कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ५३ राजा—(निःश्वस्य।) किं भण्णइ—कइत्तणेण तुह जेट्ठबहिणिआ खु एसा ? विदूषकः—एसा वियक्खणा महीअलसरस्सई। एदाए उण जेट्ठ- बहिणिआ तिहुअणसरस्सई। ता एदाहिं समं पाडिसिद्धिं ण करिस्सं। किं पुण पिअवअम्सस्स पुरदो मअणावत्थं अत्तणो उचिदेहिं अक्खरेहिं णिवेदेमि। राजा—पढ। एदं सुणीअदि। विदूषकः— परं जोण्हा उण्हा गरलसरिसो चंदणरसो सरक्खारो हारो रअणिपवणा देहत्तवणा। म्मरणसदृशी तदंगव्यथित्यर्थः। दिवसशशिकलासाम्येन निष्प्रभत्वमङ्गानाम- भिव्यज्यते। राजा— किं भण्यते—कवित्वे तव ज्येष्ठभगिनिका खल्वेषा ? विदूषकः— एषा विचक्षणा महीतलसरस्वती। एतस्याः पुनर्ज्येष्ठभगिनिका त्रिभुवनसरस्वती। तदेताभ्यः समं प्रतिस्पर्धां न करिष्यामि। किं पुनः प्रियवयस्यस्य पुरतो मदनाव- स्थामात्मन उचितेरक्षरैर्निवेदयामि। मदनावस्थामित्यनन्तरं 'तस्या' इति शेषः। राजा— पठ। एतदपि श्रूयते। विदूषकः—

५४ कर्पूरमञ्जरी मुणाली बाणाली जलइ अ जलद्धा तणुलदा वरिठ्ठा जं दिट्ठा कमलवअणा सा सुणअणा ॥ ११ ॥ राजा—वअस्स ! तुमं पि थोएण चंदणरसेण समालिहिज्जसि । ता कहेसु तग्गदं किं पि वुत्तंतं । अध अंतेउरे णइअ देवीए किं किदं तिस्सा ? विदूषकः—विअक्खणे ! किं किदं ? विचक्षणा—देव ! मंडिदा टिक्किदा भूसिदा तोसिदा अ । राजा—कधं विअ ? विचक्षणा— घणमुव्वट्टिदमंगं कुंकुमरसपंकपिंजरं तिस्सा । मृणाली बाणाली ज्वलति च जलाद्री तनुलता वरिष्ठा यदृष्टा कमलवदना सा सुनयना ॥ क्षते क्षार इवेत्यर्थः; तस्यात्यन्तदुःसहत्वात् । 'रजनिवदनाः' इत्यनेन तेषामति- शीतत्वं व्यक्तम्, देहे तपन्ना इवेत्यर्थः; अत्यन्तदाहकत्वात् । बाणालीवेत्यर्थ ; अत्यन्तखेदप्रदत्वात् । अत्रोपमोत्प्रेक्षारूपकादयोऽर्थालंकाराः । छेके लाटानुप्रासा- दयश्च शब्दालंकारा ऊह्याः । तल्लक्षणं चोक्तं प्राक् । राजा— वयस्य ! तत् त्वमपि स्तोकेन चन्दनरसेन समालभ्यसे । तत्कथय तद्गतं किमपि वृत्तान्तम् । अधान्तःपुरे नीत्वा देव्या किं कृतं तस्याः ? विदूषकः— विचक्षणे ! किं कृतम् ? विचक्षणा— देव ! मण्डिता तिलकिता भूषिता तोषिता च । राजा— कथमिव ? विचक्षणा— घनमुद्वर्तितमङ्गं कुङ्कुमरसपङ्कपिञ्जरं तस्याः ।

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ५५ राजा— रोसाणिअ फुडं ता कंचणमयवालियारूअं ॥ १२ ॥ विचक्षणा— मरगअमंजीरजुअं चरणा से लंभिआ वयंसीहिं । राजा— भ्रमिअमहोमुहपंकजजुअलं ता भमरमालाए ॥ १३ ॥ विचक्षणा— रायसुअपिच्छणीलं पट्टंसुअजुमलअ णिवत्था सा । राजा— कअलीअ कंदली ता सरपवणपंपणोलिअदलग्गा ॥ १४ ॥ राजा— उज्वलीकृतं तत्काञ्चनमयपालिकास्वरूपम् ॥ 'रोसाणिअ' इत्युज्ज्वलार्थे देशी । काञ्चनमयेत्यस्य प्रकृतिपीतमेव तद्रूपनिशानौ पीततरेण कुङ्कुमेनोद्वर्तनाच्छोभातिशयो जात इति भावः । विचक्षणा— मरकतमञ्जीरयुगं चरणावस्या लम्भितौ वयस्याभिः । राजा— भ्रमितमधो मुखपङ्कजयुगलं तद्भ्रमरमालया ॥ अस्याश्चरणौ मरकतमञ्जीरयुगं मरकतनूपुरयुगलं लम्भितौ प्रापितौ । तत्स- बद्धौ कृताविति यावत् । भ्रमितेत्यादिना तच्चरणयुगलस्य पङ्कजयुगेन मञ्जीरयुगलस्य च भ्रमरमालया साम्यं प्रदर्शितम् । विचक्षणा— राजशुकपिच्छनीलं पट्टांशुकयुगलकं निवसिता सा । राजा— कदलीकन्दली शरत्पवनविलोलोत्थितदलाग्रा ॥ एतादृशं तद्रूपं कदलीकन्दल्या जघनस्य च तरुणानां साम्यमुक्तम् । 1 'दिणोत्तिअ' इति टीकादृष्टः पाठः । 2 अत्रोपमामाह कालिदासीये मेघदूते (उ. १९) 'संभोगान्ते मम समुचितो हस्तसंवाहनानां यावत्पादः सरसकदलीगर्भ- गौरश्चरस्ताम्' कथं विस्मर्यतैवम् ।

