जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)
Jataka Parijata of Vaidyanatha Dikshita with Commentary
वैद्यनाथ दीक्षित (टीकाकार: पं. कपिलेश्वर शास्त्री एवं पं. मातृप्रसाद शास्त्री) द्वारा
व्यभिचारिणी, तत्पतिश्च व्यभिचारी भवति। बन्ध्यामाह। शशिसितौ = चन्द्रशुक्रौ, मन्दा- र्क्षविलग्नगौ = शनिभौमराशिके ( १०।११।१।८, एषामन्यतमे राशौ ) लग्ने व्यवस्थितौ भवेतां, खले=रविभौमशनीनामन्यतमे सुतस्थे=पञ्चमभावगते सति जाता स्त्री वन्ध्या=सन्त- तिरहिता भवति, सा न जातु प्रसूत इत्यर्थः। तथा होरारत्ने- अन्योन्यांशे सितारौ चेज्जारासक्ता भवेद्वधूः। तथैव सप्तमे चन्द्रे दुष्टरी पतिना सह ॥ मन्दारर्क्षे विलग्नस्थौ शशिशुक्रौ यदा तदा। बन्ध्या भवति सा नारी पञ्चमे पापदृग्युते॥ २४॥ सप्तम गृह पापराशि हो उसपर शनि हो तो स्त्री विधवा होवे। शुक्र और मङ्गल अन्यो- न्य राशि (शुक्रकी राशि वृष या तुलामें मङ्गल, मङ्गलकी राशि मेष या वृश्चिकमें शुक्र) हो तो जार पतिमें आसक्त और विलासवती होती है। चन्द्रमा सप्तममें हो तो पतिके साथ व्यभिचारिणी (स्त्री पति दोनों लम्पट) हो। चन्द्रमा और शुक्र यदि शनि या मङ्गल की राशि गत लग्नमें प्राप्त हों तथा पञ्चममें पापग्रह हो तो बन्ध्या हो ॥ २४ ॥ कलत्रराश्यंशगते महीजे मन्देक्षिते दुर्भगमेति कन्या ॥ शुक्रांशके सौम्यदृशा समेते कलत्रराशौ पतिवल्लभा स्यात् ॥ २५ ॥ इदानीं दुर्भगा-पतिवल्लभायोगावाह-कलत्रेति। महीजे=मङ्गले यत्र तत्र कलत्रराशेः = सप्तमभावस्य, अंशगते=नवांशगते, मन्देन=शनिना, ईक्षिते=दृष्टे सति जाता कन्या दुर्भगं = रुगार्त्तयोनिम्, एति = प्राप्नोति। अस्मिन् योगे जाता दुर्भगा भवतीत्यर्थः। शुक्रांशक इति। महीजे कलत्रराशौ=सप्तमभावे शुक्रस्यांशगते, तस्मिन्सौम्यस्य=शुभग्रहस्य, दृशा=दृष्ट्या, समेते सति जाता स्त्री पत्युः वल्लभा प्रियतमा स्यात् ॥ २५ ॥ सप्तम भाव राशिके नवांशमें मङ्गल हो उसको शनि देखता हो तो वह कन्या दुर्भगा (जरायु योनिवाली) हो। यदि ७ वें भावमें मङ्गल शुक्रांशमें हो उसे शुभग्रह देखते हों तो पतिवल्लभा हो ॥ २५ ॥ भौमागारविलग्नगौ शशिसितौ नारी पतिद्वेषिणी चन्द्रज्ञौ परतत्त्ववादचतुरा भौमेन्दुजौ भोगिनी । चन्द्रज्ञासुरवन्दिता यदि सुखद्रव्यान्र्विता लग्नगा वागीशो यदि लग्नगः सुतनया प्रज्ञाविभूषान्विता ॥ २६ ॥ भौमागारेति। शशिसितौ = चन्द्रशुक्रौ, भौमागारविलग्नगौ = मङ्गलराशिके जन्मलग्ने गतौ (मेषे वृश्चिके वा गतावित्यर्थः) भवेतां तदा जाता नारी पतिद्वेषिणी = भर्तृविरो- धिनी भवति। चन्द्रज्ञौ = चन्द्रबुधौ, यदि भौमागारविलग्नगौ भवेतां तदा परतत्त्ववादच- तुरा = ब्रह्मवाद-(मोक्षशास्त्र-) कुशला भवति। भौमेन्दुजौ = मङ्गलवुधौ, भौमागारविल- ग्नगौ भवेतां तदा, भोगिनी=सुखिनी भवति। अथ चेत् यदि चन्द्रज्ञसुरवन्दिताः = चन्द्रबु- धशुक्राः, लग्नगाः=यस्मिंस्तस्मिन् जन्मलग्ने गता भवेयुस्तदा स्त्री सुखद्रव्यान्विता भवति। यदि वागीशो गुरुः लग्नगो भवेत्तदा स्त्री सुतनया = सुपुत्रवती, प्रज्ञाविभूषणान्विता=प्रज्ञाभिः (बुद्धिभिः) विभूषणै-(अलङ्कारैः) श्चान्विता भवति ॥ २६ ॥ चन्द्रमा और शुक्र मंगलकी राशिगत लग्नमें हो तो स्त्री पतिसे वैर करनेवाली हो। चन्द्रमा और बुध हों तो परतत्त्ववाद (ब्रह्मज्ञान) में चतुर हो। मंगल और बुध हों तो भोग करनेवाली हो। यदि चन्द्रमा, बुध तथा गुरु लग्नमें हों तो वह स्त्री सुख-द्रव्यसे युक्त होती है। बृहस्पति लग्नमें हो तो सुन्दर सन्तान, बुद्धि और भूषणसे युक्त होवे ॥ २६ ॥ तुङ्गस्था गगनाटनाः शुभकरा रन्ध्रे सपापे वधू- र्वैधव्यं समुपैति पापभवने पापग्रहालोकिते । रन्ध्रेशांशपतौ खले च विधवा निःसंशयो भामिनी सौम्यै रन्ध्रगतैः समेति तरुणी प्रागेव मृत्युं पतेः ॥ २७ ॥
४१० सटीकजातकपारिजाते- तुङ्गस्था इति । शुभकरा गगनाटनाः = शुभग्रहाः यत्र तत्र भावे, तुङ्गस्थाः = स्वस्वो- च्चगताः स्युः, रन्ध्रे = अष्टमे भावे, सपापे = पापग्रहेण सहिते, पापभवने = पापग्रहराशौ, पापग्रहालोकिते च सति जाता स्त्री वैधव्यं समुपैति । विधवा भवतीत्यर्थः । योगान्तर- माह-रन्ध्रेशो (अष्टमेशः ) यस्मिन्नवांशे तिष्ठति तन्नवांशपतौ खले = पापग्रहे सति भामिनी = स्त्री, निःसंशयः = अवश्यमेव, विधवा भवति । सधवामरणमाह । सौम्यैः = शुभग्रहैः, रन्ध्रगतैः =अष्टमभावस्थितैः, पतेः = स्वामिनः, प्रागेव=पूर्वमेव, तरुणी = स्त्री, मृत्युं समेति । अस्मिन्कयोगे जाता स्त्री सधवा सती म्रियते इत्यर्थः ॥ २७ ॥ अपने २ उच्च स्थानमें शुभ ग्रह हों, पापग्रहकी राशिमें पापयुक्त अष्टम स्थान पापग्रह से दृष्ट हो तो स्त्री विधवा होवे । अष्टमेशका नवांश पति पापग्रह हो तो निःसन्देह विधवा हो । शुभग्रह यदि ८ वेंमें हो तो स्वामीसे पहले मरे ॥ २७ ॥ भाग्यस्थाः शुभखेचराः स्मरगते पापेऽष्टमस्थेऽथवा भर्तृश्रीबहुपुत्रसौख्यविभवैः सार्द्धं चिरं जीवति । क्रूरैर्बन्धुगृहोपगैर्बहुसुतप्राप्ता भवत्यङ्गना चापे वा कटकोदये पतिसुतप्राप्ता दरिद्रान्विता ॥ २८ ॥ भाग्यस्था इति । शुभखेचराः = बुधगुरुशुक्रशुक्लचन्द्राः, भाग्यस्थाः = नवमभावगता भवेयुः, पापे = सूर्यभौमशनीनामन्यतमे ग्रहे, स्मरगते = सप्तमस्थे, अथवा अष्टमस्थे सति स्त्री, भर्त्रा, श्रिया, बहुपुत्रैः, सौख्यैः, विभवैश्च सार्द्धं चिरं = दीर्घकालं जीवति । योगेऽस्मि- न्सफलसुखसम्पन्ना सती दीर्घजीविनी भवति । क्रूरैः = पापैः, बन्धुगृहोपगैः = चतुर्थभाव- मुपगतैः अङ्गना = स्त्री, बहुसुतप्राप्ता = अनेकसन्ततियुक्ता भवति । चापे = धनुषि, वा कट- कोदये = कर्कराशिलग्ने सति स्त्री पतिसुतप्राप्ता = भर्तृपुत्रवती, दरिद्रान्विता = निर्धना भव- ति । तथा हि- 'भाग्यस्थाने स्थिते सौम्ये सपापेऽस्तेऽष्टमेऽपि वा । भर्तृपुत्रसुखैः सार्द्धं दीर्घकालं च जीवति ॥ धनुःकर्कटके लग्ने भर्तृपुत्रादिदुःखदा” इति यवनः ॥ २८ ॥ नवमें गृहमें शुभग्रह हों सप्तम वा अष्टममें पापग्रह हों तो वह स्त्री पति-लक्ष्मी-बहुत पुत्र-सुख-विभवके साथ बहुत काल तक जीवित रहती है । क्रूरग्रह ४ र्थ स्थानमें हों तो उस स्त्रीके बहुत पुत्र होवें । लग्नमें धनु वा कर्क हो तो पति-पुत्रसे युक्त दरिद्रा होवे ॥ २८ ॥ गोसिंहालिवधूदये सुतगते चन्द्रेऽल्पपुत्रान्विता पापैरस्तसुभोदयाष्टमगतैर्दारिद्र्यशोकाकुला । सौम्यासौम्ययुतैश्च मिश्रफलिनी सौम्यैः शुभश्रीयुता पुत्रेशेऽरिगते तनौ रिपुपतौ शस्त्रेण मृत्युर्भवेत् ॥ २६ ॥ गोसिंहेति । गोसिंहालिवधूदये सुतगते = पञ्चमे भावे वृषसिंहवृश्चिककन्यान्यतमे राशौ तस्मिंश्चन्द्रे व्यवस्थिते सति जाता स्त्री अल्पपुत्रवती भवति । तथा च गर्गः-- “सिंहलिवृषकन्यासु चन्द्रे तिष्ठति पञ्चमे । अल्पापत्यं विजानीयात् पुरुषेषु तथा वदेत्” इति। पापैरिति । पापग्रहैः यथासम्भवं, अस्तसुभोदयाष्टमगतैः = सप्तमनवमप्रथमाष्टमभावग- तैः, स्त्री दारिद्र्यशोकेनाकुला भवति । पूर्वोक्तैर्भावैः सौम्यासौम्ययुतैः=शुभैः पापैश्च युतैः मिश्रफलिनी = शुभाशुभफलद्वयवती भवति । पूर्वोक्तैर्भावैः केवलं सौम्यैः युतैः शुभश्रीयुता भवति । स्त्रियाः शस्त्रकृतं मरणमाह-पुत्रेशे इति । पञ्चमभावेशे, अरिगते = षष्ठभावगते, रिपुपतौ = षष्ठेशे, तनौ = लग्ने विद्यमाने सति स्त्रियाः शस्त्रेण मृत्युर्भवेत् ॥ २९ ॥ वृष, सिंह, वृश्चिक या कन्या लग्न हो, पंचममें चन्द्रमा हो तो थोड़े पुत्र होवें । पापग्रह सप्तम, नवम, लग्न तथा अष्टममें हों तो दरिद्रताके शोकसे व्याकुल हो । शुभग्रह, पापग्रह
