काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

? No, सis not there. Wait, is thatस? It's: चे त् त त् स म? No, look at त्क: Wait, look at ठकोऽपवादःin line 13:ठ को ऽ प वा दः Look atत्कinऐकान्यिकः: ऐ का न्यि कः In line 6: चे-त्त-त्स? Wait, is it चेत्तत्समध्ययनविषयं? Look at character 3: त् character 4:स? character 5: म? Wait! Could it be चेत्तत् समाध्ययनविषयं? No, no aa matra. Wait, look at चेत्तत्समध्ययनविषयं- yes, it looks remarkably likeचेत्तत्समध्ययनविषयं! Wait, could it be चेत्तदध्ययनविषयं? If it were चेत्तदध्ययनविषयं, there would be चे त्त द ध्य... but there are two extra letters between त्तandध्य! Those letters are clearly सandम, or

३८८ ॥ काशिका ॥ ४ । ४ ॥ ठञेव कस्मान्नोच्यते नह्यत्र ठञष्ठञो वा विशेषोऽस्ति । मांसौदनग्रहणं संघात- विगृहीतार्थं केचिदिच्छन्ति । तत्र वृद्धाभावो विशेषः । श्रौदनिकः । श्रौदनिकी ॥ भक्तादणन्यतरस्याम् ॥ ६८ ॥ भक्तशब्दादण् प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्यां तदस्मै दीयते नियुक्तमित्येत- स्मिन्विषये । ठञोऽपवादः । पक्षे सोऽपि भवति । भक्तमस्मै दीयते नियुक्तं, भाक्तः । भाक्तिकः ॥ तत्र नियुक्तः ॥ ६९ ॥ तत्रेति सप्तमीसमर्थाद्युक्त इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । नि- युक्तो ऽधिकृतो व्यापारित इत्यर्थः । शुल्कशालायां नियुक्तः, शौल्कशालिकः । आकरिकः *। आपणिकः । गौल्मिकः । दौवारिकः ॥ अगारान्ताट्ठन् ॥ ७० ॥ अगारशब्दान्तात्प्रातिपदिकाट्ठन् प्रत्ययो भवति तत्र नियुक्त इत्येतस्मि- न्विषये । ठकोऽपवादः । देवागारे नियुक्तो, देवागारिकः । कोष्ठागारिकः । भाण्डागारिकः ॥ अध्यायिन्यदेशकालात् ॥ ७१ ॥ तत्रेत्येव । सप्तमीसमर्थाददेशवाचिनः प्रातिपदिकादकालवाचिनश्चा- ध्यायिन्यभिधेये ठञ् प्रत्ययो भवति । यदध्ययनस्य यो देशकालौ । शास्त्रेण प्रतिषिद्धौ तावदेशकालशब्देनोच्येते तत इदं प्रत्ययविधानम् । श्मशाने ऽधीते, श्मशानिकः । चातुष्पथिकः । अकालात् । चतुर्दश्यामधीते, चातुर्दशिकः । आमावास्यिकः अदेशकालादिति किम् । सुप्ते ऽधीते । पूर्वाह्णे ऽधीते ॥ कठिनान्तप्रस्तारसंस्थानेषु व्यवहरति ॥ ७२ ॥ तत्रेत्येव । कठिनशब्दान्तात्सप्तमीसमर्थात् प्रस्तारसंस्थानशब्दाभ्यां च ठञ् प्रत्ययो भवति व्यवहरतीत्येतस्मिन्नर्थे । व्यवहारः क्रियातन्त्रम् । यद्वा लौकिकव्यवहार इति । वंशकठिने व्यवहरति, वांशकठिनिकः । वार्त्रकठिनिकः, प्रास्तारिकः । सांस्थानिकः ॥ निकटे वसति ॥ ७३ ॥ निकटशब्दात्सप्तमीसमर्थाद्वसतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । यस्य शास्त्रतो निकटवासस्तन्नायं विधिः । चारण्यकेन भिक्षुणा नामात्रक्रोशे वस्त- व्यमिति शास्त्रम् । निकटे वसति, नैकटिको भिक्षुः ॥

• आकरिक इति पा० २ ।

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥ ३६९ आवसथात् ष्ठल् ॥ ७४ ॥ तत्रेत्येव । आवसथशब्दात्सप्तमीसमर्थाद् वसतीत्येतस्मिन्नर्थे ष्ठल् प्रत्ययो भवति । लकारः स्वरार्थः । षकारो ङीबर्थः । आवसथे वसति, आव- सथिकः । आवसथिकी । ठञः पूर्वो ऽवधिरतः परमन्यः प्रत्ययो विधीयते ॥ प्राग्घिताद्यत् ॥ ७५ ॥ तस्मै हितमिति वक्ष्यति । प्रागेतस्माद्धितसंबन्धवाक्यादित ऊर्ध्वमनुक्र- मिष्यामो यत्प्रत्ययस्तेष्वधिकृतो वेदितव्यः । वक्ष्यति । तद्वहति रथयुगप्रास- ङ्गम् । रथ्यः । युग्यः । प्रासङ्ग्यः ॥ तद्वहति रथयुगप्रासङ्गम् ॥ ७६ ॥ तदिति द्वितीया समर्थेभ्यो रथयुगप्रासङ्गेभ्यो वहतीत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्र- त्ययो भवति । रथं वहति, रथ्यः । युग्यः । प्रासङ्ग्यः । रथसीताहलेभ्यो यद्वि- धाविति तदन्तविध्युपसंख्यानात् परमरथ्य इत्यपि भवति ॥ धुरो यड्ढकौ ॥ ७७ ॥ तद्वहतीत्येव । धुर् इत्येतस्माद् द्वितीयासमर्थाद्वहतीत्येतस्मिन्नर्थे यत् ढक् इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः । धुरं वहति, धुर्यः । धौरेयः ॥ खः सर्वधुरात् ॥ ७८ ॥ तद्वहतीत्येव । सर्वधुराशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद्वहतीत्येतस्मिन्नर्थे खः प्रत्ययो भवति । सर्वधुरां वहति, सर्वधुरीणः । स्त्रीलिङ्गे न्याय्ये सर्वधुरादिति प्रातिपदिकमात्रापेक्षो निर्देशः । ख इति योगविभागः कर्त्तव्य इष्टसंग्रहार्थः । उत्ताधुरीणः । दक्षिणाधुरीणः ॥ एकधुराल्लुक् च ॥ ७९ ॥ तद्वहतीत्येव । एकधुराशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद्वहतीत्येतस्मिन्नर्थे खः प्रत्ययो भवति तस्य लुग्भवति । वचनसामर्थ्यात्पक्षे लुग्विधीयते । एकधुरां वहति, एकधुरीणः । एकधुरः ॥ शकटादण् ॥ ८० ॥ तद्वहतीत्येव । शकटशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद्वहतीत्येतस्मिन्नर्थे ऽण् प्रत्ययो भवति । शकटं वहति, शाकटो गौः । हलसीराट्ठक् ॥ ८१ ॥ तद्वहतीत्येव । हलसीरशब्दाभ्यां द्वितीयासमर्थाभ्यां वहतीत्येतस्मि- न्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । हलं वहति, हालिकः । सैरिकः ॥ २४

