कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
| ३७२ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
न्दितम्, आदर्शभवनमिव¹ प्रचेतसः, स्वच्छतया मुनिमनोवृत्तिभिरिव सज्जनगुणैरिव हरिणलोचनप्रभाभिरिव मुक्ताफलांशुभिरिव निर्मितम्, आपूर्णपर्यन्तमप्यन्तःस्पष्टदृष्टसकलवृत्तान्ततया रिक्तमिवोपलक्ष्यमाणं, अनिलोद्धूतजलतरङ्गशीकर-धूलि, जन्मभिः सर्वतः संस्थितैः² रक्ष्यमाणमिवेन्द्रचापसहस्रैः, प्रतिभानिभेनान्तः प्रविष्टं³ सकानान⁴-शैल-नक्षत्र-ग्रहचक्रवालं त्रिभुवनमुद्भिन्नपङ्कजेनोदरेण नारायणमिव बिभ्राणम्, आसन्नकैलासावतीर्णस्य च शतशो भगवतः खण्डपरशोर्मज्जनोन्मज्जन-क्षोभ-चलितचूडामणि-चन्द्रखण्डच्युतेनामृतरसेन जल-
इह 'निस्यन्दमिव दिशाम्' इत्यत्र 'अवतारमिव जलाकारं गगनस्य' इत्यत्र च क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः । 'तुषारगिरिमिव विलीनम्' इत्यत्र द्रव्योत्प्रेक्षालङ्कारः । अवशिष्टेषु च जात्युत्प्रेक्षालङ्कारो ज्ञेयः ।
स्वच्छेति । स्वच्छतया निर्मलत्वेन हेतुना, मुनिमनोवृत्तिभिः ऋषिचित्तवृत्तिभिः निर्मितमिव रचितमिव तासामप्यतिनिर्मलत्वादित्याशयः । सज्जनानाम् आप्तानां गुणैः मार्दवार्ज्जवादिभिः, हरिणलोचनप्रभाभिरिव मृगनेत्रकान्तिभिरिव, मुक्ताफलांशुभिः मौक्तिककिरणैः निर्मितमिवेति सम्बन्धः । इह चतसृणामपि क्रियोत्प्रेक्षाणां परस्परं नैरपेक्ष्येण विद्यमानत्वात् संसृष्टिरलङ्कारः ।
आपूर्णेति । आपूर्णः सलिलैः सम्पूर्णः पर्यन्त उपर्यवशिष्टसीमा यस्य तत्तथोक्तं सदपि, अन्तरभ्यन्तरे स्पष्टं स्फुटं यथा स्यात्तथा दृष्टा अवलोकिताः सकलवृत्तान्ताः प्रतिबिम्बभावेन वृत्तवल्लीस्पन्दनादिक्रियाः, यद्वा अधःस्वशुक्तिसैकतादिपदार्था यत्र तत्तादृशं तस्य भावस्तत्ता तया कारणेन, रिक्तं जलशून्यमिव उपलक्ष्यमाणम् अवलोक्यमानम् । इह क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
अनिलेति । अनिलेन वायुना उदूधृतानाम् उत्पादितानां जलतरङ्गाणां सलिलकल्लोलानां शीकरधूलिभ्योऽम्बुकणेभ्यो जन्म उत्पत्तिः येषां तैः तादृशैः, सर्वतः समन्तात् संस्थितैः विद्यमानम् इन्द्रचापसहस्रैः इन्द्रधनुःसमूहैः रक्ष्यमाणमिव त्रायमाणमिव । इहापि क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः । तज्जलबिन्दुपु सूर्यरश्मिपातेन तेपामिन्द्रधनुर्वद्विविधवर्णतयाऽवलोक्यमानत्वादियमुत्प्रेक्षेत्यवधेयम् ।
प्रतिभेति । नारायणं विष्णुमिव, उद्भिन्नानि प्रस्फुटितानि पङ्कजानि कमलानि यत्र तेन तथोक्तेन उदरेण अभ्यन्तरप्रदेशेन, नारायणपक्षे तु उद्भिन्नम् उत्पन्नं पङ्कजं ब्रह्मकमलं यस्मात्तेन तथोक्तेन उदरेण कुक्षिणा करणेन, प्रतिमानिभेन प्रतिबिम्बव्याजेन अन्तःप्रविष्टम् अन्तर्लीनं, काननानां वनानां शैलानाम् अचलानां नक्षत्राणां तारकाणां ग्रहाणां सूर्यप्रभृतीनाञ्च चक्रवालेन मण्डलेन सहिति सकानानशैलनक्षत्रग्रहचक्रवालं त्रिभुवनं त्रिलोकं विभ्राणं धारयदिब पक्षे धारयन्तम् । सोऽपीत्थं त्रिभुवनं बिभर्ति ।
इह 'नारायणमिव' इति श्रौतोपमा, सकानानेत्यादि⁴...बिभ्राणमिवेति सापह्नवा प्रतीयमाना क्रियोत्प्रेक्षा चेत्युभयोरङ्गाङ्गिभावसङ्करः ।
आसन्नेति । अपि च, जलेन सलिलेन क्षालितस्य धौतस्य वामार्द्धस्य गिरिजारूपशरीरवामांशस्य कपोलात् गण्डात् गलितं च्युतं लावण्यप्रवाहं सौन्दर्यधाराम् अनुकरोतीति तेन तादृशेन, आसन्नाद् समीपवर्त्तिनः कैलासाद् अवतीर्णस्य उत्तारतस्य भगवतो माहात्म्यवतः खण्डपरशोः शङ्करस्य शतशोऽनेकवारं मज्ज-
एक स्थानमें गिरे हुए शरत्कालीन मेघसमूहके समान एवं वरुणके दर्पणमय गृहके समान देखनेमें आ रहा था । अत्यन्त स्वच्छ होनेके कारण वह सरोवर ऐसा प्रतीत होता था मानो तपस्वियोंके मनका, सज्जनोंके सद्गुणोंका, हरिणोंकी नयन-कान्तिका और मोतियोंकी किरणोंका ही निर्माण किया हुआ हो । जलसे परिपूर्ण होनेपर भी उसके अभ्यन्तरकी सब वस्तु स्पष्ट दिखलाई देती थी जिससे वह जलशून्य सा प्रतीत होता था । वायुसे उछलती हुई जलतरङ्गके विन्दुओंमें सूर्यके किरण पतित होनेसे सब दिशाओंमें से एकत्रित हुए मानो हजारों इन्द्रधनुष उसकी रक्षा करते थे । उस सरोवरके भीतरमें बहुतसे कमल खिले हुए थे एवं वन, पर्वत, नक्षत्र और ग्रहोंसे युक्त समस्त त्रिभुवन प्रतिबिम्बके बहानेसे उसके भीतरमें प्रवेश किये थे, अतएव नारायण (विष्णु) जिस प्रकार उत्पन्न-पद्म-समन्वित उदर द्वारा वन, पर्वत, नक्षत्र और ग्रहगणोंसे युक्त त्रिभुवन धारण करते हैं उसी प्रकार अच्छोद सरोवर ने भी मानो त्रिभुवन धारण किया था । भगवान् शङ्कर, निकटवर्ती कैलासपर्वतमेंसे उतरकर बार-
१. आदर्शमिव, आदर्शभवनमिव । २. सनुपस्थितैः, समुत्थितैः । ३. ...'प्रविष्ट । ४. ...'सजलचरकानन..., सकलकानन...।
अच्छोदसरोवरवर्णना ४२ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३७३
क्षालित-वामार्द्ध-कपोल-गलित-लावण्य-प्रवाहानुकारिणा सम्मिश्रितजलम्¹, उपकूल-तमालवन-प्रतिबिम्बान्धकारिताभ्यन्तरैर्दृश्यमान-रसातल-द्वारैरिव सलिलप्रदेशैर्गम्भीरतरम्², दिवाप्यु-पजातनिशाशङ्कैश्चक्रवाकमिथुनैः परिहियमाण-नीलोत्पल-वन-गहनम्, असकृत्-पितामह-परि-पूरित-कमण्डलु-परिपूतजलम्, अनेकशो बालखिल्य-कदम्बक-कृत-सन्ध्योपासनम्, बहुशः सलिलावतीर्ण-सावित्रीभग्न-देवतार्च्चन-कमलम्⁴, सहस्रशः सप्तर्षिमण्डलस्नानपवित्रीकृतम्,
नोन्मज्जनाभ्यां यः क्षोभः सञ्चलनं ( चन्द्रखण्डस्य ) तेन चलितात् कम्पितात् चूडामणिरूपात् चन्द्रख-ण्डात् शशिखण्डाद् च्युतेन गलितेन अमृतरसेन पीयूषद्रवेण संमिश्रितानि संमिलितानि जलानि यस्य तत्तादृशम् ।
इह तथाविधामृतरसेन तज्जलानां मिश्रणसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिर-लङ्कारः ।
उपकूलेति । उपकूलं कूलनिकटवर्त्तिनां तमालवनानां तापिच्छारण्यानां प्रतिबिम्बैः प्रतिच्छायाः अन्ध-कारितानि समुत्पन्नान्धकाराणि अभ्यन्तराणि मध्यप्रदेशा येषां तैः तादृशैः, अत एव दृश्यमानम् अवलोक्य-मानं रसातलस्य द्वारं येषु तैः तादृशैरिव विद्यमानैः सलिलप्रदेशैः जलस्थलैः गम्भीरतरम् अत्यन्तगभीरम् अन्धकारमाहात्म्यादस्य सलिलप्रदेशा अतीव निम्नतरा अत एव रसातलस्य द्वारमपि ( यद्धि अतीव निम्नम् ) अवलोकयत इत्यभिप्रायः ।
इह पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः, रसतलद्वारावलोकनोग्प्रेक्षणात् क्रियोत्प्रेक्षा चेत्युभयोरङ्गा-ङ्गिभावसङ्करः ।
दिवापीति । दिवाऽपि दिवसेऽपि उपजातनिशाशङ्कः उत्पन्नरात्रिविभ्रमैः, तमालवनप्रतिबिम्बनाद्-न्धकारितमध्यदेशत्वादित्याशयः, चक्रवाकानां कोकानां मिथुनैर्द्वन्द्वैः परिहियमाणं परित्यज्यमानं नीलोत्प-लवनम् इन्दीवरखण्डमेव गहनं सान्द्रप्रदेशो यस्मिन् तत्तादृशम् ।
इह दिने रात्रिभ्रमाद् भ्रान्तिमानलङ्कारः, नीलोत्पलवनपरित्यागसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रति-पादनादतिशयोक्तिः, तथा वनगहनशब्दयोः प्रतिशब्दतया आपाततः पुनरुक्तताऽवगमात् अनन्तरञ्च गह-नशब्दस्य सान्द्रार्थ पर्यवसानात् पुनरुक्तवदाभासश्च इत्येतेषामङ्गाङ्गिभावसङ्करः ।
असकृदिति । असकृद् बहुवारं पितामहेन ब्रह्मणा परिपूरितः भृतो यः कमण्डलुः कुण्डिका तेन परि-पूतानि पवित्रीकृतानि जलानि सलिलानि यस्य तत्तादृशम् । तत्कमण्डलोस्तीर्थरूपत्वेन पूतस्पर्शत्वा-दित्याशयः ।
अनेकश इति । बाल एव कुन्तल एव खिल्यः प्रतिबन्धको येषां ते बालखिल्याः अङ्गुष्ठपर्वपरिमित-शरीराः षष्टिसहस्र ६०००० मुनिविशेषाः, तेषां कदम्बकेन समूहेन कृता विहिता सन्ध्योपासना यस्मिन् तत्तादृशम् ।
बहुश इति । बहुशः अनेकशः सलिले जले अवतीर्ण्या उत्तीर्या सावित्र्या ब्रह्मपत्नया भग्नानि ( उन्मूलितानि ) त्रोटितानि देवतार्च्चनस्य सुरपूजनस्य कमलानि पद्मानि यत्र तत्तादृशम् ।
सहेति । सहस्रशः सहस्रवारं सप्तर्षीणां मरीचिप्रभृतीनां मण्डलं समूहः तस्य स्नानेन अवगाहनेन पवित्रीकृतं पावनीकृतम् ।
स्वार वहाँ डुबकी मारनेके क्षोभसे चलायमान हुए मस्तकास्थित चन्द्र-खण्डसे निकलता अमृतरस, जल प्रक्षालित पार्वतीके कपोलोंसे निस्सृत लावण्य-प्रवाहका अनुकरण करता हुआ उसके जलके साथ मिश्रित था । तीर के निकट-वर्त्ती तमाल-वनका प्रतिबिम्ब गम्भीर जलके भीतर पड़कर अन्धकार से व्याप्त कर दिया था, उससे प्रतीत होता था कि मानो पातालके द्वार को दिखा रहा है। इस प्रकार का अन्धकार होनेसे दिनके समयमें भी चक्रवाकदम्पति-गण को रात्रि का भ्रम उत्पन्न करता था, अत एव वे उसके नील-कमलके गहन वन को परित्याग करते थे । ब्रह्मा ने बारम्बार अपना कमण्डल भर कर उसके जलको पवित्र किया था । बालखिल्य मुनियोंके झुण्डने अनेकवार उसके जलमें सन्ध्योपासन किया था । सावित्रीदेवीने जलमें उतर कर अनेकों वार देवताओं की पूजाके लिए कमल तोड़े थे । सप्तर्षिगणने हजारोंवार स्नान कर उसका नल पवित्र किया था । सिद्धगणकी स्त्रियोंने भी सदा कल्प-
१. लावण्यानुकारिणा, मिश्रितजलम् ।
२. गंभीरतरम् ।
३. परिपूरितजलम् ।
४. ॰ देवार्च्चन-कमलसङ्घम् ।
३७४ कादम्बरी- [ कथायाम्-
सर्वदा सिद्ध-वधू-धौत-कल्पलता-वल्कल-पुण्योदकम्¹, उदकक्रीडादोहदागतानाञ्च गुह्यके- श्वरान्तःपुरकामिनीनां मकरकेतु-चापचक्राकृतिभिरतिविकटैरावर्त्तिभिर्नाभिमण्डलैरापीतसलि- लम्, क्वचिद्वरुण-हंसोपात्तकमलवनमकरन्दम्², क्वचिद्दिग्गजमज्जन-जर्जरित-जरन्मृणालदण्डम्³, क्वचित् त्र्यम्बक-वृषभ-विषाण-कोटि⁴-खण्डित-तट-शिलाखण्डम्, क्वचिद्यममहिष-शृङ्ग-शिखर- विक्षिप्त-फेन-पिण्डम्, क्वचिदैरावत-दशन-मुसलै⁵-खण्डित-कुमुद-षण्डम्, यौवनमिवोत्कलि- काबहुलम्, उत्कण्ठितमिव मृणालवलयालङ्कृतम्, महापुरुषमिव प्रकट-मीन-मकर-कूर्म-
सर्वदेति । सर्वदा सर्वकालं सिद्धानां देवयोनिविशेषाणां वधूभिः अङ्गनाभिः धौतैः क्षालितैः कल्पल- तावल्कलैः मन्दारवत्तत्वक्लैः पुण्योकृतानि पवित्रीकृतानि उदकानि सलिलानि यस्य तत्तादृशम् ।
उदकेति । उदकक्रीडादोहदेन जलक्रीडाभिलाषेण आगतानां प्राप्तानां गुह्यकेश्वरस्य कुबेरस्य अन्तः- पुरकामिनीनाम् अवरोधस्त्रीणां मकरकेतोः कामस्य चापचक्रस्य मण्डलीकृत ( आरोपित ) धनुषः आकृत्ति- राकारो येषां तैः तादृशैः, अतिविकटैरत्यन्तगम्भीरैः आवर्त्तौ वर्त्तुलस्वरूप एषामस्तीति तैः तादृशैः, नाभि- मण्डलैः तुन्दकूपिकासमूहैः आपीतानि अन्तर्गतकृतानि सलिलानि जलानि यस्य तत्तादृशम् । इहार्यो- पमालङ्कारः ।
क्वचिदिति । क्वचित् कस्मिंश्चित्प्रदेशे वरुणस्य प्रचेतसः हंसैस्तद्वाहनमरालैः उपात्ता गृहीताः कमल- वनस्य पद्मविपिनस्य मकरन्दा मधूनि यत्र तत्तादृशम् ।
क्वचिदिति । क्वचित् कस्मिंश्चित्प्रदेशे दिग्गजानां दिग्दन्तिनां मज्जनेन अवगाहनेन जर्जरिताः छिन्न- भिन्नाः जरन्तः बहुकालावस्थानेन स्वयं जीर्णाः मृणालदण्डा बिसदण्डा यत्र तत्तादृशम् ।
क्वचिदिति । त्र्यम्बकवृषभेण महेश्वरोक्षा विषाणकोटिभ्यां शृङ्गाग्रभागाभ्यां खण्डिताः त्रुटिताः तट- शिलाखण्डाः तीरप्रस्तरखण्डा यस्य तत्तादृशम् ।
क्वचिदिति । यममहिषेण कृतान्तकासरेण शृङ्गयोः विषाणयोः शिखराभ्याम् अग्रभागाभ्यां विक्षिप्ता मज्जनसमये विक्षीर्णाः फेनपिण्डाः डिण्डीरपुञ्जाः यत्र तत्तादृशम् ।
क्वचिदिति । ऐरावतेन इन्द्रगजेन, दशनौ दन्तौ मुसलौ इव दशनावैव मुसलौ वेति ताभ्यां खण्डितं त्रोटितं कुमुदषण्डं कैरववनं यत्र तत्तादृशम् । इहोपमारूपकयोः सन्देहसङ्करः । अच्छोदसरोवरस्योक्तवि- शेषणैः सुराणां विहारस्थानत्वमिति द्योतितम् ।
