काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

॥ काशिका ॥ ५ । ३ ॥ ४५५

अङ्गुल्यादिभ्यष्ठक् ॥ १०८ ॥ अङ्गुल्यादिभ्यः स्वार्थे ठक् प्रत्ययो भवति । अङ्गुलीवाङ्गुलिकः । भाह- ङ्गिकः । अङ्गुलि । भहङ्ग । बभ्रु । वल्गु । मण्डर । मण्डल । वक्कुल । कपि । उदश्वित् । गोणी । उरस् । शिखा । कुलिश । अङ्गुल्यादिः ॥ एकशालायाष्ठञन्यतरस्याम् ॥ १०९ ॥ एकशाला शब्दात्स्वार्थे ऽन्यतरस्यां ठञ् प्रत्ययो भवति । अन्यतरस्यांग्र- हणेनानन्तरष्ठुक् प्राप्यते । एकशालेव, एकशालिकः । ऐकशालिकः ॥ कर्कूलोहितादीकक् ॥ ११० ॥ कर्कूलोहितशब्दाभ्यामिवार्थे ईकक् प्रत्ययो भवति । कर्कूः शुक्लो ऽश्वः, तेन सदृशः, कार्कीकः । लोहितीकः स्फटिकः । स्वयमलोहितोऽप्युपाश्रयवशा- त्तथा

्यः" or "कौण्डीवृष्यः"? Wait, look at L4: कौ - ण्डी - वृ - ष्यः (kauṇḍīvṛṣyaḥ) And dual: कौण्डीवृष्यौ (kauṇḍīvṛṣyau).

"कौण्डीवृषाः। क्षौद्रक्यः। क्षौद्रक्यौ। क्षुद्रकाः। मालव्यः। मालव्यौ। मालवाः।" Let's check every word: कौण्डीवृषाः । क्षौद्रक्यः । क्षौद्रक्यौ । क्षुद्रकाः । मालव्यः । मालव्यौ । मालवाः । All match perfectly.

"स्त्रियां कौण्डीवृषी। क्षौद्रकी। मालवी। आयुधजीविग्रहणं किम्। मल्लाः।" Wait, look at "आयुधजीविग्रहणं": "आयुधजीविग्रहणं किम् । मल्लाः ।" Matches!

"शयण्डाः। सङ्घग्रहणं किम्। सम्राट्। वाहीकेष्विति किम्। शबराः। पुलिन्दाः।" Let's check: शयण्डाः । सङ्घग्रहणं किम् । सम्राट् । वाहीकेष्विति किम् । शबराः । पुलिन्दाः । Matches!