स्त्रीजातकाध्यायः ॥१६॥ ४५१ दोनों प्रकारके ग्रह हों तो मिश्र फल हो। केवल शुभग्रह हों तो शुभ लक्ष्मीसे युक्ता हो। पंचमेश षष्ठ स्थानमें हो, शत्रु स्थान (६) का स्वामी लग्नमें हो, तो शस्त्रसे मृत्यु हो ॥२९॥ क्रूरग्रहैरस्तगतैः समस्तैर्विलग्नराशेर्विधवा भवेत्सा। मिश्रैः पुनर्भूस्नेिह जातकन्या पत्युज्झिता हीनबलैरसद्भिः ॥ ३० ॥ श्लोकोऽयं स्पष्टार्थः १९ तमश्लोकपूर्वार्द्धस्य समानार्थकश्चेति ॥ ३० ॥ लग्नसे सप्तम भावमें सब पापग्रह हों तो विधवा हो। मिश्रग्रह ७ वें हों तो इस योग में उत्पन्न कन्या पुनर्भू हो। पापग्रह बलसे हीन हों तो उसका पति उस स्त्रीको त्याग दे ॥ स्त्रीजन्मग्नान्मदगे शशाङ्के शुक्रारयुक्ते यदि जातकन्या। सा पत्यनुज्ञापरगामिनी स्यात्सौरारभांशोपगते तथैव ॥ ३१ ॥ स्पष्टार्थः। १९ तमश्लोकोत्तरार्द्धार्थतुल्यश्चेति ॥ ३१ ॥ स्त्रीके जन्म लग्नसे सप्तम स्थानमें चन्द्रमा हो, शुक्र और मंगलसे युक्त हो तो वह स्त्री पतिकी आज्ञासे दूसरे पुरुषसे विहार करे। पूर्वोक्त चन्द्रमा यदि शनि या मंगलके नवांश में हो तो भी यही फल होवे ॥ ३१ ॥ सौरारभांशोपगतग्रहेषु शुक्रेन्दुयुक्तेष्वशुभेक्षितेषु। जाता कुलाचारगुणैर्विहीना मात्रा च साकं व्यभिचारिणी स्यात् ॥ ३२ ॥ सौरारेति । यत्र तत्र भावे सौरारभांशोपगतग्रहेषु = शनिमाङ्गल्योर्भानि मेषवृश्चिकम- करकुम्भास्तेषां नत्रांशेषूपगतेषु ग्रहेषु, शुक्रेन्दुभ्यां युक्तेषु अशुभेन = पापग्रहेण, ईक्षितेषु । एतदुक्तं भवति । शुक्रचन्द्राभ्यां युक्ताः केचिदन्ये त्र्यधिका ग्रहा भौमशनिभांशे यत्र तत्र गताः केनचित्पापेन दृष्टाश्च भवेयुस्तदा जाता स्त्री कुलाचारगुणैर्विहीना तथा मात्रा साकं व्यभिचारिणी च स्यात् । अस्मिन्योगे जाता न यावत्कन्यैव कुकर्मकर्त्री भवत्यपि तु तन्मा- ताऽपि दुराचारिणी भवतीति ॥ ३२ ॥ शनि और मंगलकी राशि या नवांशमें ग्रह प्राप्त हों शुक्र और चन्द्रमासे युक्त तथा पाप ग्रहसे दृष्ट हो तो कन्या कुल आचारसे हीन हो और माताके सहित व्यभिचारिणी हो ॥३२॥ क्षितितनयनवांशे लग्नतः सप्तमस्थे दिनकरबुधदृष्टे व्याधियोनिः प्रजाता। शुभकरनबभागे सप्तमस्थानसंस्थे सुभगसुतवती सा चान्यथा दुर्भगा स्यात् ॥३३॥ सरलार्थः श्लोकोऽयमिति ॥ ३३ ॥ लग्नसे सप्तम भावमें मंगलका नवांश हो, सूर्य और बुध देखते हों तो योनिमें व्याधि हो। शुभग्रहका नवांश सप्तम भावमें हो तो सुभगा और पुत्रवाली हो, अन्यथा दुर्भगा हो ॥ कामासक्तमनस्विनी च विधवा पापद्वये सप्तमे पश्चात्स्वामिवधं करोति कुलटा पापत्रये चास्तगे। राजामात्यवराङ्गना यदि शुभे भौमं गते कन्यका सौरस्थे तु शुभत्रये गुणवती राज्ञी भवेद् भूपतेः ॥ ३४ ॥ सरलार्थः। स्त्रीजातके सप्तमे भावे सपापेऽशुभं फलम्। सप्तमे तु शुभग्रहे शुभं फलमिति भावार्थः ॥ ३४ ॥ दो पापग्रह सप्तममे हों तो काममें आसक्ता, मनस्विनी और विधवा हो। तीन पापग्रह सप्तममें हों तो कुछ समयके बाद पतिको मारे और कुलटा होवे। यदि सप्तममें शुभग्रह हो तो राजाके नौकरकी स्त्री हो। सातवें स्थानमें यदि तीन शुभग्रह हों तो गुणवती और राजाकी रानी होवे ॥ ३४ ॥ अन्योन्यांशगतौ सितार्कतनयावन्धोन्यदृष्टौ तु वा कुम्भे चाष्टमभागजातवनिता कामाभितप्ता भवेत्।
४६२ सटीकजातकपारिजाते- वैधव्यं समुपैति चन्द्रभवनात् क्रूरे मदैस्थानगे चन्द्रादस्तंगृहोपगः शुभकरो राज्यास्पदं यच्छति ॥ ३५ ॥ अन्योन्येति । सितार्कतनयौ = शुक्रशनी, अन्योन्यांशगतौ = यत्र तत्र भावे शुक्रः शनिनवांशे, शनिः शुक्रनवांशे भवेत् , तौ परस्परदृष्टौ च भवेतां, वा कुम्भे लग्ने अष्टमे भागे जनिता वनिता ( स्त्री ) कामाग्नितप्ता = मदनानलेन दग्धा ( अतीव कामातुरा ) भवति । वैधव्यमिति । क्रूरे=कस्मिश्चित्पापग्रहे, चन्द्रभवनात्=चन्द्राधिष्ठितराशितः, मदस्था- नगे=सप्तमराशिगते सति स्त्री वैधव्यं=पतिमृत्युं, समुपैति=प्राप्नोति । शुभकरः=बुधगुरुशुक्रा- न्यतमो ग्रहः चन्द्रादस्तगृहमुपगतो भवेत्तदा स्त्रियै तद्भर्त्रे वा राज्यम् , आस्पदं=प्रतिष्ठानं च यच्छति=ददाति । स्त्रीजातके चन्द्रादस्तो (७) पापोऽशुभदः शुभः शुभदश्चेति सारार्थः ॥३५॥ शुक्र और शनि परस्पर एक दूसरेके अंशमें हों परस्पर देखते हों, वा कुम्भके आठवें नवांशमें उत्पन्न स्त्री कामाग्निसे संतप्त हो । चन्द्रमासे सप्तम क्रूरग्रह हो तो विधवा होती है । चन्द्रमासे सातवें घरमें शुभग्रह हो तो राज्य पदको देवे ॥ ३५ ॥ स्त्रीजन्मलग्रे शशिशुक्रयुक्ते कोपान्विता सा सुखभागिनी स्यात् । सर्वत्र चन्द्रे सति तत्र जाता सुखान्विता वीतरतिप्रिया स्यात् ॥ ३६ ॥ सरलार्थोऽयं श्लोकः । स्त्रीजन्मलग्रे चन्द्रशुक्रौ केवलं वा चन्द्रः शुभकर एवेत्यलम् ३६ स्त्रीके जन्म लग्नमें चन्द्रमासे युक्त शुक्र हो तो वह कोपसे युक्त और सुखकी भागिनी होती है । चन्द्रमा लग् नमें हो तो उत्पन्न होनेवाली सर्वत्र सुखसे युक्त वीर पुरुषके साथ रतिप्रिया होती है ॥ ३६ ॥ शुक्रेन्दुभे रूपगुणाभिरामा कलावती जीवबुधोदये तु । लग्नस्थिता जीवबुधासुरेज्या जाताङ्गना सर्वगुणप्रसिद्धा ॥ ३७ ॥ वाचस्पतौ नवमपञ्चमकेन्द्रसंस्थे तुङ्गादिके भवति शीलसमन्विता च । साध्वी सुपुत्रजननी सुखिनी गुणाढ्यां नूनं कुलद्वययशस्करीह भवेत्सा ॥ ३८ ॥ सरलार्थो श्लोकौ द्वाविति ॥ ३७-३८ ॥ लग्न शुक्र या चन्द्रमाके गृहमें हो तो रूपगुणसे सुन्दरी हो । गुरु या बुधकी राशिका उदय हो तो कला जानने वाली हो । लग्नमें बृहस्पति, बुध और शुक्र हों ऐसे योगमें कन्या सर्वगुणमें प्रसिद्धा हो ॥ ३७ ॥ बृहस्पति नवम, पंचम या केन्द्रमें स्थित हो उच्चादिमें हो तो शीलसे युक्त, साध्वी सुपुत्रकी माता, सुखिनी, गुणयुक्ता और निश्चय दोनों कुलका यश करनेवाली होवे ॥ ३८ ॥ यदि शुभकरदृष्टा शिल्पिनो शुद्धचित्ता सततमपि सलज्जा चारुमूर्तिः सुपुत्रा । बहुधनशुभयुक्ता वल्लभे वल्लभत्वं व्रजति शुभशतानां भाजनत्वं च होरा ॥३६॥ यदिति । होरा = स्त्रिया जन्मलग्रं, यदि शुभकरदृष्टा = एकेन द्वाभ्यां त्रिभिर्वा शुभग्र- हैर्दृष्टा स्यात्तदा शिल्पिनोत्यादि फलं वाच्यम् ॥ ३९ ॥ यदि शुभग्रह लग्नको देखते हों तो शिल्पिनी, शुद्ध चित्तवाली, निरंतर लाजवाली, रमणीय मूर्ति, पुत्रवती तथा बहुल-धन-सुखसे युक्ता, पतिप्रेमा और सैकड़ों शुभकी पात्री होती है ॥ ३९ ॥ चन्द्रे कर्कटकोदये च बलिभिः शुक्रज्ञजीवेन्दुभि- र्नानाशास्त्रकलारसज्ञचतुरा विख्याततेजस्विनी । कामस्थैरथवा विलग्नभवनाद्धर्मस्थितैः खेचरैः प्रव्रज्यामुपयाति जन्मसमये पाणिग्रहे चिन्तयेत् ॥ ४० ॥ चन्द्र इति । कर्कटकोदये = कर्कराशिलग्ने, चन्द्रे, बलिभिः शुक्रज्ञजीवेन्दुभिश्च जाता