यौवनमिति । यौवनं तारुण्यसमयमिव उत्कलिका सञ्जातकूङ्मला अनुरागश्रोत्कण्ठाश्च यत्र तत्तादृशम् । 'उत्कण्ठोत्कलिके समे' इत्यमरः ।
उदिति । उत्कण्ठितं प्रियजनवियोगेनोन्मनस्कं लोकमिव, मृणालवलयेन बिससमूहेन वलङ्कृतं भूषितम्, एकत्र कामतापादग्यश्च स्वभावादित्याशयः ।
महेति । महापुरुषं भाग्यशालिनं नृपाहिमिव, प्रकटाः स्फुटमवलोक्यामाना, मीना मत्स्याः, मकरा
लताके वल्कल धोकर उसके जलको पवित्र किया था । जलक्रीडा की अभिलाषासे आई कुबेरके अन्तःपुरकी सुन्द- रियोंके-कामदेवके मण्डलीकृत धनुषके समान वर्तुलाकार अतिगम्भीर और भँवर के समान स्वरूपवाले-नाभि- मण्डलों ने उसका जल पिया था । उस सरोवरके किसी-किसी स्थानमें वरुणके हंसगण कमलवनका मधु-पान कर रहे थे । किसी-किसी भागमें दिग्गजोंके स्नान करने के समयमें पके मृणालदण्ड छिन्न-भिन्न हो गए थे । किसी किसी स्थलमें महादेवके बैलके सींगों के अग्रद्वारा तटकी शिलाएं टूट गई थीं । कहीं-कहीं यम-महिषने स्नान करनेके समयमें सींग के अग्रभागद्वारा फेन इधर-उधर फैला दिये थे । कहीं-कहीं ऐरावतके दन्तरूपी मूसलसे कुमुद-खण्ड टुकड़े-टुकड़े हो गए थे । यौवनकाल जिस प्रकार उत्कण्ठासे परिपूर्ण रहता है, वह सरोवर भी उसी प्रकार उत्पन्न कलिकासे परिपूर्ण था । प्रिय विरहसे उत्कण्ठित व्यक्तिके समान वह सरोवर भी मृणालवलय ( मृणा- लके वलय; मृणाल-रूपी वलय ) से अलङ्कृत था । महापुरुषके हाथ और पाँव में जिसप्रकार मत्स्य, मकर ( मगर ), कछुए और चक्रके चिह्न स्पष्ट देखनेमें आते हैं उस सरोवरमें भी उसी प्रकार मत्स्य, मकर, कछुए, चक्रवाक और सारस-पक्षियों सहस्रोंमें प्रकट थे । कार्त्तिकेयके चरित्रमें जिसप्रकार क्रौञ्च दैत्यके मर्मस्थलोंके विदारणकी
१. पुण्योदकम् ।
२. हंसक्रान्ताविकचकमलवनमकरन्दम्, हंसाक्रन्दकमलवनमकरन्दम्, हंसापादपद्मवन-मकरन्दम् ।
३. ॰मृणालनालदण्डम् ।
४. ॰॰धववृषभविषाणकोटिण्ट॰॰॰ ।
५. ॰मुसल॰॰॰ ।
च्छोदसरोवरवर्णना ४१ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३७५
चक्रलक्षणम्, षण्मुखचरितमिव श्रूयमाणक्रौञ्चवनिताप्रलापम्, भारतमिव पाण्डु-धार्त्तरा- ष्ट्रकुल-पक्ष-कृत-क्षोभम्, अमृतमथनसमयमिव तीरावस्थित-शितिकण्ठ-पीयमानविषम्, कृष्ण- बाल-चरितमिव तट-कदम्ब-शाखारूढ-हरिकृत-जल-प्रपात-क्रीडम्, मदनध्वजमिव मकरा- धिष्ठितम्, दिव्यमिवानिमिषलोचनरमणीयम्, अरण्यमिव विजृम्भमाणपुण्डरीकम्,
जलचरविशेषाः, कूर्माः कच्छपाः, चक्राः चक्रवाकाः, लक्ष्णाः सारस्यश्च यत्र तत्तादृशम्। पक्षे तु प्रकटानि स्फुटानि मीनमकर्कूर्मचक्रस्वरूपाणि लक्ष्णानि पाणिपादयोः रेखात्मकचिह्नानि यस्य तं तादृशम् ।
'लक्ष्मं नाम्नि चिह्ने च सारस्यां लक्षणा क्वचित्' । इति मे०। 'ज्योत्स्नायां च सारस्यां स्त्री, क्लीवे नामचिह्नयोः । स्यादश्वे लक्षणः पुंसि सौमित्रौ, श्रीमति त्रिषु ॥' इति रभ०
षण्मुखेति । षण्मुखचरितं कार्तिकेयचरितमिव, श्रूयमाणः आकर्ण्यमानः क्रौञ्चवनितानां क्रुञ्चपक्षिणीनां प्रहारः कलरवो यत्र तत्तादृशम्, अन्यत्र तु श्रूयमाणः क्रौञ्चवनितानां क्रौञ्चसंज्ञकदैत्यस्त्रीणां प्रलापो रोदनं यत्र तत्तादृशम् । मयदैत्यसुतः क्रौञ्चदैत्यः कार्तिकेयेन मारित इति हरिवंशीया कथा ।
भारतमिति । भारतं महाभारतमितिहासमिव, पाण्डूनां पाण्डुवर्णानां धार्त्तराष्ट्राणां श्यामवर्णचञ्चुचरणयुक्तानां हंसानां यत् कुलं समूहः तस्य पक्षैः पतत्रैः कृतो विहितः क्षोभः सङ्क्षोभनं यस्य तत्तादृशम्। पक्षे तु पाण्डुकुलं पाण्डुराजवंशो धर्मराजादिः तथा धृतराष्ट्रस्येदमिति धार्त्तराष्ट्रं कुलं दुर्योधनादि तयाः पक्षाभ्यां सहायभूताभ्यां संग्रामकारिभ्यां कृतः क्षोभः सङ्ग्रामो यत्र तत्तादृशम् ।
'राजहंसास्तु ते चञ्चुचरणैर्लोहिताः सिताः । मलिनैर्मृत्तिकाङ्गाभै धार्त्तराष्ट्राः सितेतरैः ॥' इत्यमरः।
अमृतेति । अमृतमथनसमयमिव समुद्रमथनसमयमिव, तीरावस्थितैः तटावस्थानैः शितिकण्ठैः मयूरैः पीयमानानि आस्वाद्यमानानि विषाणि जलानि यस्य तत्तादृशम् । पक्षे तु तीरावस्थितेन शितिकण्ठेन शम्भुना पीयमानं विषं सागरोत्थितं गरलं यत्र तं तादृशम् । 'विषं तु गरले तोये' इति मेदिनी । पुरा मन्दराचलेन समुद्रमथनादाविर्भूतं गरलं महादेवः पपाविति भारतीया कथा ।
कृष्णेति । कृष्णस्य देवकीनन्दनस्य बालचरितं शैशवक्रीडितमिव, तटे तीरे ये कदम्बाः नीपाः तेषां शाखासु अधिरूढैः हरिभिः कपिभिः हरिणा तेनैव देवकीनन्दनेन च कृता जले प्रपात एव क्रीडा यत्र तत्तादृशम् ।
मदनेति । मदनः कामः तस्य ध्वजं पताकामिव, मकरैः तत्संज्ञकैर्जलचरविशेषैः मकरेण मकरसदृशपुत्तलिकया च अधिष्ठितम् आश्रितम् ।
दिव्येति । दिवि भवं दिव्यं स्वर्गीयं कञ्चिद्देवमिव, नास्ति निमिषः निमेषो ययोस्तथोक्ते लोचने नयने देषां तैः तयोर्हैतैर्मनोज्ञैर्मनोहरम् । पक्षे तु अनिमिषे ये लोचने ताभ्यां रमणीयम् । देवमीनयोर्द्वयोरेव निमेषाभावात् ।
अरण्येति । अरण्यं महाविपिनमिव, विजृम्भमाणानि प्रस्फुटं भजमानानि पुण्डरीकाणि सिताम्म्भोजानि यत्र तत्तादृशम् । पक्षे तु विजृम्भमाणा निद्रामङ्गानन्तरं निजाङ्गान्यावच्छूमाना पुण्डरीका व्याघ्रा यत्र तत्तादृशम् ।
रूप सुननेमें आती है, उस सरोवरमें भी इसी प्रकार क्रौञ्चकुल-पक्षिणियों का कलरव सुनाई देता था। महाभारत में जिसप्रकार पाण्डुवंश और धृतराष्ट्रवंश इन दोनों पक्षोंमे किये हुए युद्धों का वृत्तान्त है, उस सरोवरमें भी उसीप्रकार श्वेत-हंसगणके परोंकी वायुसे जलका उद्वेलन होता था। समुद्रमन्थनके समय जिसप्रकार शङ्करजी तीरमें रहकर कालकूट-विष पान किया था, उस सरोवर में भी उसी प्रकार मयूरगण तीरमें रहकर जल पान करते थे। श्रीकृष्ण शैशवचरितमें जिसप्रकार यमुनातीरस्थित कदम्बवृक्षकी शाखा पर चढ़कर ऊपरसे ही जल-प्रपात-रूप क्रीडा करते थे, उस सरोवरमें भी उसी प्रकार तीरस्थित कदम्ब वृक्षके शाखा पर चढ़कर पुनः वहीं से जलमें कूद कर वानरगण क्रीडा करते थे। कामदेव की ध्वजमें जिसप्रकार मकराकृति पुत्तलिका है, उस सरोवरमें भी उसी प्रकार मकर नामक जलजन्तु रहता है। स्वर्गीय देवगण जिसप्रकार निमेषरहित लोचनद्वारा शोभा पाते हैं, वह सरोवरभी उसीप्रकार मत्स्यद्वारा शोभा पाता था। महावनमें जिसप्रकार व्याघ्र निद्रामङ्गके अनन्तर जृम्भा (हाई) कर मुखविकास करते हैं, वह सरोवर भी उसी प्रकार श्वेतकमलसे विकसित होता था। सर्वोका कुल
१. मीन० प्रकटलक्षणम् । २. तीरेणसारायन्वित ० । ३. यत्कृत० ० ० । ४. ऽतट० ० ० ।
| ३७६ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
उरगः कुलमिवानन्त-शतपत्र-पद्मोद्भासितम्, कंसबलमिव मधुकरकुलोपगीयमानं-कुवलया-पीडम्, कद्रू-स्तनयुगलमिव नागसहस्रपीतपयोधरण्डूषम्, मलयमिव चन्दन-शिशिरवनम्, असत्साधनमिवादृष्टान्तम्, अतिमनोहरमाह्लादनं दृष्टेः, अच्छोदं नाम सरो दृष्टवान्।
'पुण्डरीकः सिताम्भोजे सितच्छत्रे च भेषजे । पुंसि व्याघ्रामिदिङ्नागे कोशकारान्तरेऽपि च ॥' इति मे० ।
उरगेति । उरगकुलं नागवंशमिव, अनन्तैः अगणितैः शतपत्रपद्मैः शतदलकमलैः उद्भासितं शोभितम्। पक्षे तु अनन्तेन नागाधिपेन वासुकिनेत्यर्थः, शतपत्रेण पद्मेन च नागविशेषेण उद्भासितम् ।
कंसेति । कंसस्य उग्रसेनसुतस्य बलं सैन्यमिव, मधुकरकुलेन भ्रमरवृन्देन उपगीयमानानि स्वगानविषयीक्रियमाणानि कुवल्यानि इन्दीवराण्येव आपीडः शेखरो यस्य तत्तादृशम् । पक्षे तु मधुकरकुलेन भ्रमरसमूहेन उपगीयमानः दानवारिपरिमललोभेनागत्य स्वगीतश्रवणविषयीक्रियमाणः कुवलयापीडः तन्नामको गजेन्द्रो यस्मिन् तत् तादृशम्, अथवा मध्वौ मधूवने करः नृपग्राह्यभागो येषां ते मधुकराः कंसप्रभृतयः तेषां कुलेन समूहेन उपगीयमानः प्रशस्यमानः कुवलयापीडसंज्ञको गजो यस्मिंस्तत्तादृशम् ।
कद्रिवति । कद्रूः नागमाता तस्याः कश्यपस्त्रीविशेषस्य स्तनयुगलं कुचद्वयमिव, नागानां गजानां सर्पाणाञ्च सहस्रेण समूहेन पीतः पानविषयीकृतः पयसां सलिलानां दुग्धानाञ्च गण्डूषश्चुलुको यस्मा-त्तत्तादृशम् ।
मलयमिति । मलयो मलयाचलस्तमिव, चन्दनवत् मलयजवत् शिशिराणि शीतनानि वनानि सलिलानि यस्मिंस्तत् । पक्षे तु चन्दनानां वृक्षाणां शिशिरवनं शीतलकाननं यस्मिंस्तं तादृशम् । 'वनं नपुंसके नीरे निवासालयकानने' इति रामाश्रमी ।
इह 'यौवनमिवोत्कलिकाबहुलम्' इत्यारभ्य 'मलयमिव चन्दनशिशिरवनम्' इत्यन्तं पूर्णोपमा-लङ्कारः । 'उरगकुलमिवानन्त-शतपत्र पद्मोद्भासितम्' इत्यत्र तु शतपत्र पद्मशब्दयोः प्रतिशब्दतया आपा-ततः पुनरुक्ताऽवगमादनन्तरञ्च शतदलान्वितपद्मार्थे पर्यवसानात् पुनरुक्तवदाभासोऽलङ्कारः पूर्णोपमा चेत्युभयोरङ्गाङ्गिभावसङ्करः ।
अस्रदिति । असत्साधनमिव हेत्वाभासदुष्टं हेतुमिव नक्षत्रत्ववान् मनुष्यादित्यादिसाध्याभाववत्पक्ष-वृत्तिहेतुमिवेत्यर्थः, न दृष्टो न केनाऽपि वीक्षितः अन्तो विरामो यस्य तत्तादृशम् अतिविस्तृतमित्यर्थः । पक्षे तु नास्ति दृष्टान्तो निश्चितसाध्यवान् दृष्टान्तसंज्ञको न्यायावयवविशेषो यत्र तत्, अश्वत्ववान् मनुष्यत्वादि-त्यादौ असद्धेतौ निश्चितसाध्य-(गोत्व) वत्स्थलं(दृष्टान्तः) नास्तीत्यर्थः, अत एवासत्साधनत्वमित्यभिप्रायः ।
इह तत्सरोवरस्यान्तावलोकन सम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिः पूर्णोपमा चेत्युभयोः सङ्करः ।
अतीति । अतिमनोहरम् अतिसुन्दरं दृष्टेर्नेत्रस्य साह्लादनं प्रमोदजनकम्, अच्छानि निर्मलानि उदकानि तोयानि यस्य तदच्छोदं नाम सरः कासारं दृष्टवान् अवलोकितवान् ।
जिस प्रकार अनन्त, शतपत्र और पद्मनामक सर्पोंद्वारा शोभित है, वह सरोवर भी उसी प्रकार असंख्य शतदल (सैकड़ों पंखड़ी वाले) कमलद्वारा शोभित था। कंसकी सेनाओके मध्यमें जिस प्रकार भ्रमरगण-गुञ्जन-श्रवण-परायण कुवलयापीड नामक एक हाथी था, उस सरोवरमें भी उसी प्रकार नीलोत्पललूप उसके शिरोभूषणमें भ्रमर-गण गान (गुञ्जार) करते थे। कश्यपपत्नी कद्रूके स्तनयुगलसे जिस प्रकार सर्पगण दुग्ध पान करते थे, उस सरोवर से भी उसी प्रकार हस्तिगण जल-पान करते थे। मलयपर्वतमें जिस प्रकार शीतल चन्दनवन है, उस सरोवरमें भी उसी प्रकार शीतल जल था। असद्धेतु (हेत्वाभास) का जिस प्रकार दृष्टान्त नहीं है, उस सरोवर का भी उसी प्रकार शेषसीमा (अन्त) दृष्टिगोचर नहीं होता था। इस प्रकार वह अच्छोदसरोवर अत्यन्त सुन्दर और नेत्र का आह्लादजनक था।
१. '...उपगीयमान...' । २. कद्रू... ।
च्छोदसरोवरवर्णनं ४८ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३७७
आलोकमात्रेणैवापगतश्रमो दृष्ट्वा मनस्येवमकरोत्¹-'अहो ! निष्फलमपि मे तुरङ्ग- मुखमिथुनानुसरणं² एतदालोकयतः सरः सफलतामुपगतम् । अद्य परिसमाप्तमीक्षणयुगलस्य द्रष्टव्यदर्शनफलम् । आलोकितः खलु रमणीयानामन्तः, दृष्ट आह्लादनीयानामवधिः, वीक्षिता मनोहराणां सीमान्तरेखा, प्रत्यक्षीकृता प्रीतिजननानां परिसमाप्तिः, विलोकिता दर्शनीयानाम- वसानभूमिः । इदमुत्पाद्य सरःसलिलम् अमृतरसमुत्पादयता वेधसा पुनरुक्ततामिव नीता स्वसृष्टिः⁵। इदमपि खल्वमृतमिव सर्वेन्द्रियाह्लादनसमर्थमतिविमलतया चक्षुषः प्रीतिमुपज- नयति, शिशिरतया स्पर्शसुखमुपहरति, कमलसुगन्धितया घ्राणमाप्याययति, हंसमुखरतया