५६ कर्पूरमञ्जरी विचक्षणा— तीए णिअंबफलए णिवेसिया पोमराअमणिकंची। राजा— कंचणसेलसिलाए घरिही ता कारिओ णट्टं॥ १५॥ विचक्षणा— दिण्णा घलआवलीउ करकमलपओट्ठणालजुअलम्मि। राजा— ता भण किं ण रेहइ विपरीअं मयणतोणीरं॥ १६॥ विचक्षणा— कंठम्मि तीअ ठविदो छम्मासिअमोत्तिआण वरहारो। राजा— सेवइ ता पंतीहिं मुहचंदं तारआणिकरो॥ १७॥ ———————————————————————————————— विचक्षणा— तस्या नितम्बफलके निवेशिता पद्मरागमणिकाञ्ची। राजा— काञ्चनशैलशिलायां तदर्हा कारितो नृत्यम्॥ अनेन नितम्बस्य पीवरत्वेन काञ्चनशिलासाम्यं काञ्च्याश्च बर्हिसाम्यं प्रकाशितम्। विचक्षणा— दत्ता वलयावलयः करकमलप्रकोष्ठनालयुगे। राजा— तद्वद किं न शोभते विपरीतं मदनतूणीरम्॥ विचक्षणा— कण्ठे तस्याः स्थापितः षाण्मासिकमौक्तिकानां वरहारः। राजा— सेवते तत्पङ्क्तिभिर्मुखचन्द्रं तारानिकरः॥

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ५७ विचक्षणा— उहएसु वि सवणेसुं णिवेसिअं रयणकुंडलजुअं से। राजा— ता वअणमम्महरहो दोहि वि चक्केहिं चंकमिदो ॥ १८ ॥ विचक्षणा— जग्गंअणजणिदपसाहणाईं जादाईं तीए कन्नाएँ णअणाईं। राजा— ता उप्पीउ णअफुल्लमसिलिम्मुहे पंचबाणस्स ॥ १९ ॥ विचक्षणा— कुडिलालकाण माला ललाडलोलग्गसंगिणी रहआ। ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ तारकानिकरः पङ्क्तिभिः श्रेणीभिः कृत्वा मुखचन्द्रं सेवते तदित्यन्वयः । तया च मुक्ताहारस्य तारकानिकरोपमा व्यज्यते । विचक्षणा— उभयोरपि श्रवणयोर्निवेशितं रत्नकुण्डलयुगं तस्याः । राजा— तद्वदनमन्मथरथो द्वाभ्यामिव चक्राभ्यां सङ्क्रमितः ॥ चङ्क्रमितो युक्त इत्यर्थः । अत्र कुण्डलयुगलस्य चक्रद्वयसाम्यं द्योत्यते । विचक्षणा— जाग्याञ्जनजनितप्रसाधने जाते तस्याः ( इने ) नयने । राजा—

५८ कर्पूरमञ्जरी राजा— ता ससिविंबस्सोवरि वहइ मज्झाउ¹ सारंगो ॥ २० ॥ विचक्षणा— घणसारतारणअणाइ गूढकुसुमुच्चओ चिहुरभारो । राजा— ससिराहुमल्लजुज्झं व दंसिदमैणणअणाए ॥ २१ ॥ विचक्षणा— इअ देवीअ जहिच्छं पसाहणेहिं पसाहिआ कुमरी । राजा— ता केलिकाणणमही विहूसिआ सुरहिलच्छीए ॥ २२ ॥ राजा— तच्छशिविम्बस्योपरि वर्तते मध्ये कृष्ण सारङ्गः ॥ शशिविम्बसाम्यं वदनस्य कृष्णमृगसाम्यं चालकमालानामेनेनोक्तम् । विचक्षणा— घनसारतारनयनाया गूढकुसुमोच्चयश्चिकुरभारः । राजा— शशिराहुमल्लयुद्धमिव दर्शितमेणनयनायाम् ॥ कुसुमनिचयस्य चन्द्रसादृश्यम्, चिकुरकलापस्य च राहुसाम्यमभिव्यञ्जितम् । 'मल्लयुद्धम्' इत्यनेन तयोः समबलत्वं तेन च तुल्यशोभत्वं ध्वन्यते । विचक्षणा— इति देव्या यथेच्छं प्रसाधनैः प्रसाधिता कुमारी । राजा— तत्केलिकाननमही विभूषिता सुरभिलक्ष्म्या ॥ केलीनां क्रीडानां काननं समूहस्तत्संबन्धिनी मही उत्पत्तिस्थानम् । तत्साम्यं कुमार्यां वसन्तलक्ष्मीसाम्यं देव्या अनेन प्रकटितम् । 1 'स्मितसारंग' इति टीगपाठः ।