"अब्राह्मणराजन्यादिति

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ३ ॥ ४५७ रक्षस् । बाह्लीक । वयस् । महत् । दशार्ह । पिशाच । विशाल । वाशति । जाँवोषण । सत्वत् । वसु । पर्श्वादिः ॥ यौधेय । कौशेय । क्रोष्टेय । शौक्रेय । बौधेय । धार्त्तेय । वार्त्तेय । जाबालेय । त्रिगर्त । भरत । उशीनर । यौधेयादिः ॥ अभिजिद्विद्भृच्छालावच्छिखावच्छमीवद्दूर्णावच्छ्रु- मद्भ्यो यञ् ॥ ११८ ॥ आयुधजीविसंघादिति निवृत्तम् । अभिजिदादिभ्यो ऽणन्तेभ्यः प्राति- पदिकेभ्यः स्वार्थे यञ् प्रत्ययो भवति । अभिजितो ऽपत्यमित्यण् । तदन्ता- द्यञ् । आभिजित्यः । आभिजित्यौ । आभिजिताः । वैद्भृत्यः । वैद्भृत्यौ । वैद्भृताः । शालावत्यः । शालावत्यौ । शालावताः । शैखावत्यः । शामी- वत्यः । दौर्णावत्यः । श्रौमत्यः ॥ गोत्रप्रत्ययस्यात्राणो ग्रहणमिष्यते ॥ अभि- जितो मुहूर्तः । आभिजितः । स्थालीपाक इत्यत्र न भवति ॥ ञ्यादयस्तद्राजाः ॥ ११९ ॥ पूगाञ्ञ्यो ग्रामणीपूर्वादित्यतः प्रभृति ये प्रत्ययाः ते तद्राजसंज्ञाभवन्ति । तथा चैवोदाहृतम् । तद्राजप्रदेशाः तद्राजस्य बहुष्वित्येवमादयः ॥ इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ पञ्चमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ॥ अथ पञ्चमस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ पादशतस्य संख्यादेर्वीप्सायां वुन्लोपश्च ॥ १ ॥ पादशतान्तस्य संख्यादेः प्रातिपदिकस्य वीप्सायां द्योत्यायां वुन् प्रत्ययो भवति । तत्सन्नियोगेन चान्तस्य लोपो भवति । यस्येति लोपेनैव सिद्धेपुनर्वि- धानमनेमित्तिकार्थम् । यस्येति लोपः परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात्पादः पद्दिति पद्भावो न स्यात् । अस्य स्वनिमित्तिकत्वाच्च स्थानिवत्त्वम् । द्वौद्वौ पादौ ददाति, द्विपदिकां ददाति । द्वे द्वे शते ददाति, द्विशतिकां ददाति । तद्धि- तार्थेति समासः । ततः प्रत्ययः । स्वभावाच्च वुन्प्रत्ययान्तं स्त्रियामेव वर्तते । पादशतस्येति किम् । द्वौद्वौ माषौ ददाति । संख्यादेरिति किम् । पादंपादं ददाति । वीप्सायामिति किम् । द्वौपादौ ददाति । द्वे शते ददाति । पाद- शतग्रहणमनर्थकमन्यत्रापि दर्शनात् । द्विमौदकिकां ददाति, त्रिमौदकिकां ददाति ॥ दण्डव्यवसर्गयोश्च ॥ २ ॥

दमनं दण्डः। दानं व्यवसर्गः। दण्डव्यवसर्गयोर्गम्यमानयोः पादशता- न्तात् प्रातिपदिकात् संख्यादेर्वुन् प्रत्ययो भवति, अन्तलोपश्च। अपीप्साऽर्थ- मारम्भः। द्वौ पादौ दण्डितः। द्विपदिकान्दण्डितः। द्वौ पादौ व्यवसृजति। द्विपदिकां व्यवसृजति। द्विशतिकां दण्डितः। त्रिशतिकां। द्विशतिकां व्यव- सृजति। त्रिशतिकां ॥ स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने कन् ॥ ३ ॥ स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने द्योत्ये कन् प्रत्ययो भवति। जातीयरोपवादः। प्रकारो विशेषः। स्थूलप्रकारः, स्थूलकः। अणुकः। माषकः॥ कन्प्रकरणे चञ्च- द्बृहतो रुपसंख्यानम् ॥ * ॥ चञ्चत्प्रकारः, चञ्चत्कः। बृहत्कः। चञ्चद्बृहत्योरिति के चित्पठन्ति। तेषां चञ्चकः, बृहक इति उदाहरणं द्रष्टव्यम्। केण इति [L1

ोरिति, it has कwithoutथ: looks like सक्यक्ष्णोरिति. Let's write सक्यक्ष्णोरिति`.

Everything is verified against the scanned image. Ready to output cleanly.॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ ४५९ अवबृहत् आशितंगु अलंकर्म अलंपुरुष इत्येतेभ्यो ऽध्युत्तरपदाच्च स्वार्थे खः प्रत्ययो भवति । अविद्यमानानि बहतीत्यस्येति बहुव्रीहिः । बहुव्रीहौ सक्यक्ष्णोरिति षच् । ततः खप्रत्ययः । अवबृहतीषो मन्त्रः । यो द्वाभ्यामेव क्रियते न बहुभिः । आशिता गावो ऽस्मिंश्चरणे आशितंगवीनमरण्यम् । नि- पातनात्पूर्वपदस्य मुमागमः । अलंकर्मन् । अलंपुरुष इति । पर्यादयो ग्लाना- द्यर्थे चतुर्थ्येति समासः । अलंकर्मणे,ऽलंकर्मीणः । अलंपुरुषाय, अलंपुरुषीणः । अध्युत्तरपदस्त्युक्तः । अधिशब्दः शाण्डादिषु पठ्यते । राजाधीनः । नित्य- श्चायं प्रत्यय