स्त्री नानाशास्त्रकलाज्ञा, रसज्ञो, चतुरा, विख्याता, तेजस्विनी च भवति । विलग्नभवनात् = जन्मलग्नात्, कामरथैः = सप्तमगतैः, अथवा धर्मस्थितैः = नवमगतैः, खेचरैः=यैः कैश्चित् व्यादिग्रहैः व्यवस्थितैः, स्त्री प्रव्रज्यां=संन्यासमुपयाति । तत्र बलीयसो ग्रहस्य हेतुमूलां प्रव्रज्यां प्राप्नुयात् । इमां किल जन्मसमये, पाणिग्रहे = विवाहे च चिन्तयेत् । उक्तञ्च - बलिभिर्बुधगुरुशुकैः शशाङ्कसहितैर्विलग्नगे शशिनि । स्त्री ब्रह्मवादिनी स्यादनेकशास्त्रेषु कुशला च ॥ क्रूरे जामित्रगते नवमे यदि खेचरो भवति नूनम् । आप्नोति प्रव्रज्यां पापग्रहसम्भवामबलाः ॥ जन्मकाले विवाहे च चिन्तायां वरणे तथा । चिन्त्यं स्त्रीणां तु यत्प्रोक्तं घटते तत्पतिष्वपि ॥ सारावल्याम् ॥ ४० ॥ चन्द्रमा कर्क लग्नमें हो, शुक्र, बुध गुरु तथा चन्द्रमा बली हों तो नाना प्रकारके शास्त्र कला और रसज्ञानमें चतुरा, विख्यात तेजस्विनी हो । लग्नसे सप्तम वा नवम भावमें ग्रहों से जन्म समय और विवाहके समय प्रव्रज्या योगका विचार करे ॥ ४० ॥ पापेऽस्ते नवमगतग्रहस्य तुल्यां प्रव्रज्यां युवतिरुपैत्यसंशयेन । उद्वाहे वरणविधौ प्रदानकाले चिन्तायामपि सकलं विधेयमेतत् ॥४१॥ जन्मन्युद्वाहकाले च चिन्तायां वरणे तथा । स्त्रीणां चिन्ता बुधेनोक्ता घटते तत्पतिष्वपि ॥ ४२ ॥ इदानीं स्त्रीणां प्रव्रज्यायोगमाह - पापेऽस्त इति । स्त्रियाः जन्मलग्नात्, अस्ते = सप्तमे भावे, पापे = पापग्रहे सति नवमगतस्य ग्रहस्य तुल्यां प्रव्रज्यां, युवतिः = स्त्री, असंशयेनो- पैति । एतत् सकलं प्रव्रज्यादि उद्वाहे = विवाहे, वरणविधौ =कन्याया वैवाहिकवरणे, प्रदान- काले, चिन्तायामपि विधेयं = विचारणीयमिति । तथोक्तञ्च गुणाकरेण- अस्ते पापे धर्मग्य.तमग्रहोक्तां प्रव्रज्यां स्त्री याति निःसंशयेन । दानोद्वाहे प्रश्नकालेषु चैवं चिन्त्यं सर्वं हौरिकैस्तत्र युक्त्या ॥ अत्र प्रसङ्गात् ग्रहोक्ताः प्रव्रज्या उच्यन्ते-योगकर्तृषु ग्रहेषु यदि सूर्यो बलीयान् स्यात्तदा तापसः, चन्द्रश्चेत्तदा कापालिकः, भौमे बलवति रक्तपटः बुधे एकदण्डी, गुरौ त्रिदण्डी (भिक्षुः), शुक्रे चरकः, शनौ नग्नः, इति प्रव्रज्याः कथनीयाः । तथा स्वल्पजातके- 'तापस-वृद्धश्रावक-रक्तपटा-जीवि-भिक्षु-चरकाणाम्-निर्ग्रन्थानामिति' ॥ जन्मनीत्यादिः । सरलार्थ एवेति ॥ ४१-४२ ॥ पापग्रह सप्तममें हो तो नवम गत ग्रहके सदृश स्त्री प्रव्रज्याको प्राप्त हो इसमें सन्देह नहीं है। इसलिये स्त्रीके विवाहमें, वरण विधिमें, कन्यादान कालमें, चिन्तामें यह सब विचार करे ॥ ४१ ॥ स्त्रियोंके जन्म समयमें, विवाह कालमें, प्रश्नकालमें, वरणमें प्रव्रज्याका विचार करना कहा है। यह प्रव्रज्या स्त्रीके पतिमें भी घटती है ॥ ४२ ॥ क्रूरेऽष्टमे वैधव्यता निधनेश्वरांशे यस्य स्थिते वयसि तस्य समे प्रदिष्टा । सत्स्वर्थगेषु मरणं स्वयमेव तस्याः कन्यालिगोहरिषु चाल्पसुतत्वमिन्दौ ॥४३॥ इदानीं स्त्रिया वैधव्ययोगं मरणयोगञ्चाह - क्रूर इति । क्रूरे = कस्मिंश्चित्पापे, अष्टमे भावे व्यवस्थिते, निधनेश्वरः = अष्टमभावेशः यत्र तत्र यस्य ग्रहस्यांशे = नवांशे स्थितो भवेत्, तस्य समे वयसि = तस्य ग्रहस्यायुर्दाये (दशायां) स्त्रियाः, वैधवता प्रदिष्टा=प- तिमरणं वाच्यमिति । सत्स्विति । तदानीं (स्त्रीजन्मनि) सत्सु=शुभग्रहेषु, अर्थगेषु = द्वि- ४२ जा०
४६४ सटीकजातकपारिजाते- तीयभावमुपगतेषु तस्याः स्त्रियाः स्वयमेव मरणं स्यात् । स्त्री स्वयमेव म्रियते (बलवतो- दशायाम्) इति । कन्येति । इन्दौ=चन्द्रे, कन्यालिगोहरिषु=कन्या-वृश्चिक-वृष-सिंहान्य- तमे गते च स्त्री अल्पसुतत्वम् = अल्पापत्यत्वमाप्नुयादिति । तथा च- पापेऽष्टमे तु विधवा निधनाधिपतिर्नवांशके यस्य । तस्य दशायां मरणं वाच्यं तस्याः शुभैर्द्वितीयस्थैः ॥ कन्यालिवृषभसिंहे शिशिरमयूखेऽल्पपुत्रा स्यात् । पुत्रभवने शुभयुते निरीक्षिते वा तथैव स्यात् ॥ इति सारावल्याम् ॥४३॥ क्रूरग्रह अष्टम भावमें हो अष्टमेश जिसके नवांशमें हो उस ग्रहके नैसर्गिका यु तुल्य वय- समें विधवा हो । उस योगमें शुभ ग्रह धन स्थानमें हो तो स्वयं उसकी मृत्यु हो चन्द्रमा यदि कन्या, वृश्चिक, वृष या सिंहमें हो तो थोड़ी सन्तान हों ॥ ४३ ॥ रन्ध्रे मिश्रबले शुभाशुभखगैरालोकिते वा युते दम्पत्यो समकालमृत्युमखिलज्योतिर्विदः संविदुः ॥ एकस्थौ मदलग्नपौ च यदि वा लग्नस्थिते कामपे कामस्थे तनुपे शुभग्रहयुते मृत्युस्तयोस्तुल्यतः ॥ ४४ ॥ इदानीं दम्पत्योः समकालमरणमाह-रन्ध्र इति । रन्ध्रे=अष्टमे भावे, मिश्रबले=शुभा- शुभसामान्यबलयुते तस्मिन् शुभैरशुभैश्च ग्रहैरालोकिते वा युते सति, दम्पत्योः = वधूव- रयोः, समकालम्=एकस्मिन्नेव समये मृत्युं=मरणम्, अखिलज्योतिर्विदो विद्वांसः संविदुरूचुः । योगान्तरमाह । मदलग्नपौ = सप्तमेशलग्नेशौ यत्र तत्रैकत्रस्थौ भवेतां, यदि वा कामपे = सप्तमेशे, लग्नस्थिते, तनुपे=लग्नेशे, कामस्थे=सप्तमभावगते शुभग्रहयुते च, तयोः=स्त्रीपुंसोः तुल्यतः = एककाले, मृत्युर्भवेदिति ॥ ४४ ॥ अष्टम भाव सम बल हो, शुभ-अशुभ दोनों प्रकारके ग्रह देखते हों वा युक्त हों तो दंपती (स्त्री-पुरुष दोनों) समकाल (एकसाथ) में मरे यह सभी ज्योतिष शास्त्रके विद्वान् कहे हैं । यदि सप्तमेश और लग्नेश एक स्थानमें हों, वा सप्तमेश लग्नमें हो सप्तममें लग्नेश हो शुभग्रहसे युक्त हो तो दोनों (स्त्री-पुरुष) की मृत्यु समकालमें हो ॥ ४४ ॥ सत्स्वर्थगेषु स्वयमेव सा स्त्री विपद्यते तत्परिपाककाले । रन्ध्रस्थतन्नाथतदंशपानां दशापहारे मृतिमाहुरार्याः ॥ ४५ ॥ इदानीं स्त्रिया मरणकालमाह-सत्स्विति । स्त्रिया जन्मकाले सत्सु = शुभग्रहेषु, अर्थ- गेषु = द्वितीयभावमुपगतेषु, तत्परिपाककाले = तेषां (शुभग्रहाणां) मध्ये बलीयसो ग्रहस्य दशाकाले सा स्त्री स्वयमेव विपद्यते = म्रियते । रन्ध्रेति । रन्ध्रस्थतन्नाथतदंशपानां = रन्ध्रे (अष्टमे) यो ग्रहस्तिष्ठति, तन्नाथः (अष्टमेशः), तदंशपः (अष्टमगतनवांशप- तिः = जन्मतो हि ६४ नवांशेशः) इत्येषां त्रयाणां (यो बलीयान् भवेत्तस्य) दशापहारे = दशावसाने स्त्रिया मृतिमार्या आहुरिति ॥ ४५ ॥ शुभग्रह धन भावमें हो तो स्वयं वह स्त्री उसकी दशाके परिपाक कालमें मरे । अष्टम स्थानमें स्थित और अष्टमेश तथा उसके नवांशपतिकी दशा भुक्तिमें मृत्यु होना श्रेष्ठ वि- द्वान् लोग कहे हैं ॥ ४५ ॥ सहजभवननाथे पुङ्ग्रहे पुङ्ग्रहर्क्षे पुरुषखचरयुक्ते पुङ्ग्रहालोकिते वा । नयनभवनकेन्द्रे कोणगे वा बलिष्ठे बहुधनसुखवन्तं सोदरं याति जाता ॥४६॥ सहोदरस्थानपलाभनाथौ विलग्नतः पञ्चमराशियातौ । नृपालतेजोगुणरूपवन्तं सहोदरं जातवधूः समेति ॥ ४७ ॥