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ५९ विदूषकः—देव ! इदं परमत्थ विष्णवीअदि,— जिस्सा दिट्ठी संरलधवला कज्जलं तीअ जोग्गं जा णिन्थिण्णत्थणकलसिणी रेहइ तीअ हारो । चक्राआरे रमणफलए को वि फंचीमरट्टो जिस्सा तिस्सा पुण वि भणिमो भूसणं दूसणं च ॥ २३ ॥ राजा—( पुनन्नामुपधाय । ) तिवलिवलियणाहीगाहमूलेसु लग्गं थणकलसणिभगाडम्बररेसुसमंत । विदूषकः— देव ! एतत्परमार्थं विज्ञाप्यते,— यस्या दृष्टिस्तरळधवला कज्जलं तस्या योग्यं या निस्तीर्णस्तनकलशिनी शोभते तस्या हारः । चक्राकारे रमणफलके कोऽपि काञ्च्याडम्बरो यस्यास्तस्याः पुनरपि भणामो भूषणं दूषणं च ॥ यदेतादृशं दृष्ट्यादि कान्तायान्तिष्ठति तदा भूषणाभावेऽपि शोभाविशेषः स्वाभा- विकोऽवभासत एवेति नातिप्रयोजनवत्त्वाद्वूषणमपि दूषणमिव भवतीति दूषणभूष- णयोः प्रयोजनाभावत्वेन साम्यम् । अथवा दूषणं भूषणमिव भवति । अयमर्थः— एतादृशदृष्ट्यादिमत्या अष्ठमीचीनवस्तुसंबन्धोऽपि भूषणतुल्य एव भवति, शोभा- हरित्वाभावात् । अत एव कविचूडामणिना भगवता कालिदासेनापि कथितम्—‘किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्’ (शाकु० १।२०) इति । राजा— त्रिवलिवलितनाभीगाढमूलेषु लग्नं स्तनकलशनिभागाडम्बरेष्वनुसमन्तम् । १ विससण इदं पत्थ मिति पाठः क्वचित् पठ्यते । २ ‘तरलधवळा’ इति टीका- युक्तः ।

६० कर्पूरमञ्जरी जलणिबिडमिमीए लण्हअं ण्हाणपोसं पिसुणदि तणुलच्छीलंगिमं चंगिमं च ॥ २४ ॥ विदूषकः—(सक्रोधमिव ।) भो ! मए सव्वालंकारसहिदा वण्णिदा । तुमं पुण जलविलुत्तपसाहणं जेव सुमरसि । ता किं ण सुदं देवेण ? णिस्सग्गचंगस्स वि माणुसस्स सोहा समुम्मीलदि भूसणेहिं । मणीणं जच्चाणं वि कंचणेण विभूसणे लब्भदि का वि लच्छी ॥ २५ ॥ राजा— मुद्धाण णाम हिअआईं हरंति हंत णेवच्छकप्पणगुणेण णिअंबिणीओ । छेआ पुणो पअइचंगिमभावणिज्जा दक्खारसो ण मधुरज्जइ सक्कराए ॥ २६ ॥ जलनिबिडमेतस्याः श्लक्ष्णं स्नानपोषं पिशुनयति तनुयष्टितारुण्यं चङ्गिमानं च ॥ 'लंगिमं' तारुण्यमिति देशी । विदूषकः— भोः ! मया सर्वालंकारसहिता वर्णिता । त्वं पुनर्जंलविलुप्तप्रसाधनामेव स्मरसि । तत्किं न श्रुतं देवेन ? निसर्गचङ्गस्यापि मानुषस्य शोभा समुन्मीलति भूषणैः । मणीनां जात्यानामपि काञ्चनेन विभूषणे लभ्यते कापि लक्ष्मीः ॥ राजा— मुग्धानां नाम हृदयानि हरन्ति हन्त नेपथ्यकल्पनगुणेन नितम्बिन्यः । च्छेकाः पुनः प्रकृतिचङ्गिमभावनीया द्राक्षारसो न मधुरीयति शर्करया ॥ येषां हृदयानि नेपथ्यकल्पनगुणेन नितम्बिन्यो हरन्ति ते मुग्धा अविदग्धा एवे- त्याशयः । ये पुनः प्रकृत्या स्वभावेन यच्चङ्गिमा सौन्दर्यं यासां नितम्बिनीनां सा 1 'णिरन्त...' इति टीकायुतः पाठः । 2 'मधुरि' इति टीकायुक्तः पाठः ।

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ६१ विचक्षणा—जधा देवेण आदिद्वं,— थोराणं थणआण कण्णकलिआलंघीए अच्छीण वा भूचंदस्स मुहस्स कंतिसरिआसोत्तस्स गत्तस्स अ । को णेवच्छकलाअ कीरदि गुणो जं तं पि सव्वं पिअं संजुत्तव्वं सुण तत्थ कारणमिमं रुढीअ का खंडणा ॥ २७ ॥ राजा— (विदूषकमुद्दिश्य ।) सुप्पंजल कविंजल! एस सिक्खावीअसि । किं कज्जं कित्तिमेणं विरअणविधिणा सो णटीणं विडंबो तं चंगं जं णिसग्गं जणमणहरणं तेण सीमंतिणीओ । भावयन्ति त एव विदग्धा इति भावः । द्राक्षारससाम्यं स्वभावसौन्दर्यस्य, शर्करा- साम्यं भूषणानामुपदर्शितम् । विचक्षणा— यथा देवेनादिष्टम्,— स्थूलानां स्तनानां कर्णकलिकाल्लङ्घिनोरक्षणोर्वा भ्रूचन्द्रस्य मुखस्य कान्तिसरित्स्रोतसो गात्रस्य च । को नेपथ्यकलाभिः क्रियते गुणो यत्तदपि सर्वं प्रियं संयुक्तं शृणु तत्र कारणमिदं रूढेः का खण्डना ॥ रूढिर्यौगमपवदतीति यथा रूढेर्योगापेक्षया प्राबल्यं तथा सहजसौन्दर्यस्यापीति भावः । राजा— सुप्राञ्जल कपिञ्जल ! एष शिक्ष्यसे । सुप्राञ्जलः सुसरलः । तथा च चातुर्यलेशोऽपि तव नास्तीति भावः । किं कार्यं कृत्रिमेण विरचनविधिना स नटीनां विडम्ब- स्तच्चङ्गं यन्निजार्ङ्ग जनमनोहारं तेन सीमन्तिन्यः । १ अत्र 'भूचंदरस मुहस्स कंति' इति टीकारामुद्रतः पाठः। २ अत्र 'संजुत्तं' इति टीरायुक्तः पाठः। ३ अत्र 'णिजंगं' इति टीकारामुद्रतः पाठः ।