आलोकेति । आलोकमात्रेणैव निरीक्षणमात्रेणैव अपगतश्रमः दूरीभूतक्लान्तिः चित्रप्रसन्नत्वादि- स्याशयः । दृष्ट्वा भूयो विशेषेणावलोक्य मनसि चित्ते एवम् इत्थम् अकरोत् अवदद्यत्—अहो इत्याश्चर्ये निष्फलं निरर्थकमपि एतत्सरः कासारम् आलोकयतो दृष्टवतो मे मम तुरगमुखमिथुनानुसरणं किन्नरयुग- लानुगमनं सफलताम् अवगतं प्राप्तम् । अद्य अस्मिन् दिने परिसमाप्तं परितृप्तं ईक्षणयुगलस्य लोचन- द्वयस्य द्रष्टव्यफलं दर्शनीयफलम्, खलु निश्चयेन रमणीयानां मनोहराणाम् अन्तोऽवसानम् आलोकितो वीक्षितः, एतदपरं रमणीयं न विद्यत इत्यर्थः । आह्लादनीयानां प्रमोदविधायिनाम् अवधिः शेषसीमा दृष्टोऽवलोकितः⁴ । मनोहराणां चित्तहारिणां सीमान्तलेखा अवधिरेखा वीक्षिता लोचनगोचरीकृता अतः परं हृदयाकर्षकं किमपि नास्तीत्याशयः । प्रीतिजननानां प्रीत्युत्पादकानां परिसमाप्तिः संपूर्णासमापनं प्रत्यक्षीकृता इन्द्रियगोचरीकृता । दर्शनीयानां द्रष्टुं योग्यानाम् अवसानभूमिश्चरमदशा विलोकिता दृष्टा नाधिकमितः परं द्रष्टव्यमस्तीत्याशयः । इहैकार्थख्यानि पुनः पुनरुक्त्या दोषमापतति किन्तु चन्द्रापीड- स्यानन्दमग्नतया विस्मयेन च नया कथनान्नोक्तदोषो विषादादौ कथितपदतावदित्यवधेयम् । तथा च दर्पणे—'...........................................................................कथितं च पदं पुनः ।
विहितस्यानुवादत्वे विषादे विस्मये क्रुधि । दैन्येऽथ लाद्यनुप्रासेऽनुकम्पायां प्रसादने ॥ अर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्ये हर्षेऽवधारणे ॥' इति ।
इदमिति । इदं सरःसलिलं कासारजलम् उत्पाद्य निर्माय पुनः अमृतरसं पीयूषद्रवम् उत्पादयता सृजता वेधसा ब्रह्मणा, स्वसृष्टिः स्वकीयान्विनिर्मितिः पुनरुक्ततामिव नीता प्रापिता एकमेव वस्तु नामान्तरेण विहितमित्याशयः । एतेनास्यामृतसादृश्यं प्रत्याय्यते ।
ननु कथं पुनरुक्ततां प्रापितेदत आह—इदमपीति । इदमपि सरःसलिलं कर्तृ । खलु निश्चिनम् । अमृतं पीयूषमिव, सर्वेषां समग्राणाम् इन्द्रियाणां कर्मेन्द्रियाणां ज्ञानेन्द्रियाणञ्च आह्लादनं प्रीणनं तत्र समर्थम्, अतिविमलतया अतिस्वच्छतया चक्षुषो लोचनस्य प्रीतिं स्नेहम् उपजनयति उत्पादयति, तथा शिशिरतया शीतकतया स्पर्शसुखं स्पर्शजनितानन्दम् उपहरति जनयति । कमलस्येव शोभनो गन्धः सौरभोऽस्यास्तीति कमलसुगन्धि, मत्वर्थीय 'अत इनिठनौ' इति पा० सूत्रेण इनिप्रत्ययः ततः 'तस्य भावस्त्वतलौ' इति पा० सूत्रेण तल्प्रत्ययः, तया हेतुना । प्रशंसायामत्रेनिः । घ्राणं नासिकााम् आप्या-
उस सरोवरको केवल देखनेसे ही चन्द्रापीडकी थकावट दूर हो गई, उस समय वह विशेषरूपसे देखकर इस प्रकार मनमें विचार करने लगा—'अहो ! मेरा किन्नरयुगलका अनुसरण निष्फल होनेपर भी इस सरोवरके देखनेसे सफल हुआ । आज ही मेरे नेत्रोंको द्रष्टव्य (वस्तु) देखनेका पूरा फल मिला । यहाँ निश्चय ही मैंने सुन्दर पदार्थोंका अन्त देखा । आह्लादजनक वस्तुओंकी सीमा देखी । मनोहर पदार्थोंकी अन्तिम-सीमा- रेखाको दृष्टिगोचर किया । आनन्ददायक पदार्थोंकी परिसमाप्तिका साक्षात्कार किया एवं दर्शनीयोंकी अव- सान-भूमि देखी । इस सरोवरका जल उत्पन्न करके अमृत उत्पन्न करनेवाले विधाताने मानो अपनी सृष्टिको पुनरुक्त दोष-युक्त कर दिया है, क्योंकि—इस सरोवरका जल भी अमृतके समान सब इन्द्रियोंको आह्लाद उत्पन्न करनेके लिए समर्थ है । अत्यधिक स्वच्छताके कारण आँखोंको आनन्द उत्पन्न करता है । शीतलताके कारण स्पर्श- सुख देता है । कमलकी सुगन्धसे नासिकाको तृप्त करता है । हंसके स्वरसे कानोंको आनन्दित करता है एवं
१. आलोकयतः । २. मनस्यकरोत् । ३. तुरङ्गम । ४. दृष्टोऽवलोकितः । ५. स्वप्रकृतिः ।
२४ का०
| ३६८ | कादम्बरी- | [ च्छायायाम्- |
|---|
श्रुतिमानन्दयति, स्वादुतया रसनामाह्लादयति । नियतञ्चास्यैव दर्शनतृष्णया न परित्यजति भगवान् कैलासनिवासव्यसनमुमापतिः । न खलु साम्प्रतमाचरति जलशयनदोहदं देवः रथाङ्गपाणिः, यदिदममृतरस-सुरभि-सलिलमपहाय लवण-रस-परुषपयस्युदन्वति स्वपिति । नूनञ्चेदं न प्रथममासीत् सरः, येनप्रलयवराहघोणाभिघात-भीतो भूतधात्री कलसयोनि-पान-परिकलित-सकल-सलिलं सागरमवतीर्णा, अन्यथा यद्यत्रागाधैपाताल-गम्भीराम्भसि निमग्ना भवेन्महासरसि, किमेकेन, महावराह-सहस्रैरपि नासादिता भवेत् । नूनञ्चास्मादेव सलिललेशमादायादाय महाप्रलयेषु प्रलयपयोदाः प्रलयदुर्दिनान्धकारितदशदिशः प्लावयन्ति भुव-
यति प्रीणयति । हंसमुखरतया हंसशब्दैः शब्दायमानतया, श्रुतिं कर्णम् आनन्दयति प्रमोदयति तथा स्वादुतया मिष्टतया रसनां जिह्वाम् आह्लादयति आनन्दयति । अत एव सर्वथैवामृतसदृशतया पुनः पीयूषनिर्माणं पुनरुक्तमेव प्रापितमित्यभिप्रायः ।
नियमिति । उमापतिर्भगवान् महेशः अस्य सरस एव दर्शनतृष्णायावलोकनलोभेन कैलासनिवासे रजताद्रपवस्थाने व्यसनमासक्तिं न परित्यजति न जहातीति नियतं निश्चितम् अन्यथाऽन्यत्र निवसेदि-त्याशयः । इह वाच्या अभावाभिमानिनी क्रियोत्प्रेक्षा ध्रुवपर्यायनियतशब्दोपादानात् ।
नेति । देवो रथाङ्गपाणिश्चक्रपाणिर्भगवान् विष्णुः, जलशयनस्य सलिलस्वापस्य दोहदम् अभिलाषं न खलु साम्प्रतं युक्तम् आचरति विदधाति 'युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने' इत्यमरः । यद् यस्मात्, अमृतस्य पीयूषस्येव रसो यस्य तदमृतरसंसुरभि सुगन्धि च सलिलं पानीयं यस्य तदिदं सरः, अपहाय परित्यज्य लवणरसेन परुषाणि रूक्षाणि पयांसि सलिलानि यस्य तस्मिंस्तादृशे उदन्वति समुद्रे स्वपिति शयनं करोति । यदि जलशयनाभिलाषमुचितमेवाकरिष्यत्तदा लवणसमुद्रं विहायास्मिन्नेवामृतोपमसलिलॆ नून-मस्वप्स्यदित्यभिप्रायः ।
नूनमिति । प्रलये कल्पान्तसमये वराहस्य अवताररूपयज्ञशूकरस्य घोणाया नासिकाया अभिघा-तात् प्रहाराद् भीता त्रस्ता दंष्ट्राग्रेणोत्थापनसमये नासिकाघातः सम्भवत्येवेत्यवलोकनीयम् । भूतधात्री पृथिवी, कलसयोनिना अगस्त्येन पानाय पानार्थं परिकलितं सम्भावितं सकलं समग्रं सलिलं जलं यस्य तं तादृशम्, एतेनास्यातिन्यूनत्वं ध्वनितम्; सागरं समुद्रम् अवतीर्णा पलायनाय प्रविष्टा । अन्यथा यदीदं सरः प्रथममासीदित्यर्थः, यदि च अगाधपातालवत् गम्भीरम् अतस्तपर्शि लग्नः सलिलं यस्मिं-स्तस्मिंस्तथोक्ते अत्र महासरसि निमग्ना भवेत् सा भूतधात्रीति शेषः, तदा एकेन असहायेन तेन वरा-हेण किम्, महावराहसहस्रैरपि आसादिता प्राप्ता न भवेत् अत एव नूनं निश्चितम् इदं सरः प्रथमं पूर्वं नासीदित्याशयः ।
इह नूनमित्यादिवाक्ये अभावाभिमानिनी वाच्या क्रियोत्प्रेक्षा, तावता वाक्येन च व्यतिरेको ध्वन्यते इति वस्तुनाऽलङ्कारध्वनिः ।
नूनमिति । नूनं निश्चितं महाप्रलयेषु कल्पान्तेषु अस्मादेव सरसः सलिललेशं जलबिन्दुम् आदायादाय गृहीत्वा गृहीत्वा प्रलयपयोदाः कल्पान्तमेघाः, प्रलये यद्दुर्दिनं मेघजं गाढतमस्तेन अन्धकारिताः समु-त्पादितान्धकाराः दश दिशो यैस्ते तथोक्ताः सन्तः, भुवनान्तराणि जगन्मध्यदेशान् प्लावयन्ति जलमयी-
सुस्वादु होनेसे रसनाको तृप्ति करता रहता है। भगवान् शंकर इस सरोवरके दर्शनकी अभिलाषासे ही निश्चय कैलासपर्वतमें वास करनेकी आसक्तिको नहीं छोड़ते हैं। भगवान् नारायणको अब जल-शयनकी उत्कट अभि-लाषा नहीं रही, क्योंकि वे अमृतके समान सुस्वादु और सुगन्धि जलसे परिपूर्ण इस सरोवरको त्याग कर लवण-रससे कर्कश (खार) जलवाले समुद्रमें शयन करते हैं। यथार्थ में यह सरोवर पहले नहीं था, क्योंकि-प्रलयकालमें यज्ञवराहकी नासिकाके आघातसे भयभीत होकर पृथिवी, - महर्षि अगस्त्यके पान करनेसे जिसके जलकी थाह मिल गई थी-ऐसे समुद्र मध्यमें उतर (प्रवेश कर) गई थी, नहीं तो जो वह कभी इस सरोवरके अगाध एवं अनेक पातालोंके समान गम्भीर जलमें निमग्न होती तो एक क्या हजारों महावराह भी उसका पता नहीं लग सकते। एवं निश्चय ही महा-प्रलय-कालमें प्रलय-मेघ-समूह इस सरोवरमेंसे ही थोड़ा-थोड़ा जल-ग्रहण कर प्रलयकी वर्षासे दशो दिशाओंमें घोर अन्धकार करके सब भुवनोंको प्लावित कर देते हैं और मेरा विचार।
१ '...दोहदमितः।
२. '...मन्निभूता।
३. 'अगाधानेकपाताल...' ।
४. क्वचित् दिशश्चिन्नर्नास्ति ।
अच्छोद सरोवरवर्णना ४८ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३७६
नान्तराणि । मन्ये च यत्^१ सृष्टेरर्वाक् सलिलमयं ब्रह्माण्डरूपमादौ भुवनमभूत्, तदिदं पिण्डीभूयं^२ सरोव्यपदेशेनावस्थितम् ।
इति विचारयन्नेव तस्य शिला-शकल-कर्कश-बालुकाप्रायं विद्याधरोद्धृत-सनालकुमुद-कलापार्चितानेक^३-चारु-सैकत-लिङ्गम्, अरुन्धती-दत्त-दिनकरार्घ्य^४-पयःपर्यस्त-रक्त^५-कमलशोभितम्^६, उपकूल-शिलातलोपविष्टजलमानुषनिषेव्यमाणातपम्, अभ्यर्णतया च कैलासस्य स्नानागतमातृमण्डल-पद-पङ्क्तिमुद्राङ्कितम्^७, अवकीर्ण^८-भस्म-सूचित-मज्जोत्थित-गण-वृन्दो^९-द्धूलनम्, अवगाहावतीर्ण^१०-गणपति-गण्डस्थल-गलित-मद^११-प्रस्रवणसिक्तम्, अतिप्रमाणपादानुमीयमान^१२-तृषित-कात्यायनी-सिंहावतरणं^१३-मार्गम्, दक्षिण^१४-तीरमासाद्य तुरगादवततार ।
कुर्वन्ति । इह भावाभिमानिनी क्रियोत्प्रेक्षा ।
मन्ये इति । किञ्चेति चार्थः । सृष्टेः विश्वनिर्मितेः अर्वाक् पूर्वम्, आदौ प्रथमं सलिलमयं जलमयं ब्रह्माण्डरूपं भुवनं त्रिविष्टपम् अभूत् आसीत् । तत्सलिलं पिण्डीभूय एकत्र समवेतीभूय सरोव्यपदेशेन सरोवरव्याजेन इदमवस्थितमित्यहं मन्ये जानामि । इहाधिकपदतादोषनिवारणाय 'आदौ' इत्यस्य परित्यागो विधेयः । इहाऽपि भावाभिमानिनी वाच्य सापह्नवा क्रियोत्प्रेक्षा बोध्या । विश्वनिर्मितेः पूर्वं भुवनस्य जलमयत्वे प्रमाणम्-'अप एव ससर्जादौ तासु बीजमवासृजत्' इति मनुवचनम् ।
इतीति । इति एवं विचारयन् चिन्तयन्नेव चन्द्रापीडः तस्य सरोवसरस्य दक्षिणं तीरं दक्षिणदिग्वर्तितटम् आसाद्य प्राप्य तुरगात् अश्वात् अवततार अवतीर्णवानित्यन्वयः । इह नपुंसके द्वितीयान्तपदानि 'तीरम्' इत्यस्य विशेषणानि । शिलाशकलवत् पाषाणखण्डवत् कर्कशाः कठिनाः वालुकाः सिकतास्ताः प्रायो यासुत्येन यन्न तत्तादृशम् । विद्याधरैर्योमचारिभिर्देवयोनिविशेषैः उद्धृतेन गृहीतेन सनालानां कुमुदानां कैरवाणां कलापेन समूहेन अर्चितानि पूजितानि अनेकानि असंख्यानि चारूणि मनोहराणि सैकतलिङ्गानि वालुकामयशिवलिङ्गानि यत्र तत्तादृशम् । अरुन्धत्या वसिष्ठपत्न्या दत्तं समर्पितं दिनकराय सूर्याय यदर्घ्यं पदार्थमुदकं तस्य पयसो जलात् पर्यस्तैः प्रपतितैः रक्तकमलैः रक्ताब्जैः शोभितं विराजितम् । उपकूले तीरनिकटे शिलातलेषु प्रस्तरनलेषु उपविष्टैः स्थितैः जलमानुषैः जलमानुषाकृतिजीवविशेषैः निषेव्यमाणः आतपः सूर्यरश्मिः यस्मिंस्तत्तादृशम् । कैलासस्य रजताद्रे अभ्यर्णतया समीपवर्त्तिनया कारणेन स्नानाय मज्जनाय आगतस्य आयातस्य मातृमण्डलस्य ब्राह्मायादिमातृगणस्य पदपङ्क्त्येश्वरनश्रेण्याः मुद्राभिर्भूमो नक्षत्रतिकृतिरूपाभिः अङ्कितं चिह्नितम् । अवकीर्णैः इतस्ततो विक्षिप्तैः भस्मभिः भूतिभिः सूचितानि अनुमितानि मज्जोत्थितानां स्नानानन्तरोत्थितानां गणानां प्रमथानां वृन्दस्य समुदायस्य उद्धूलनानि रेणुवन्मर्हनानि त्रिपुण्ड्रादिकरणाय रेणुवत् सूच्मविधानाथं भस्मनां पेषणानि यत्र तत्तादृशम् । अवगाहाय जलक्रीडनार्थम् अवतीर्गस्य अवतरितुं प्रस्थितस्य गजपतेर्विनायकस्य (गजवदनस्य) गण्डस्थलात्
कि सृष्टिके पहले जो यह जगत ब्रह्माण्ड-रूपसे-जल-मय भुवन था वह जल-राशि हो एकत्र समवेत होकर इन सरोवरके स्वरूपमें स्थित है ।
