रकार हो तो सर्पके दोषसे पुत्रका क्षय हो ॥ ३६ ॥ यदि गुरु, पुत्रेश, सप्तमेश और मंगल सम्मिलित हों तो दुष्टदेवकी पीडासे पुत्री और पुत्रका नाश कहे ॥ ३७ ॥ पुत्रस्थानगतः कश्चित्परिपूर्णबलान्वितः । अदृष्टः पुत्रनाथेन तदा दत्तादयः सुताः ॥ ३८ ॥ पापक्षेत्रगते चन्द्रे पुत्रेशे धर्मराशिगे । दत्तपुत्रस्य सम्प्राप्तिर्लग्नेशस्तु त्रिकोणगः ॥ ३६ ॥ युग्मोदये पुत्रनाथश्चतुर्थस्थानगोऽपि वा । मन्दांशकसमारूढो दत्तपुत्रो भविष्यति ॥ ४० ॥ युग्मांशे भानुजांशे वा पुत्रेशोऽर्केन्दुजान्वितः । दत्तपुत्रस्य सम्प्राप्तिस्तस्मिन्योगे भविष्यति ॥ ४१ ॥ मन्दांशे पुत्रराशीशः स्वराशौ गुरुभार्गवौ । पूर्वं दत्तसुतप्राप्तिः पुनर्नार्याः पुनः सुतः ॥ ४२ ॥ मन्दांशकस्थिताः खेटाः शुक्लपक्षबलाधिकाः । गुरुर्यदि सुतस्थाने दत्तपुत्रेण सन्ततिः ॥ ४३ ॥ इदानीं कांश्चिद्दत्तपुत्रयोगानाह—पुत्रस्थानगत इत्यादिषड्भिः । परिपूर्णबलान्वि- तः = पूर्वोक्तसकलबलशाली कश्चिद् ग्रहः, पुत्रस्थानगतः = पञ्चमभावगतः पुत्रनाथेन=पञ्चमे- शेन, अदृष्टो भवेत्तदा तस्य जातस्य दत्तादय एव सुता भवन्ति नौरसा इति ॥ ३८ ॥ चन्द्रमाः पापग्रहराशिगतः, पञ्चमेशः-नवमभावगतः, लग्नेशस्तुत्रिकोणगतः स्यात्तदा दत्तपुत्रस्य सम्प्राप्तिर्भवति ॥ ३९ ॥ पुत्रनाथः = पञ्चमेशः युग्मोदये = समराशिके लग्ने, वा चतुर्थस्थानगोऽपि मन्दांशक- समारूढः = शनेः ( मकरकुम्भयोरन्यतरस्य ) नवांशे विद्यमानः स्यात्तदा जातस्य दत्त- | पुत्रो भविष्यति ॥ ४० ॥

पञ्चमषष्ठभावफलाध्यायः ॥ १३ ॥ ४०५ अर्फेन्दुजान्वितः = सूर्यांबुधाभ्यां सहितः, पुत्रेशः = पञ्चमेशः, युग्मांशे = समराशिन- वांशे अथवा भानुजांशे = शनेः (मकरकुम्भान्यतरस्य) नवांशे विद्यमानः स्यात्तदा तस्मिन् योगे दत्तपुत्रस्य सम्प्राप्तिर्भविष्यति ॥ ४१ ॥ पुत्रराशीशः = पञ्चमभावपतिः यत्र तत्र, मंदांशे=मकरकुम्भान्यतरराशिनवांशे भ- वेत्, गुरुभार्गवौ = बृहस्पतिशुक्रौ स्वराशौ भवेतां (गुरुर्धनुर्मोनन्यतरे, शुक्नो वृषतुलान्य- तरे) तदा जातस्य पूर्वं = प्रथमं, दत्तसुतप्राप्तिर्भवति, ततः परं नार्याः = स्वस्त्रियाः पुनरौ- रसः पुत्रो भवति ॥ ४२ ॥ यदि शुक्लपक्षे जन्म स्यात् तथा वलाधिकाः = पूर्णबलशालिनः खेटाः (त्र्यधिकाः) मन्दांशके (मकरकुम्भान्यतरराशिनवांशे) स्थिता भवेयुः, तदानीं यदि गुरुः सुख (४) स्थाने भवेत्तदा जातस्य दत्तपुत्रेण सन्ततिर्भवति ॥ ४३ ॥ Notes-अत्र युग्मशब्देन मिथुनस्यापि ग्रहणं भवति । तेन 'युग्मोदये मिथुनरा- शिलग्ने, 'युग्मांशे = मिथुनराशिनवांशे' इत्यपि व्याख्यानं स्यात् । अग्रे 'मन्दांशके' 'भानुजांशके' च दर्शनात् युग्मेत्यत्र मिथुनग्रहणमदोषमिति विचिन्त्यम् ॥ ३८-४३ ॥ पुत्र स्थानमें परिपूर्ण बलवान् कोई भी ग्रह प्राप्त हो और पुत्रनाथ अस्त हो तो दत्तक आदि पुत्र हो ॥ ३८ ॥ चन्द्रमा पापग्रहके गृहमें हो पुत्रेश नववें में हो और लग्नेश त्रिकोणमें हो तो दत्तक पुत्र की प्राप्ति हो ॥ ३९ ॥ पुत्रनाथ सम राशिमें हो वा चतुर्थ स्थानमें हो तथा शनिके नवांशमें हो तो दत्तक पुत्र होवे ॥ ४० ॥ सम राशिके नवांशमें, शनिके नवांशमें सूर्य और चन्द्रमासे युक्त पुत्रेश हो तो इस योगमें दत्तक पुत्रकी प्राप्ति होती है ॥ ४१ ॥ पुत्र राशिका स्वामी शनिके अंशमें हो, अपनी राशिमें गुरु और शुक्र हों तो पहले दत्तक पुत्र हो, फिर स्त्रीसे पुत्र प्राप्ति होवे ॥ ४२ ॥ शनिके अंशमें शुक्ल पक्षके अधिक बलवाले ग्रह हों यदि गुरु पुत्र-स्थान में हो तो दत्त पुत्र हो ॥ ४३ ॥ विलग्नस्थे धरासूनौ निधनस्थे दिवाकरे । सुखे वा शुभसंदृष्टे पुत्रः कालान्तरे भवेत् ॥ ४४ ॥ लग्ने दिनेशत नये रन्ध्रस्थानगते गुरौ । पञ्चमे दुर्बले रिष्फे भौमे कालान्तरे सुतः ॥ ४५ ॥ इदानीं बिलम्बेन पुत्रोत्पत्तियोगावाह-विलग्नस्थ इति द्वाभ्याम् । धरासूनौ = मङ्गले, विलग्नस्थे = जन्मलग्नमुपगते, दिवाकरे = सूर्ये, निधनस्थे = अष्टमभावगते, अथवा सुखे= चतुर्थभावमुपगते तस्मिन्च्छुभग्रहेण सन्दृष्टे सति, कालान्तरे = विलम्बेन (अधिकवयसि ) पुत्रः भवेत् । तथा च होरारत्ने- "भौमे विलग्नयाते चाष्टमराशिस्थिते दिनेशलुते । सूर्ये वाऽल्पसुतर्के पुत्रः कालान्तरे भवति" इति । दिनेशत नये = शनैश्चरे, लग्ने गतवति, गुरौ रन्ध्रस्थान-(८) गते, पञ्चमे भावे दुर्बले सति, भौमे रिष्फे = द्वादशे भावे गतवति कालान्तरे = विलम्बेन सुतो जायते। पाराशरीये च-"लग्ने मन्दे गुरौ रन्ध्रे व्यये भौमसन्विते । शुभदृष्टे सुतङ्गे वा चिरात् पुत्रमुपैति सः ॥" इति ॥ ४४-४५ ॥ लग्नमें मंगल हो अष्टममें वा सुखमें सूर्यपर शुभग्रहकी दृष्टि हो तो कालान्तरमें पुत्र होवे ॥ ४४ ॥

४०६ सठीकजातकपारिजाते- लग्नमें शनि हो अष्टम गुरु हो पंचममें वा द्वादशमें बलहीन मंगल हो तो कालान्तर में पुत्र होवे ॥ ४५ ॥ पुत्रान् पञ्चमभात्तृतीयभवनाद् भ्रातॄन् कलत्रात् स्त्रियो दासीश्च क्षितिराशितः स्वभवनाद्दासाँश्च मित्राणि च ॥ याताँश्चैव नवांशकाञ्छुभदृशा हत्वा तथा रोपयेद् । व्योमव्योमकैर्विभज्य तु तथा भूताश्च पुत्रादयः ॥ ४६ ॥ इदानीं पुत्र-भ्रातृ-कलत्र-दास=दासी-मित्राणां विचारस्थानानि तेषां संख्याज्ञान- माह—पुत्रानिति । पञ्चमभात् = लग्नात्पञ्चमभावतः, पुत्रान्, विचारयेदिति शेषः । तृतीय- भवनात् = सहजभावतः, भ्रातॄन् । कलत्रात् = सप्तमभावतः स्त्रियश्चिन्तनीया इति । क्षिति- राशितः = चतुर्थभावात्, दासीश्चिन्तयेत् । स्वभवनात् = द्वितीयभावात्, दासान्, मित्राणि च विचारयेत् । यातानिति । तत्तत्पञ्चमतृतीयादिभावे यातान् = भुक्तान्, नवांशकान् (यावन्तो नवांशा भुक्तास्तानिति) शुभदृशा = शुभखेटदृग्दृशा, हत्वा = सङ्गुण्य तथा- रोपयेत् = स्थापयेत् । अथ च तान् व्योमव्योमकरैः = २०० शतद्वयेन विभज्य तु (पुनः) तथाभूताः = लब्धिसंख्यामिताः, पुत्रादयः वाच्याः । अत्रेदं खलु विचिन्त्यम् । पञ्चमे, तृतीये, चतुर्थे, द्वितीये, सप्तमे च भावे यावच्छुभखेटदृग्बलं (२ अ० ३०-३१ श्लो० द्र०) तेन तत्तद्भावस्य भुक्तनवांशाः सङ्गुणिताः शतद्वयेन भक्ताश्च कार्यास्तदा लब्धमिताः पुत्रादयो वक्तव्या इति ॥ ४६ ॥ अत्र-युक्तिः—“पुत्रभावोपयुक्तांशतुल्या सङ्ख्या शुभांशके” इति गर्गवचनेन, तथा- “सङ्ख्या नवांशतुल्या सौम्यांशे तावती सदा दृष्टा” इति कल्याणवचनेन च पुत्रादिभावे गतनवांशानां शुभदृष्टिवलानां च सापेक्षत्वात्तयोर्गुणनफले कलामये (दृष्टि- वलस्य कलामयत्वात्) शतद्वयभक्ते सति (एकस्मिन्नवांशे द्विशतकलात्वात्) लब्धि- तुल्याः पुत्रादय इति साधूक्तन्तदिति ॥ ४६ ॥ पञ्चम भावसे पुत्रोंका, तृतीयसे भाइयोंका, सातवेंसे स्त्रीका, चौथेसे दासियोंका, दूसरेसे नौकरों और मित्रोंका विचार करना चाहिये । इन सबकी संख्या जाननेका प्रकार यह है कि-उस २ भाव पर शुभग्रहोंका जो दृग्बल हो (२ अ० ३०-३१ श्लो० देखिये) उससे उस भावके गतनवांश संख्याको गुणा करे उसमें २०० से भाग देने पर लब्धि संख्या तुल्य पुत्रादि जानना चाहिये। सुधाशालिनीकारः ॥ ४६ ॥ पुत्रं सोदरभं कलत्रमुदयं यानं च राशिं विना तल्लिप्ताः शुभखेटदृग्बलहताः षष्ट्या विभक्ताः क्रमात् ॥ व्योमाकाशकरात्पुत्रसहजस्त्रीदासदासीसुहृत्- सङ्ख्याः पापनभोगदृग्बलभवाः पुत्रादिनाशप्रदाः ॥ ४७ ॥ पुत्रमिति । पुत्रं = पञ्चमभावम्, सोदरभम्=तृतीयभावम्, कलत्रं=सप्तमभावम्, उदयं= लग्नम्, यानं = चतुर्थभावम्, राशिं विना कृत्वा = उक्तभावानां राशिसङ्ख्यां परित्यज्य, तल्लिप्ताः = तत्तद्भावांशादीनां पृथक् पृथक् कलाः, शुभखेटदृग्बलहताः = शुभग्रहाणां दृष्टि- बलप्रमाणेन गुणिताः, षष्ट्या ६० विभक्ताः, ततः क्रमात् = क्रमशः, व्योमाकाशकरैः २०० आप्ताः (विभक्ताः सन्तः) पुत्र-सहज-स्त्री-दास-दासी-सुहृदां पृथक् पृथक् सङ्ख्याः भवेयुः । तत्र पापनभोगदृग्बलभवाः पुत्रादिनाशप्रदा भवन्ति । इदमुक्तं भवति । तत्तदुक्त- भावेषु पापग्रहाणां दृष्टिबलादुक्तविधिना यावत्यः सङ्ख्या आगच्छन्ति तावतां पुत्रादीनां नाशं ब्रूयादिति ।