३३० ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥ संज्ञायां जन्याः ॥ ८२ ॥ तद्वहतीत्येव । जनीशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद्वहतीत्येतस्मिन्नर्थे यत् प्रत्य- यो भवति समुदायेन चेत्संज्ञा गम्यते । जनीं वहति, जन्या जामातुर्वयस्या । सा हि विहारादिषु जामातृसमीपं प्रापयति । जनी वधूरुच्यते । विध्यत्यधनुषा ॥ ८३ ॥ तदिति द्वितीयासमर्थाद् विध्यतीत्येतस्मिन्नर्थे यत् प्रत्ययो भवति न चेद्धनुष्करणं भवति । पादौ विध्यन्ति, पद्याः शर्कराः । उरव्याः कण्टकाः । अधनुषेति किम् । पादौ विध्यति धनुषा । नन्वसमर्थत्वादनाभिधानाच्च प्रत्ययो न भवति । नहि धनुषा पद्या इत्युक्ते विवक्षितोर्थः प्रतीयते । एवं तर्हि धनु- ष्प्रतिषेधेन व्यधनक्रिया विशेष्यते यस्यां धनुष्करणं न संभाव्यते इति । तेनेह न भवति चौरं विध्यति शत्रुं विध्यति देवदत्त इति ॥ धनगणां लब्धा ॥ ८४ ॥ तदित्येव । धनगणशब्दाभ्यां द्वितीयासमर्थाभ्यां लब्धेत्येतस्मिन्नर्थे यत् प्रत्ययो भवति । धन्यः । गण्यः । लब्धेति तृचंतं, तेन द्वितीया समर्था विभ- क्तिर्युज्यते ॥ अन्नान्नः ॥ ८५ ॥ अन्नशब्दात्तदिति द्वितीयासमर्थाल्लब्धेत्येतस्मिन्नर्थे णः प्रत्ययो भवति । अन्नं लब्धा, आन्नः ॥ वशं गतः ॥ ८६ ॥ वशशब्दात्तदिति द्वितीयासमर्थाद्गत इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भव- ति । वशं गतः, वश्यः । कामप्राप्तो विधेय इत्यर्थः ॥ पदमस्मिन् दृश्यम् ॥ ८७ ॥ निर्देशादेव प्रथमा समर्थविभक्तिः । पदशब्दात्प्रथमासमर्थाद् दृश्यार्थो- पाधिकादस्मिन्निति सप्तम्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति । पदं दृश्यमस्मिन्, पद्यः कर्दमः । पद्याः पांसवः । शक्यार्थे कृत्यः । शक्यते यस्मिन् पदं द्रष्टुं प्रतिमु- द्रोत्पादनेन स पद्यः कर्दमः । कर्दमस्यावस्थोच्यते नातिद्रवो नातिशुष्क इति ॥ मूलमस्याबर्हि ॥ ८८ ॥ मूलशब्दात्प्रथमासमर्थादाबर्हीत्येवमुपाधिकादस्येति षष्ठ्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति । मूलमेषामाबर्हि मूल्यो माषः । मूल्या मुद्गाः । बर्ह उद्दामे, येषां मूल- माबर्ह्यते उत्पाट्यते ते मूल्याः, सुष्ठु निष्पक्वाः । मूलोत्पाटनेन विना ग्रहीतुं न शक्यन्ते इत्यर्थः ॥