स्त्रीजातकाध्यायः ।।१६।। ४६५ इदानीं स्त्रियाः सोदरप्राप्तियोगावाह—सहजेति श्लोकद्वयेन : सहजभवननाये = तृतीयभावेशे, पुङ्ग्रहे = पुरुषग्रहे = रविभौमगुरुणामन्यतमे, पुङ्ग्रहांशे = पुरुषग्रहराशौ = सिंह-मेष-वृश्चिक-धनुः-मीनानामन्यतमे स्थिते, पुरुषखचरेण = रविभौमगुरुणामन्यतमेन युक्ते वा केनचित् पुङ्ग्रहेणालोकिते, वा सहजेशे नयनभवने = द्वितीयभावे केन्द्रे ( १।४।७। १० ) कोण-( ५।९ ) गे वा सति बलिष्ठे = सबले च जाता स्त्री बहुधनसुखदन्तं सोदरम् = एकजनन्यां जातं भ्रातरं, याति = प्राप्नोति । सहोदरेति ! तृतीयैकादशभावेशौ, विलग्नतः = स्त्रीजन्मलग्रनात् पञ्चमराशिगतौ भवेतां तदा जातवधूः = समुत्पन्ना स्त्री, नृपालस्य = राज्ञः तेजोगुणरूपाणि इव तेजोगुणरूपाणि सन्त्यस्य तं (
४६६ सटीकजातकपारिजाते- स्त्रीलोलुपश्च भवति । चन्द्रसुते = बुधे, तथाभूते, पतिः विद्वान् भवति । जीवे = गुरौ, मदस्थानगे = सप्तमगते स्वांशे सति, जितेन्द्रियाणां वरः = श्रेष्ठो भवति भर्तेति । शुक्रे तथा- भूते सति पतिः, कान्तवपुः = मनोरमगात्रः सुखी च भवति । रविजे = शनौ सप्तमे स्वांशे सति पतिः वृद्धः अतिमूर्खश्च भवति । तथा होरारत्ने- अस्तेऽर्के स्वांशगे स्वक्षं भर्त्ता रतिपरो मृदुः । चन्द्रेऽस्ते स्वक्षँगे स्वांशे मृदुस्मरवशः पतिः ॥ भौमेऽस्ते स्वांशगे क्षेत्रे स्त्रीलोलो निर्धनः पतिः । सौम्येऽस्ते स्वांशके क्षेत्रे भर्त्ता विद्वान् भवेत् सुखी ॥ जीवेऽस्ते स्वांशके स्वक्षै गुणवान् विजितेन्द्रियः । शुक्रेऽस्ते स्वांशके क्षेत्रे कन्या सौभाग्यदान् सुखी ॥ मन्देऽस्ते स्वांशके क्षेत्रे वृद्धो मूर्खों भवेत्पतिः । एवं सप्तमराशिस्थैर्ग्रहैर्नॄणां वदेत् फलम् । इति॥ सूर्य अपने नवांशमें सातवें भावमें स्थित हो तो उसका पति कोमलमति तथा रति क्रीडाका विनोदी हो । स्वांशस्थ चन्द्रमा ७ वें हो तो सुखकी प्राप्ति हो । स्वांशस्थ मङ्गल ७ वें हो तो जार पति उस स्त्री में तत्पर रहे । स्वांशस्थ बुध ७ वें हो तो पति पण्डित हो । स्वांशका गुरु सप्तम भावमें हो तो पति जितेन्द्रिय हो । अपने अंशका शुक्र सप्तममें हो तो सुन्दर शरीरवाला सुखी पति हो । शनि स्वांशमें हो तो पति वृद्ध और विशेषतः मूर्ख होवे॥ स्यान्मार्द्दवाङ्गो गुणवान्प्रगल्भो जामित्रराश्यंशकजा तु याऽस्याः । सौरेऽस्तगे स्वांशगृहोपयाते वृद्धोऽतिमूर्खः पतिरेव तस्याः ॥ ५० ॥ स्यादिति । या स्त्री जामित्रराश्यंशकजा = लग्ने सप्तमभावस्य नवांशे समुद्भूता भवति, अस्याः पतिः मार्द्दवाङ्गः = मृदोर्भावो मार्द्दवस्तदङ्गवानर्थात्कोमलगात्रः, गुणवान्, प्रगल्भः ( चतुरः ) च भवति । अत्रोदाहरणं यथा-यदि मेषराशिलग्नं स्यात्तदाऽत्र तुलाराशेर्नवांशेन भवितव्यमेवं सर्वत्रोह्यम् । तथा सति लग्नमानम् ०।२३° । सौर इति स्पष्टार्थः, ४९ श्लोको- क्तस्य-'रविजे वृद्धोऽतिमूर्खो भवेत्' इत्यस्य सदृशार्थश्चेति ॥ ५० ॥ लग्नस्थ सप्तम भाव राशिके नवांशमें (जैसे मेष लग्न गत तुलाके नवांशमें ) उत्पन्न स्त्रीका पति कोमलांग, गुणवान् और चतुर होता है । शनि सप्तम भावमें अपने राशि का नवांशमें हो तो उस स्त्रीका पति वृद्ध तथा अतिमूर्ख होवे ॥ ५० ॥ दुःस्थौ धर्मगृहेशदेवसचिवौ भर्त्ता गतायुर्भवेद् दीर्घायुर्धनवांस्त्रिकोणगृहगौ केन्द्रस्थितौ वा यदि । विद्वान् बोधनवाहनेशसहितौ साराकंजौ कर्षकः स्वर्भानुध्वजसंयुतौ यदि खलः सारीश्वरश्चोरराट् ॥ ५१ ॥ दुःस्थाविति । धर्मगृहेश-देवसचिवौ = नवमभावपतिबृहस्पती यदि दुःस्थौ = षडष्ट- व्ययगतौ भवेतां तदा तस्याः स्त्रिया भर्त्ता गतायुर्भवेन्म्रियत इत्यर्थः । तौ यदि त्रिकोण- ( ५।९ ) गृहगौ वा केन्द्र-( १।४।७।१० ) स्थितौ भवेतां तदा भर्त्ता दीर्घायुश्चिरजीवी धनवाँश्च भवेत् । विद्वानिति । तौ धर्मेशगुरू यदि बोधनवाहनेशसहितौ = बुधचतुर्थेशा- भ्यां संयुतौ भवेतां तदा भर्त्ता विद्वान् भवति । तौ धर्मेशगुरू साराकंजौ = भौमशनिभ्यां सहितौ स्यातां तदा भर्त्ता कर्षकः=कृषिकर्मा भवेत् । तौ धर्मेशगुरू स्वर्भानुध्वजसंयुतौ = राहुकेतुयुतो भवेतां तदा भर्त्ता खलः स्यात् । सारीश्वरश्चोरराट् = तयोर्धर्मेशगुरोरेकतरः अरीश्वरेण ( षष्ठेशेन ) सहितो भवेत्तदा भर्त्ता चोरराट् महान् चोरो भवेदिति ॥ ५१ ॥ धर्मेश और बृहस्पति दुष्ट स्थानमें हों तो पति गतायु (अल्पायु) हो । यदि वे दोनों त्रिकोणमें वा केन्द्रमें हों तो दीर्घायु और धनी हो । यदि वे दोनों केन्द्र-कोणमें बुध या सुखेशसे युक्त हों तो विद्वान् हो । मङ्गल या शनिसे युक्त हों तो कर्षक (खेतिहर) हो । राहु या केतुसे युक्त हो तो खल हो । षष्ठेशसे युक्त हो तो चोरोंका मालिक होवे ॥ ५१ ॥
स्त्रीजातकाध्यायः ॥१६॥ ४१७ गौराङ्गः पतिरस्तगे दिनकरे कामी सरोषेक्षण- श्चन्द्रे रूपगुणान्वितः कृशतनुर्भोगी रुगार्तो भवेत् । नग्नः क्रूररसोऽलसः पटुवचाः संरक्तकान्तिः कुजे विद्यावित्तगुणप्रपञ्चरसिकः सौम्ये मदस्थानगे ॥ ५२ ॥ दीर्घायुर्नृपतुल्यवित्तविभवः कामी च बाल्ये गुरौ कान्तो नित्यविनोदकेलिचतुरः काव्ये कविः क्ष्मापतिः । मन्दे वृद्धकलेवरोऽस्थिरतनुः पापी पतिः कामगे राहौ वा शिखिनि स्थिते मलिनधीर्नीचोऽथवा तत्समः ॥ ५३ ॥ इदानीं सप्तमभावे ग्रहपरत्वेन भर्तुर्लक्षणमाह—गौराङ्ग इति श्लोकयुगलेन सरलार्थेन ॥ सूर्य सप्तम भवनमें हो तो पति गौर वर्ण हो, कामी और रोष दृष्टिवाला हो। चन्द्रमा सप्तम स्थानमें हो तो पति रूपगुणसे युक्त दुर्बल गात्र भोगी और रोगी हो । मङ्गल सप्तम भावमें हो तो पति नग्न, क्रूर स्वभाववाला, आलसी, चतुरता पूर्वक बोलनेवाला और रक्त गौर कान्तिवाला हो । बुध सप्तम भावमें हो तो विद्या, वित्त, गुण-प्रपञ्चका रसिक हो॥५२॥ बृहस्पति सप्तम स्थानमें हो तो पति दीर्घायु, राजाके सदृश धनी तथा बाल्यावस्थामें ही कामी हो । शुक्र सप्तम स्थानमें हो तो तेजवान्, नित्य विनोद केलि करनेमें चतुर कवि और भूपति हो । शनि सप्तममें हो तो वृद्ध शरीर, एवं चञ्चल शरीरवाला और पापी पति हो । राहु वा केतु हो तो मलिनबुद्धि नीच वा नीचके सदृश हो ॥ ५३ ॥ दिग्देशस्थितिधर्मकर्मजगुणाः पुञ्जातके योषितां ये नारीजनजातके निजपतौ संयोजितास्तत्त्वतः । द्यूनांशोपगतग्रहेषु बलवत्खेटांशतुल्याः सुताः केन्द्रे कामपतिः करोति विपुलं कल्याणकालोत्सवम् ॥ ५४ ॥ इति श्रीनवग्रहकृपया वैद्यनाथविरचिते जातकपारिजाते षोडशोऽध्यायः ॥१६॥ दिग्देशेति । पुंजांतके = पुरुषाणां जातके दिग्देशस्थितिधर्मकर्मजगुणाः ये निगदितास्त एव योषितामपि जन्मनि विनिर्देश्याः । एवं नारीजनजातके = स्त्रीजन्मविषये ये निगदिता दिगादिगुणास्ते स्त्रीणां निजपतौ = स्वस्वभर्तृविषये तत्त्वतो विशेषेण संयोजिता भवन्ति । ‘यत्तत्फलं नरभवेऽसममङ्गनानां तत्तद्वदेत्पतिषु वा सकलं विधेयम्’ इति वराहोक्तेन । द्यूनां- शेति । द्यूनांशो = सप्तमभावस्य नवांशे यावन्तो ग्रहा भवेयुस्तेषां मध्ये बलीयसो ग्रहस्य नवांशसंख्यया तुल्याः सुता भवन्ति । एतदुक्तं भवति । यत्र तत्र राशौ लग्नात्सप्तमभावराशेः सम्बन्धिके नवांशे यावन्तो ग्रहा भवेयुस्तेषां मध्ये यो ग्रहः सर्वापेक्षया बली भवेत् असौ ग्रहस्तस्मिन् राशौ यावत्सङ्ख्ये नवांशे व्यवस्थितः स्यात्तन्नवांशसङ्ख्या तुल्याः सुता वाच्या इति । केन्द्र इति । कामपतिः = सप्तमभावेशः, केन्द्रे गतश्चेत् तदा विपुलं कल्याण- कालोत्सवं करोति इति ॥ ५४ ॥ पारिजाते सुधा टीका कपिलेश्वररञ्जिता । अध्याये षोडशे चास्मिन् पूर्तिं स्त्रीजातके गता ॥ १८ ॥ पुरुषके जातकमें दिशा, देश, स्थिति, धर्म, कर्म, इत्यादि जो शुभाशुभ, गुण हैं, वे ही स्त्री जातकमें स्त्रियोंको कहने चाहियें। एवं स्त्री-जातकमें स्त्रीके स्वामीको कहने चाहिये। सप्तमभावके नवांशमें जितने ग्रह हों उनमें सबसे बली ग्रहके नवांशके तुल्य पुत्र कहे। यदि सप्तमेश केन्द्रमें हो तो बड़ा कल्याण समय प्राप्त कराता है ॥ ५४ ॥ इति जातकपारिजाते षोडशे स्त्रीजातकाध्याये ‘विमला’ हिन्दी टीका समाप्ता ॥ १६ ॥
अथ कालचक्रदशाध्यायः ॥ १७ ॥ प्रणम्य परमात्मानं शिवं परमकारणम् । खेचरं चक्रमध्यस्थं चतुःषष्टिकलात्मकम् ॥ १ ॥ पप्रच्छ देवदेवेशमीश्वरं सर्वमङ्गला । कालचक्रगतिं सर्वां विस्तराद्वद मे प्रभो ॥ २ ॥ अथाधुना कालचक्रदशाध्यायो व्याख्यायते । तत्र प्रथमं कालचक्रगतिविषये भगवत्याः शङ्करं प्रति प्रश्नः—'प्रणम्येति श्लोकयुगलेन' सरलार्थेन ॥ १-२ ॥ परम कारण परमात्मा खेचर ग्रह-चक्र मध्यस्थ चौसठ कला वाले उस देवदेवेश ईश्वर श्री शिवजीको भगवती श्री सर्वमङ्गला (गौरी) देखकर प्रणाम कर बोली-हे प्रभो ! मुझे समस्त कालचक्र गतिको विस्तारसे कहिये ॥ १-२ ॥ ईश्वर उवाच । अहमादित्यरूपोऽस्मि चन्द्रमास्त्वं प्रचक्षसे । संयोगेन वियोगेन जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ३ ॥ भगवत्याः पूर्वोक्तं (कालचक्रविषयकं) प्रश्नं निशम्य तदुत्तरमाह महादेवः—अहमिति । अहं किल सर्वेषामात्मा, आदित्यरूपः = सूर्य इवास्मि । 'सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च' इति श्रुतौ गीतत्वात् । त्वं चेश्वरी चन्द्रमाः प्रचक्षसे, सर्वेषां मनस्त्वात् । 'चन्द्रमा मनसो जातः' इति तथा "आत्मा रविः शीतकरस्तु चेतः" इति ज्योतिषे च बहुधाऽभिहितत्वात् । अत एवात्म-मनसोः संयोगेन वियोगेन स्थावरजङ्गमं = चराचरं, जगत् प्रकटीभवति, तिरोभवति चेति । इदमुक्तं भवति । सूर्याचन्द्रमसावेव दशायां कारणत्वेन गृह्येते । ताभ्यामेव नक्षत्रस्य कालस्य चावगमनात् ॥ ३ ॥ श्री शङ्करजी बोले—मैं सूर्य स्वरूप हूं, तू प्रत्यक्ष चन्द्रमा हो, हमारे तुम्हारे संयोग वियोगसे ही समस्त चराचर संसारकी सृष्टि और लय होते हैं ॥ ३ ॥ पञ्च प्राचीरालिखेद्भागसङ्ख्यास्तिर्यग्रेखा वर्जितान्तश्चतुष्काः ॥ प्रागादीशा द्वादश व्योमवासा ज्योतिश्चक्रस्वामिनस्तूत्तराद्याः ॥ ४ ॥ धराजशुक्रज्ञशशीनसौम्यसितारजीवार्कजमन्दजीवः । क्रमेण मेषादिकरा शिनाथास्तद्दशापाश्चेति वदन्ति सन्तः ॥ ५ ॥ भूतैकविंशाद्रिरयो नवदिक् षोडशाब्धयः । सूर्यादीनां क्रमादब्दा राशीनां स्वामिनो वशात् ॥ ६ ॥ आश्वीपुनर्वसू हस्तमूलप्रोष्ठपदादिषु । अंशकान् गणयेन्मेषात्प्रादक्षिण्यक्रमं वदेत् ॥ ७ ॥ रोहिणीमघवैशाखवैष्णवादिषु भेषु च । अंशकान् वृश्चिकादीनां गणयेदपसव्यतः ॥ ८ ॥ दक्षिणाभिकनक्षत्रं द्वादशांशकराशिषु । चक्रं प्रदक्षिणीकृत्य मीनान्ते विन्यसेत्पुनः ॥ ९ ॥ उत्तरात्रयनक्षत्रं वृश्चिकाद्यप्रदक्षिणम् । कृत्वा चापान्तकेऽन्यस्मिन् ज्ञातव्ये दक्षिणोत्तरे ॥ १० ॥ सव्यापसव्यमार्गेण चाश्विन्यादि त्रिकं त्रिकम् । देहादि गणयेत्सव्ये वामे जीवादि गण्यते ॥ ११ ॥
मेषगोयमकुलीरमन्दिरेष्वंशकेषु परमायुरुच्यते । ज्ञानकं मदगजास्तदा क्रमात्तत्र कोणभवनेषु तद्वदेत् ॥ १२ ॥ एवमायुः परिज्ञानं देहजीवौ प्रकल्प्य च । सव्ये तु प्रथमांशस्तु देह इत्यभिधीयते ॥ १३ ॥ जीवः सर्वेष्वन्त्यपादौ विलोममपसव्यके । इदानीं कालचक्रक्रममाह—पद्म प्राचीति । तत्र चक्रलेखनप्रकारो हि चक्रदर्शनेन स्फुट- स्यात् । कालचक्रे सूर्यादीनां दशावर्षाणि क्रमेण भूतादयः सन्ति । अर्थात् सूर्यस्य = ५ व० । चन्द्रस्य = २१ व० । मं० = ७ व० । बु० = ९ व० । गुरोः = १० व० । शु० = १६ व० । शनेः = ४ वर्षाणि । एतानि किल वर्षाणि प्रतिराशि खण्डनवके राशीनां ( 'पौर- ज्ञावो मातासहोधी' इत्यादि वक्ष्यमाणसव्यापसव्योपगतानां ) स्वामिनां वशतो ज्ञेयानि । सव्यचक्रवाक्यानि— [L1
५०० सटीकजातकपारिजाते- अथ कालचक्रदशा— सव्यनक्षत्राणि—१, २, ३, ७, ८, ९, १३, १४,
| नक्षत्राणि | पादाः | देहाधीशाः | १ | २ | ३ | ४ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| अश्विनी १, पुनर्वसु ७, हस्त १३, मूल १९, पूर्वभाद्र २५ | १ | मं. | पो=१<br>मं=७ च | रं=२<br>शु=१६च | गा=३<br>बु=९ च | बो=४<br>चं=२१च |
| ^ | २ | श. | न=१०<br>श=४ च | क्ष=११<br>श=४ च | त्र=१२<br>वृ=१० | दा=८<br>मं=७ च |
| ^ | ३ | शु. | रू=२<br>शु=१६ | पो=१<br>मं=७ | त्र=१२<br>वृ=१० | क्षु=११<br>श=४ |
| ^ | ४ | चं. | वा=४<br>चं=२१ | णी=५<br>सू=५ | च=६<br>बु=९ | स्थं=७<br>शु=१६ |
| भरणी २ पुष्य ८ चित्रा १४ पूर्वाषाढ २० उत्तरभाद्र २६ | १ | मं. | हं=८<br>मं=७ | स=७<br>शु=१६ | श्र=६<br>बु=९ | व=४<br>चं=२१ |
| ^ | २ | श. | क्ष=११<br>श=४ | ज्ञा=१०<br>श=४ | धी=९<br>वृ=१० | क=१<br>मं=७ |
| ^ | ३ | शु. | सु=७<br>शु=१६ | द्=८<br>मं=७ | थि=९<br>वृ=१० | न=१०<br>श=४ |
| ^ | ४ | चं. | चा=४<br>चं=२१ | मां=५<br>सू=५ | गा=३<br>बु=९ | र=२<br>शु=१६ |
| कृ ३ श्लेषा ९ स्वाती १५ उत्तराषाढ़ २१ रेवती २७ | १ | मं. | पौ=१<br>मं=७ | रं=२<br>शु=१६ | गा=३<br>बु=९ | बो=४<br>चं=२१ |
| ^ | २ | श. | न=१०<br>श=४ | क्ष=११<br>श=४ | त्र=१२<br>वृ=१० | दा=८<br>मं=७ |
| ^ | ३ | शु. | रू=२<br>शु=१६ | पो=१<br>मं=७ | त्र=१२<br>वृ=१० | क्षु=११<br>श=४ |
| ^ | ४ | चं. | वा=४<br>चं=२१ | णी=५<br>सू=५ | च=६<br>बु=९ | स्थं=७<br>शु=१६ |
कालचक्रदशाध्यायः ॥१७॥ ५०१ सव्यमार्गवाक्यानि १५, १९, २०, २१, २५, २६, २७, इति पञ्चदश ।
| ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | परमायुर्वर्षाणि | जीवाधिपाः | राशयः |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| मा=५ सू=५ व | ता=६ बु=९ व | स=७ शु=१६ व | हो=८ मं=७ व | धी=९ बृ=१० च | १०० व. | बृ. | मेषः |