चन्द्रापीड इस प्रकार मन ही मन वितर्क करते करते उस अच्छोदसरवरके दक्षिणतट पर जाकर घोड़ेसे उतरा । वहां (दक्षिण तीरमें) पाषाण-खण्डके समान अत्यन्त कठिन बहुत वालुका थी-(अर्थात् उसकी नैसी पथरीली थी) । वहां विद्याधरों ने नाल सहित कुमुदके फूल तोड़कर वालुकाके सुन्दर शिवलिंगों पर पूजा किये थे । अरुन्धती देवीने सूर्यनारायणको जो अर्घ्य दिया था, उसके ही जलमेंसे गिरे रक्तकमल वहां शोभायमान थे । कितने जल-मानुष तीरके निकटमें ही एक चट्टान पर बैठ कर रौद्र (धूप) सेवन कर रहे थे । कैलासपर्वतके निकट होनेसे स्नान करनेके लिए आई ब्राह्मी आदि माताओंके चरणोंकी पंक्ति के चिह्न बने हुए थे । वहां इतस्ततः भस्म बिखरी हुई थी, जिससे प्रतीत होता था कि स्नान करनेके अनन्तर भस्मके तिलक धारण करनेके लिए प्रमथ गण कितने भस्म धूलिके समान मर्दित किये थे । स्नान करने के लिए उतरे गणेशजीके गण्डस्थलमें से मद-जल निस्स्रुत हो कर उस स्थान को सिक्त किया था और वहां चरणोंके बड़े बड़े चिह्नों को देखकर अनुमान होना था किपार्वती का
१. यच्च सलिलमयम् । २. पिण्डीभूतं । ३. ॰॰॰अचितन् । ४. ॰॰दत्तार्घ्यं ॰॰दत्तदिनकरार्घ्यं ॰॰, इस्तदत्तदिनकरार्घं ॰॰। ५. ॰॰॰भारक्त॰॰॰। ६. कमलोपशोभितम् । ७. ॰॰॰मण्डलमुद्राङ्कितम् । ८. अवतीर्णे ॰॰। ९. ॰॰॰कदम्बक ॰॰॰। १०. अवगाहनावतीर्ण ॰॰॰। ११. ॰॰गण्डस्थलमद ॰॰॰। १२. ॰॰पद ॰॰॰। १३॰॰अवतार ॰॰॰। १४. दक्षिणं ।
३८० कादम्बरी- [ कथायाम्-
अवतीर्य्य च व्यपनीतपर्याणमिन्द्रायुधमकरोत् क्षितितल-लुण्ठितोत्थितञ्च गृहीतकतिपय-यवसग्रासं सरोऽवतार्य्य पीत-सलिलमिच्छया स्नातं चोत्थाप्यान्यतमस्य समीपवर्त्तिनस्तरोर्मूलशाखायामपगतखलीनं हस्तपाशशृङ्खलया कनकमय्या चरणौ बद्ध्वा कृपाणिकावलूनान् क्षिप्त्वा चाग्रतः कतिचित् सरस्तीरप्ररूढदूर्वा-प्रवालकवलान्, स्वयमपि सलिलमवततार । ततश्च प्रक्षालितकरयुगलः चातक इव कृत्वा जलमयमाहारम्, चक्राह्वय इवास्वाद्य मृणालशकलानि, शिशिरांशुरिव कराग्रैः स्पृष्ट्वा कुमुदानि, फणीवाभिनन्द्य जलतरङ्गवातान् , अनङ्ग-
कपोलप्रदेशात् गलितस्य च्युतस्य मदस्य दानवारिणः प्रस्रवणेन क्षरणेन ( धारया ) सिक्तं सेचितम् । तथा अतिप्रमाणैः अतिदीर्घैः पादैः पदचिह्नैः अनुमीयमानः अनुमानविषयीक्रियमाणस्तृषितस्य पिपासितस्य कात्यायनीसिंहस्य श्रीमद्दुर्गावाहनभूतकेसरिणः अवतरणमार्गः सरसि गमनागमनपथः यत्र तत्तादृशम् ।
अवेति । अवतीर्य अश्वादवतरणं विधाय इन्द्रायुधं तन्नामकवाहनीभूतमश्वरत्नं व्यपनीतम् अपसारितं दूरीकृतमित्यर्थः, पर्याणं पल्ययनं यस्य तं तथोक्तम् अकरोत् कृतवान् ।
क्षितीति । अपि च पूर्वं क्षितितले पृथिवीतले लुंठितः पल्ययनापसारणानन्तरमेव लुठितः पश्चात् उत्थितः कृतोत्थानः तं तादृशम्, इयमध्वप्रकृतिः । गृहीताः आप्ताः कतिपये कियन्तो यवसानां घासानां ग्रासाः कवला येन तं तादृशम् इन्द्रायुधम्, सरोऽवतार्य सरोमध्ये नीत्वा, इच्छया स्वेच्छया पीतं सलिलं पीतजलं च पुनः इच्छया ज्ञातं विहितस्नानं च उत्थाप्य उत्थापनं विधाय पश्चात्तदानीय अन्यतमस्य कस्यचित् समीपवर्त्तिनो निकस्थायिनः तरोर्वृक्षस्य मूलशाखायां स्कन्धशाखायाम् अपगतखलीनम् अपसृतमुखयन्त्रणम्, कनकमय्या सुवर्णनिमितया हस्तपाशशृङ्खलया हस्तबन्धनरज्जुरूपनिगडेन चरणौ पादौ बद्ध्वा नियम्य, कृपाणिकया छुरिकया अवलूनान् कत्तितान् सरस्तीरे सरोवरतटे प्ररूढा उत्पन्ना या दूर्वाः शतपर्विकाः तासां प्रवालकवलान् किसलयग्रासान्, अग्रतः क्षिप्त्वा इन्द्रायुधस्य सम्मुखे निधाय च स्वयमपि चन्द्रापीडः सलिलं जलम् अवततार उत्तीर्णवान् ।
तत इति । ततस्तदनन्तरं प्रक्षालितचरणयुगलः धौतपादद्वयः चातक इव शारङ्ग इव जलमयं पानीयमयम् आहारं कृत्वा उदरं परिपूर्य जलं पीत्वेत्यर्थः । 'अथ शारङ्गस्तोककश्चातकः समाः' इत्यमरः । चातको लोके 'पपीहा' इति ख्यातः । चक्राह्वयश्चक्रवाक इव मृणालानां बिसानां शकलानि खण्डानि आस्वाद्य चर्वयित्वा, शिशिरांशुश्चन्द्र इव कराग्रैः अङ्गुलिभिः किरणाग्रैश्च कुमुदानि कैरवाणि स्पृष्ट्वा स्पर्शं विधाय, फणी सर्प इव जलतरङ्गवातान् अम्भाहल्लोलसमीरान् अभिनन्द्य संस्तुत्य सुखदत्वेन निषेव्येत्यर्थः, अनङ्गशरप्रहरातुर इन कामवाणप्रहारव्यथितजन इव नलिनीदलरूपं कमलिनीपत्ररूपम् उत्तरीयम्
सिंह उस मार्गसे जल पीने को उतरा था ।
चन्द्रापीड घोड़े परसे उतर कर फिर इन्द्रायुधका जीन उतार ली । उस समय इन्द्रायुध पहले भूमि पर जरा लोट कर बाद उठकर कुछ हरे घासों का ग्रास मुखमें लिया; उसके बाद चन्द्रापीड उसे सरोवरमें ले जाकर इच्छानुसार जल-पान कराकर और स्नान करा कर उसको बाहर लाया । बाद लगाम निकाल कर अपने हस्तस्थित बाधने की सुवर्णमय शृङ्खलाद्वारा समीपवर्ती किसी वृक्षके मूलके निकटकी शाखासे उसके चरणद्वय बाध कर छुरिका (छूरा) से सरोवर के तीरजात दूर्वाके पल्लवों (दूर्वांकुरों) को काटकर उसे इन्द्रायुधके सम्मुखमें रख कर स्वयं भी जलमें उतरा । उसके बाद उसमें हस्त प्रक्षालन कर, चातकके समान जल-मय आहार कर, चक्रवाकके समान मृणालके टुकटों का स्वाद नस, चन्द्रमाके समान कराग्र (किरण, हाथ) द्वारा कुमुदों का स्पर्श कर, सर्पके समान जल-तरङ्गके वायु का सुखजनक समझ सेवन कर, कामदेवके बाणोंके प्रहारसे पीड़ित हुए
१. अवतीर्य । २. ०"गताखलीनम् । ३. चरणे । ४. सरस्तीरदूर्वा... । ५. पुनरपि । ६. ०"कर-चरणयुगलः । ७. जलमाहारम् । ८. चक्राह्वः । ९. आनन्द ।
विश्रामगीतश्रवणवर्णनम् ४९ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३८१
शरप्रहारात्तुर इवोरसि निधाय नलिनीदलोत्तरीयम्, अरण्यगज इव शीकराईपुष्करोपशो- भितकरः सरः सलिलादुदगात् । प्रत्यग्रमग्नशिशिरैश्च समृणालकैरजलकणिकाचितैः कमलि- नीपलाशैर्लतामण्डपपरिक्षिप्ते शिलातले संस्तरम् आस्तीर्य, निधाय शिरसि पिण्डीकृतमुत्त- रीयं न्यषदात् ।
मुहूर्त्तं विश्रान्तश्च तस्य सरस उत्तरे तीरप्रदेशे समुच्चरन्तम्, उन्मुक्तकवलेन निश्चल- श्रवणपुटेन तन्मुखीभूतेनोद्ग्रीवेणेन्द्रायुधेन प्रथममाकर्णितं श्रुतिसुभगं वीणातन्त्रीझङ्कारमिश्र- ममानुषं गीतशब्दमशृणोत् । श्रुत्वा च 'कुतोऽत्र विगतमर्त्यसंपाते प्रदेशे गीतध्वनेः सम्भू- तिः' इति समुपजातकौतुकः कमलिनीदलसंस्तरात् उत्थाय तामेव गीतसम्पात-सूचितां दिशं चक्षुः प्राहिणोत् । अतिदवीयस्तया तु तस्य प्रदेशस्य प्रयत्नव्यावृतलोचनोऽपि विलोक-
उपरिवस्त्रम् उरसि वक्षःस्थले निधाय संस्थाप्य, अरण्यगज इव वन्यहस्तीव शीकरैः अम्बुकणैः आई क्लिन्नं यत् पुष्करं कमलं तेन उपशोभितः करः पाणिः शुण्डा च यस्य स तादृशो युवराजश्चन्द्रापीडः, सरः- सलिलात् कासारजलात् उदगात् उदतिष्ठत् । इह सर्वथाप्य एव पूर्णोपमालङ्कारः । प्रत्यग्रेति । क्रियेति शेषः । प्रत्यग्रम् अभिनवम् अचिरं यथा स्यात्तथा मग्नानि सङ्गितानि च तानि, अत एव शिशिराणि शीतनानि च तैस्तादृशैः, समृणालकैः सबिसैः जलकणिकाभिः सलिलबि- न्दुभिः चितैर्व्याप्तैः, कमलिनीपलाशैः नलिनीपत्रैः लतामण्डपपरिक्षिप्ते मण्डपाकारं प्राप्ताभिर्लताभिः परि- वेष्टिते शिलातले कस्मिंश्चिद्विस्तीर्णप्रस्तरोर्ध्वप्रदेशे संस्तरम् आस्तरणम् आस्तीर्य प्रसार्य पातयित्वा, पिण्डी- कृतं मूरीकृतं पिण्डतां प्रापितमित्यर्थः, उत्तरीयम् उपरितनवस्त्रं शिरसि निधाय मस्तकाधःप्रदेशे दत्त्वा न्यषदात् सुप्तवान् । मुहूर्तमिति । मुहूर्तं क्षणं विश्रान्तः विहितविश्रामः सन्, तस्य सरसः पम्पासरोवरस्य उत्तरे उत्तर- दिक्सम्बन्धिनि तीरप्रदेशे तटप्रदेशे समुच्चरन्तम् उदगच्छन्तम्, उन्मुक्तकवलेन परित्यक्तग्रासग्रासेन, निश्चले स्थिरे श्रवणपुटे कर्णयुगलं यस्य तेन तादृशेन गीतमाधुर्यादित्याशयः । तन्मुखीभूतेन तदभिमुखीभूतेन उद्ग्रीवेण ऊर्ध्वकन्धरेण इन्द्रायुधेन, प्रथमं पूर्वम् आकर्णितं श्रुतं श्रुतिसुभगं कर्णमनोहरं वीणातन्त्रीझङ्का- रमिश्रं वल्लकीतन्मयीनिनादसंसृक्तम् अमानुषं दिव्यं गीतशब्दं गेयध्वनिम् अशृणोत् आकर्णयत् । श्रुत्वेति । श्रुत्वा निशम्य । विगतो मर्त्यानां मानवानां संपातः सञ्चारो यतस्तस्मिंस्तादृशे प्रदेशे- ऽविजने गीतध्वनेः गीतशब्दस्य सम्भूतिरुत्पत्तिः । इति विभाव्य समुत्जातकौतुकः समुत्पन्नकौतूहलः चन्द्रापीडः, कमलिनीदलसंस्तरात् नलिनीपत्रशयनीयाद् उत्थाय, गीतसंपातेन गेयोत्पत्त्या सूचितां ज्ञापितां तामेव दिशं ककुभं प्रति चक्षुर्नैत्रं प्राहिणोत् प्रेषयामास । अतीति । तु किन्तु तस्य प्रदेशस्य पूर्वोक्तगीतस्थलस्य अतिदवीयस्तया अतिदूरत्तया प्रयत्नेन उद्यो-
मनुष्यके समान वक्षःस्थल (छाती) पर कमलनयनी वस्त्र रख कर एवं वन्य-हस्तीके समान जलबिन्दुसे आर्द्र पुष्कर (शुण्डाग्र, कमल) से शोभित कर (शुण्ड, हाथ) सहित सरोवरके जलमेंसे बाहर निकला । उसी क्षण डोरे लगेके कारण शीतल, मृणालसहित और जलबिन्दुओसे व्याप्त कमल-पत्रोंका आस्तरण (बिछौना) मन्दवा- कारके लतासे वेष्टित किसी बृहद् पाषाणके ऊपरमें बिछाकर, उसके ऊपरमें, मस्तकके नीचे अपने उत्तरीय वस्त्र (दुपट्टे) को लपेटकर रखकर वहीं शयन किया ।
इस प्रकार मुहूर्त भर विश्राम करनेके बाद उसने उस सरोवरके उत्तर तीरसे उत्थित, वीणातन्त्रीके झङ्कारसे मिश्रित एवं श्रवण करनेमें कानोंको मधुर लगनेवाली अलौकिक गीतध्वनि सुनी । इधर इन्द्रायुधने घास चरना छोड़कर, कानोंको निश्चलरूपसे (खड़े करके) रखकर, उत्तर दिशाकी ओर मुँह फेर, ऊँची गर्दन कर उस गीतध्वनिको पहले सुना था । उस गीतध्वनिको सुनकर मन ही मन सोचने लगा कि—'यहाँ मनुष्योंके पादपात नहीं हैं तब फिर कहाँ से इस गीतध्वनिकी उत्पत्ति हुई है?' इस प्रकार उसे कौतूहल उत्पन्न हुआ । उस समय वह उस कमल-पत्रकी शय्यासे उठकर, जिस दिशासे गीतध्वनि आती थी, उसीकी ओर देखने लगा । किन्तु वह स्थान अत्यधिक दूर था इसलिए विशेष यत्नपूर्वक आँख फेर-फेरकर देखनेसे भी उसे कुछ दिखलाई नहीं
१. निषसाद । २. क्वचित् 'संस्तरं' न विद्यते । ३. ००नटदेशिकेरेण । ४. मण्डपपरिक्षिप्तांशिलातले । ५. संस्तरम्, प्रस्तारम् । ६. शोधन् । ७. 'श्रुत्वा च' इति पदं क्वचिन्न विद्यते । ८. समुत्पादकौतुकः ! ९. ००दलसंस्तरात्, पत्रसंस्तरात् ।
३८२ | कादम्बरी- | [ कथामुखम्-
यन्न किञ्चिद्ददर्श, तनेव केवलमनवरतं गीतशब्दं शुश्राव। कुतूहलवशाच्च गीतध्वनि-प्रभवजिज्ञासया कृतगमनबुद्धिर्दत्तपर्याणमिन्द्रायुधमारुह्य प्रियगीतैः प्रथमप्रस्थितैरप्रार्थितैरपि वनहरिणैरुपदिश्यमानवर्त्मा, सप्तच्छद-बकुलेला-लवङ्ग-लवली-लोल-कुसुम-सुरभि-परिमलया अलिकुल-विरुति-मुखरितया तमालनीलया दिङ्नागमदवीथ्येव पश्चिमया सरस्तीरे-वनलेखया निमित्तीकृत्य तं गीतध्वनिमभिप्रतस्थे।
क्रमेण च सन्मुखागतैः, अच्छ-निर्झरजल-कणजाल-जनित-जडिमभिः, जर्जरितभूर्ज-वल्कलैः, धूर्जटि-वृषभ-रोमन्थ-फेन-बिन्दुवाहिभिः, षण्मुख-शिखण्डि-शिखा-चुम्बिभिः,
गोन व्यापृते निश्चेष्टं प्रवृत्ते लोचने नयने यस्य स तथोक्तः सन्नपि विलोकयन् पश्यन् न किञ्चित् किमपि ददर्श सवलोकयामास केवलम् अनवरतं निरन्तरं तमेव शब्दं गीतध्वनिं शुश्राव आकर्णयामास।