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥ ३७१ संज्ञायां धेनुष्या ॥ ८९ ॥ धेनुष्येति निपात्यते संज्ञायां विषये । संज्ञायहणमभिधेयनियमार्थम् । धेनोः ष्ठुगागमो यश्च प्रत्ययः । अन्तोदात्तोऽपि ह्ययमिष्यते । या धेनुरुत्तमर्णाय वत्सप्रदानाद्दोहनार्थं दीयते सा धेनुष्या । पीतदुग्धेति यस्याः प्रसिद्धिः । धेनुष्यां भवते ददामि ॥ गृहपतिना संयुक्ते ञ्यः ॥ ९० ॥ निर्देशायदेव तृतीया समर्थविभक्तिः । गृहपतिशब्दात्तृतीयासमर्थात्संयु- क्तइत्येतस्मिन्नर्थे ञ्यः प्रत्ययो भवति । गृहपतिना संयुक्तः, गार्हपत्योऽग्निः । अन्यस्यापि गृहपतिना संयोगो ऽस्ति तत्र संज्ञाधिकारादतिप्रसङ्गनिवृत्तिः ॥ नौवयोधर्मविषमूलमूलसीतातुल़ाभ्यस्तार्यतुल्यप्रा- प्यवध्यानाम्यसमसमितसम्मितेषु ॥ ९१ ॥ नावादिभ्यो ऽष्टभ्यः शब्देभ्यो ऽष्टस्वेव तार्यादिष्वर्थेषु यथासंख्यं यत्प्र- त्ययो भवति । प्रत्ययार्थद्वारेण तृतीया समर्थविभक्तिर्लभ्यते । नावा तार्यं, नाव्यमुदकम् । नाव्‍या नदी । शख्यार्थे रूत्यः । वयसा तुल्यो, वयस्यः सखा । संज्ञाधिकारो ऽभिधेयनियमार्थः । तेन वयसा तुल्ये शत्रौ न भवति । धर्मेण प्राप्यं, धर्म्यम् । ननु च धर्मादनपेतइति वक्ष्यमाणेनैव सिद्धम् । नैतदस्ति । धर्मे यदनुवर्तते तद्धर्मादनपेतमित्युच्यते । फलं तु धर्मादपेत्येव कार्यविरोधि- त्वादधर्मस्य । विषेण वद्यो, विष्यः । विषेण वधमर्हतीत्यर्थः । मूलेनानाम्यं, मूल्यम् । अनाम्यमभिभवनीयम् । पटादीनामुत्पत्तिकारणं मूलं तेन तदभि- भूयते शेषी क्रियते । मूल्यं हि सगुणं मूलं करोति । पोरदुपधादिति यति प्राप्ते चानाम्यामिति निपातनाद् ण्यत् । मूलेन । समो, मूल्यः पटः । उपा- दानेन समानफल इत्यर्थः । सीतया समितं, सीत्यं क्षेत्रम् । समितं संगतमि- त्यर्थः ॥ रथसीताहलेभ्यो यद्विधाविति तदन्तविधिरपीष्यते ॥ परमसीत्यम् । उत्तमसीत्यम् । द्विसीत्यम् । त्रिसीत्यम् । तुलया संमितं, तुल्यम् । संमितं समानं सदृशमित्यर्थः । यथा तुला परिच्छिनत्ति परमेवं तदपीति ॥ धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते ॥ ९२ ॥ निर्देशायदेव पञ्चमी समर्थविभक्तिः । धर्मादिभ्यः पञ्चमीसमर्थेभ्यो ऽनपेतइत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । धर्मादनपेतं, धर्म्यम् । पथ्यम् । अर्थ्यम् । न्याय्यम् । संज्ञाधिकारादभिधेयनियमः ॥ छन्दसो निर्मिते ॥ ९३ ॥ प्रत्ययार्थसामर्थ्याल्लभ्या समर्थविभक्तिः । छन्दःशब्दात्तृतीयासमर्थाद्भि-

४७२ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥ र्निर्मितइत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । निर्मित उत्पादितः । छन्दसा निर्मित,- श्छन्दस्यः । छन्दसा कृत इत्यर्थः । इच्छापर्यायश्छन्दःशब्द इह गृह्यते ॥ उरसो ऽण् च ॥ ९४ ॥ उरःशब्दात्तृतीयासमर्थान्निर्मित इत्येतस्मिन्नर्थे ऽण् प्रत्ययो भवति चका- राद्यच्च । उरसा निर्मित, औरसः पुत्रः । उरस्यः पुत्रः । संज्ञाधिकारादभि- धेयनियमः ॥ हृदयस्य प्रियः ॥ ९५ ॥ निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । हृदयशब्दात्षष्ठीसमर्थात् प्रिय इत्येतस्मि- न्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । हृदयस्य प्रियो, हृद्यो देशः । हृद्यं वनम् । संज्ञा- धिकारादभिधेयनियमः । इह न भवति हृदयस्य प्रियः पुत्र इति ॥ बन्धने चर्षौ ॥ ९६ ॥ हृदयस्येत्येव । बन्धनइति प्रत्यया

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥ ३७३ भक्तात्खः ॥ १०० ॥ भक्तशब्दात् खः प्रत्ययो भवति तत्र साधुरित्येतस्मिन्विषये । यतोप- वादः । भक्ते साधुः, भाक्तः शालिः । भाक्तास्तण्डुलाः ॥ परिषदो ण्यः ॥ १०१ ॥ परिषच्छब्दाद् ण्यः प्रत्ययो भवति तत्र साधुरित्येतस्मिन्विषये । यतोपवादः । परिषदि साधुः, पारिषद्यः ॥ णप्रत्ययोऽप्यत्रेष्यते ॥ तदर्थं योग- विभागः क्रियते । परिषदो णो भवति । परिषदि साधुः, पारिषदः ॥ कथादिभ्यष्ठक् ॥ १०२ ॥ कथादिभ्यः शब्देभ्यष्ठक् प्रत्ययो भवति तत्र साधुरित्येतस्मिन्विषये । यतो- पवादः । कथायां साधुः, काथिकः । वैकथिकः । कथा । विकथा । वितण्डा । कुष्ट- चित् । जनवाद । जनेवाद । वृत्ति । सङ्ग्रह । गुण । गण । आयुर्वेद । कथादिः