| सी=७ शु=१६ च | च=६ बु=९ व | र्व=४ चं=२१ | ण=५ सू=५ व | गः=३ बु=९ व | ८५ व. | बु. | वृषः |
| र्नि=१० श=४ | धा=९ बृ=१० | य=१ मं=७ | रं=२ शु=१६ | गं=३ बु=९ | ८३ व. | बु. | मिथुनं |
| द=८ मं=७ | धि=९ बृ=१० | न=१० श=४ | क्ष=११ श=४ | त्रं=१२ बृ=१० | ८६ व. | बृ. | कर्कः |
| शां=५ सू=५ | ब=३ बु=९ | र=२ शु=१६ | प=१ मं=७ | त्रं=१२ बृ=१० | १०० व. | बृ. | सिंहः |
| र=२ शु=१६ | शो=३ बु=६ | भी=४ चं=२१ | मा=५ सू=५ | च=६ बु=९ | ८५ व. | बु. | कन्या |
| क्ष=११ श=४ | त्र=१२ बृ=१० | ज=८ मं=७ | सि=७ शु=१६ | तः=६ बु=९ | ८३ | बु. | तुला |
| को=१ मं=७ | त्र=१२ बृ=१० | श्चु=११ श=४ | र्नि=१० श=४ | धिः=९ बृ=१० | ८६ | बृ. | वृश्चिकः |
| मा=५ सू=५ | ता=६ बु=९ | स=७ शु=१६ | हो=८ मं=७ | धी=९ बृ=१० | १०० | बृ. | धनुः |
| सी=७ शु=१६ | च=६ बु=९ | र्व=४ चं=२१ | ण=५ सू=५ | गः=३ बु=९ | ८५ | बु. | मकरः |
| र्नि=१० श=४ | धा=९ बृ=१० | य=१ मं=७ | रं=२ शु=१६ | गं=३ बु=९ | ८३ | बु. | कुम्भः |
| द=८ मं=७ | धि=९ बृ=१० | न=१० श=४ | क्ष=११ श=४ | त्रं=१२ बृ=१० | ८६ | बृ. | मीनः |
५०२ सटीकजातकपारिजाते- अथापसव्य- १, ध-न-क्षे-त्र-प-रा-ङ्ग-मि-च ॥ २, ता-सा-द-त्र-क्षु-र्नि-धि-र्दा-सा ॥ ५, त्र-क्षु-र्नि-धि-दा-स-स्त-मे-च ॥ ६, गि-रा-यु-ध-न-ङ्ग-त्र-प-रः ॥
| नक्षत्राणि | पादाः | जीवाधिपः | अथ कालचक्रदशा-<br>अपसव्यनक्षत्राणि—४,५,६,१०, | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| रोहिणी ४, मघा १०,<br>विशाखा १६, श्रवण २२, | १ | वृ. | ध=९<br>वृ=१० | न=१०<br>श=४ | क्षे=११<br>श=४ | त्र=१२<br>वृ=१० |
| २ | बु. | ता=६<br>बु=९ | सा=७<br>शु=१६ | द=८<br>मं=७ | त्र=१२<br>वृ=१० | |
कालचक्रदशाध्यायः ॥१७॥ ५०३ चक्रवाक्यानि— ३, च-र्मी-ओ-गी-रा-य-ध-न-र्क्षम् ॥ ४, त्र-यो-रा-गी-मा-मे-त्ता-म-ह ॥ ७, गौ-मां-चा-ची-स-दा-त्रि-क्षुं-न्ने ॥ ८, धि-ज-सित-मि-चा-ज्ञा-रि-का ॥ ऽपसव्यचक्रवाक्यानि— ११,१२,१६,१७,१८,२२,२३,२४ | परमायुर्वर्षाणि | देहाधिपः | राशयः अंशाः | | प=१ मं=७ | रां=२ शु=१६ | ग=९ बु=३ | मि=५ सू=५ | व=४ चं=२१ | ८६ | चं. | वृश्चकः | | क्षु=११ श=४ | नि=१० श=४ | धि=९ वृ=१० | र्दा=८ मं=७ | सा=७ शु=१६ | ८३ | शु. | तुला | | रा=२ शु=१६ | य=१ मं=७ | ध=९ वृ=१० | न=१० श=४ | क्षं=११ श=४ | ८५ | शनिः | कन्या | | मा=५ सू=५ | से=४ चं=२१ | त्ता=६ बु=९ | स=७ शु=१६ | ह=८ मं=७ | १०० | मं. | सिंहः | | र्दा=८ मं=७ | स=७ शु=१६ | स्त=६ बु=९ | मे=५ सू=५ | च=४ चं=२१ | ८६ | चं. | कर्कः | | न=१० श=४ | क्ष=११ श=४ | त्र=१२ वृ=१० | प=१ मं=७ | रः=२ शु=१६ | ८३ | शु. | मिथुनं | | स=७ शु=१६ | दा=८ मं=७ | त्रि=१२ वृ=१० | क्षुं=११ श=४ | न्ने=१० श=४ | ८५ | श. | वृषः | | मि=५ सू=५ | वा=४ चं=२१ | ज्ञा=३ बु=९ | रि=२ शु=१६ | का=१ मं=७ | १०० | मं. | मेषः | | र्दा=८ मं=७ | स=७ शु=१६ | स्त=६ बु=९ | मे=५ सू=५ | व=४ चं=२१ | ८६ | चं. | मीनः | | न=१० श=४ | क्ष=११ श=४ | त्र=१२ वृ=१० | प=१ मं=७ | रः=२ शु=१६ | ८३ | शु. | कुम्भः | | स=७ शु=१६ | दा=८ मं=७ | त्रि=१२ वृ=१० | क्षु=११ श=४ | न्ने=१० श=४ | ८५ | श. | मकरः | | मि=५ सू=५ | वा=४ चं=२१ | ज्ञा=३ बु=९ | रि=२ शु=१६ | का=१ मं=७ | १०० | मं. | धनुः |
५०४ सटीकजातपारिजाते- अथ देहजीवपरिज्ञानमुच्यते । प्रतिराशि नवखण्डानि ( अंशाः ) भवन्ति । तेषु सव्यमार्गे प्रथमोऽशो देहसंज्ञोऽन्तिमोऽशो जीवसंज्ञो भवति । एतद्विलोममपसव्यकेऽर्थात्प्रथमो जीवसंज्ञोऽन्त्यो देहाभिधो भवति । एतच्चक्रलेखनप्रकारः पाराशरीये— द्वादशारं लिखेच्चक्रं तिर्यगूर्ध्वसमानकम् । गृहा द्वादश जायन्ते सव्यचक्रे यथाक्रमम् ॥ द्वितीयादिषु कोष्ठेषु राशीन्मेषादिकाँल्लिखेत् । एवं द्वादशराश्याख्यकालचक्रमुदीरितम् ॥ विश्वर्क्षपूर्वाभाद्रं च रेवती सव्यतारकः । एतद्दशोडुपादीनामश्विन्यादौ च वीक्षयेत् ॥ विशदस्तत्प्रकारस्तु कथ्यते शृणु पार्वति ! । देहजीवौ मेष-चापौ दशाद्यचरणस्य च ॥ मेषादिचापपर्यन्तं राशिपाश्च दशाधिपाः । देहजीवौ नक्रयुग्मौ दिगीशार्काष्टभूधराः ॥ षड्वेदशरलोकाश्च राशिपाश्च दशाधिपाः । दक्षादिदशताराणां तृतीयचरणेषु च ॥ गौर्देहो मिथुनं जीवो द्विकार्कैशदशांशकाः । अक्षिशराम्नायनाथास्ते दशाधिपतयः क्रमात् ॥ आश्विन्यादिदशोद्भूनां चतुर्थचरणेषु च । कर्कमीनौ देहजीवौ कर्कादिनवमेश्वराः ॥ दशाधिपा नव ज्ञेयाः शृणु पार्वति ! निश्चितम् । याम्येज्यचित्रातोयर्क्षा उत्तराभाद्रतारकाः ॥ एतत्पञ्चोडुपादीनां भरण्यादौ च वीक्षयेत् । याम्यप्रथमपादस्य देहजीवावलीमृगौ ॥ नागागर्तुपयोधीपुरामाक्षीन्द्रर्कमेश्वराः । याम्यद्वितीयपादस्य देहजीवौ घटाङ्गने ॥ रुद्रद्विद्वन्नन्दचन्द्राक्षिरामाङ्गीपुरसेश्वराः । याम्यतृतीयपादस्य देहजीवौ तुलाङ्गने । सप्ताष्टाङ्गदिगीशार्कगजादिसरराशिपाः । देहजीवौ कर्कचापौ चतुर्थचरणे स्मृतौ ॥ वेदबाणाग्निनेत्रेन्दुसूर्येशदशनन्दपाः । सव्यमेवं विजानीयात् , अपसव्यं तु कथ्यते ॥ द्वादशारं लिखेच्चक्रं तिर्यगूर्ध्वसमानकम् । द्वितीयादिषु कोष्ठेषु वृश्चिकाद् व्यस्तमालिखेत् ॥ प्राजापत्यमहेन्द्राग्निश्रवणं च चतुष्टयम् । धातृवृद्धीक्षयेद् देहजीवौ कर्कधनुर्धरौ ॥ नवदिग्मुद्रसूर्येन्दुनेत्राग्निश्वब्धिराधिपाः । धातृद्वितीयचरणे तुलास्त्री देहजीवकौ ॥ षट्सप्ताष्टार्क रुद्रा दिङ्नवा गिरिराशिपाः । धातृतृतीयचरणे ( देह ) जीवौ कुम्भाङ्गनाधिपौ । षड्बाणाब्धिगुणाक्षीन्दु नन्ददिग्मुद्रराधिपाः । रोहिण्यन्तेपदे देहजीवावलिमृगौ स्मृतौ । सूर्येन्दुद्विगुणेष्वब्धितर्कशैलाष्टराधिपाः । चान्द्ररौद्रभगार्यम्णमित्रेन्द्रवसुवारुणम् । एतत्ताराष्टकं चैव विज्ञेयं चान्द्रवत् क्रमात् । देहजीवौ कर्कमानौ मृगाद्यचरणस्य च ! व्यस्तमीनादिकर्कान्तं राशिपाश्च दशाधिपाः । गौर्देहो मिथुनं जीव इन्द्रभस्य द्वितीयेके । त्रिद्वन्द्वह्वदिगीशार्कचन्द्रद्विभवनाधिपाः । देहजीवौ नक्रयुग्मौ मृगपादे तृतीयेके । त्रिबाणाब्धिरसागाष्टसूर्येशदशराधिपाः । मेषचापौ देहजीवाविन्द्रभस्य चतुर्थके । व्यस्तं चापादिमेषान्तं राशिपाश्च दशाधिपाः । एवं व्यस्ततरे ज्ञेयं देवजीवदशादिकम् । स्पष्टं तवाग्रे कथितं पार्वति ! प्राणवल्लभे ! ॥ अत्र प्रसङ्गाज्जन्मकालीननक्षत्रतो राशीनमंशावगमनप्रकारो लिख्यते । जन्मकाले गतन- क्षत्रसङ्ख्या त्रिभक्ता कार्या, शेषं चतुर्गुणं कार्यं, तज्जन्मनक्षत्रस्य वर्त्तमानचरणेन सहितं कुर्यादेवं फलं राशिमानं स्यात्; तस्य राशोः यत्पूर्णायुर्म्मानं तदेव तस्य पूर्णायुर्भवति । अथ जन्मनक्षत्रस्य वर्त्तमानचरणे यद् भुक्तमानं तद्राशिपूर्णायुर्मानेन सङ्गुणं नवशतेन भक्तं च कार्यं, फलं भुक्तदशामानं भवेत् । तदूनं पूर्णायुर्म्मानं भोग्यदशामानं स्यादिति । अत्रोदाहरणम्— कल्प्यते कस्यचिज्जन्म कृत्तिकानक्षत्रस्य चतुर्थचरणे वर्त्तते; तत्र चतुर्थचरणे भुक्तमानं दण्डादि ७।८। तदा— ‘गततारा त्रिभिर्भक्ता शेषं चत्वारिसङ्गुणम् । वर्त्तमानपदेनाढ्यं राशीनामंशको भवेत्’ ॥ इत्युक्तप्रकारेण गतनक्षत्रसङ्ख्या = २ । त्रिभक्ता तदा शेषं = २ । एतच्चतुर्गुणं जातं =