कुतूहलेति। कुतूहलवशात् कौतुकवशात्, प्रभवति अस्मादिति प्रभव उत्पत्तिस्थानम्, गीतध्वनिः गेयशब्दः तस्य प्रभवस्य जिज्ञासया ज्ञातुमिच्छया कृतगमनबुद्धिः विहितगमनमतिश्चन्द्रापीडः, दत्तपर्याणम् आरोपितपल्ययनम् इन्द्रायुधम्, आरुह्य आरोहणं कृत्वा, प्रियं मनोहरं गीतं येषां तैस्तादृशौः, प्रथमप्रस्थितैः अग्रे प्रयातैः, अप्रार्थितैरपि मार्गमुपदेष्टुमयाचितैरपि वनहरिणैः वन्यमृगैः उपदिश्यमानं कथ्यमानं वर्त्म मार्गो यस्य स तथोक्तः सन्, सप्तच्छदानां विशालत्वचां बकुलानां केसराणाम् एलानां चन्द्रबालानां लवङ्गानां देवकुसुमानां लवलीनां तत्संज्ञकवल्लीविशेषाणाञ्च लोलः पवनेन चलितः कुसुमानां पुष्पाणां सुरभिरपरिमलो भ्रागतर्पणगन्धो यस्यां तया, अन्यत्र तु तत्कुसुमानामिव सुरभिपरिमलो यस्यास्तया तादृश्या अलिकुलस्य भ्रमरसमूहस्य विरुत्या रवेण मुखरितया शब्दिताया, तमालैस्तापिच्छतसंभैर्नीला श्यामवर्णा च तया दिङ्नागस्य दिग्गजस्य मदवीथ्या दानवारिपंक्त्या तत्मवाहेणेव विद्यमानया, पश्चिमा प्रतीच्या वनलेखया काननपंक्त्या करणेन, तं गीतध्वनिं निमित्तीकृत्य उद्दिश्य अभिप्रतस्थे तदभिमुखं ययौ । 'पृथ्वौका चन्द्रवालैला निष्कुटिर्बहुला' इत्यमरः। पूर्णोपमा।
क्रमेणेति। किञ्चेति चार्थः। क्रमेण परिपाट्या संमुखागतैः अभिमुखायातैः कैलासमारुतैरभिनन्द्यमानश्चन्द्रापीडस्तं प्रदेशं गत्वा पादपैः परिवृतं वृत्तैः परिवेष्टितं शूलपाणेर्महेश्वरस्य शून्यं सिद्धायतनं सिद्धपीठम् अपश्यदित्यतिदूरेण सम्बन्धः। तत्रादितस्तृतीयाबहुवचनान्तपदानि 'कैलासमारुतैः' इत्यस्य विशेषणानि। अच्छानां विशदानां निर्झरपलानां प्रस्रवणसलिलानां कणजालेन बिन्दुनिकरेण जनित उत्पादितः जडिमा शीतलत्वं येषां तैः तादृशौः। जर्जरितानि शिथिलीकृतानि भूर्जानां मुरुड्वचां वृक्षाणां वल्कलानि वल्कानि यैस्तैस्तादृशैः। धूर्जटिवृषभस्य महेशबलीवर्दस्य रोमन्थे चर्वितचर्वणकाले ये फेनाः डिण्डीरास्तेषां बिन्दुवाहिभिः कणवहनशीलैः। षण्मुखस्य षडाननस्य कार्त्तिकेयस्येत्यर्थः, यः शिखण्डी वाहनीभूतमयूरः तस्य शिखाचुम्बिभिः चूडास्पर्शकारिभिः। अम्बिकायाः पार्वत्याः कर्णपूरयोः कर्णावतंसभूतयोः पल्लवयोः किसलययोः उल्लासनेन सञ्चालनेन दुर्ललिताः हठविधायिनः तैस्तादृशैः। उत्तरकुरुसंज्ञको हिमालयोत्तर-
दिया। केवल अविश्रान्त वह गीतध्वनि ही सुनाई पड़ता था। इसके बाद कौतूहलवश गीतध्वनिका उत्पत्तिस्थान जाननेकी अभिलाषा कर, जानेका कृतसङ्कल्प होकर इन्द्रायुध पर पल्ययन (जीन) रख और स्वयं उसके ऊपर चढ़कर गीत पर प्रीतिके कारण आगे-आगे दौड़ते वन-हरिणोंके बिना पूछे बताये हुए-मार्ग पर वह, गीतध्वनि को लक्ष्य कर उस सरोवरके पश्चिम तीरकी वनपङ्क्तिसे होकर आगे बढ़ा। उस वनके भीतर सप्तपर्ण, बकुल, इलायची, लवङ्ग और लवली पुष्पके मनोहर सौरभ वायुके मन्दसे परिचालित होता था, भ्रमरोंके झङ्कारसे वह वन मुखरित हो गया था एवं तमाल वृक्षोंसे काली पड़नेके कारण दिग्गजोंके मदजल प्रवाहके समान नील वर्ण था।
क्रमसे सामने आती आनन्दजनक और पवित्र कैलास पर्वतके पवनोंने सन्तुष्ट होकर चन्द्रापीड़ उस प्रदेशके समीप जा पहुँचा। कैलास पर्वतकी हवा निर्मल जलकी बूँदोंसे शीतल थी, भोजपत्रकी छालको उसने जर्जरित कर दिया था, शङ्करके वृषभके चर्वित चर्वण (जुगाली) के समयमें उत्पन्न हुए फेन-बिन्दुको लाती थी,
१. क्वचित् 'गीत' पदं न विद्यते ।
२. ...'प्रभवाच्च ।
३. ...'ध्वनित ।
४. क्वचिद सप्तच्छदपदं नोपलभ्यते ।
५. क्वचिद 'सरस्तीरे' इति पदं नोपलभ्यते ।
६. अनिर्झरखटं... ।
७. ...'वृष... ।
शिवसिद्धायतनवर्णनम् ५० ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३८३
अम्बिका-कर्ण-पूर-पल्लवोल्लासन'-दुर्ललितैः, उत्तर-कुरु-कामिनी-कर्णोत्पल-प्रेङ्खोलन-दोहदिभिः, आकम्पितकक्कोलैः नमेरु-कुसुम-पांशुपातिभिः, पशुपति-जटा बन्धार्त्त-वासुकि-परिपोत-शेषैः, आह्लादिभिः पुण्यैः कैलासमारुतैरभिनन्द्यमानो गत्वा च तं प्रदेशम्, सर्वतो मरकतहरितैः, हारि हारीत-रुचि-रमणीयैः, भ्रमद्भृङ्गराज नखर-जर्जरित-जरठ-कुडमलैः, उन्मद-कोकिल कुल-कवलीकृत-सहकार-कोमलाग्रपल्लवैः, उन्मदषट्चरण-चक्रवाल-वाचालित-विकच-चूत-कालकैः, अचकित-चकोर-चञ्चु-चुम्बित-मरिचाङ्कुरैः, चम्पक-पराग-पुञ्ज पिञ्जर-कपिञ्जल-जग्ध-पिप्पली-
वर्त्ती देशविशेषः यस्य कामिनीनां वनितानां यानि कर्णोत्पलानि श्रवणकुवलयानि तेषां प्रेङ्खोलने आन्दोलने दोहद्भिः अभिलाषकारिभिः । आकम्पितानि बाघूनितानि कक्कोलानि कोशफलानि यैस्तैः तादृशैः । नमेरुकुसुमानां रुद्राक्षपुष्पाणां पांशवः परागास्तान् पातयन्तीति तैः तादृशैः । पशुपतेर्महेशस्य जटाबन्धेन जटानियन्त्रणेन आर्त्तः पीडितो यो वासुकिर्नागराजस्तेन परिपीतेभ्यः भुजङ्गानां पवनभोजिस्वात् भुक्तेभ्यः शेषैः अवशिष्टैः । आह्लादिभिः प्रमोदकारिभिः । तथा पुण्यैः देवस्पर्शित्वात् पूतैः कैलासमारुतैः कैलासाचलस्पशिंपवनैः अभिनन्द्यमानः सेव्यमानश्चन्द्रापीडः तं प्रदेशं गीतोत्पत्तिभूमिम् गत्वा प्राप्य ।
सर्वत इति । सर्वतश्चतुर्दिक्षु मरकतवत् तन्नामकरत्नवत् हरितैः श्यामवर्णैः । इतः प्रभृति तृतीया-बहुवचनान्तपदानि अग्रेतनस्य 'पादपैः' रित्यस्य विशेषणानि । इह लुप्तोपमा ।
हारीति । हारिणो मनोहरा हारि मनोहरम् इतं गमनं येषां ते हारीता 'हरियाल' इति ख्यातनामानः पक्षिविशेषाः तेषां रुचिभिः कलरवैः रमणीयाश्चेतोहरास्तैः ।
भ्रमदिति । भ्रमतां पर्यटतां भृङ्गराजानां पक्षिविशेषाणां नखरैर्नखैः जर्जरितानि क्षतानि जरठानि परिणतानि कुड्मलानि कोरकाणि यषा तैस्तादृशैः । 'अथ भृङ्गराज उक्तः पक्षिविशेषे च मार्कवे भ्रमरे' इति मेदिनी ।
उन्मदेति । उन्मदेन तन्मत्तेन कोकिलकुलेन पिकसमूहेन कवलीकृतानि ग्रासीकृतानि (भक्षितानि) सहकाराणाम् आम्रवृक्षाणां कोमलानि मृदुलानि अग्रपल्लवानि प्रान्तकिसलयानि येषु तैः तादृशैः ।
उन्मदेति । उन्मदेन मदमत्तेन षट्चरणचक्रवालेन मधुकरसमूहेन वाचालिता मुखरीकृताः विकचा विकसिताः चूतककिकाः सहकारकोरका येषु तैः तादृशैः ।
अचकितेति । अचकिता अत्रस्ता ये चकोरा जीवञ्जीवाः पक्षिणः तैः कर्तृभिः, चञ्चुभिस्त्रोटिभिः करणैः चुम्बिता भक्षणाय स्पृष्टा मरिचाङ्कुराः श्वेतशोभाञ्जनप्ररोहा येषु तैः तादृशैः ।
चम्पकेति । चम्पकानां हेमपुष्पाणां परागपुञ्जेन पुष्परजःसमूहेन अङ्गेषु तत्पतनेनेत्यर्थः, पिञ्जराः पिङ्गलवर्णाः ये कपिञ्जलास्तित्तिरिपक्षिणस्तैर्जग्धानि खादितानि पिप्पलफलानि अश्वत्थफलानि येषु तैः तादृशैः । 'पिप्पलो बोधिरश्वत्थः' इति रत्नकोषः ।
कार्त्तिकेयके मयूरकी शिखा का चुम्बन करती थी, पार्वतीके कर्ण-पल्लव को आन्दोलित करनेसे साहसिनी हुई थी, उत्तर कुरुदेशों की सुन्दरियोंके धारण किये हुए कर्ण-कमलको आन्दोलित करने की अभिलाषिणी थी, कोशफल वृक्षों को हिलाती थी, रुद्राक्षपुष्पोंमें से धूलियों को गिराती थी, ओर शङ्कर की जटामें बँधनेसे व्यथित अनन्तनागके पीनेसे बची हुई थी। वहाँ उस सरोवरके पश्चिमके तटपर, चन्द्रापीडने चन्द्रिकाके समान श्वेत प्रभासे समस्त प्रदेशको धवलित करती 'चन्द्रप्रभा' नामके कैलासपर्वतके एक भागके अधोदेशमें बना हुआ भगवान् शङ्कर का एक शून्य (जनरहित) सिद्ध-मन्दिर देखा। उसके चारों तरफ मरकतमणि के समान हरे वृक्ष लगे थे। वे मनोहर हारीत पक्षियों की गुञ्जारसे रमणीय लगते थे। उनकी पकी कलियां उड़ते भृङ्गराज पक्षी के नखोंसे जर्जरित हो गई थीं। वहां आमोंके कोमल अग्रपल्लवों को उन्मत्त कोकिल गण खा जाते थे और खिली हुई आमकी कलियों पर मदमत्त भमरोंके झुण्ड गुञ्जार करते थे। निर्भय चित्तसे चकोर पक्षिगण चञ्चुद्वारा मरिच (मिर्च) के अङ्कुर भक्षण करते थे। चम्पक-पुष्पोंके परागोंसे पीले पड़े कपिञ्जल-(चातकोंकी रूपक्षिगण) पीपलके
१. 'उल्लसन । २. आकम्पितकमलैर्नमेरुकुसुममालापांशुवाहिभिः, आकम्पितकक्कोलैः । ३. बन्धन-वासुकि** । ४. नखजर्जरितजरठकुट्मलैः । ५. सहकारकोरकैः । ६. चकोरचुम्बित ।
३८४ कादम्बरी— [ कथायाम्—
फलैः, फल-भर-निकर-निपीडित१-दाडिम२-नीड-प्रसूत-कलविङ्कैः३, प्रक्रीडित-कपिकुल४-करतल-ताडन-तरलित-ताडी५पुटैः, अन्योन्य-कलह६कुपित-कपोत-पोत-पक्ष-पाली-पातित-कुसुमैः, कुसुम-रजोराशिशार-सारिकाश्रित-शिखरैः, शुक-शत-मुख-नख-शिखर-शकलित-फलस्फीतैः, जलधर-जल लुब्ध विप्रलब्ध-मुग्ध-चातक-ध्वान-मुखरित-तमालषण्डैः, इभ-कलभकोल्लून पल्लववेल्लित-लवली वलयैः, आलीयमाननव-यौवन-मद-मत्त१०-पारावत-पक्ष-क्षेप-पर्यस्त-कुसुमस्तवकैः११, तनुपवन-कंपित-कोमल-कदली-दल-वीजितैः, अविरल-कल-निकरावनत-नारिकेरवनैः,
फलेति। फलानां भरनिकरेण भारसमूहेन निपीडितानां पीडां प्रापितानां दाडिमानां करकवृक्षाणां नीडेषु तद्वृक्षस्थकुलायेषु प्रसूताः चटकाभिरूत्पादिताः कलविङ्काश्चटका येषु तैः तादृशैः। 'चटकः कलविङ्कः स्यात्' इत्यमरः।
प्रक्रीडितेति। प्रक्रीडितं खेलया प्रवृत्तं यत् कपिकुलं वानरसमूहः तस्य करतलताडनैः पाणितलाघातैः तरलितानि कम्पितानि ताडीपुटानि तालीदलानि येषु तैः तादृशैः।
अन्योन्येति। अन्योन्यं मिथः कलहकुपिताः कलहक्रुद्धा ये कपोतपोताः पारावतशिशवः तेषां पक्षपालीभिः पतत्त्रपङ्क्तिभिः पतितानि संसितानि कुसुमानि पुष्पाणि येषां तैः तादृशैः।
कुसुमेति। कुसुमानां पुष्पाणां रजोराशिना परागसमूहेन शारारिभिः कर्बुरिताभिः रञ्जिताभिरित्यर्थः, सारिकाभिः शुकयोषाद्भिः आश्रितानि अवलम्बितानि शिखराणि ऊर्ध्वप्रदेशा येषां तैः तादृशैः।
शुकेति। शुकशतस्य कीरपक्षिगणस्य मुखैराननैः नखशिखरैः पुनर्भवग्रैश्च शकलितानि खण्डीकृतानि यानि फलानि दाडिमादीनि तैः स्फीताः पूर्णाः तैः तादृशैः।
जलधरेति। जलधरजलानि मेघसलिलानि तेषु लुब्धा इच्छुकाः नीलत्वसादृश्यात् तमालतरुष्वेव तापिञ्छवृक्षेष्वेव जलधराभ्रान्त्यो पूर्वं तदीयजललुब्धा इत्यर्थः, पश्चाच्च विप्रलब्धा जलप्राप्त्यभावेन प्रतारिता ये मुग्धचातकाः तेषां ध्वानैन कलरवेण मुखरितं वाचालितं तमालषण्डं तापिच्छवृक्षसमूहो येषु तैः।
इभेति। इभकलभका हस्तिन्रिशद्वर्षीयशिशवः तैः उल्लूनानि खण्डितानि पल्लवानि किसलयानि यस्य तत्तादृशम्, अत एव वेल्लितं कम्पितं लवलीवलयं लवलीवृक्षमण्डलं येषु तैः तादृशैः।
आलीयेति। आलीयमाना तूष्णीम्भावेन विद्यमाना नवयौवनमदमत्ताः प्रत्यग्रतारुण्यमदोन्मत्ता ये पारावताः कपोताः तेषां पक्षक्षेपैः गरुत्क्षेपैः पर्यस्ता विक्षिप्ताः कुसुमस्तवकाः पुष्पगुच्छा येषु तैः।
तन्विति। तनुपवनेन मन्दवायुना कम्पितैः वेल्लितैः कोमलैर्मृदुलैः कदलीदलैः रम्भापत्रैः वीजिताः कृतव्यजनाः तैः तादृशैः।
अविरलेति। अविरलं सान्द्रं फलनिकरेण फलसमूहेन अवनतानाम् अवनम्रीभूतानां नारिकेराणां नारिकेलवृक्षाणां वनमरण्यं येषु तः।
फल खाते थे। फलके भारसे अवनत (झुके) घने अनारोंके वृक्षोंके घोसलोंमें चटका पक्षीगण चटक-शावक प्रसव की थीं। खेलते-कूदते बन्दरोंके कर-प्रहारसे ताल-पत्र हिलने लगते थे। परस्पर कलह होनेसे कुपित हुए कबूतरके बच्चोंके पंखोंसे ताडित होकर उनके फूल झर जाते थे। पुष्पके परागोंसे रञ्जित होकर शुक-स्त्रियाँ (मैना) उनकी चोटी पर बैठी थीं। सैकड़ों शुकपक्षिगण (तोते) अपने मुख और नखसे उनके फलोंको टुकड़े टुकड़े कर डालते थे (जिससे वह वन परिपूर्ण हो गया था)। तमाल वृक्षों को मेघ-जल समझकर लोभसे आये हुए-किन्तु पीछे धोखा खाये हुए-मुग्ध चातकपक्षिगण उच्चैः स्वरसे तमाल-बनको मुखरित करते थे। हाथीके बच्चोंके द्वारा (खानेके समय) पत्ते तोड़े जानेसे लवलीके वृक्ष कम्पित हो जाते थे। नव-यौवनसे मत्त हुए कबूतरके फरफरा कर, चुपचाप बैठने से फूलोंके गुच्छे गिर जाते थे। छोटी छोटी हवासे सञ्चालित कोमल केलेके पत्ते पंखेका काम कर रहे थे। फलोंके अधिक भारसे नारियलके वन-अवनत हो गये थे। उनके आस-पास कोमल पत्तेवाले सुपारीके वृक्ष
१. ॰॰॰पीडित॰॰॰ ।
२. ॰॰॰विह्रदाटिमी॰॰॰ ।
३. ॰॰ चपलकपिकुल॰॰॰ !