३७४ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥ समानोदरे शयित ओ चोदात्तः ॥ १०८ ॥ समानोदरशब्दात्सप्तमीसमर्थाच्छयित इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति ओकारश्चोदात्तः । शयितः स्थित इत्यर्थः । समानोदरे शयितः, समानोदर्यो भ्राता ॥ सोदराद्यः ॥ १०९ ॥ सोदरशब्दात्सप्तमीसमर्थात् शयित इत्येतस्मिन्नर्थे यः प्रत्ययो भवति । विभाषोदरइति सूत्रेण यकारादौ प्रत्यये विवक्षिते प्रागेव समानस्य सभावः । समानोदरे शयितः, सोदर्यो भ्राता । ओचोदात्त इति नानुवर्त्तते । यकारे स्वरः ॥ भवे छन्दसि ॥ ११० ॥ तत्रेत्येव । सप्तमीसमर्थाद्भव इत्येतस्मिन्नर्थे छन्दसि विषये यत्प्रत्ययो भवति । अणादीनां घादीनां चापवादः । सतिदर्शने ते ऽपि भवन्ति, सर्व- विधीनां छन्दसि व्यभिचारात् । मेध्याय च विद्युत्याय च नमः । आपादपरि- समाप्तेश्छन्दोधिकारो, भवाधिकारश्च समुद्रादाहु रिति यावत् ॥ पाथोनदीभ्यां ड्यण् ॥ १११ ॥ पाथश्शब्दान्नदी शब्दाच्च ड्यण् प्रत्ययो भवति । तत्र भव इत्येतस्मि- न्नर्थे । यतोपवादः । पाथसि भवः, पाथ्यो वृषा । नाव्यो गिरो मे प्रयच्छति । पाथो ऽन्तरिक्षम् ॥ वेशन्तहिमवद्भ्यामण् ॥ ११२ ॥ वेशन्तशब्दाद्धिमवच्छब्दाच्चाण् प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मि- न्विषये । यतोपवादः । वैशन्तीभ्यः स्वाहा । हैमवतीभ्यः स्वाहा ॥ स्रोतसो विभाषा डड्ढौ ॥ ११३ ॥ स्रोतश्शब्दाद्विभाषा डत् ढ्य इत्येतौ प्रत्ययौ भवतस्तत्र भव इत्येत- स्मिन्विषये । यतोपवादः । पक्षे सोपि भवति । स्रोतसिभवः, स्रोत्यः । स्रोतस्यः । डड्ढयोः स्वरे विशेषः ॥ सगर्भसयूथसनुताद्यन् ॥ ११४ ॥ सगर्भसयूथसनुतशब्देभ्यो यन् प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मिन्वि- षये । यतोपवादः । स्वरे विशेषः । अनुजाता सगर्भ्यः । अनुसक्षा सयूथ्यः । यो नः सनुत्यः । सर्वत्र समानस्य छन्दसीति सभावः ॥ तुग्राद् घन् ॥ ११५ ॥ तुग्रशब्दाद्घन् प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मिन्विषये । यतोपवादः । त्वमग्ने वृषभस्सुयावाळाम् । अत्राकाणयन्नवरिष्टेषु तुग्र्यन्वः ॥

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥ ३७५ अग्राद्यत् ॥ ११६ ॥ अग्रशब्दाद्यत् प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मिन्विषये । अग्रे भव- मग्र्यम् । किमर्थमिदं यावता सामान्येन यद्विहित एव । घच्छौ चेति वक्ष्यति ताभ्यां बाधा मा भूदिति पुनर्विधीयते ॥ घच्छौ च ॥ ११७ ॥ अग्रशब्दाद् घच्छौ प्रत्ययौ भवतस्तत्र भव इत्येतस्मिन्विषये । अग्रियम् । अग्रीयम् । चकारस्तुयत्प्रत्ययस्यानुकर्षणार्थः । अग्र्यम् । स्वरे विशेषः ॥ समुद्राभ्राद् घः ॥ ११८ ॥ समुद्रशब्दादभ्रशब्दाच्च घः प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मिन्नर्थे । यतोऽपवादः । सामुद्रियाणां नदीनाम् । अभ्रियस्येव घोषः । अभ्रशब्दस्यापूर्व- निपातस्तस्य लक्षणस्य व्यभिचारित्वात् ॥ बर्हिषि दत्तम् ॥ ११९ ॥ भव इति नि