(२ X ४) = ८ । कृत्तिकानक्षत्रस्य वर्त्तमानेन पदेना=( ४ ) नेन सहित जातं=(८ + ४) १२ । अतएव मीनांशदशायां तस्य जन्म जातमस्तत्पूर्णायुर्मानं = ८६ षडशीतिः । अथ कृत्ति- काचतुर्थचरणभुक्तमान—( ७।८ ) मेतत् मीनांशपूर्णायुर्मानेनानेन ( ८६ ) संगुणितं जातं= ( ७।८ ) X ८६ = ४२८प X ८६ = ३६८०८प । एतत् नवशतेन ( ९००) भक्तम् । जातं भुक्तदशामानं वर्षादि=४०।१०।२३।१२ । एतत् पूर्णायुर्माना—(८६) दस्माच्छोधितं जातं= ८६—( ४०।१०।२३।१२ ) भोग्यदशामानम् = ४५।१।३६।४८; स्पष्टार्थं चक्रं विलोक्यम् ॥ पांच रेखायें पूर्वसे पश्चिम तक ( खड़ी ) लिखे और पांच रेखायें बेड़ी लिखे इस तरह १६ कोष्ठ होते हैं; उनमें बीचके ४ कोष्ठों को त्याग दे, तो १२ कोष्ठका चक्र होता है उसमें पूर्वखे ईशान पर्यन्त मेषादि द्वादश राशि के स्वामी प्रत्येक कोष्ठ के स्वामी जानने चाहिये ॥४॥ मेषादि राशिके और मेषादि नवांशके क्रमसे मंगल, शुक्र, बुध, चन्द्र, सूर्य, बुध, शुक्र, मंगल, बृहस्पति, शनि, शनि और गुरु पति हैं ऐसा मनीषा गण कहते हैं ॥ ५ ॥ सूर्यादि ग्रहके ५।२१।७।९।१०।१६।४ क्रमसे दशा वर्ष हैं। जो ग्रह जिस राशिका स्वामी है उस ग्रहका वर्ष ही उस राशिका भी वर्ष जाने जैसे-( सिंह ५, कर्क २१, मे-वृ ७, मि-कं ९, ध-मी. १०, वृ-तु १६, म-कु ४) ॥ ६ ॥ अश्विनी, पुनर्वसु, हस्त, मूल और पूर्वाभाद्रपदादि तीन २ नक्षत्रोंके पादोंमें सव्यक्रमसे मेषसे अंशोंको गिने । रोहिणी, मघा विशाखा और श्रवण आदि नक्षत्रमें वृश्चिक आदि राशिसे अंशकोंको क्रमसे गिने । सव्यके प्रत्येकसे तीन नक्षत्रके चार २ चरणोंसे १२ राशि- योंमें मेषसे प्रदक्षिणा करके मीन पर्यंत लिखे । अपसव्यके प्रत्येक नक्षत्रसे तीन नक्षत्रके चार २ चरणोंसे वृश्चिकसे उलटा क्रमसे धनु पर्यन्त लिखे । सव्य और अपसव्य मार्गसे अश्विनी आदिसे तीन २ नक्षत्र जिसमें सव्य क्रमसे देहादि और वाममें जीवादि जाने । इसका स्पष्टीकरण संस्कृत चक्रसे कीजिये ॥ ७-११ ॥ मेष-वृष-मिथुन-कर्क-राशियोंके अंशमें क्रमसे ज्ञानक ( १०० वर्ष) मद (८५ व.) गज (८३ व ) तष्टा (८६) वर्ष परमायु कहे हैं। और ये ही उनके कोण (१।९) गृहमें पूर्णायु हैं ॥ इस प्रकार आयुका परिज्ञान करके देह और जीवकी कल्पना करके फलका विचार करे। पहला अंश 'देह' संज्ञक है। सबके अन्त्यमें 'जीव' है। अपसव्यमें विलोम (पहला जीव और अन्त्यमें 'देह' ) जाने ॥ १३ ॥ देहजीवे यदा राहुः केतुर्भौमो रविः स्थितः ॥ १४ ॥ तदा तस्मिन्भवेन्मृत्युर्देहे रोगः प्रवर्तते । देहजीवगृहं यातः सौम्यो जीवश्च भार्गवः ॥ १५ ॥ सुखसम्पत्करं सर्वं शोकरोगविनाशनम् ॥ मिश्रखेचरसंयुक्ते मिश्रं फलमवाप्नुयात् ॥ १६ ॥ इदानीं पूर्वपरिभाषितदेहजीवयोः फलमाह—देहजीव इत्यादिभिः । पूर्वपरिभाषिते देहे जीवे च सम्प्राप्ते निर्दिष्टग्रहे निर्दिष्टं फलं वाच्यम् । तथा च बृहत्पाराशरे— देहजीवसमायोगे भौमार्कैरविजादिभिः । एकैकयोगे मरणं बहुयोगे तु का कथा ॥ यत्र स्थाने तु सञ्जीवो देहयोगसमन्वितः । तत्र पापग्रहैर्योगे तद्दशामरणं भवेत् ॥ देहयोगे महाबाधा जीवयोगे तु मृत्युदः । द्वाभ्यां संयोगमात्रेण हन्यते नात्र संशयः ॥ जीवे जीवो यदा राहुः सौरिर्वक्रो रविः स्थितः । मृत्युकालगतिं ज्ञात्वा शान्तिं कुर्याद्यथाविधि ॥ जीवे जीवो यदा सोमः सौम्यो वाऽपि सितः स्थितः । तदा सौख्यं प्रकुर्वन्ति रोगमृत्युविनाशनम् ॥ पापक्षेत्रदशायोगे देहजीवौ तु दुःखदौ । शुभक्षेत्रदशायोगे शुभयोगे शुभं भवेत् । देहे शुभग्रहैर्युक्ते भूषणादि ध्रुवं भवेत् । जीवे शुभग्रहैर्युक्ते पुत्रदारादिकाँल्लभेत ॥ इति १४-१६ यदि सव्य या अपसव्य चक्रमें देह-जीवमें राहु, केतु, मंगल और सूर्य स्थित हो तो ४३ जा०
५०६ सटीकजातकपारिजाते- उस दशामें मृत्यु हो। केवल देहमें हों तो रोग हो। देह या जीव गृहमें बुध, बृहस्पति, शुक्र हों तो सम्पूर्ण सुख-सम्पत्ति करें और शोक रोगका संहार करें। यदि देह-जीव मिश्र ग्रहसे युक्त हो तो मिश्र फल होवे ॥ १४-१६ ॥ सिंहावलोकसमये मण्डूकगतिसम्भवे । अपमृत्युभयं तस्मिन् प्रायश्चित्ताद्विमुच्यते ॥ १७ ॥ सिंहावलोकसमय इति । सिंहावलोकनं मण्डूकगतिञ्चाग्रे (८९-९१ श्लोके ) वक्ष्यति। “कालचक्रगतिस्त्रेधा निश्चिता पूर्वसूरिभिः । मण्डूकगमनं चैव पृष्ठतो गमनं तथा ॥ सिंहावलोकनं नाम पुनरागमनं भवेत् । पृष्ठतो गमनं चैव कर्किकेसरिणोरपि ॥ मीनवृश्चिकयोश्चापमेषयोः केसरी गतिः । कन्याकर्कटयोः सिंहयुग्मयोर्मण्डुकी गतिः” इति ॥ तथा पाराशरीये-“प्रथमे गतिर्मण्डूकी द्वितीये मर्कटी तथा। बाणायनवपर्यन्तं गतिः सिंहावलोकनम् ॥ कन्यायां कर्कटे वाऽपि सिंहसे मिथुनेऽपि च। मण्डूकीगतिसंज्ञो वै तादृशं रोगकारणम् ॥ मीने तु वृश्चिके वाऽपि चापे मेषे तथैव च। सिंहावलोकनं चैव तादृशं च फलं लभेत्” इति॥ अत्रैतदुक्तं भवति । कालचक्रदशायामुक्तलक्षणकेऽन्तरे प्राप्ते सति तत्तत्फलं वाच्यम् । तत्र गतिज्ञानाय चक्रमेव द्रष्टव्यम् । लक्षणलक्षिते ग्रहे विविच्य फलमूहनीयमित्यलं पल्लवितेन ॥ १७ ॥ सिंहावलोकके समयमें मण्डूकगतिके सम्भव होने पर अपमृत्युका भय होता है वह प्रायश्चित्त (शान्ति) करनेसे छूटता है। (सिंहावलोक, मण्डूकगति, पृष्ठगमनका विवरण आगे ८९-९१ श्लोकमें कहेंगे) ॥ १७ ॥ मीनात्तु वृश्चिके याते ज्वरं भवति देहिनाम् । पाथोनात्कर्कटे याते मातृबन्धुवधूमृतिः ॥ १८ ॥ कर्कटात्तु हरौ याते व्रणरोगं वदेद् बुधः । सिंहात्तु मिथुनं याते स्वस्त्रीव्याधिर्मृतिर्भवेत् ॥ १९ ॥ पुत्रबन्धुमृतिं विद्याच्चापान्मेषं गते पुनः । शुभग्रहेऽस्मिन्न भयं पापग्रहयुते भयम् ॥ २० ॥ कन्यायाः कर्कटे याते पूर्वभागे महान्भवेत् । उत्तरां दिशमाश्रित्य शुभयात्रां गमिष्यति ॥ २१ ॥ सिंहात्तु मिथुनं याते पूर्वभागं विवर्जयेत् । कार्यारम्भे तु नैर्ऋत्यां सुखयात्रां गमिष्यति ॥ २२ ॥ कर्कटाद्दक्षिणे सिंहे कार्यहानिश्च रोगकृत् । दक्षिणां दिशमाश्रित्य पश्चादागमनं भवेत् ॥ २३ ॥ मीनात्तु वृश्चिके क्रान्ते उदग्गच्छति सङ्कटम् । चापान्मेषे भयं यात्रा व्याधिर्बन्धुमृतिर्भवेत् ॥ २४ ॥ तत्र सम्पद्विवाहादि शुभं भवति पश्चिमे । शुभारूढे नृपप्रीतिं सर्वसम्पत्करं नृणाम् ॥ २५ ॥ सरलार्थाः किलैते श्लोकाः ॥ १८-२५ ॥ मीनसे वृश्चिक पर जानेवाली अन्तर्दशामें मनुष्योंको ज्वर होता है। एवं कन्यासे कर्कमें जाने पर माता-बन्धु-स्त्रीको मृत्यु होतो है ॥ १८ ॥ कर्कसे सिंहमें जानेवाली दशामें पण्डित लोग व्रण रोग कहते हैं। सिंहसे मिथुन में जाने पर अपनी स्त्रीकी व्याधिसे मृत्यु होती है ॥ १९ ॥