६२ कर्पूरमञ्जरी

जस्सिं सव्वंगसंगो सअलगुणगणो सो अदंभो अलंभो तस्सिं णेच्छंति काले परमसुहअरे किं पि णेवच्छलच्छिं २८॥ विचक्षणा—देव ! इदं विण्णवीअदि—ण केवलं देवीणिअमेण तिस्सा अणुगद म्हि । तारामेत्तीए वि सहित्तणं उंवगदा कप्पूरमंजरीए । तेण तकज्जसज्जा अहं पुण ओलग्गाविआ भविस्सं । यस्मिन्सर्वाङ्गसङ्गः सकलगुणगण सोऽदम्भोऽलभ्य- स्तस्मिन्नेच्छन्ति काले परमसुखकरे कामपि नेपथ्यलक्ष्मीम् ॥ कृत्रिमभूषाभिर्नटीनामेवापाततः सौन्दर्यमुल्लसति, न पुनः सीमन्तिनीनामित्यर्थः । यच्चाङ्गं समीचीनं तदेव निजाङ्गं स्वस्यात्माह्लादकमित्याह्लादकत्वविशिष्टान्तेऽङ्गमानवान- काङ्गपदवाच्यसक्रमादयमर्थान्तरसक्रमितवाच्यो लक्षणागूलो ध्वनि । तेन स्वाभावि- काङ्गसौन्दर्येणैव सीमन्तिन्य कुलाङ्गना जनमनोहरणं भवन्तीत्यर्थ । यद्यपि 'जनमनो- हरणम्' इति भिन्नलिङ्गवचनं पदं न 'सीमन्तिन्य' इति पदस्य विशेषणत्वमर्हति, तथापि षत्तुपदाध्याहारेण योज्यम् । तस्य चाजहल्लिङ्गत्वान्न दोष इति ध्येयम् । अथवा जनमनोहरणमिति काकाक्षिगोलकन्यायेनोभयत्र सम्बध्यते । तथा च यन्निजाङ्गं स्वाभाविकामं यत्तदेव जनमनोहरणं भवतीत्यर्थ । यदा पूर्वेनैव सम्बध्यते तदा च तेन स्वाभाविकाङ्गचकृत्वेनैव सीमन्तिन्यो भवन्ति । तासामुक्तसीमन्तिनीत्वं भवती- त्यर्थः । तथा च 'सीमन्तिनी'पदवाच्यसंबधोत्तमत्वविशिष्टे तस्मिन्सक्रमादनापयर्या- न्तरसक्रमितवाच्यो ध्वनि । यस्मिन्काले सकल सम्पूर्णो गुणाना गण समूहः सर्वाङ्ग- सङ्ग सर्वेष्वङ्गेषु सङ्गो यस्य तादृशः, अदम्भः न विद्यते दम्भो यत्रासावदम्भः स्वाभाविकः, अलभ्योऽप्राप्योऽस्ति, अथ च तस्मिन्काले सुखकरे कामपि नेपथ्य- लक्ष्मीं नेच्छन्ति । विदग्धा इति शेष । निजाङ्कमित्येकवचनेनैकमाप स्वाभाविक- सुन्दरमङ्गं लोकहृदयहरणसमर्थं किमुत सर्वाङ्गीणीति ध्वन्यते । अत्र च नटीसीम- न्तिन्योर्व्यतिरेकालंकारो व्यङ्ग्यः । छेकास्त्यनुप्रासातालङ्कारावप्यत्र बोध्यौ । तल्लक्षणं प्रागेवोक्तम् । विचक्षणा— देव ! एतद्विज्ञाप्यते—न केवलं देव्या नियोगेन तस्या अनुगतास्मि । तारा- मैत्र्यापि सखीत्वं प्राप्ता कर्पूरमञ्जर्याः । तेन तत्कार्ये सज्जाऽहं पुनः सेवरीभूय निवेशयिष्यामि । 1 'देवीद निओएण' इति टीकानुमारी पाठः । 2 'पत्ता कप्पूरमञ्जरीए' इति टीश- रूपपाठः । 3 'भवित्त णिवेइस्स' इति टीशपाठः ।

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ६३ तिस्सा तापपरिक्खणाअ णिहिदो हत्थो थणुत्थंगदो दाहुट्टामरिदो सहीहि बहुसो हेलाअ कट्ठिज्जदि । किं सेणावि इमं णिसागय गिरं संतोसणिं तासिणिं हत्थच्छत्तणिवारिदिन्दुकिरणा बोलेइ सा जामिणीं ॥ २९ ॥ कज्जसेसं कविंजलो णिवेदइस्सदि । तं च देवेण सहा कादव्वं । ( इति परिक्रम्य निष्क्रान्ता ।) राजा—वअस्स ! किं पुण तं कज्जसेसं ? विदूषकः—अज्ज हिंदोलअचउत्थी । तहिं गोरिं कट्टुअ देवीए तस्यास्तापपरीक्षणाय निहितो हस्तः स्तनोत्सङ्गगतो दाहोत्तामरितः सखीभिर्बहुशो हेलया कृष्यते । किं सैनापीमां निशामय गिरं संतोषिणीं त्रासिनीं हस्तच्छत्रनिवारितेन्दुकिरणानिवाहयति सा यामिनीम् ॥ हेलयाऽवज्ञया कृष्यते तयेति शेषः । स्वसरन्धिविरहार्तिभाजनत्वेन । त्रासिनी- मिति चैतादृशदुःसहवियोगपीडितापि स्वहस्तेनैवेन्दुकरा निवारयतीति त्रेषा हस्तस्प- र्शोऽशङ्कनीयमपि मरणादिकं समाधत्त इति त्रासकरत्वम् । अथवा बलात्कारेण यथेन्दु- किरणस्पर्शो भवति तथा विधत्त इत्यतिदुष्करमिति त्रासकरणं ज्ञेयम् । यद्वा हस्त- च्छत्रेत्यनेन हस्तस्य सम्पूर्णशरीरे चन्द्रकरस्पर्शानिवारकत्वासंभवादात्मानवच्छन्नप्रदेशे शशिकरस्पर्शावश्यभावस्तत्कारणं वेदितव्यः । अनेन विधानं नाम मुखसन्ध्यङ्गमु- क्तम् । तल्लक्षणं दशरूपके (१।२८)—'विधानं सुखदुःखकृत्' इति । अत्रापि रूपकच्छेकानुप्रासादयः शब्दार्थालंकारा ऊह्याः । लक्षणं तूक्तम् । कार्यशेषं कपिञ्जलो निवेदयिष्यति । तच्च देवेन तथा कर्तव्यम् । कपिञ्जलो विदूषकः । राजा— वयस्य ! किं पुनस्तत्कार्यशेषम् ! विदूषकः— अद्य हिन्दोलनचतुर्थी । यत्र गौरीं कृत्वा देव्या कर्पूरमञ्जरी हिन्दोलके आरोह-