३७६ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥

असुरशब्दात्षष्ठीसमर्थात्स्वमित्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । खञोप- वादः । आसुर्यं वा एतत्पात्रं, यच्चक्रमृतं कुलालकृतम् ॥ मायायामण् ॥ १२४ ॥ असुरशब्दात्षष्ठीसमर्थान्मायायां स्वविशेषे ऽण् प्रत्ययो भवति । पूर्वस्य यतोपवादः । आसुरी माया स्वधया कृतासि ॥ तद्वान्तासामुपधानो मन्त्र इतीष्टकासु लुक् च मतोः ॥ १२५ ॥ तद्वानिति निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । मतुबन्तात्प्रातिपदिकात्प्रथमा- समर्थादासामिति षष्ठ्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति । यत्प्रथमासमर्थमुपधानो मन्त्र- श्चेत्स भवति । यत्तदासामिति निर्दिष्टमिष्टकाश्चेत्ता भवन्ति । लुक्च मतो- रिति प्रकृतिनिर्देशः । इतिकरणस्तत्तच्चेद्विवक्षा । तद्वानित्यवयवेन समुदायो व्यपदिश्यते । वर्चःशब्दो यस्मिन्मन्त्रे ऽस्ति स वर्चस्वान् । उपधीयते येन स उपधानः । शयनवचन इत्यर्थः । वर्चस्वानुपधानमन्त्र आसामिष्टकानामिति विगृह्य यति विहिते मतोर्लुकि कृते वर्चस्या उपदधाति तेजस्या उपदधाति । पयस्याः । रेतस्याः । तद्वानिति किम् । मन्त्रसमुदायादेव मा भूत् । उपधान इति किम् । वर्चस्वामुपस्थानमन्त्र आसामित्यत्र मा भूत् । मन्त्र इति किम् । अङ्गुलिमानुपधानो हस्त आसामित्यत्र मा भूत् । इष्टकास्विति किम् । वर्च- स्वानुपधानो मन्त्र एषां कपालानामित्यत्र मा भूत् । इतिकरणो नियमार्थः । अनेकपदसंभवेऽपि केन चिदेव पदेन तद्वान्मन्त्रो गृह्यते न सर्वेण ॥ अश्विमानण् ॥ १२६ ॥ अश्विशब्दो यस्मिन्मन्त्रे ऽस्ति सोऽश्विमान् । अश्विमच्छब्दादण् प्रत्ययो भवति । पूर्वस्य यतोपवादः । अश्विमानुपधानो मन्त्र आसामिष्टकानामिति विगृह्याणि विहिते तत्र मतुपो लुकि कृते इनण्यनपत्यइति प्रकृतिभावः । आश्विनीरुपदधाति ॥ वयस्यासु मूर्ध्नो मतुप् ॥ १२७ ॥ वयस्वानुपधानो मन्त्रो यासां ता वयस्यास्तास्वभिधेयासु मूर्ध्नो मतुप् प्रत्ययो भवति । पूर्वस्य यतोपवादः । यस्मिन्मन्त्रे वयः शब्दो मूर्धन् शब्दश्च विद्यते स वयस्वानपि भवति मूर्धन्वानपि । यथा मूर्द्धा वयः प्रजापतिश्छन्द इति । तत्र वयस्वच्छब्दादिव मूर्धन्वच्छब्दादपि यति प्राप्ते मतुब् विधीयते । मूर्धन्वतीरुपदधाति । वयस्या एव मूर्धन्वल्यः । वयस्यास्विति किम् । यत्र

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥ ३७७ मुहूर्तशब्द इव केवलो न वयःशब्दस्तच्च मा भूत् । मूर्द्धवत इति वक्तव्ये मूर्द्ध इत्युक्तं मतुपो लुकं भाविनं विसे कृत्वा ॥ मत्यर्थे मासतन्वोः ॥ १२८ ॥ यस्मिन्नर्थे मतुर्विहितस्तस्मिंश्छन्दसि विषये यत्प्रत्ययो भवति मास- तन्वोः प्रत्ययार्थविशेषणयोः । प्रथमासमर्थादस्त्युपाधिकालब्धात् सप्तम्यर्थे च तत्प्रत्ययो भवति । मत्यर्थीयानामपवादः । नभांसि विद्यन्ते यस्मिन्मासे, नभस्यो मासः । सहस्यः । तपस्यः । मधव्यः । नभःशब्दो ऽप्येषु वर्तते । तन्वां खल्वपि । ओजोस्यां विद्यते, ओजस्या तनू रतस्या । मासतन्वोरिति किम् । मधुमता पात्रेण चरति । मासतन्वोरनन्तरार्थे वा । मध्वस्मिवस्ति मध्वस्मि- न्नन्तरमिति वा मध्व्या मासः ॥ लुगकारोकाररेफाश्च वक्तव्याः ॥ * ॥ लुप्ता- वत् । तपश्च तपस्यश्च । नभश्च नभस्यश्च । सहश्च सहस्यश्च । नपुंसक- लिङ्गं छान्दसत्वात् । अकारः । इषो मासः । ऊर्जो मासः । उकारः । शुचि- र्मासः । रेफः । शुक्लो मासः ॥ मधोर्ञ च ॥ १२९ ॥ मधुशब्दान्मत्यर्थे ञः प्रत्ययो भवति चकाराद्याच्च । उपसंख्यानाल्लुक्च । माधवः । मधव्यः । मधुः । तन्वां खल्वपि । माधवा । मधव्या । मधुः । तनूः ॥ ओजसो ऽहनि यत्खौ ॥ १३० ॥ मत्यर्थेत्येव । ओजःशब्दान्मत्यर्थे यत्खौ प्रत्ययौ भवतो ऽहन्यभिधेये । ओजस्यमहः । ओजसीनमहः । वेशोयशआदेर्भागाद्यल् ॥ १३१ ॥ मत्यर्थेत्येव । वेशोयशसी चादौ यस्य प्रातिपदिकस्य तस्माद्वेशोयश- चादेर्भागान्तात्प्रातिपदिकान्मत्यर्थे यल् प्रत्ययो भवति । लकारः स्वरार्थः । वेशोभगो विद्यते यस्य स, वेशोभाग्यः । यशोभाग्यः । वेश इति बलमुच्यते । श्रीकामप्रथवमाहात्म्यवीर्ययशस्सु भगशब्दः । वेशश्चासौ भगश्च श्रीप्रभृतिर्वेशो भगः, सोस्यास्तीति वेशोभाग्यः ॥ ख च ॥ १३२ ॥ वेशोयशआदेर्भागान्तात्प्रातिपदिकान्मत्यर्थे खः प्रत्ययो भवति । योग- विभागो यथासंख्यनिरासार्थ उत्तरोर्थश्च । चकाराद्यत् । वेशोभाग्यः । वेशोभ- गीनः । यशोभाग्यः । यशोभगीनः ॥

पठन्ति! AHA! EUREKA! The main text of this edition reads: Sūtra: सहस्रेण संमितौ घः ॥ १३५ ॥ And the commentary says: के चित्तु संमितेति पठन्ति ।! Because the OTHER reading is संमितेति! And now look at line 11: सहस्रशब्दात्तृतीयासमर्थात्संमितावित्येत-! सं मि ता वि त्ये त-(संमिताव् + इत्येत-) =संमितावित्येत-! Because संमितौin sandhi beforeइतिbecomesसंमिताव् इति->संमितावित्येतस्मिन्नर्थे! GENIUS! That explains EVERYTHING! 1. Sūtra : सहस्रेण संमितौ घः ॥ १३५ ॥ 2. Line :सहस्रशब्दात्तृतीयासमर्थात्संमितावित्येत- 3. Line :स्मिन्नर्थे घः प्रत्ययो भवति । संमितस्तुल्यः सदृशः । अयमग्निः सहस्रियः । 4. Line :सहस्रतुल्य इत्यर्थः । के चित