४. नाडिपुटैः।
५. क्वचित् 'कलह' इति पदं नास्ति।
६. ॰॰॰पोतसंहितिलोलपक्ष॰॰॰ ।
७. ॰॰॰सारिकामिश्रशिखरैः।
८. ॰॰॰जलवलुब्ध॰॰॰।
९. कृतालीकमान॰॰॰ ।
१०. ॰॰॰यौवनमत्त॰॰॰ ।
११. ॰॰॰पर्दस्तस्तवकैः।
[शिवसिद्धायतनवर्णना ५० ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १८५
अकठोर-पत्र पुट-पूगं-विटपि-परिवृतैः, अनिवारितविहङ्ग-तुण्ड खण्डितखर्जूर-जालकैः, मदमुखर-मधुर रव विरावित्तान्तरैः अकल्लित-कलिका-कलाप-दन्तुरैः, अन्तरन्तरा कैलास-तरङ्गिणीतरङ्गित-सिकतिल-तल भूमिभागैः, वनदेवता-करतल-निवह-निभमलक्तक-जल-लव-सिक्तमिव किसलयनिकरमतिसुकुमारमुद्वहद्भिः, ग्रन्थिपर्ण-ग्रास-मुदितं-चमरीकुल-निषेवित-मूलैः, कर्पूरागुरुप्रायैः, इन्द्रायुधैरिव घनावस्थानैः, कुमुदैरिवार्दत्त-दिनकर-कर-प्रवेशैः शिशिराभ्यन्तरैः,
अकठोरेति । अकठोराणि मृदुलानि पत्रपुटानि पर्णपुटानि येषां तयोक्तैः पूगविटपिभिः क्रमुकवृक्षैः परिवृताः च परिवेष्टिताः तैः ।
अनिवारितेति । अनिवारितैः केनाऽप्यप्रतिरुद्धैः विहङ्गैः आकाशगामिभिः पक्षिभिः कर्तृभिः, तुण्डैः अग्रभिः करणैः खण्डितं खण्डखण्डीकृत्य भक्षितं पिण्डखर्जूराणां पिण्डीभूतखर्जूरफलानां जालकं समूहो येषु तैः ।
मदेति । मदेन मत्ततया मुखराणां शब्दायमानानां मयूराणां नीलकण्ठानां मधुररवैर्मनोहरकलरवैः विरावित्तानि समुत्पन्नशब्दानि अन्तराणि मध्यदेशा येषां तैः ।
अकलितेति । अकलिता अविकसिता याः कलिकाः कुङ्मलाः तासां कलापेन समूहेन दन्तुरा उच्चोन्नताः तैः ।
इह 'चञ्चित्तचकोरचञ्चु' इत्यादारभ्य 'अकल्लितकलिकाकलापदन्तुरैः' इत्यन्तं वृत्त्यनुप्रासोऽलङ्कारः। केवलं 'जलघरजले' त्यादौ भ्रान्तिमानलङ्कारोऽप्यभिव्यज्यते इत्यधिकम् ।
अन्तरेति । अन्तरान्तरा मध्ये मध्ये कैलासतरङ्गिणीनां कैलासादिस्यनदीनां तरङ्गिताः समुत्पन्नतरङ्गा अतएव सिकतिला बालुकायताः तलभूमिभागा अधःप्रदेशा येषां तैः । इह छेकानुप्रासः । सिकता इत्यत्र तद्धितलच् प्रत्ययः ।
वनदेवतेति । वनदेवतानाम् अरण्याधिष्ठात्रीणां करतलनिवहनिभंरक्तत्वसादृश्यात् पाणितलसमूहसदृशम् अत एवालक्तकजलानां यावकसलिलानां लवैर्विन्दुभिः सिक्तम् इव सेचितमिव विद्यमानम् , अतिसुकुमारम् अत्यन्तसुकुमारे अत्यन्तमृदुलं किसलयनिकरं किसलयपुञ्जम् , उद्वहद्भिर्धारगं कुर्वद्भिः ।
इह साध्योपमा क्रियोत्प्रेक्षा च, अनयोश्च द्वयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः ।
ग्रन्थीति । ग्रन्थिपर्णानां शुकनामकतरुविशेषाणां ग्रासेन अशनेन मुदितं हर्षितं यच्चमरीकुलं हरिणविशेषसमूहस्तेन निषेवितानि साश्रितानि मूलानि बुघ्नानि येषां तैः । 'ग्रन्थिपर्णं शुकं बर्हम्' इत्यमरः ।
कर्पूरेति । कर्पूरा अन्तर्निर्मितघनसारवृक्षाः, अगुरवो राजार्हा वृक्षाश्च प्रायेण बाहुल्येन येषु तैः । 'अगुर्र्गुरु राजार्हम्' इति हैमः ।
इन्द्रेति । इन्द्रायुधैः इन्द्रधनुर्भिरिव, घनं सान्द्रम् अवस्थानं स्थितिर्येषां तैः, अन्यत्र तु घनेषु मेघेषु अवस्थानं येषां तैः ।
कुमुदैरिति । कुमुदैः कैरवैरिव, अदत्तेन दिनकरकरप्रवेशेन सूर्यरश्मिपातेन कारणेन शिशिरं शीतलम् अभ्यन्तरं मध्यभागो येषां तैः, पादपपक्षे—घनावस्थानेन पर्णकिसलयैरूर्ध्वप्रदेशावरणाद्, कुमुदपक्षे तु—सङ्कोचेन प्रवेशासम्भवादित्याशयः ।
लगे थे। कोई निवारण नहीं करता था। इसलिए पक्षीगण चोंचोंसे पिण्डखजूर-समूहको कुतर डालते थे। उनके मध्य भागमें से मदसे शब्द करते मयूरी गणके मधुर स्वर निकलते थे। अविकसित कलिकासमूहसे वे विम्बित थे (अर्थात् उनमें अत्याधुक कलियां लग रहीं थीं) वहा के वालुकामय भूमि पर मध्यमें कैलास-पर्वतस्य नदियों की तरङ्गोंके झकोरे लगते थे। वन-देवताओंके पाणितल समूह (हथेली) के समान अलक्तकके रसकी बूंदोंसे मानो गीली हुई हो ऐसे-अत्यन्त कोमल पल्लवसमूह धारण किये (आ रहे) थे। शुक-नामक वृक्ष विशेष का पर्ण भक्षण कर चमरी हरिणगणके झुण्ड उनकी जड़के आगे प्रसन्न-चित्तसे बैठे थे, और उन वृक्षोंके बीचमें कर्पूर और अगर वृक्ष ही अधिकसंख्यक थे। इन्द्रधनुष जिस प्रकार मेघके ऊपरमें रहता है वे वृक्ष भी उसी प्रकार सघन भावसे स्थित थे; सङ्कुचित होनेसे सूर्यरश्मियोंके प्रवेश नहीं होनेके कारण कैरव-समूहके अभ्यन्तरमें जिस प्रकार शीतलता रहती है, उसी प्रकार पत्तोंके ऊपर भागसे आवृत होनेसे सूर्यरश्मियोंका प्रवेश नहीं होनेके कारण उन
१. ०-०पुट, पूर्ण०-० । २. ०-० विरावित्तान्तरैः चित । ३. आकल्लित०-०दन्तुरितैः । ४. ग्रन्थिपर्णक, ग्राससमुदित०-० । ५. घनावलोत्यानैः । ६. ०-०दिनकरप्रवेश०-० ।
३८६ | कादम्बरी— | [ कथायाम्-
दाशरथिबलैरिवाञ्जन-नील-नल१-परिगतप्रान्तैः, प्रासादैरिव सपारावतैः, भवनतापसैरिव सन्नि- हितवेत्रासनैः, रुद्रैरिव नागलताबद्धपरिकरैः, उदधि-कूल-पुलिनैरिव निरन्तरोद्भिन्न-प्रबाल- लतांकुर-जालकैः, अभिषेकसलिलैरिव सर्वौषधिकुसुम-फल-किसलय-सनाथैः, आलेख्यगृहैरिव
दाशेति। दाशरथेः रामचन्द्रस्य बलानि सैन्यानि तैरिव, अञ्जनवत् कज्जलवत् नीलाः कृष्णवर्णा ये नलाः तत्संज्ञकतृणविशेषाः तैः परिगताः परिवेष्टिताः प्रान्ताः अवशिष्टप्रदेशा येषां तैः, अन्यत्र तु—अञ्जनः अञ्जनात्मजो हनूमान् नीलो नलश्च वानरविशेषौ तैः परिगतः परिगृहीतः प्रान्तः अग्रप्रदेशो येषां तैः।
प्रासादैरिति। प्रासादैः अट्टालिकाभिरिव, पारावतैः कपिभिः कपोतैश्च सह स्थिताः तैः। ‘पारावतः कलरवे शैले मर्कटतिन्दुके’ इति विश्वः।
भवनेति। भवनतापसैरिव गृहस्थतपस्विभिरिव, सन्निहिताः समीपवर्त्तिनः वेत्राणि वेतसलता असनाः प्रियसालकटुमाश्च येषां तैः, अन्यत्र तु सन्निहितानि समीपवर्त्तीनि वेत्रासनानि वेतसरचितविष्ट-राणि येषां तैः।
रुद्रैरिति। रुद्रैः एकादशरुद्रैरिव, नागलताभिः ताम्बूलीभिः बद्धः पूर्णः परिकरो मध्यदेशो येषां तैः अन्यत्र तु नागलताभिर्वल्लीवल्लम्बमानैः भुजङ्गैर्बद्धाः परिकराः कटिभागा येषां तैः। 'ताम्बूलवल्ली ताम्बूली नागवल्ल्यपि' इत्यमरः।
उदधीति। उदधिकूलपुलिनैरिव समुद्रतटजलोझितप्रदेशैरिव, निरन्तरं घनम् उद्भिन्नं प्रकाशितं प्रवालानां किसलयानां वल्लीप्ररोहाणाञ्च जालकं समूहो येषु तैः, अन्यत्र तु निरन्तरं सततम् उद्भिन्नं तरङ्गाघातेन उत्थितं प्रवाललतानां विद्रुममणिपङ्क्तीनाम् अङ्कुरजालकं क्षुद्रक्षुद्रखण्डसमूहो येषु तैः ‘प्रवालोऽस्त्री किसलये वीणादण्डे च विद्रुमे’ इति विश्वमेदिन्यौ।
अभिषेकेति। अभिषेकसलिलैर्देवादिस्नानीयजलैरिव, सर्वौषधीनां सर्वविषफलपाकान्तव्रततीनां कुसुमैः पुष्पैः फलैः किसलयैः सनाथा युक्तास्तैः, अन्यत्र तु—
'मुरा मांसी वचा कुष्ठं शैलेयं रजनीद्वयम्। शटी चम्पकमुस्तञ्च सर्वौषधिगणः स्मृतः॥
इति परिगणितद्रव्यसमूहात्मकसर्वौषधिभिः कुसुमैः फलैः किसलयैश्च तत्तच्छाखासूच्चितैः सना-थानि युक्तानि तैः।
आलेख्येति। आलेख्यगृहैश्चित्रभवनैरिव, बहुवर्णैः शुक्लनीलादिभिः चित्राणि आश्चर्याणि पत्राणि पक्षा येषां तयोक्तानां शकुनीनां पक्षिणां शतेन समुदायेन शोभिताः भूषितास्तैः, अन्यत्र तु—बहुभिर्वर्णै-रनेकवर्णैः चित्रेषु आलेख्येषु यानि पत्राणि वाहनानि हस्त्यश्वादीनि शकुनयः पक्षिणश्च तेषां शतेन समु-दायेन शोभितैर्भूषितैः। 'पत्रं तु वाहने पर्णे पक्षे च शरपक्षिणोः' इति विश्वः।
वृक्षों का अभ्यन्तर भाग शीतल था; रामचन्द्रजीके सैन्यगण का अग्रभाग जिस प्रकार हनुमान, नल और नील द्वारा अधिष्ठित था; उसी प्रकार उन वृक्षोंका प्रान्त भाग भी अञ्जन (कज्जल) के समान नीलवर्ण श्याम तृणसे परिवेष्टित था; अट्टालिकामें जिस प्रकार कपोतगण रहते हैं, उन वृक्षसमूहोंमें भी उसी प्रकार वानरगण थे; गृहस्थ तपस्विगणके समीपमें जिस प्रकार वेत्रासन रहते हैं, उन वृक्षोंके समीपमें भी उसी प्रकार वेतस-बेत, और असन-प्रियसालक वृक्ष थे; रुद्रगणका कटिदेश (कमर) जिस प्रकार लताके समान लम्बमान सर्पद्वारा बद्ध रहता है उन वृक्षोंका मध्यस्थान भी उसी प्रकार ताम्बूललतासे बद्ध (परिपूर्ण) था; समुद्र-तीरके समीपवर्त्ती पुलिनमें जिस प्रकार तरङ्गके आघातसे निरन्तर ही श्रेणीबद्ध भावसे प्रवाल-मर्किे खण्डसमूह आकर निकलते हैं, उन वृक्षोंके मध्यमें भी उसी प्रकार पल्लव और लताके अङ्कुर (नवीन पत्ते और कोपल) सघन भावसे निकलते थे; देवता और राजगणके स्थानीय जल जिस प्रकार सर्वौषधि (मुरा मांसी-प्रभृति), पुष्प, फल और पल्लव-संयुक्त रहता है वे वृक्ष भी उसी प्रकार सर्वौषधिके (फल पक जाने पर जो जो लतायें मुरझा जाती हैं, उन सब लताके) पुष्प, फल और पल्लवसे संयुक्त थे; चित्रशाला जिसप्रकार नानाविध वर्णद्वारा चित्रित हस्ति-अश्वप्रभृति वाहनके एवं पक्षीके चित्र-
.१. नोलनलान्न ।
शिवसिद्धायतनवर्णना ५० ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । [ १८७
बहु-वर्ण-चित्र-शकुनि-शतशोभितैः,¹ कुरुभिरिव भारद्वाजोपसेवितैः,² महासमरमुखैरिव पुन्नाग-समाकृष्ट-शिलीमुखैः, महाकरिभिरिव प्रलम्ब-वाल-पल्लव स्पृष्ट-भूतलैः, अप्रमत्तपार्थिवैरिव पर्य्यन्तावस्थित-बहुगुल्मकैः, दंशितैरिव भ्रमर-सङ्घात-कवचावृतकायैः, प्रमाणामिमुखैरिव वानर-कराङ्गुलि-स्पृष्ट गुञ्जैः, अवनिपालशयनैरिव सिंहपादाङ्किततलैः, आरब्धपञ्चतपः-
कुरुभिरिव । कुरवो दुर्योधनादयस्तैरिव, भारद्वाजेन व्याघ्राटरूपिणा द्रोणाचार्येण च उपसेवितैः अधिष्ठितैः । 'भारद्वाजो गुरोः पुत्रे व्याघ्राटाख्यविहङ्गमे' इति मेदिनी ।
महेति । महासमरो महासंग्रामः तस्य मुखैः प्रारम्भैरिव, पुन्नागैर्नागकेशरकुसुमैः समाकृष्टाः स्वमधुलोभेनानीताः शिलीमुखा मधुप्रा येषु तैः, अन्यत्र पुन्नागैः पुंगजैः समाकृष्टाः समाकृष्य प्रापिताः, शिलीमुखा बाणा येषु तैः । तत्र शराणामप्यधिकत्वादेव पुन्नागैर्नयनम् । अतएव 'महासमरे' त्यभिहितमित्याशयः । 'मुखमुपाये प्रारम्भे श्रेष्ठेनिःसारणास्ययोः' इत्यनेकार्थः । 'नागकेसरपुन्नागनागदन्तक मस्तके' इति । मेदिनी । 'अलिबाणौ शिलीमुखौ' इत्यमरः ।
महेति । महाकरिभिर्गजश्रेष्ठैरिव, प्रलम्बैर्लम्बमानैः बालपल्लवैः प्रत्यग्रकिसलयैः स्पृष्टानि सङ्घट्टितानि भूतलामि अधःप्रदेशा येषां तैः, अन्यत्र तु—प्रलम्बैरायतैः वालपल्लवैः विस्तृतलाङ्गूलैः स्पृष्टानि भूतलानेि येषां तैः । 'वालः कचे शिशौ मूर्खे हीवेरेऽश्वेशपुच्छयोः इति विश्वः ।
अप्रमत्तेति । अप्रमत्तः सावधाना ये पार्थिवा भूपतयस्तैरिव, पर्यन्ते प्रान्तदेशे राज्यसीमान्ते च अवस्थिता विद्यमाना बहवोऽनेके गुल्माः स्तम्भाः प्रकाण्डा इत्यर्थः । सेनानिवेशाश्च येषां तैः । 'गुल्मः स्तम्ब्ये प्लीह्नि घट्टसैन्ययोः सैन्यक्षणे' इति विश्वः ।