कालचक्रदशाध्यायः ॥१७॥ ५०७ धनुसे मेषपर जानेपर पुत्र और मित्रकी मृत्यु हो । इसमें शुभग्रह होनेसे भय नहीं है, पापग्रह होनेसे भय है ॥ २० ॥ कन्यासे कर्क पर जानेपर पूर्व भागमें महान् हो । यहां उत्तर दिशाके आश्रयसे शुभ- यात्रा करे ॥ २१ ॥ सिंहसे मिथुनपर जानेवाली दशामें पूर्वदिशाका त्याग करे । यहां कार्यसिद्धिके लिये नैर्ऋत्य दिशामें सुखयात्रा करे ॥ २२ ॥ सव्य चक्रमें कर्कसे सिंहपर जानेवाली दशामें कार्यहानि और रोग हो । उसमें दक्षिण दिशाका आश्रयण कर पीछे आगमन करे ॥ २३ ॥ मीनसे वृश्चिकपर जानेवाली दशामें उत्तर दिशामें सङ्कट प्राप्त हो। धनुसे मेषपर जाने वाली दशामें भय, यात्रा, व्याधि तथा बन्धुकी मृत्यु होती है ॥ २४ ॥ वहां (धनुसे मेषवालीमें) सम्पत्ति विवाहादि शुभ पश्चिममें होता है। यदि उसमें शुभग्रह हों तो मनुष्यको राजासे प्रीति, लव सम्पत्ति करानेवाली होवे ॥ २५ ॥ देहो मेषश्चापसिंहाजभानां जीवश्चापी गोवधूनक्रभानाम् । आकोकेरो देहसंज्ञो नृयुग्मं जीवः सव्ये चापसव्ये विलोमात् ॥ २६ ॥ उक्षा देहो युग्मकोणं गतानां जीवं युग्मागारमाहुर्मुनीन्द्राः । मीनो जीवः कर्कटो देहराशिः सव्ये चक्रे कर्किकीटान्त्यभानाम् ॥ २७ ॥ अधुना पूर्वोक्तकालदशाचक्रे द्वादशराशीनां देहजीवपरिभाषामाह-देह इति । चाप- सिंहाजभानां = धनुःसिंहमेषराशीनां, मेषो = भौमः देहसंज्ञो भवति, चापी = धनुः = गुरुः जीवसंज्ञो भवति । गोवधूनकभानाम् = वृषकन्यामकरराशीनाम्, आकोकेरः = मकरः शनिः देहसंज्ञो भवति । नृयुग्मं = मिथुनं बुधः, जीवसंज्ञो भवति । एवं किल सव्ये भवति । अपसव्ये च विलोमात् । अर्थात् अपसव्ये चापसिंहाजभानाम्, धनुर्देहाभिधं, मेषो जीवाख्यश्चैवं गोवधूनक्रभानां मकरो जीवाख्यः, मिथुनं देहश्च भवतीति ज्ञेयम् । युग्मस्य = मिथुनस्य, कोणगतानां = मिथुनतुलाकुम्भानामुक्षा = वृषाधिपः = शुक्रः, देहसंज्ञो भवति । युग्मागारं = मिथुनं = बुधं, जीवं मुनीन्द्रा आहुः । एतत्किल सव्येऽपसव्ये च समानमेव भवति । अथ कर्किकीटान्त्यभानां = कर्कवृश्चिकमीनानां मीनो (गुरुः) जीवः, कर्कटश्च- न्द्रमा देहश्च भवति । परमेतत् सव्ये चक्रे । अपसव्ये तु विलोममर्थात् कर्किकीटान्त्यभानां मीनो (गुरुः) देहः, कर्कटः (चन्द्रः) जीवश्चेति वाच्यम् । स्पष्टार्थं चक्रं विलोक्यमिति ॥ सव्यचक्रमें मेष-धनु-सिंह-राशिमें मेष देह संज्ञक है, और धनु जीव संज्ञक है। वृष- कन्या-मकर राशियोंका मकर देह संज्ञक और मिथुन जीव संज्ञक है। अपसव्यमें इसका उलटा जाने । राशीशको देहेश और जीवेश जानें । स्पष्टार्थ सं चक्र देखें ॥ २६ ॥ सव्यचक्रमें मिथुन-तुला-कुम्भराशियोंका वृष देह और मिथुन जीव मुनीन्द्रोंने कहा है। कर्क-वृश्चिक-मीनका मीन जीव और कर्क देह संज्ञक है। यहां भी जीव और देहका पति राशिपति समझें । अपसव्यमें इसका विपरीत होता है ॥ २७ ॥ देहजीवसमायुक्तैर्भीमार्कैरविभोगिभिः । एकैकयोगे मरणं बहुयोगे न संशयः ॥ २८ ॥ देहयुक्ते महारोगं जीवयुक्ते महद्भयम् । द्वाभ्यां संयोगमात्रेण हन्यते नात्र संशयः ॥ २६ ॥ अधिरोगो भवेद् द्वाभ्यामपमृत्युस्त्रिभिर्भवेत् । चतुर्भिर्मूतिरापन्ना देहजीवे भवेद्यदि ॥ ३० ॥ युगपद्देहजीवौ तु पापग्रहयुतौ तथा । राजचोरादिभीतिश्च द्वाभ्यां मृत्युनं संशयः ॥ ३१ ॥
५८८ सटीकजातकपारिजाते- अग्निबाधां रवौ विद्याच्चन्द्रे ज्वलनबाधनम् भौमे शस्त्रकृता पीडा वायुबाधाकरं बुधे ॥ ३२ ॥ गुरौ चोदरबाधा स्यात् शुक्रेऽग्निभयमाप्नुयात् । शनौ गुल्मेन बाधा स्याद् राहौ विषकृतां रुजम् ॥ ३३ ॥ अस्मिन् कालचक्रे प्रतिराशिं या देहजीवसंज्ञाः परिभाषितास्तासु यथासम्भवं देह- जीवसमायुक्तैः भौम-शनि-सूर्य-राहुभिः निर्दिष्टं फलं ब्रूयात् । तत्रैकैकयोग एव मरणं भवति । बहुयोगे तु अवश्यमेव मरणं वाच्यम् । यथा पूर्वोक्तोदाहरणे मीनांशदशायां देहः कर्कटः ( चन्द्रः ), जीवो मीनः ( गुरुः ) वरीवर्त्ति । अत्र यदि देहे जीवे वा राशौ, वोभयत्रापि यदि भौमार्किरविभोगिनामन्यतमः सर्वे वा सम्प्राप्ता भवेयुस्तदा मीनांश- दशायां निर्दिष्टग्रहान्तरे तस्य मरणं वक्तव्यमित्यर्थः । पक्षान्तरमाह-देहयुक्त इति । देहे गतवति भौमादिपापग्रहे महारोगं, जीवे गतवति महद्भयं, द्वाभ्यां देहे जीवे च संयोग- मात्रेण नरस्तदन्तरे हन्यते, अत्र संशयो नेति । अन्यत्स्पष्टार्थमेवेति ॥ २८-३३ ॥ मंगल, शनि, रवि या राहु देह और जीवमें संयुक्त हो तो एक २ के योगमें भी मरण कहे । बहुतके योगमें तो निःसन्देह मृत्यु कहे ॥ २८ ॥ पूर्वोक्त कोई ग्रह देहयुक्त हो तो महारोग, जीवयुक्त हो तो महाभय होता है। दोनोंका संयोग होनेसे मृत्यु होती है ॥ २९ ॥ दो ग्रहोंसे युक्त देह या जीव हो तो अधिरोग, तीनसे अपमृत्यु, चारसे निश्चित मृत्यु हो ॥ देह और जीव दोनों पापग्रहसे युक्त हों तो राजासे और चोरसे भय हो । दोनों दो दो पापग्रहोंसे युक्त होनेसे मृत्यु हो, इसमें संशय नहीं है ॥ ३१ ॥ उस देह या जीवमें सूर्य हो तो अग्निबाधा, चन्द्रमा हो तो ज्वलन बाधा, मंगल हो तो शस्त्रसे पीडा, बुध हो तो वायु की बाधा हो ॥ ३२ ॥ बृहस्पति हो तो उदर बाधा, शुक्र हो तो अग्निका भय हो, शनि हो तो गुल्म बाधा हो, राहु हो तो विषका किया रोग हो ॥ ३३ ॥ भ्रातृस्थानगतो जीवो दारस्थानगतः कुजः । तथा जन्मगतो मन्दो राहुर्नवमराशिगः ॥ ३४ ॥ चन्द्रोऽष्टमगृहं यातः सूर्यो रिष्फगृहं गतः । बुधः सप्तमभावस्थो भार्गवः शत्रुराशिगः ॥ ३५ ॥ इत्येवं मरणस्थानं तस्मिन्पापयुतेऽथवा । पापदृष्टेऽरिनिचस्थे दुर्बले दुःखमाप्नुयात् ॥ ३६ ॥ अधुना कानिचिन्मरणस्थानान्युच्यन्ते-भ्रातृस्थानेति । १. जीवो ( गुरुः ) यदि भ्रातृस्थानगतः = तृतीयभावस्थो भवेत्तदा तृतीयं मरणस्थानं भवति । २. कुजो दारस्थान- ( ७ ) गतः स्यात्तदा दारस्थानं ( ७ ) मरणं ज्ञेयम् । ३. जन्मगतः =लग्नस्थितः, मन्दः । ४. नवमस्थितो राहुः । ५. अष्टमगतः चन्द्रः । ६. द्वादशगतो रविः । ७. सप्तमगतो बुधः । ८. अष्टमस्थः शुक्रश्च यदि भवति तदा किलैतत् मरणस्थानं भवति । तस्मिन् = मरणस्थाने, पापयुते = पापग्रहेण सहिते अथवा पापदृष्टे अरिनीचस्थे ( तत्तद्राशौ यो ग्रहो भवेत्तस्य ग्रहस्यासौ राशिर्नीचो वा शत्रुगृहं स्यात् तदा ) दुर्बले वा ग्रहे सति तद्योगकारकदशायां नरो दुःखमाप्नुयात् । अत्र बहूनां योगकर्त्तृग्रहाणां मध्ये बलवतो ग्रहणं भवति । तद्दशायां दुःखं प्राप्नुयाज्जातक इति ॥ ३४-३६ ॥ भ्रातृ स्थानमें बृहस्पति हो, सप्तम स्थानमें मंगल हो, जन्म स्थानमें शनि हो, राहु नवम राशिमें हों, चन्द्रमा अष्टम गृहमें हो, सूर्य १२ वें हो, बुध ७वें हो, शुक्र छठे हो तो