७६० ॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ स्वतः प्रकर्षो नास्ति तथापि गुणक्रियास्थः प्रकर्षो यदा द्रव्येऽपचर्यते तदा ऽयं प्रतिषेधः। क्रियामुख्ययोरेवायं प्रकर्षे प्रत्ययः। किंतराम्। किंतमाम्। पूर्वेद्यु- तराम्। पूर्वेद्युतमाम्। पचतितराम्। पचतितमाम्। उच्चैस्तराम्। उच्चैस्त- माम्। अद्रव्यप्रकर्षेऽति किम्। उच्चैस्तरः। उच्चैस्तमः॥ अमुचच्छन्दसि ॥ १२ ॥ किमेत्तिङव्ययघादद्रव्यप्रकर्षे अमु प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये। चका- रादामु च। प्रतरं नयामः। प्रतरां वस्यः। स्वरादिषु अम् आम् इति पठ्यते। तस्मात्तदन्तस्याव्ययत्वम् ॥ अनुगादिनष्ठक् ॥ १३ ॥ अनुगदतीत्यनुगादी। अनुगादिन्शब्दात्स्वार्थे ठक् प्रत्ययो भवति। आनुगादिकः॥ शचः स्त्रियामञ् ॥ १४ ॥ कर्मव्यतिहारे शच् स्त्रियामिति यद्विहितः, तदन्तात्स्वार्थे ऽञ् प्रत्ययो भवति स्त्रियां विषये। व्यावक्रोशी। व्यावहासी वर्तते। स्त्रीग्रहणं किमर्थं यावता शच् स्त्रियामेव विहितः। ततः स्वार्थिकस्तत्रैव भविष्यति। एवं तर्ह्य- तज् ज्ञापयति स्वार्थिकाः प्रत्ययाः प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिवर्तन्ते ऽपीति। तेन गुडकल्पा द्राक्षा। तैलकल्पा प्रसन्ना। देव एव देवतेत्येवमाद्युपपन्नं भवति ॥ अभिनुशः ॥ १५ ॥ अभिविधौ भावइनुण् विहितस्तदन्तात्स्वार्थे ऽञ् प्रत्ययो भवति। सां- राविणं वर्त्तते। सांकूटिनम् ॥ विसारिणो मत्स्ये ॥ १६ ॥ विसरतीति विसारी। विसारिन्शब्दात्स्वार्थे ऽञ् प्रत्ययो भवति मत्स्ये ऽभिधेये। वैसारिणो मत्स्यः। मत्स्यइति किम्। विसारी देवदत्तः॥ संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच् ॥ १७ ॥ संख्याशब्देभ्यः क्रियाभ्यावृत्तिगणने वर्तमानेभ्यः स्वार्थे कृत्वसुच् प्रत्ययो भवति। पौनःपुन्यमभ्यावृत्तिः। एककर्तृकाणां तुल्यजातीयानां क्रियाणां जन्म- संख्यानं क्रियाभ्यावृत्तिगणनं तत्र प्रत्ययः। पञ्च वारान्भुङ्क्ते पञ्चकृत्वः। सप्त- कृत्वः। संख्याया इति किम्। भूरीन्वारान्भुङ्क्ते। क्रियाग्रहणं किमर्थम्। याव- ताभ्यावृत्तिः क्रियाया एव संभवति न द्रव्यगुणयोः। उत्तरार्थं क्रियाग्रहणम्। एकस्य सकृच्चेत्यत्र क्रियैव गण्यते नाभ्यावृत्तिः, असंभवात्। अभ्यावृत्तिग्रहणं