दंशितैरिति । दंशितैः सङ्ग्रामसज्जीतैर्लोकैरिव, भ्रमरसङ्घाताः पुष्परसलोभेनोपविष्टभ्रमरवृन्दाः कवचानीव वर्माणोव तैः आवृत्तकाया आच्छादितदेहास्तैः, अन्यत्र तु—भ्रमरसङ्घातवत् भ्रमरगणवत् कवचैः तद्वच्छ्यामलवर्णवर्मभिरित्यर्थः आवृत्तकाया येषां तैः । 'सन्नद्धो वर्मितः सजो दंशितो व्यूढकङ्कटः' इत्यमरः ।
प्रमाणेति । प्रमाणामिमुखैः सुवर्णादितोलनप्रवृत्तैर्लोकैरिव, वानरैः कपिभिः कत्र्तृभिः कराङ्गुलिभिः करशाखाभिः करणैः स्पृष्टा आच्छुष्टा गुञ्जाः कृष्णला यैस्तैः सुवर्णादितोलनकाले सर्वैरव गुञ्जा उपादीयन्ते ।
अवनीति । अवनिपालशयनैरिव नरपतितहपैरिव, सिंहानां मृगेन्द्राणां पादैश्चरणचिह्नः अङ्कितानि चिह्नितानि तलानि निम्नवर्त्तिशयनतलानि येषां तैः ।
आरब्धेति । आरब्धा पञ्चतपःक्रिया पञ्चाग्निसाधनकर्म यैस्तैः तपस्विभिस्तापसैरिव, ग्रीष्मत्तौ स्वविष्टराणां चतुष्कोणेषु चत्वारः प्रज्वलिताग्नय ऊर्ध्वं च सूर्य एवं कृत्वा ये तपस्यां कुर्वन्ति ते पञ्चनपस
समूहसे शोभित रहती है, वे वृक्ष भी उसी प्रकार अनेकविध वर्णसे चित्रित-पक्ष-समन्वित पक्षियोंसे शोभित थे; दुर्योधन प्रभृति कुरुवंशीयगण जिसप्रकार द्रोणाचार्यद्वारा सेवित थे, वे वृक्ष भी उसीप्रकार भारद्वाज पक्षीद्वारा सेवित थे; महायुद्धके प्रारम्भमें जिसप्रकार हाथियों की तरफ बाण फेंके जाते हैं, वे वृक्ष उसीप्रकार नागकेसर (मौलसरी) फूलके गन्धसे भ्रमरोंका आकर्षण करते थे; बड़े बड़े हाथियोंके बड़े पूँछकी बालोंकी नोक जिसप्रकार भूतल-स्पर्श करती थीं, उन वृक्षोंके नये नये पल्लव उसीप्रकार झुक झुककर भूतलस्पर्श करते थे; अप्रमत्त राजाओंके राज्यके सीमान्तमें जिसप्रकार बहुतर सेनानिवेश रहता है, उस वृक्षसमूहके प्रान्तभागमें भी उसीप्रकार बहुतर शाखा-पत्रविहीन वृक्ष थे; संग्राममें सन्नद्ध वीरगणका शरीर जिसप्रकार भ्रमरसमूहके समान कृष्णवर्ण कवच-द्वारा आवृत (ढँका हुआ) रहता है, उस वृक्षसमूहके सब स्थान भी उसीप्रकार कवचके समान भ्रमरसमूहद्वारा आवृत थे; सुवर्ण तौलनेमें लोग जिसप्रकार वानरके समान हस्तके अङ्गुलीद्वारा गुञ्जा स्पर्श करते (चिरमिठ्ठी उठाते) हैं, उसीप्रकार उस वृक्षसमूहके मध्यमें भी वानरगण हस्तके अङ्गुलीद्वारा गुञ्जा स्पर्श करते (चिरमिठ्ठी उठाते) थे; राजाओंकी शय्याको नीचेका पर्यङ्क जिसप्रकार सिंहके पादके समान पावेसे संयुक्त रहता है, उस वृक्षसमूहके नीचेका स्थान भी उसीप्रकार सिंहके पादचिह्नसे चिह्नित था; जहाँ पञ्चाग्निसाधनरूप तपस्या आरम्भ होती है, वहाँ जिसप्रकार पञ्चाग्नि-साधन करनेवाले अग्निसमूहसे परिवेष्टित रहते हैं, वे वृक्षसमूह भी उसीप्रकार
१. ॰॰॰संशोभितैः । २. भारद्वाजद्विजोपसेवितैः । ३. ॰॰॰सन्ध्यात ॰॰॰ । ४. प्रमाणाभिमुखैरिव । ५. ॰॰॰अङ्कितरुपतलैः ।
| ३८८ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
क्रियैरिवोच्चशिखशिखिमण्डलपरिवृतैः, दीक्षितैरिव कृतकृष्णसारविषाणकण्डूयनैः, जरद्गृहमुनिभिरिव जटालवालकमण्डलधरैः,¹ इन्द्रजालिकैरिव दृष्टिकारिभिः, पादपैः परिवृतं चन्द्रप्रभनाम्नस्तस्य सरसः पश्चिमे तीरे कैलासपादस्य ज्योत्स्नावदातया प्रभया धवलयतस्तं प्रदेशं तले-भागसन्निविष्टं भगवतः शूलपाणेः शून्यं³ सिद्धायतनमपश्यत् ।
तञ्च पवनोद्धूतैः⁴ इतस्ततः समापतद्भिः केतकीगर्भधूलिपटलैः⁵ धवलीक्रियमाणकायः पशुपतिदर्शनहेतोर्बलादिव प्रतिपाद्यमानो भस्मव्रतम्, आयतनप्रवेशपुण्यैरिव परिगृह्यमाणः
इत्यभिधीयन्ते तैरिवेत्यर्थः, उच्चताः शिखाश्रृङ्गा ज्वालाश्च यस्य तेन शिखिमण्डलेन मयूरसमूहेन वह्निरागेन च परिवृताः परिवेष्टितास्तैः ।
दीक्षितैरिति । दीक्षितैः यज्ञे गृहीतव्रतैर्यजमानैरिव, कृतं विहितं कृष्णसारैः शृङ्गविशेषैः कर्तृभिः, विषाणैः शृङ्गैः करणैः कण्डूयनं येषां तेः, अन्यत्र तु—कृतं कृष्णसारविषाणैः शृङ्गविशेषशृङ्गैः कण्डूयनं शरीरखर्जनं यैस्तैः । सञ्जातदीक्षाणां कृष्णसारविषाणेनैवाङ्गनिस्तर्जनं प्राप्तपादनार्थदाशयः । तथा च श्रुतिः—'कृष्णविषाणया कण्डूयते' इति । 'कण्डूः कण्डूयनं खर्जूः कण्डूया' इत्यभिधानचिन्तामणिः ।
जरदिति । जरन्तो वृद्धा ये गृहमुनयो गृहस्थतपस्विनः तैरिव, जटासु मूलेषु आलवालानां सलिलाधाराणां मण्डलं समुदाये धरन्तीति तेः, अन्यत्र तु—जटालं जरायुक्तं बालकमण्डलं बालकगणं धरन्ति परिपुष्णन्तीति तैः । तेषां दायुक्तया सुतजननसंम्भव इत्यवधेयम् । 'मूले लग्नकचे जटा' इत्यमरः ।
इन्द्रेति । इन्द्रजालिकैर्लोकैरिव, दृष्टिकारिभिः मनोज्ञत्वाल्लोचनाकर्षिभिः अन्यत्र तु प्रकृत्या जनानां यथायथदृष्टिसाम्प्र्धहारिभिः । इह 'इन्द्रायुधैरिव' इत्यारम्य 'इन्द्रजालिकैरिव' इत्यन्तं पूर्णोपमालङ्कारः ।
पादपैरिति । पादपैः उक्तविशेषणगुर्युक्तैर्वृक्षैः परिवृतं परिवेष्टितम् । तस्य सरसः पश्चिमे तीरे प्रतीच्यां तटे ज्योत्स्नावदातया चन्द्रिकावच्छुभ्रनया प्रभया स्वकान्त्या तं प्रदेशं तस्याश्चेवर्त्तिभूभागं धवलयतः शुभ्रं विदधतः, चन्द्रप्रभनाम्नश्चन्द्रप्रभाभिधानस्य कैलासपादस्य कैलासप्रत्यन्तपर्वतस्य तलभागसन्निविष्टम् अधोभागसंस्थितं भगवतः सर्वसमर्थस्य शूलपाणेः महेश्वरस्य, शून्यं जनवर्जितं सिद्धायतनं लोकसिद्धिप्राप्तिभवनम् अपश्यत् दृष्टवान् ।
तञ्चेति । नद्यायतनं प्रविश्य प्रवेशं कृत्वा च त्र्यम्बकम् अद्वादीदिति सम्बन्धः । पवनेन वायुना उद्धूतैः परिचालितैः इतस्ततः समापतद्भिः यत्र तत्र निपतद्भिः केतकीगर्भधूलिपटलैः केतकीपुष्पमध्यवर्तिपरागसमूहैः धवलीक्रियमाणः श्वेतीक्रियमाणः कायः शरीरं यस्य सः तादृशः, अतएव पशुपतिदर्शनहेतोः महेश्वरावलोकनार्थं केतकीगर्भधूलिपटलैरिव बलात् हठात् भस्मव्रतम् लवनवेपु विभूतिधारणनियमं प्रतिपद्यमान अङ्गीक्रियमाण इव सन्न् । पशुपतिपूजने भस्मधारणस्यावश्यकतानाह कात्यायनः—
श्राद्धे यज्ञे जपे होमे वैश्वदेवे सुरार्चने ।
धृतत्रिपुण्ड्रः पूतात्मा मृत्युं जयति मानवः ॥
विना भस्मत्रिपुण्ड्रेण विना रुद्राक्षमालया ।
पूजितोऽपि महादेवो न स्यात्तस्य फलप्रदः ॥'
तथा तदायतनप्रवेशपुण्यैः सिद्धायतनप्रवेशसुकृतैः परिगृह्यमाण आश्लिष्यमाण इव च सन् । इह 'प्रतिपाद्यमान इव' 'परिगृह्यमाण इव' इत्युभयत्र क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
ऊँची शिखावाले मयूरगणसे परिवेष्टित थे; यज्ञमें दीक्षित होकर यजमानगण जिसप्रकार शरीर-खुजलाने पर कृष्णसार (मृग) के सींगसे शरीर खुजलाते हैं, वे वृक्ष भी उसीप्रकार कृष्णसारगणके सींगोंसे खुजलाये जाते थे; वृद्ध गृहस्थ मुनिगण जिसप्रकार जटाधारी बालकोंका परिपालन करते हैं, उन वृक्षोंने भी उसीप्रकार बालवालोंको धारण किये हैं—अर्थात् जड़के पास क्यारी हैं और थाले बने हुए हैं; ऐन्द्रजालिकगण जैसे अपनी छन्ताइरते लोगोंके देखनेकी शक्ति हर लेते हैं, वे वृक्ष भी उसी प्रकार सुन्दर होनेसे दृष्टिका आकर्षण करते थे ।
चन्द्रापीडने जाकर उस मन्दिरके अन्दर प्रवेश किया, उस समय वायुसे उड़कर इधर उधर झरते आए हुए केतकीकुसुमके अभ्यन्तरके परागसे चन्द्रापोडका शरीर धवलवर्ण हो जानेके कारण ऐसा प्रतीत हो रहा था कि उससे मानो महादेवके दर्शनके लिए बलात्कार अपने शरीर पर भस्मको लगा दिया हो और मन्दिरमें प्रवेश करनेके पुण्य ही ने
१. दोर्ध्वज्व, ऽऽऽकमण्डलुधरैः ।
२. भूतलंऽऽऽ ।
३. क्वचिद् शून्यमिति पदं नोपलभ्यते ।
४. पवनोद्धूतैः, पवनोद्धतैः ।
५. ऽऽऽधूलिभिः, धूलिधवलैः ।
क० पू० शिवमहाश्वेतयोर्वर्णना ५१ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता ३८६
प्रविश्याद्राक्षीत् चतुःस्तम्भस्फटिकमण्डपिकानलप्रतिष्ठितम्, अचिरोद्धृतैराद्रार्द्रदलशिखरैर्गलज्जलविन्दुभिः ऊर्ध्वविपाटित-चन्द्रविम्बशकलैरिव निजाट्टहासावयवैरिव शेषफणाशकलैरिव पाञ्चजन्यसहोदरैरिव क्षीरोदहृदयाकारैरुपपादितमौक्तिकमुकुटविभ्रमैः शुचिभिर्मन्दाकिनीपुण्डरीकैः कृतार्चनम्, अमलमुक्ताशिलाघटितलिङ्गम्, अशेषत्रिभुवनवन्दितचरणम् , चराचरगुरुं चतुर्मुखं भगवन्तं त्र्यम्बकम् ।
तस्य च दक्षिणां मूर्त्तिमाश्रित्याभिमुखीमासीनाम्³, उपरचितब्रह्मासनाम्, अतिविस्ता-
चतुरिति । चत्वारश्चतुःसंख्याकाः स्तम्भाः स्थूणा यस्याः सा चतुःस्तम्भा या स्फटिकमण्डपिका चन्द्रकान्तमयलघुमण्डपः तस्याः तलेऽधःप्रदेशे प्रतिष्ठितम् सन्निविष्टम् । त्र्यम्बक मित्यस्य विशेषणमेतत् । अचिरोद्धृतैः स्वल्पकालोत्खातैः अत एव च ऊर्ध्वे ऊर्ध्वप्रदेशे विपाटितस्य विदारितस्य चन्द्रबिम्बस्य शशिमण्डलस्य दलैः खण्डैरिव विद्यमानैः तेभ्योऽपि पीयूषबिन्दुनिःसरणादित्याशयः । निजस्य स्वकीयस्य शिवसम्बन्धिन इत्यर्थः । अट्टहासस्य महतो हासस्य अवयवैरिव । शेषस्य नागाधिपतेः फणानां फटानां शकलैः खण्डैरिव, तेषामपि स्वच्छधवाग्रोत्तुङ्गसदृशत्वाच्चेत्याशयः । पाञ्चजन्यः पाताल्योत्पन्नो लक्ष्मीपतेः शङ्खः तस्य सहोदरैः एकोदरसमुत्पन्नभ्रातृभिरिव स्वच्छभवर्तुलाकारत्वादित्याशयः । इह······'चन्द्रबिम्बदलैरिव' 'निजाट्टहासावयवैरिव' 'शेषफणाशकलैरिव' 'पाञ्चजन्यसहोदरैरिव' सर्वत्र जात्युत्प्रेक्षालङ्कारः । क्षीरोदस्य दुग्धसिन्धोः हृदयाकारैः हृत्पुण्डरीकसदृशैः तुल्यश्वेतत्वादित्यभिप्रायः । इहार्थोपमा । तथा उपपादितो निरीक्षकाणां विहितो मौक्तिकमुकुटविभ्रमः स्वेषु शोद्भवमयकिरीटभ्रान्तिर्यैस्तैः । इह भ्रान्तिमानलङ्कारः । शुचिभिः पूतैः मन्दाकिनीपुण्डरीकैः आकाशगङ्गासमुत्पन्नशुभ्रकमलैः, कृता विहिता अर्च्चना पूजा यस्य तं तादृशम् । अमलया स्वच्छया मुक्ताशिलया रमोद्भवत्तुङ्गयशुभ्रपाषाणेन घटितं रचितं लिङ्गं स्वरूपं यस्य तं तादृशम् , चत्वारि मुखानि यस्य स तं चतुर्मुखं भगवन्तं माहात्म्यवन्तं त्र्यम्बकं शिवम् । ननु भगवतो महेश्वरस्य पञ्चवक्त्रत्वेनैव लोके प्रसिद्धिरुक्तमत्र चतुर्मुखत्वोपपादनमिति चेत् ? अत्राहुः-
‘तदूर्ध्वभागः सञ्जातश्चतुर्वक्त्रश्चतुर्भुजः । पद्मकेशरगौराङ्गकायो ब्रह्मा महेश्वरः ॥'
इति कालिकापुराण-(द्वादशाध्याय) वचनाच्चतुर्मुखी अपि शिवस्य मूर्त्तिरिति प्रतिपादनेनोक्तशङ्कानिरवकाशात् ।
तस्येति । किञ्चेति चार्थः । तस्य त्र्यम्बकस्य दक्षिणां याम्यामभिमुखीं मूर्त्तिं प्रतिमम् आश्रित्य अवलम्ब्य अभिमुखीम् आसीनां तत्समक्षे उत्तरमुखीं सतीं निषण्णाम्, 'प्रतिपन्नपाशुपतव्रतां कन्यकां ददर्श'-दूरवत्तिदूरस्थायिन्या क्रियया सम्बन्धः । इहं द्वितीयैकवचनान्तानि पदानि कन्यकामित्यस्य विशेषणानि ।