६४ कर्पूरमञ्जरी कप्पूरमंजरी हिंदोलए आरोइदव्वा । ता मरगअपुंजट्ठिदेण ज्जेव देवेण कप्पूरमंजरी हिंदोलयंती दट्ठव्वा । एदं तं कज्जसेसं । राजा—( विचिन्त्य ।) ता अदिणिउणा वि छलिदा देवी । विदूषकः—पाइदा जुण्णमज्जारिआ दुद्धं त्ति तकं । राजा—वअस्स ! को अण्णो तुम्हाहिंतो मे कज्जसज्जो ? को अण्णो चंदाहिंतो समुद्दवड्ढणणिट्ठो ? ( इति परिक्रम्य कदलीगृहप्रवेशं नाटयतः । ) विदूषकः—इअं उत्तुंगा फलिहमणिवेदिया । ता इह उवविसदु पिअवअस्सो । ( राजा तथा करोति ।) विदूषकः—( हस्तमुद्यम्य ) भो दीसदु पुण्णिमाचंदो । राजा—( विलोक्य ।) अए ! दोलारूढाए मह वल्लहाए वअणं पुण्णिमाचंदो त्ति णिद्दिसदि । ( समन्तादवलोक्य । ) यितव्या । तन्मरकतपुञ्जस्थितेनैव देवेन कर्पूरमञ्जरी हिन्दोलयंती द्रष्टव्या । एतत्- त्कार्यशेषम् । राजा—तदतिनिपुणापि छलिता देवी । विदूषकः—पायिता जीर्णमार्जारिका दुग्धमिति तक्रम् । मरकतपुञ्जः प्रासादविशेषः । राजा—कोऽन्यो युष्मत्तो मम कार्यसज्जः ? कोऽन्यश्चन्द्रतः समुद्रवर्धननिष्ठः ? विदूषकः— इयमुत्तुङ्गा स्फटिकमणिवेदिका । तदिहोपविशतु प्रियवयस्यः । विदूषकः— भोः ! दृश्यतां पूर्णिमाचन्द्रः । राजा— अए ! दोलारूढाया मम वल्लभाया वदनं पूर्णिमाचन्द्र इति निर्दिशति ।

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ६५ विच्छाअंतो णअररमणीमंडलस्साणणाई विच्छालँतो गअणकुहरं कंतिजोण्हाजलेण । पेच्छंतीणं हिअअणिहिदं णिद्दलंत्तो अ दप्पं दोलालीलासरलतरलो दीसए से मुहेंदू ॥ ३० ॥ अवि अ,— उत्तोहिं गोउरेहिं धुअवधवलवडाडंयरिल्लावलीहिं घंटाहिं विंदुरिल्हासुरतरणिविमाणाणुसारं लहंती । पाआरं लंघअंती कुणदि रववसा उण्णमंती णमंती एंती जंती अ दोला जणमणहरणी चुट्टँणुव्वुट्टणेहिं ॥ ३१॥ विच्छाययन्नगररमणीमण्डलस्याननानि प्रक्षालयन् गगनकुहरं कान्तिज्योत्स्नाजलेन । प्रेक्षमाणानां हृदयनिहितं निर्दलयंश्च दर्पं दोलालीलासरलतरलो दृश्यतेऽस्या मुखेन्दुः ॥ विच्छाययन् विगतच्छायानि कुर्वन्, म्लानीकुर्वन्नित्यर्थः । कान्तिरेव ज्योत्स्ना चन्द्रिका तया जलं चाकचक्यं तेन गगनं खमेव कुहरं क्षालयन्प्रक्षालयन् । जलेन क्षालनमुचितमेवेति भावः । 'सरलतरल' इत्यान्दोलनवशाद्यातायातमाचरन्नित्यर्थः । अत्र रूपकश्लेषानुवृत्त्यनुप्रामरूपाः शब्दार्थालंकारा विभाव्याः । स्पष्टमन्यत् । अपि च,— उच्चेषु गोपुरेषु धवलध्वजपटाडम्बरवद्धावलीषु घण्टाभिर्विदारणसुरतरणिविमानानुसारं वहन्ती । प्राकारं लङ्घयन्ती करोति रववशादुन्नमन्ती नमन्ती आयान्ती यान्ती च दोला जनमनोहरं कर्णोत्पत्यणैः ॥ धवलध्वजपटाडम्बराणां बद्धा आवल्यो येषु तादृशेषु गोपुरेषु पुरद्वारेषु घण्टाभिर्दर्शितं विदारं वेगेन गच्छत्सुरतरणिविमानं देवाहनावमानं तदनु- रूपं तत्तुल्यं प्राकारं वहन्ती विभावा । कर्णोत्पत्यणैः रववशाल्लङ्घयन्ती । राहत्वम- १ 'पच्छावेन्तो' इति टीकानुगतः पाठः । २ 'धवलध्वजपडाडम्बरी' इति टीकानुगतः पाठः । ३ 'करणे कहुणुवट्ठणेहिं' इति टीकानुगतपाठः । क० ग० ०