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥ ३७९ यञ्शब्दो निवृत्तः। मधुशब्दान्मयडर्थे यत्प्रत्ययो भवति। मधव्यान् स्तो- कान्। मधुमयानित्यर्थः ॥ वसोः समूहे च ॥ १४० वसुशब्दात्समूहे वाच्ये यत्प्रत्ययो भवति चकारान्मयडर्थे च। यथायोगं समर्थविभक्तिः। वस्यः समूहः। मयडर्थो वा ॥ अक्षरसम्हे छन्दसः स्वार्थेऽ- यसङ्ख्यानम् ॥ * ॥ ओश्रावयेति चतुरक्षरम्। अस्तु श्रौषडिति चतुरक्षरम्। यजेति द्वयक्षरम्। ये यजामहइति पञ्चाक्षरम्। द्वयक्षरो वषट्कारः। एष वै सप्तदशाक्षरश्छन्दस्यः प्रजापतिर्यज्ञो मन्त्रे विहितः। सप्तदशाक्षराण्येष छन्दस्य इत्यर्थः। छन्दःशब्दादक्षरसमूहे वर्तमानात्स्वार्थे यत्प्रत्ययः॥ वसुशब्दादपि बहुलक्यः ॥ * ॥ हस्तौ गृहीतस्य बहुभिर्वसव्यैः। वसुभिरित्यर्थः। अग्निरीशे वसव्यस्य। वसोरीत्यर्थः ॥ नक्षत्राद् घः ॥ १४१ ॥ नक्षत्रशब्दात्तुः प्रत्ययो भवति स्वार्थे। समूहमिति नानुवर्तते। नक्षत्रि- येभ्यः स्वाहा ॥ सर्वदेवात्तातिल् ॥ १४२ ॥ सर्वदेवशब्दाभ्यां तातिल् प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये स्वार्थिकः। सर्वतातिः। देवतातिः ॥ शिवशमरिष्टस्य करे ॥ १४३ ॥ करोतीति करः प्रत्ययार्थः। तत्सामर्थ्यलभ्या षष्ठी समर्थविभक्तिः। शिवादिभ्यः शब्देभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः कर इत्येतस्मिन्नर्थे तातिल् प्रत्ययो भवति। शिवं करोतीति, शिवतातिः। शंतातिः। अरिष्टतातिः ॥ भावे च ॥ १४४ ॥ भावे चार्थे छन्दसि विषये शिवादिभ्यस्तातिल् प्रत्ययो भवति। शिव- स्य भावः, शिवतातिः। शंतातिः। अरिष्टतातिः। इतः पूर्वोऽवधिरतः। पर- मन्यः प्रत्ययो ऽधिक्रियते ॥ इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ समाप्तश्च चतुर्थो ऽध्यायः ॥ ॥ शुभम् ॥

३८० ॥ काशिका ॥ ५ ॥ १ ॥ ॥ पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ प्राक् क्रीताच्छः ॥ १ ॥ तेन क्रीतमिति वक्ष्यति, प्रागेतस्मात्क्रीतसंशब्दनाद्यानित ऊर्ध्वमनुक्र- मिष्यामश्छप्रत्ययस् त्वधिकृतो वेदितव्यः । वक्ष्यति । तस्मै हितमिति । वत्से- भ्यो हितो, वत्सीयो गोधुक् । करभीय उष्ट्रः । शकरभीयः । श्ववत्सीयः । चार्था- वधित्वेन गृहीतः, न प्रत्ययः । तेन प्राक् ठञः छ इति नोक्तम् ॥ उगवादिभ्यो यत् ॥ २ ॥ प्राक् क्रीतादित्येव । उवर्णान्तात्प्रातिपदिकाद्गवादिभ्यश्च यत्प्रत्ययो भवति । प्राक्क्रीतीयेष्वर्थेषु । छस्यापवादः । शङ्कव्यं दारु । पिचव्यः कार्पासः । कमण्डलव्या मृत्तिका * । गवादिभ्यः खल्वपि । गव्यम् । हविष्यम् । सनङ्गु- र

त्सीयः"? No, wait: "वत्सेभ्यो हितो गोधुक्, वत्सीयः ।" Then what is the next example? Wait! For "वत्स", is it "वत्सीयः"? And "अवत्सीयः"? Wait! Panini 5.1.5 "तस्मै हितम्": Under 5.1.5, छ comes by mahavibhasha / default: "वत्सेभ्यो हितो गोधुक् वत्सीयः।" Then what is the next? Wait! 5.1.5 Kashika: "तस्मादिति चतुर्थीसमर्थाद्धितमित्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति। वत्सेभ्यो हितो गोधुक् वत्सीयः। अवत्सीयः। पटव्यम्। गव्यम्। हविष्यम्। अपूप्यम्। अपूपीयम्।" Wait, why "अवत्सीयः"? "वत्सीयः। अवत्सीयः।" - wait! In some texts: "अवत्सीयः" - wait, is it "भवत्सीयः"?? Wait! "भवते हितम्" -> भवत् + छ = भवत्सीयः!! YES!! "भवते हितं भवत्सीयः"! Look at that letter in line 7! It is 'भ'! Look at the circle on the left, the top stroke, the vertical stroke: it's 'भ'! "