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ ४६१

किम्। क्रियामात्रगणने मा भूत्। पञ्चपाकाः। दशपाकाः। गणनग्रहणं किमर्थम्। यावता गणनात्मिकैव संख्या। अक्रियमाणे गणनग्रहणे क्रियाभ्या- वृत्तौ वर्त्तमानेभ्यः संख्योपवचनेभ्य एव प्रत्ययः स्यात्। शतवारान्भुङ्क्ते, शतकृत्व इति। इह न स्यात्। शतं वाराणां भुङ्क्त इति। नह्यत्राभ्यावृत्तौ शतशब्दः। संख्यानमात्रवृत्तित्वात्। गणनग्रहणात्तु सर्वत्र सिद्धं भवति॥ द्वित्रिचतुर्भ्यः सुच्॥ १८॥ द्वि त्रि चतुर् इत्येतेभ्यः संख्याशब्देभ्यः क्रियाभ्यावृत्तिगणने वर्त्तमानेभ्यः सुच् प्रत्ययो भवति। कृत्वसुचो ऽपवादः। द्विर्भुङ्क्ते। त्रिर्भुङ्क्ते। चतुर्भुङ्क्ते। सकारः स्वरार्थः॥ एकस्य सकृच्च॥ १९॥ एकशब्दस्य सकृदित्ययमादेशो भवति सुच्च प्रत्ययः क्रियागणने। कृत्व- सुचो ऽपवादः। अभ्यावृत्तिस्त्विह न संभवति। सकृद्भुङ्क्ते। सकृदधीते। एकः पाक इत्यत्र न भवति, अनभिधानात्॥ विभाषा बहुर्द्धा ऽविप्रकृष्टकाले॥ २०॥ बहुशब्दात् क्रियाभ्यावृत्तिगणने वर्त्तमानात् विभाषा धा प्रत्ययो भवति। कृत्वसुचो ऽपवादः। पक्षे सोऽपि भवति। अविप्रकृष्टग्रहणं क्रियाभ्यावृत्तिविशे- षणम्। क्रियाणामभ्यासाश्चेदासन्नकालाः भवन्ति, न विप्रकृष्टकालाः। बहुधा दिवसस्य भुङ्क्ते। बहुकृत्वो दिवसस्य भुङ्क्ते। अविप्रकृष्टकाल इति किम्। बहु- कृत्वो मासस्य भुङ्क्ते॥ तत्प्रकृतवचने मयट्॥ २१॥ तदिति प्रथमा समर्थविभक्तिः, प्राचुर्येण प्रस्तुतं प्रकृतम्। प्रथमासम- र्थात् प्रकृतोपाधिकेऽर्थे वर्त्तमानात्स्वार्थे मयट् प्रत्ययो भवति। टकारो ङीबर्थः। अन्नं प्रकृतम्, अन्नमयम्। अपूपमयम्। अपरे पुनरेवं सूत्रार्थमाहुः। प्रकृतमित्यु- च्यतेऽस्मिन्निति प्रकृतवचनं, तदिति प्रथमासमर्थात्प्रकृतवचने ऽभिधेये मयट् प्रत्ययो भवति। अन्नं प्रकृतमस्मिन्नन्नमयो यज्ञः। अपूपमयं पर्व। वटकमयी यात्रा। द्वयमपि प्रमाणमुभयथा सूत्रप्रणयनात्॥ समूहवच्च बहुषु॥ २२॥ तत्प्रकृतवचनइत्येव। बहुषु प्रकृतेषूच्यमानेषु समूहवत्प्रत्यया भवन्ति। चकारान्मयट् च। मोदकाः प्रकृताः प्राचुर्येण प्रस्तुताः, मौदकिकम्। मोदक- मयम्। शाष्कुलिकम्। शष्कुलीमयम्। अतिवर्त्तन्तेऽपि स्वार्थिकाः प्रकृतिभ्यो

[header] ४६२ ॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ [/header]