६६ कर्पूरमञ्जरी अवि अ,— रणंतमणिणेउरं झणझणंतहारच्छडं कलक्कणिदकिंकिणीमुहरमेहलाडंबरं । विलोलवलआवलीजणिदमंजुसिंजारवं ण कस्स मणमोहणं ससिमुहीअ हिंदोलणं ॥ ३२ ॥ विदूषकः—भो ! सुत्तआरो तुवं । अहं पुण वित्तिआरो भविअ वित्थरेण वण्णेमि । नादुज्जमन्ती ऊर्ध्वं गच्छन्ती नमन्ती पुनरधो यान्ती आयान्ती यान्ती चेयं दोला कस्य कामिनो मनोहरं न करोति ? अपि तु सर्वस्य विधत्त इति काक्वर्थः । इयं च दोलारूपवर्णनाजातिः । तल्लक्षणं काव्यादर्शो दण्डिनोक्तम् ( २।८ )— 'नानावस्थं पदार्थानां रूपं साक्षाद्विवृण्वती । स्वभावोक्तिश्च जातिश्चेत्याद्या साऽलंकृति- *र्यथा ॥' इति । उपमानुप्रासादयोऽन्येऽप्यलंकारा ज्ञेयाः । अपि च,— रणन्मणिनूपुरं झणझणायमानहारच्छटं कलक्वणितकिङ्किणीमुखरमेखलाडम्बरम् । विलोलवलयावलीजनितमञ्जुशिञ्जारवं न कस्य मनोमोहनं शशिमुख्या हिन्दोलनम् ॥ शशिमुख्या हिन्दोलनं कस्य कामिनो मनोमोहनं न, मनो मानसं मोहयति तदेतादृशं न ? अपि तु सर्वस्यापीति यावत् । किम्भूतम् ? रणन्तो मणयो ययोस्ते रणन्मणी, रणन्मणी नूपुरे यत्र तत् । झणझणायमाना हारच्छटा यत्र । इत्यादी- नामान्दोलनविशेषणत्वम् । अथवा क्रियाविशेषणानि । यद्वा,—शशिमुख्या रणन्नू- पुरादिभ्यस्य मनोमोहनं नेति प्रत्येकमत्र विधिः । तदा दोलनाशे प्रचण्डमन्थाने स्परगम् । 'रण शब्दे' । 'झणझणायमानं' इत्यादि शब्दानुकरणम् । अत्राप्यनुप्रास- जात्याद्याः शब्दार्थालंकारा ज्ञेयाः । विदूषकः— भोः ! सूत्रकारस्त्वम् । अहं पुनर्वृत्तिकारो भूत्वा विस्तरेण वर्णयामि । सूचनाद्धि सूत्रत्वं भवतीति भावः । अत एव तल्लक्षणमुक्तमभियुक्तैः— 'अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ॥' इति ।

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ६७ उत्तरिट्टिअथणग्गब्भारचेपिअं चरणपंकआण जुअं । पुक्कारइ व मअणं रणंतमणिणेउररवेण ॥ ३३ ॥ हिंदोलणलीलाललणलंपडं रह चकयकलं रमणं । किलिकिलइ व सहरिसं कंचीमणिकिंकणिरवेण ॥ ३४ ॥ तारंदोलणहेलामलंतसरिअच्छलेण से हारो । विक्किरइ व कुसुमाउहणरवइणो कित्तिवल्लीओ ॥ ३५ ॥ संमुहपवणपओहिययरिल्लदरदंसिआई अंगाई । हक्कारिऊण मअणं पासम्मि णिवेसअंति व ॥ ३६ ॥ ताडंकजुअं गंटेसु बहलघुसिणेसु घडणलीलाहिं । देइ व दोलंदोलणरेहाओ गणणकोट्टेण ॥ ३७ ॥ उत्तरिखितस्तनप्राग्भारपीडितं चरणपङ्कजयुगं तस्याः । पूत्कारयतीव मदनं रणन्मणिनूपुररवेण ॥ एतन्मणिनूपुररवश्रवणसमकालमेव रागिणां मदनकृता मनोविद्रुदना भवतीति भावः । अत्रापि जात्युत्प्रेक्षे अलङ्कारौ । हिन्दोलनलीलाललनलम्पटं चक्रवकुलं रमणम् । किलिकिलायतीव सहर्षं काञ्चीमणिकिङ्किणीरवेण ॥ अत्रापि किलिकिलायति शब्दानुकरणम् । रमणं जपनम् । दोलान्दोलनलीलामलत्सरिदाच्छलेनास्या हारः । विसारयतीव कुसुमायुधनरपतेः कीर्तिवल्लीः ॥ सरित् मुक्तापङ्क्तिः । अत्रोत्प्रेक्षालेङ्कारः । संमुखपवनप्रेरितोपरिग्रहे दरदर्शिताम्यङ्गानि । आह्वाय मदनं पार्श्वे निवेशयन्तीव ॥ अत्रापि स एवालङ्कारः । ताटङ्कयुगं गण्डयोर्बहलघुसृणसंर्घटनलीलाभिः । ददातीव दोलान्दोलनरेखा गणनाकोष्ठकेन ॥ अत्राप्युत्प्रेक्षालङ्कारः । १ "उत्तरिट्ठिअथणवग्गभारचेपिअं" इति रीशपाठः । २ 'दोलंदोलन' इति टी० पाठः ।