३८२ ॥ काशिका ॥ ५ । १ ॥ चात्रापि कर्मधारयादेव । सर्वजनीयमन्यत् ॥ महाजनाचित्यं ष्ठन्वक्तव्यः ॥ * ॥ महाजनाय हितं, माहाजनिकम् । तत्पुरुषादेव । बहुव्रीहेस्तु छ एव भवति । महाजनीयम् । भोगोत्तरपदात्खल्वपि । मातृभोगीणाः । पितृभोगीणाः । भोग- शब्दः शरीरवाची केवलेभ्यो मात्रादिभ्यः छ एव भवति । मात्रीयः । पित्रीयः । राजाचार्याभ्यां तु नित्यम् । भोगोत्तरपदाभ्यामेव खः प्रत्यय इष्यते, न केवला- भ्याम् । राजभोगीनाः । आचार्यभोगीनाः ॥ आचार्यादणत्वं च ॥ * ॥ केवलाभ्यां वाक्यमेव भवति । राज्ञे हितम् । आचार्याय हितमिति ॥ सर्वपुरुषाभ्यां णढञौ ॥ १० ॥ सर्वपुरुषाभ्यां यथासंख्यं णढञौ प्रत्ययौ भवतः तस्मै हितमित्येतस्मि- न्विषये । छस्यापवादः । सर्वस्मै हितं, सार्वम् । पौरुषेयम् ॥ सर्वाण

॥ काशिका ॥ ५ । १ ॥ ३८३ छादिरुपधिबलेर्ढञ् ॥ १३ ॥ छादिरादिभ्यः शब्देभ्यो ढञ् प्रत्ययो भवति तदर्थे विकृतेः प्रकृतावि- त्येतस्मिन्विषये । छस्यापवादः । छादिषेयाणि तृणानि । औपधेयं दारु । बाले- यास्तण्डुलाः । उपधिशब्दात्स्वार्थे प्रत्ययः । उपधीयतइत्युपधिः रथाङ्गम् । औपधेयमर्पितदेव दारु ॥ ऋषभोपानहोज्र्यः ॥ १४ ॥ ऋषभ उपानह् इत्येताभ्यां ञ्यः प्रत्ययो भवति तदर्थे विकृतेः प्रकृता- नित्येतस्मिन्विषये । छस्यापवादः । आर्षभ्यो वत्सः । औपानह्यो मुञ्जः ॥ चर्म- ण्यपि प्रकृतित्वेन विवक्षिते पूर्व्वविप्रतिषेधादयमेवेष्यते ॥ औपानह्यं चर्म ॥ चर्म्मणोऽञ् ॥ १५ ॥ चर्मण इति षष्ठी । चर्मणो या विकृति

": प (with aa) = पा र (with aa) = रा य ण ि, क = िक ः = ः । = । Next: त with TWO strokes on top. Is there an 'ा' stroke? Wait, there is a space between 'त' and 'र'! In that space, at the bottom, there is no line, but wait, look at the top: the two slants attach to the top of 'त'? No, one slant attaches to 'त', the other attaches to... wait, no, both slants go to the left, like 'ै'. Wait, in "तौ", one slant is on the letter and one on the 'ा', or both on the 'ा' (traditional font). Here, there is NO 'ा' line! It literally looks like 'तै'. But let's check: could it be a printing defect where the 'ा' didn't ink? Or did the typesetter set 'तैरायणिकः'? Either way, let's look at the character: it clearly shows 'तैरायणिकः'.

Now let's check line 5: आर्हाद्गोपुच्छसंख्यापरिमाणाट्ठक् ॥ १९ ॥ Wait, look at the first word in line 5: "आर्हाद्गोपुच्छसंख्यापरिमाणाट्ठक् ॥ १९ ॥" Look at the scan: The first character is "आ" The second is

॥ काशिका ॥ ५ । १ ॥ ३८५ शताच्च ठन्यतावशते ॥ २१ ॥ अर्हाद् इत्येव। शतशब्दात् ठन्यतौ प्रत्ययौ भवतः अशते ऽभिधेये। आर्हीयेष्वर्थेषु। कनोपवादः। शतेन क्रीतं, शत्यम्। शतिकम्। अशतरिति किम्। शतं परिमाणमस्य, शतकं निदानम्। प्रत्ययार्थोऽत्र संघः शतमेव वस्तुतः प्रकृत्यर्थाच्च भिद्यते। इह तु न भवति। शतेन क्रीतं, शत्यं शाटकशतम्। शतिकं शाटकशतमिति, वाक्येन ह्यत्र प्रत्ययार्थस्य तत्त्वं गम्यते न श्रुत्या। तथा चोक्तम्। शतप्रतिषेधे ऽन्यशतत्वे ऽप्रतिषेध इति। चकारो ऽसमासप्रत्यनु- कर्षार्थः। द्वौ च शतं च द्विशतं द्विशतेन क्रीतं, द्विशतकम्। त्रिशतकम्। प्राग्वतेः संख्यापूर्वपदानां तदन्तग्रहणामलुकीत्यनया दृष्ट्या समासादपि प्राप्नोति ॥ संख्याया अतिशदन्तायाः कन् ॥ २२ ॥ आर्हादित्येव। संख्याया अत्यन्ताया अशदन्तायाश्च कन् प्रत्ययो भवति आर्हीयेष्वर्थेषु। ठञो ऽपवादः। पञ्चभिः क्रीतः, पञ्चकः। बहुकः। गणकः। अतिशदन्ताया इति किम्। साप्ततिकः। चात्वारिंशत्कः। अर्थवतस्तिशब्दस्य सङ्ख्याश्रुतेः पर्युदासो न भवति। कतिकः॥ वतोरिड् वा ॥ २३ ॥ वत्वन्तस्य संख्यात्वात् कन् सिद्ध एव तस्य त्वनेन वा इडागमो वि- धीयते। वतोः परस्य कनो वा इडागमो भवति आर्हीयेष्वर्थेषु। तावतिकः। तावतकः। यावतिकः। यावतकः॥ विंशतित्रिंशद्भ्यां ड्वुनसंज्ञायाम् ॥ २४ ॥ विंशतित्रिंशद्भ्यां ड्वुन् प्रत्ययो भवति असंज्ञायां विषये आर्हीयेष्वर्थेषु। विंशकः। त्रिंशकः। ति विंशतेर्डितीति तिलोपः। असंज्ञायामिति किम्। विंशतिकः। त्रिंशत्कः। कथं पुनरत्र कन् यावता अतिशदन्ताया इति पर्युदा- सेन भवितव्यम्। योगविभागः करिष्यते। विंशतित्रिंशद्भ्यां कन्प्रत्ययो भवति। ततो ड्वुनसंज्ञायामिति ॥ कंसाट्टिठन् ॥ २५ ॥ कंसाट्टिठन् प्रत्ययो भवति आर्हीयेष्वर्थेषु। ठञोपवादः। टकारो ङीब- र्थः। इकार उच्चारणार्थः। नकारः स्वरार्थः। कंसिकः। कंसिकी ॥ शूर्पा- दिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ शार्पिकः। शार्पिकी ॥ कार्षापणाट्टिठन्वक्तव्यः ॥ * ॥ कार्षापणिकः। कार्षापणिकी ॥ प्रतिशब्दश्चास्यादेशो वा वक्तव्यः ॥ * ॥ प्रतिकः। प्रतिकी ॥ शूर्पादजन्यतरस्याम् ॥ २६ ॥ २५