उपरचितेति । उपरचितं विहितं ब्रह्मणः प्रजापतेः आसनमिव आसनं यया तां तादृशीं कमलासनोपविष्टामित्यर्थः ।
अतीति । अतिविस्तारिणा अतिशयप्रसरणशीलेन सर्वदिङ्मुखानां प्लावकेन आच्छादकेन प्रलय-
मानो उसे आलिङ्गन कर (घेर) लिया हो। वहाँ उसने चराचरके गुरु, समस्त त्रिभुवनवन्दित-चरण भगवान् चतुर्मुखी महादेवको देखा। उनका लिङ्ग निर्मल मुक्ताके समान श्वेतवर्ण प्रस्तरद्वारा निर्माण किया हुआ था। उसे चार स्तम्भवाले छोटेसे स्फटिकमय मण्डपमें स्थापित किया गया था और आकाशगङ्गासे तत्काल तोड़े हुए, अत्यधिक आर्द्र, दलाग्रसे जलकी बूँदें टपकने पवित्र श्वेतकमलोंसे उसकी पूजा की गई थी। वे श्वेतकमलके ऊपर भागसे विदारित होने पर चन्द्रमण्डलके खण्डसमूह (टुकड़ों) के समान, अपने (महादेवके) अट्टहासके (ठहाकेकी हँसीके) अवयवोंके समान, शेषनागकी फणके टुकड़ोंके समान, पाञ्चजन्यशङ्खके सहोदरोंके समान एवं क्षीरसमुद्रके हृदयके समान थे तथा उन्हें देखकर मोतीके मुकुटकी भ्रान्ति होती थी।
चन्द्रापीडने उनकी दक्षिणामूर्त्तिके सामने प्रशस्त और पाशुपत-व्रत धारण करके बैठी हुई एक कन्याको
१. अचिरोद्धतैः । २. चार्द्रार्द्रदल···, चार्द्रार्द्ररेणुर··· । ३. अभिमुखमासीनाम् ।
| ३१० | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
रिणा सर्वदङ्मुखप्लावकेन प्रलय-परिलुप्त-क्षीरपयोधि-पूर-पाण्डुरेण अतिदीर्घकालसञ्चितेन तपोराशिनेव सर्वतो विसर्पता पादपान्तरैस्त्रिस्रोतोजलनिभेन पिण्डीभूय बहतेव देहप्रभावित्तानेन सगिरिकाननं चन्द्रमयमिव तं प्रदेशं कुर्वतीम्, अन्यथैव धवलयन्तीं कैलासगिरिम्, अन्तर्दृष्टुरपि लोचनपथप्रविष्टेन श्वेतिमानमिव मनो नयन्तीम्, अतिधवलप्रभापरिगतदेहतया स्फाटिकगृहगतामिव दुग्धसलिलमग्नामिव विमलचीनांशुकान्तरितामिव आदर्शतलसंक्रान्तामिव शरदभ्रपटलतिरस्कृतामिव अपरिस्फुट-विभाव्यमानावयवाम्, पञ्चमहाभूतमय-
काले कल्पान्तसमये परिलुतस्य उद्वेलितस्य क्षीरपयोधेः दुग्धसमुद्रस्य पूरवत् प्रवाहवत् पाण्डुरेण श्वेतवर्णेन । सर्वतो विसर्पता परितः प्रसरता, अतिदीर्घकालसञ्चितेन अतिविस्तृतसमयैकत्रीकृतेन तपोराशिन। तपःसमूहेनेव विद्यमानेन । त्रिस्रोतसो वियद्गङ्गायाः जलनिभेन सलिलसदृशेन । पादपान्तरैः तरूणामन्तरालदेशैः पिण्डीभूय समूहीभूय प्रसरणे तरुभिः प्रतिबन्धकत्वाचरणात् मिश्रः समूहीभूय वहतेव, देहप्रभावित्तानेन शरीरकान्तिपरम्परया सगिरिकाननं सपर्वतवनं तं प्रदेशं चन्द्रमयमिव कुर्वतीं विदधतीम्, तत्कान्तेर्धवलत्वादित्यभिप्रायः ।
इह......'क्षीरपयोधेः पूरवत् शुभ्रवर्णेन' इत्यत्र लुप्तोपमा, 'तपोराशिनेव' इत्यत्र तपसः शास्त्रीय-क्लेशरूपत्वेन गुणत्वाद् गुणोत्प्रेक्षा, 'त्रिस्रोतो जलनिभेन' इत्यत्र श्रौत्योपमा ।... 'पिण्डीभूय वहतेव, इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षा । 'चन्द्रमयमिव तं प्रदेशं कुर्वतीम्' इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षा-गुणोत्प्रेक्षयोः सङ्करः ।
अन्यथेति । अन्यथा भिन्नप्रकारेणैव देहप्रभयैव कैलासगिरिं रजताद्रिं धवलयन्तीं स्वतः शुभ्रमपि पुनः कृत्रिमश्वेतिमानमापादयन्तीमिव विद्यमानाम् । प्रतीयमाना क्रियोत्प्रेक्षा ।
अन्तरिति । द्रष्टुरपि विलोकयितुरपि जनस्य अन्तःशरीराभ्यन्तरे लोचनपथप्रविष्टेन नेत्रमध्यमार्गगतेन देहप्रभावित्तानेन मनश्चित्तं श्वेतिमानं धवलिमानं नयन्तीं प्रापयन्तीमिव विद्यमानाम् । केवलावलोकनेनैव विलोकयितुश्चित्तस्य सन्तोषेण प्रसन्नत्वादित्याशयः । क्रियोत्प्रेक्षा ।
अतिधवलेति। अतिधवलया अत्यन्तशुभ्रया प्रभया कान्त्या परिगतो व्याप्तो देहः शरीरं यस्यास्तस्या भावस्तया कारणेन, स्फटिकगृहगतामिव स्फटिकमणिभवनप्राप्तामिव, दुग्धसलिलमग्नामिव क्षीरोदकहितामिव, विमलचीनांशुकान्तरितामिव निर्मलसूक्ष्मवस्त्रविशेषावृतामिव, आदर्शतले दर्पणे संक्रान्तां प्रतिबिम्बितामिव, तथा शरदभ्रपटलेन शरत्कालीनस्वच्छमेघसमूहेन तिरस्कृतामन्तर्हितामिव, अत एव प्रभावरणात् अपरिस्फुटम् अस्पष्टं यथा स्यात्तथा विभाव्यमाना ज्ञायमाना अवयवा अङ्गप्रत्यङ्गानि यस्यास्ताम् । इह पञ्चक्रियोत्प्रेक्षायां मिथो नैरपेक्ष्येण विद्यमानत्वात्संसृष्टिः ।
पञ्चेति । पञ्चमहाभूतमयं पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशस्वरूपं द्रव्यात्मकम् अङ्गनिष्पादनोपकरणकलापं देहरचनासामग्रीसमुदायम् अपहाय परित्यज्य प्रजापतिना केवलेन एकेन धवलगुणेन शुभ्रगुणेन उत्पा-
देखा। उसके शरीरका कान्तिप्रवाह अतिविस्तृतत्वसे निकलकर सभी दिशाओंको प्लावित करता (डुबाता) था, प्रलयकालीन उद्वेलित (उमड़े) क्षीरसमुद्रके प्रवाहके समान शुभ्रवर्ण था, सर्वदिग्व्यापी दीर्घकाल-सञ्चित तपस्या-राशिके समान विराजमान था एवं आकाशगङ्गाके जलप्रवाहके समान वृक्षोंके बीच-बीचमें एकत्र संमिलित होकर बह रहा था, इस प्रकार शरीरकी प्रभाद्वारा वह मानो पर्वत और वनके सहित उस प्रदेशको सम्पूर्ण चन्द्रविम्बमय करती (पाठान्तरसे हाथी दाँतका बना हो ऐसा कर देती) थी, कैलाश पर्वतको अन्य प्रकारसे ही मानो धवलित करती थी, उस कन्याको केवल देखनेसे ही उसके शरीरका कान्तिप्रवाह देखनेवालेके नयनमार्गके भीतरसे प्रवेश करके ही मानो मन पर्यन्त शुक्लवर्ण कर देती थी। अत्यन्त धवलवर्ण प्रभायुक्तसे उसका शरीर परिवेष्टित होनेके कारण अङ्ग-प्रत्यङ्ग स्पष्टरूपसे देखनेमें नहीं आते थे, अतएव वह, मानो स्फटिक-मय गृहके अभ्यन्तरमें बैठी हो, दुग्ध-मिश्रित जलमें निमग्न हो, निर्मल चीनदेशीय महीन वस्त्रसे आच्छादित हो, दर्पणके अभ्यन्तरमें प्रतिबिम्बित हो एवं शरत्कालीन मेघसमूहसे आवृत्त हो ऐसी प्रतीति होती थी। विधाताने पञ्चमहाभूतस्वरूप द्रव्यात्मक शरीर-
१. '...विप्लुत' । २. '...पयःपूरपाण्डरेण । ३. तपोराशिनैव विसर्पता । ४. दन्तमयमिव, हतमयममिव । ५. लोचनपथे प्रविश्य, '...प्रविष्टेन । ६. अतिबहुल... । ७. '...चेलांशुकान्तरितामिव । ८. परिस्फुट... ।
महाश्वेता वृत्तान्त एवं पुण्डरीक कथा
महाश्वेतावर्णना ५२ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३६१
मपहाय द्रव्यात्मकमङ्ग¹-निष्पादनोपकरणकलापं धवलगुणेनैव केवलेनोत्पादिताम् , दक्षा- ध्वर² क्रियामिवोद्धतै³-गण-कच-ग्रह-भयोपसेवितत्र्यम्बकाम्, निरन्तरभस्मोल्लुण्ठनसिताङ्गीं⁴ रतिमिव मदनदेहनिमित्तं हरप्रसादनार्थमागृहीतहराराधनाम्, क्षीरोदधि⁵-देवतामिव सहवास- परिचित-हर-चन्द्रलेखोत्कण्ठाकृष्टाम्⁶, इन्दुमूत्तिमिव स्वर्भानु-भयकृत-त्रिनयन-शरण-गम- नाम्⁷ , ऐरावतदेहच्छविमिव गजाजिनावगुण्ठनोत्कण्ठित-शितिकण्ठचिन्तितोपनताम्, पशुपति-दक्षिण-मुख-हासच्छविमिव बहिरागत्य⁸ कृतावस्थानाम्, शरीरिणीमिव रुद्राद्धूलनभूतिम्⁹
दितां निर्मितामिव पृथिव्यादिसामग्र्युत्पन्ने तु तद्गुणानां नीलपीतादीनामप्यत्र सम्मेलनेन एवंविधशौ-क्लयासम्भवादित्याशयः । क्रियोत्प्रेक्षा ।
दक्षेति । उद्धतैर्बलंगर्वितैः गणैः प्रमथादिभिर्यः कचग्रहः केशाकर्षणं तस्माद् भयेन त्रासेन उपसेवितः रक्षणार्थमवलम्बितः त्र्यम्बको महेश्वरो यया तां तादृशीम् , दक्षस्य प्रजापतेः अध्वरक्रिया यज्ञकर्म तामिव विद्यमानाम्, तस्या अप्यत्युत्कृष्टधर्मरूपत्वेन शुक्लत्वादित्यभिप्रायः । क्रियोत्प्रेक्षा ।
पुरा किल दक्षप्रजापतिना शङ्कररामानार्थमेवाध्वरः समारब्धस्तत्र महेशोऽनाहूत इति विज्ञाय तद्गणाः समेत्य तमध्वरं विनाशयामासुरिति पौराणिकी कथा ।
निरन्तरेति । मदनदेहनिमित्तं भूयोऽपि स्वामिनः कामस्य शरीरप्राप्त्यर्थं यद् हरस्य शम्भोः प्रसादनं तदर्थं तन्निमित्ताय आगृहीतहराराधनां प्रारब्धमहेशोपासनाम् अत एवानवरतविभूतिधारणेन शुक्लशरीरां रतिं कामपत्नीमिव विद्यमानाम् । यच्चात्र 'हर' पदस्य द्विवारमुपादानेन पुनरुक्ततादोषः समापतति स चागृहीततदाराधनामिति पाठविधानेन परिहार्यः ।
क्षीरोदेति । सहवासेन एकस्मिन् क्षीरसमुद्रे मन्थनात्प्रागवस्थानेन परिचिता ज्ञाता या हरललाटस्था महेशभालस्था चन्द्रलेखा शशिकला तस्या उत्कण्ठया आकृष्टाम् आकर्षितां क्षीरोदस्य दुग्धान्बुधेः अधिदेवतामिव अधिष्ठात्रीं देवीमिव, अत्यधिकश्वेतक्षीरसमुद्राधिष्ठातृत्वात्तस्या अपि अत्यधिकश्वेतसम्भवादित्याशयः ।
इन्द्विति । स्वर्भानो राहोर्यो भयं त्रासस्तेन कृतं विहितं त्रिनयनस्य शङ्करस्य शरणागमनं गृहगमनं यया तामिन्दोश्चन्द्रस्य मूर्त्तिः शरीरमिव । 'शरणं गृहरक्षित्रोः' इत्यमरः । द्रक्योत्प्रेक्षा ।
ऐरावतेति । गजाजिनं हस्तिचर्म तस्य अवगुण्ठने परिधाने उत्कण्ठितो हस्तिचर्मप्रियरवादुत्सुको यः शितिकण्ठो महादेवस्तेन चिन्तिता समीहिता अनन्तरमेव उपनता उपस्थिता ताम्, ऐरावतस्य सुराधिपशर्वतगजस्य देहच्छविं वपुःप्रभामिव विद्यमानाम् । गुणोत्प्रेक्षा ।
पश्विति । स्वस्थानान्मुक्ताञ्च बहिरागत्य कृतं विहितम् अवस्थानं स्थितियंया ताम् , पशुपतेः महेश्वरस्य दक्षिणमुखे तन्त्रत्यपशुपतेश्चतुर्मुखत्वाद्विणदिक्स्थायिवदने यो हासो हास्यं तस्य छविं शोभामिव पूर्वोत्प्रेक्षा ।
शरीरेति । शरीरिणीं नारीदेहधारिणीं एतीम् आविर्भूतां प्रकटीभूतां रुद्रस्य शङ्करस्य उद्दूलभूतिमिब शरीरमर्दनसमये रजोभूय प्रसृतशरीरमस्मेव । जात्युत्प्रेक्षा ।
निर्माणोपयोगी सामग्रीसमूह परित्याग कर श्वेतगुणद्वारा ही मानो उसका निर्माण किया था । उद्दत प्रकृतिवाले प्रमथगणके द्वारा केश खींचे जानेके भयसे दक्षकी यज्ञक्रिया ही मानो आत्मरक्षाके लिए महादेवकी सेवा करने आई हो; फिरसे कामदेवके शरीरके निमित्त शिवको प्रसन्न करनेके लिये रति देवी (कामपत्नी) मानो उनके आराधनमें प्रवृत्त होकर निरन्तर भस्मलुण्ठन करनेसे श्वेताङ्गी होकर वहाँ रहती हो; पहले एकत्र वास करनेसे परिचित शङ्करके ललाटस्थ चन्द्रकलाके साथ मिलनेकी उत्कण्ठासे आकृष्ट होकर ही मानो क्षीरसमुद्रकी अधिष्ठात्री देवी आई हो; राहुके भयसे चन्द्रकी मूर्त्ति मानो महादेवके शरणापन्न हुई हो; गजचर्म ओढ़नेके लिए उत्कण्ठित होकर महादेवकी चिन्ता करते ही उपस्थित हुई ऐरावतहस्तीके देहप्रभाके समान हो; महादेवके दक्षिण मुखकी हास्य-शोभा मानो बाहर निकलकर बैठी हो; अङ्गमर्दन करनेके समयमें शङ्करके अङ्गकी भस्म-धूलियां मानो स्त्री-मूर्त्ति
१. '...मङ्ग...' ।
२. अध्वर'...' ।
३. उद्धत'...' ।
४. क्वचित् 'निरन्तरभस्मोल्लुण्ठनसिताङ्गी' इति पाठो न विद्यते ।
५. क्षीरोदधिः... ।
६. ...'लेखोत्कण्ठोत्कृष्टाम् ।
७. ...'शरणागमनम् ।
८. बहिर्निर्गत्य, इव निर्गत्य ।
९. रुदोद्दूलनभूतिमिव् ।