६८ | कर्पूरमञ्जरी

णअणाईं पसइसरिसाईं झत्ति फुल्लाईं कोदूहलेण । अप्पेंति व कुवलअसिलिम्मुहे पंचवाणस्स ॥ ३८ ॥ दोलारअविच्छेओ कहं पि मा होदि इत्ति पडइ व । पिट्ठिम्मि वेणिदंडो मम्महचम्मट्टिआअंतो ॥ ३९ ॥ इअ एआई विलासुज्जलाईं दोलापवंचचरिआईं । कस्स ण लिहइ व चित्ते णिउणं कंदप्पचित्तअरो ॥ ४० ॥ राजा—(सविषादम् ।) ²अंवइण्णा कप्पूरमंजरी ? रिक्ता दोला, रित्तं अ मज्झ चित्तं, रित्ताईं दंसणुस्सुअजणणअणाईं । विदूषकः—ता विज्जलेह व खणदिट्ठणट्ठा । नयने प्रसृतिसदृशे झटिति फुल्ले कौतूहलेन । अर्पयत इव कुवलयशिलीमुखे पञ्चबाणस्य ॥ कुवलये एव शिलीमुखौ शरौ । कुसुमशरत्वादस्येति भावः । रूपकमुत्प्रेक्षा चालंकारः । तल्लक्षणं तु पूर्वोक्तमेव । दोलारसविच्छेदः कथमपि मा भवत्विति पततीव । पृष्ठे वेणिदण्डो मन्मथचर्मयष्टिकायमानः ॥ अत्रापि रूपकोत्प्रेक्षे । इत्येतानि विलासोज्ज्वलानि दोलाप्रपञ्चचरितानि । कस्य न लिखति चित्ते निपुणः कंदर्पचित्रकरः ॥ इत्यमुना प्रकारेणैतानि दोलाप्रपञ्चचरितानि कर्मभूतानि कंदर्पचित्रकरः कर्ता कस्य कामिनश्चित्ते न लिखति ? अपि तु सर्वस्यापीत्यर्थः । किंभूतानि ? विलासा उज्ज्वलाः शुचयो येषु तानि । विलास उज्ज्वलश्च येषु तानीति वा । 'शृङ्गारः शुचि- रुज्ज्वलः' इति कोषात् । अत्र रूपकम् । राजा— कथमवतीर्णा कर्पूरमञ्जरी ? रिक्ता दोला, रिक्तं च मम चित्तम्, रिक्तानि दर्श- नोत्सुकानि मम नयनानि । विदूषकः— तद्विद्युल्लेखेव क्षणदृष्टनष्टा । १ 'इह चित्ते' इति टीकापाठः । २ 'कथमवइण्णा' इति टीकाभिमतः पाठः ।

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ६९ राजा—मा एवं भण । हरिअंदपुरी व दिट्ठा पणट्ठा अ । ( स्मृतिनाटिकेन । ) मंजिट्ठी ओट्ठमुद्दा णवघडिसुवण्णगुज्जला अंगलट्ठी दिट्ठी वालेंदुलेहाधवलिमजअणी कुंतला कज्जलाहा । इत्थं वण्णाण रेहा विहरइ हरिणीचंचलच्छी अ एसा कंदप्पो ^२जायदप्पो जुअजणजअणे पुण्णलक्खो ^३विभाइ ॥४२॥ राजा— मैवं भण ! हरिश्चन्द्रपुरीव दृष्टा प्रनष्टा च । स्मृतीरिति । स्मृतिलक्षणमुक्तं प्राक् । मंजिट्ठी इति । माञ्जिष्ठी ओष्ठमुद्रा नवघटनसुवर्णोज्ज्वलाङ्गयष्टि- र्दृष्टिर्बालेन्दुरेखाधवलिमजयिनी कुन्तलाः कज्जलाभाः । इत्थं वर्णानां रेखा विहरति हरिणीचञ्चलाक्षी चैषा कन्दर्पो दीर्घदर्पो युवजनजये पूर्णलक्ष इव भाति ॥ माञ्जिष्ठीत्यनेन मञ्जिष्ठानिष्ठरक्ततानिशमयवत्पमयोष्ठमुद्रायां व्यज्यते । नवा घटना यस्येति बहुव्रीहिः । तथा च तादृशस्वर्णनिर्मितत्वान्निश्चयस्तदतिशयवत्त्वमङ्गेषु व्यज्यते। यष्टिरूपरेख च तन्निष्ठाधिककृशत्वमङ्गेषु द्योत्यते । 'इन्दुरेखा' इत्यनेन चारुलङ्घित्वं ज्ञाय्यते । 'कज्जलाभा' इत्यनेन कज्जलनिष्ठनीलिमातिशयवत्त्वं कुन्तलेष्वभिव्यज्यते । अथवा कज्जले आभा येषामिति विपर्यासोपमा, तल्लक्षणं काव्यादर्शो दण्डिनोक्तम् (२।१७) 'सा प्रसिद्धिविपर्यासाद्विपर्यासोपमोच्यते ।' इति । इत्थमनिर्वचनीयाः । 'रेखा'पदेन शोभापरम्परानिष्ठोऽतिशयो विशिष्यो लक्ष्यते । दीर्घो दर्पोऽस्यास्तीति दीर्घदर्पः । अनेन च लक्ष्यसाधनीकरणे क्लेशलेशस्याप्यभावात्प्रकर्षवत्त्वेऽपि न क्षीण इति भावः । पूर्णलक्ष्यत्वं स्वाधीनं यावल्लक्ष्यत्वमेव । अत्रापि रूपकोपमोत्प्रेक्षानुक्रमलक्षणाः शब्दार्थालङ्कारा ज्ञेयाः । १ 'नवघटनसुवर्णगुज्जला' इति टीकासम्मतः पाठः । २ 'दीर्घदप्पो' इति टीकानुसारी पाठः । ३ 'व्व भादि' टीकापाठः ।