लिङ्गवचनानि । द्वितीये सूत्रार्थे मोदकाः प्रकृता अस्मिन्यज्ञे, मौदकिको यज्ञः । मोदकमयः । शाष्कुलिकः । शष्कुलीमयः ॥ अनन्तावसथेतिहभेषजाञ् ञ्यः ॥ २३ ॥ अनन्तादिभ्यः स्वार्थे ञ्यः प्रत्ययो भवति । अनन्त एव, आनन्त्यम् । आवसथ एवावसथ्यम् । इति ह, ऐतिह्यम् । निपातसमुदायो ऽयमुपदेशपार- म्पर्ये वर्तते । भेषजमेव, भैषज्यम् । महाविभाषया विकल्प्यते प्रत्ययः ॥ देवतान्तात्तादर्थ्ये यत् ॥ २४ ॥ देवताशब्दान्तात्प्रातिपदिकाच्चतुर्थीसमर्थात्तदर्थ्ये यत् प्रत्ययो भवति । तदर्थ एव तादर्थ्यम् । चातुर्वण्यादित्वात्ष्यञ् । तदिति प्रकृत्यर्थो निर्दिश्यते । अग्निदेवतायै इदम्, अग्निदेवत्यम् । पितृदेवत्यम्

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ ४६३ तादर्थ्य इत्येव। अतिथिशब्दाच्चतुर्थीसमर्थात्तादर्थ्ये ऽभिधेये ञ्यः प्रत्ययो भवति। अतिथये इदम्। आतिथ्यम् ॥ देवात्तल् ॥ २७ ॥ तादर्थ्य इति निवृत्तम्। देवशब्दात् स्वार्थे तल् प्रत्ययो भवति। देव एव देवता ॥ अवेः कः २८ ॥ अविशब्दात् स्वार्थे कः प्रत्ययो भवति। अविरेवाविकः ॥ यावादिभ्यः कन् ॥ २९ ॥ याव इत्येवमादिभ्यः स्वार्थे कन् प्रत्ययो भवति। याव एव, यावकः। मणिकः। याव। मणि। अस्थि। चण्ड। पीतस्तम्ब॥ स्नातावुच्छीते॥ पशो लूनविधाने॥ अणु निपुणे॥ पुत्र कृत्रिमे॥ स्नात वेदसमाप्तौ॥ शून्य रिक्ते॥ दानकुत्सिते॥ तनु सूत्रे॥ ईयसश्च॥ श्रेयस्कः। ज्ञात॥ कुमारक्रीडनकानि च॥ लोहितान्मणौ ॥ ३० ॥ लोहितशब्दान्मणी वर्तमानात्स्वार्थे कन् प्रत्ययो भवति। लोहितो मणिः। लोहितकः। मणाविति किम्। लोहितः॥ वर्णे चानित्ये ॥ ३१ ॥ अनित्ये वर्णे वर्तमानाल्लोहितशब्दात्स्वार्थे कन्प्रत्ययो भवति। लोहि- तकः कोपेन। लोहितकः पीडनेन। अनित्य इति किम्। लोहितो गौः। लोहितं रुधिरम्॥ लोहिताल्लिङ्गबाधनं वा वक्तव्यम्॥ * ॥ लोहितिका कोपेन। लोहिनिका कोपेन॥ रक्ते ॥ ३२ ॥ लाक्षादिना रक्ते यो लोहितशब्दस्तस्मात्कन्प्रत्ययो भवति। लोहितकः कम्बलः। लोहितकः पटः। लिङ्गबाधनं वेत्येव। लोहितिका। लोहिनिका शाटी॥ कालाच्च ॥ ३३ ॥ वर्णे चानित्ये रक्तइति द्वयमप्यनुवर्त्तते। कालशब्दादनित्ये वर्त्तमाना- द्रक्ते च कन् प्रत्ययो भवति। कालकं मुखं वैलक्ष्येण। रक्ते। कालकः पटः। कालिका शाटी॥ विनयादिभ्यष्ठक् ॥ ३४ ॥ विनय इत्येवमादिभ्यः स्वार्थे कन् प्रत्ययो भवति। विनय एव, वैन- यिकः। सामयिकः। औपयिकः। विभाषाग्रहणेन विकल्प्यते प्रत्ययः। विनय। समय॥ उपायाद्द्र्ह्रस्वत्वं च॥ संगति। कथंचित्। अकस्मात्। समयाचार।

कृष्ण मृगे॥ चिकीर्षत्। चोर। शुक। योध।" Wait, look at the symbols between words in L26: "श्रोत्र शरीरे॥ श्रौत्रम्। जुह्वत्॥ कृष्ण मृगे॥ चिकीर्षत्। चोर। शुक। योध।" Wait, after 'जुह्वत्' there is '॥' (double danda). After 'कृष्ण मृगे' there is '॥'. After 'श्रोत्र शरीरे' there is '॥'.