३८६ ॥ काशिका ॥ ५ । १ ॥

शूर्पशब्दादन्यतरस्यामञ् प्रत्ययो भवति आर्हीयेष्वर्थेषु । ठञोऽपवादः । पक्षे सोऽपि भवति । शूर्पेण क्रीतं, शौर्पम् । शौर्पिकम् ॥ शतमानविंशतिकसहस्रवसनादण् ॥ २७ ॥ शतमानादिभ्यः शब्देभ्यो ऽण् प्रत्ययो भवति आर्हीयेष्वर्थेषु । ठञ्ठ- ञ्कनामपवादः । शतमानेन क्रीतं, शातमानं शतम् । वैंशतिकम् । साहस्रम् । वासनम् ॥ अध्यर्धपूर्वद्विगोर्लुगसंज्ञायाम् ॥ २८ ॥ आर्हादित्येव । अध्यर्धशब्दः पूर्वो यस्मिन्तस्मादध्यर्धपूर्वात्प्रातिपदि- काद् द्विगोश्च परस्य आर्हीयस्य लुग् भवति असंज्ञायां विषये । अध्यर्धकंसम् । द्विकंसम् । त्रिकंसम् । अध्यर्धशूर्पम् । द्विशूर्पम् । त्रिशूर्पम् । असंज्ञायामिति किम् । पञ्चलोहितिकम् । पाञ्चकपालिकम् । लोहिनीशब्दस्य भस्याढे तद्धि- त इति पुंवद्भावः * । प्रत्ययान्तस्य विशेषणमसंज्ञाग्रहणं न चेत्प्रत्ययान्तं संज्ञेति । अध्यर्धशब्दः संख्येयः । किमर्थं भेदेनोपादीयते । ज्ञापकार्थं क्व चिदस्य संख्याकार्यं न भवति । संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुजिति ॥ विभाषा कार्षापणसहस्राभ्याम् ॥ २९ ॥ अध्यर्धपूर्वाद् द्विगोश्च कार्षापणसहस्रान्तादुत्तरस्यार्हीयप्रत्ययस्य विभा- षा लुग्भवति । पूर्वेण लुकि नित्ये प्राप्ते विकल्प्यते । अध्यर्धकार्षापणम् । अध्य- र्धकार्षापणिकम् । द्विकार्षापणम् । द्विकार्षापणिकम् । औपसंख्यानिकस्य टित्त्वेनो लुक् । अलुकूपक्षे च प्रतिरादेशो विकल्पितः । अध्यर्धप्रतिकम् । द्विप्रतिकम् । त्रिप्रतिकम् । सहस्रात् । अध्यर्धसहस्रम् । अध्यर्धसाहस्रम् । द्विसहस्रम् । द्विसाह- स्रम् । अलुकूपक्षे संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्य चेत्युत्तरपदवृद्धिः ॥ सुवर्णशतमानयो- रुपसंख्यानम् ॥ * ॥ अध्यर्धसुवर्णम् । अध्यर्धसौवर्णिकम् । द्विसुवर्णम् । द्विसौ- वर्णिकम् । अध्यर्धशतमानम् । अध्यर्धशातमानम् । द्विशतमानम् । द्विशातमा- नम् । परिमाणान्तस्येत्युत्तरपदवृद्धिः ॥ द्वित्रिपूर्वान्निष्कात् ॥ ३० ॥ द्विगोरित्येव । द्वित्रिपूर्वाद् द्विगोर्निष्कान्तादार्हीयप्रत्ययस्य विभाषा लुग्भ- वति । द्विनिष्कम् । द्विनैष्किकम् । त्रिनिष्कम् । त्रिनैष्किकम् ॥ बहुपूर्वाच्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ बहुनिष्कम् । बहुनैष्किकम् परिमाणान्तस्येत्युत्तरपदवृद्धिः ॥ बिस्ताच्च ॥ ३१ ॥

• लोहिनीशब्दस्येत्यारभ्य पुंवद्भाव इत्यन्तो ग्रन्थः प्रक्षिप्तोऽत्र मूले । पदमञ्जर्यां दर्शनात् ।