७० कर्पूरमञ्जरी विदूषकः— एदं तं मरगअपुंजं । इह उवविसिअ पिअवअस्सो पडिवालिदु तं । सञ्झा वि संणिहिदा वट्टदि । ( उभौ तथा कुरुतः । ) राजा— अइसिसिरं पि हिमार्णि संतावदाइणिं मज्झण्णवेलं अणु- हवामि । विदूषकः— ता लच्छीसहअरो खणं चिट्ठदु देवो, जाव अहं सिसि- रोवआरसामग्गिं संपादेमि । ( इति नाट्येन निष्क्रम्य पुरोऽवलोक्य च । ) किं पुण एसा विअक्खणा इदो णिअडिआ आगच्छदि । राजा— संणिहिदो सकेदकालो कहिदो $^१$मंतीहिं पि । ( स्मृत्वा । मदनावस्थामभनीय । ) किसलअकरचरणा वि हु कुवलअणअणा मिअंकवअणा वि । अहह णवचंपअंगी तह वि हु तावेइ अच्चरिअं ॥ ४२ ॥ विदूषकः— एतत्तन्मरकतपुञ्जम् । इहोपविश्य प्रियवयस्यः प्रतिपालयतु ताम् । संध्यापि संनिहिता वर्तते । वयस्येति समुद्दिष्टः । 'विदूषकेण वक्तव्यो वयस्येति च भूपतिः ।' इत्युक्तेः । राजा— अतिशिशिरामपि हिमानीं संतापदायिनीं ( मध्याह्नवेलां ) अनुभवामि । 'हिमानी हिमसंहति ' इति त्रिकाण्डी । विदूषकः— तल्लक्ष्मीसहचरः क्षणं तिष्ठतु देवः, यावदहं शिशिरोपचारसामग्रीं संपादयामि । किं पुनरेषा विचक्षणा इतो निकटा आगच्छति । तल्लक्ष्मीः तत्कान्तिः, तन्मात्रसहाय इत्यर्थः । राजा— सन्निहितः संकेतकालः कथितो मन्त्रिभ्यामपि । किसलयकरचरणापि खलु कुवलयनयना मृगाङ्कवदनापि। अहह नवचम्पकाङ्गी तथापि तापयत्याश्चर्यम् ॥ १ 'सहीहिं' इति पाठः ।

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ७१ विदूषकः— ( सम्यगवलोक्य । ) अहो, विअक्खणा सिसिरोवआरेसा- मग्गीसहिदा आवदा । ( तत प्रविशति शिशिरोपचारसामग्रीसहिता विचक्षणा । ) विचक्षणा— ( परिक्रम्य । ) अहो, पिअसहीए महंतो खु विरहदा- हज्जरो । विदूषकः— ( उपसृत्य । ) भोदि ! किं एदं ! विचक्षणा—सिसिरोवआरसामग्गी । विदूषकः—कस्स कदे ? अत्रापि छेकानुप्रासविभावना रूपका ऽहेतुसङ्कररूपा शब्दार्थालङ्कारा ऊह्या । विभावनालक्षणमुक्तमभियुक्तै —'कारणाभावेऽपि कार्योत्प्नेशे विभावना' इति । अहेतुलक्षणमप्युक्तम्—'कारणे सत्यपि कार्याभावोऽहेतु' इति । अन्येव सञ्ज्ञा विशेषोक्तिरिति काव्यप्रकाशे । सङ्करलक्षणमप्युक्तम्—'स्वातन्त्र्येणाङ्गभावेन गदाद्ये- नेऽप्येन वाऽलङ्काराणामेकत्रोपस्थानं सङ्कर' इति । विदूषकः— अये, विचक्षणा शिशिरोपचारसामग्रीसहितहस्तागता । 'नानुचितस्य पात्रस्य प्रवेश' इति पूर्वमेव विदूषकमुखेन सूचनम् । विचक्षणा— अहो, प्रियसख्या महान्खलु विरहदाहज्वर । विदूषकः— भवति ! किमेतत् ? विचक्षणा— शिशिरोपचारसामग्री । विदूषकः— कस्य कृते ? १ 'सामग्गीसहिदहत्था' इति टीकानुगुण पाठः ।

७२ कर्पूरमञ्जरी विचक्षणा—पिअसहीए कदे । विदूषकः—ता मह वि अद्धं देहि । विचक्षणा—किं णिमित्तं ? विदूषकः—महाराअस्स कदे । विचक्षणा—कि पुण कारणं तस्स ? विदूषकः—कप्पूरमंजरीए वि कि ? विचक्षणा—किं ण जाणासि महाराअस्स दंसणं ? विदूषकः—तुवं पि किं ण जाणासि महाराअस्स कप्पूरमंजरीए दंसणं ? ( इत्युभौ हसतः । )

विचक्षणा— प्रियसख्याः कृते । विदूषकः— तन्माप्यर्धं देहि । विचक्षणा— किं निमित्तम् ? विदूषकः— महाराजस्य कृते । विचक्षणा— किं पुनः कारणं तस्य ? विदूषकः— कर्पूरमञ्जर्या अपि किम् ? कारणमिति पूर्वतनाध्याहारः । विचक्षणा— किं न जानासि महाराजस्य दर्शनम् ? विदूषकः— त्वमपि किं जानासि महाराजस्य कर्पूरमञ्जर्या दर्शनम् ?