Now L27: "वर्चस्‡। धूर्त्त। वस्। एत्। मरुत्। क्रुङ्। राज्ञ। सत्त्वन्तु। दशार्ह। वयस्।" Wait:

1. वर्चस्‡ (with dagger/double cross ‡)
2. धूर्त्त।
3. वस्।
4. एत्।
5. मरुत्।
6. क्रुङ्। (kruṅ)
7. राज्ञ। (rājña)
8. सत्त्वन्तु। (sattvantu)
9. दशार्ह। (daśārha)
10. वयस्। (vayas)

Now L28: "आतुर§। रक्षस्। पिशाच। अशनि। कार्षापण। देवता। बन्धु॥" Wait, "आतुर§": section sign § after आतुर. Then: रक्षस्। पिशाच। अशनि।

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ ४६५ मृदस्तिकन् ॥ ३९ ॥ मृच्छब्दात्स्वार्थे तिकन् प्रत्ययो भवति। विकल्पः सर्वत्रानुवर्त्तते। मृदेव, मृत्तिका ॥ सत्नौ प्रशंसायाम् ॥ ४० ॥ प्रशंसापाधिकेऽर्थे वर्त्तमानाद् मृच्छब्दात्स ख इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः। रूपपोपवादः। प्रशस्ता मृत्, मृत्सा। मृत्स्ना। नित्यश्चायं प्रत्ययः। उत्तर- सूत्रे ऽन्यतरस्यांग्रहणात् ॥ वृकज्येष्ठाभ्यां तिल्तातिलौ चच्छन्दसि ॥ ४१ ॥ प्रशंसायामित्येव। वृकज्येष्ठाभ्यां प्रशंसोपाधिकेऽर्थे वर्त्तमानाभ्यां यथा- संख्यं तिल्तातिलौ प्रत्ययौ भवतश्छन्दसि विषये। रूपपोपवादौ। वृकतिः। ज्येष्ठातातिः ॥ बह्वल्पार्थाच्छस्कारकादन्यतरस्याम् ॥ ४२ ॥ बह्वर्थादल्पार्थाच्च कारकाभिधायिनः

अर्जुनतो ऽभवन् । आदित्याः कर्णतो ऽभवन् । षष्ठी चात्र पक्षा- र्थेष्वेव । अर्जुनस्य पक्षे कर्णस्य पक्ष इत्यर्थः । व्याश्रयेति किम् । वृक्षस्य शाखा ॥

Wait, check L28 start: "र्तरीत्येव ।" vs "र्त्तरीत्येव ।": In L28, it has single त: 'र्तरीत्येव ।'. Look at 'र्त': yes, single 'त' with repha! Check L24: "विभक्तिरकर्त्तरि" vs "विभक्तिरकर्तरि": In L24: "विभक्तिरकर्त्तरि" - it has double त्त. In L23: "अकर्त्तरि" - double त्त. In L14: "क्षेपेष्वकर्त्तरि" - double त्त. In L16: "चेत्कर्त्तरि" - double त्त. In L21: "अकर्त्तरीति" - double त्त. In L28: "र्तरीत्येव" - wait, look at L28: it has 'र्त' or 'र्त्त'? Ah, look at L28: the letter has a repha, and underneath, it is 'र्त' or 'र्त्त'? Wait, the vertical stroke has a crossbar? No, it looks like 'र्त' or maybe slightly smudged

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ ४६७ रोगाच्चापनयने ॥ ४९ ॥ रोगो व्याधिः । तद्वाचिनः शब्दाद्या षष्ठी विभक्तिः तदन्ताद्वा तसिः प्रत्ययो भवति अपनयने गम्यमाने । अपनयनं प्रतीकारः, चिकित्सेत्यर्थः । प्रवा- हिकातः कुरु । कासतः कुरु । छर्दिकातः कुरु । प्रतीकारमस्याः कुर्वित्यर्थः । अपनयनइति किम् । प्रवाहिकायाः प्रकोपनं कुरु ॥ अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे संपद्यकर्त्तरि च्विः ॥ ५० ॥ कारकस्य विकाररूपेण भूतस्य तदात्मना भावो ऽभूततद्भावः । संप- द्यतेः कर्त्ता संपद्यकर्त्ता । संपद्यकर्त्तरि वर्त्तमानात्प्रातिपदिकादभूततद्भावे गम्य- माने कृभ्वस्तिभिर्धातुभिर्योगे च्विः प्रत्ययो भवति । अशुक्लः शुक्लः संपद्यते, तं करोति शुक्ली करोति । मलिनं शुक्ली भवति । शुक्ली स्यात् । घटी करोति मृदम् । घटी भवति । घटीस्यात् । अभूततद्भावइति किम् । शुक्लं करोति । नात्र प्रकृतिर्विवक्षिता । कृभ्वस्तियोगइति किम् । अशुक्लः शुक्लो जायते । संप- द्यकर्त्तरीति किम् । यावता अभूततद्भावसामर्थ्याल्लभ्यतएव संपद्यकर्तृत्वम् । कारकान्तरसंपत्तौ मा भूत् । शदवेण्वोर् देवगृहे संपद्यते । देवगृहस्याधेयविशे- षसंबन्धेनाभूततद्भावः सत्त्वाधिकरणस्य न कर्तुरिति ॥ अरुर्मनश्चक्षुश्चेतोरहोरजसां लोपश्च ॥ ५१ ॥ अरुः प्रभृतीनामन्तस्य लोपो भवति च्विश्च प्रत्ययः । सर्वविशेषकसंब- न्धात्पूर्वेणैव प्रत्ययः सिद्धे लोपमात्रार्थं चारम्भः । अनरुः संपद्यते तं करोति, अरू करोति । अरू भवति । अरू स्यात् । मनस् । उन्मनी करोति । उन्मनी भवति । उन्मनी स्यात् । चक्षुस् । उच्चक्षू करोति । उच्चक्षू भवति । उच्चक्षू स्यात् । चेतस् । विचेती करोति । विचेती भवति । विचेती स्यात् । रहस् । विरही करोति । विरही भवति । विरही स्यात् । रजस् । विरजी करोति विरजी भवति । विरजी स्यात् ॥ विभाषा साति कात्स्न्र्य्ये ॥ ५२ ॥ अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे संपद्यकर्त्तरीति सर्वमनुवर्त्तते । अस्मिन्विषये विभाषा सातिः प्रत्ययो भवति कात्स्न्र्य्ये गम्यमाने । यदि प्रकृतिः कृत्स्नं विका- रात्मतामापद्यातइत्यर्थः । अग्निसाद्भवति शस्त्रम् । अग्नीभवति शस्त्रम् । उद- कसाद्भवति लवणम् । उदकीभवति लवणम् । कात्स्न्र्ये इति किम् । एकदेशेन पटः शुक्ली भवति । विभाषाग्रहणं च्वेः प्रापकम् । प्रत्ययविकल्पस्तु महाविभा- षयैव सिद्धः ॥ अभिविधौ संपदा च ॥ ५३ ॥

४६८ ॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ अभिविधिरभिव्याप्तिः । अभिविधौ गम्यमाने च्विविषये सातिः प्रत्ययो भवति संपदा योगे, चकारात्कृभ्वस्तिभिश्च । विभाषाग्रहणानुवृत्तेश्चिरप्य- नुज्ञायते । स च कृभ्वस्तियोगएव भवति न संपदा । अग्निसात्संपद्यते । अग्नि- साद्भवति । उदकसात्संपद्यते । उदकसाद्भवति लवणम् । अग्नीभवति । उद- कीभवति । अथाभिविधेः कार्त्स्न्यस्य च को विशेषः । यत्रैकदेशेनापि सर्वो प्रकृतिर्विकारमापद्यते सोभिविधिः । यथा ऽस्यां सेनायामुत्पातेन सर्वं शस्त्र- मग्निसात्संपद्यते । वर्षासु सर्वं लवणमुदकसात्संपद्यतइति । कार्त्स्न्यं तु सर्वो- त्मना द्रव्यस्य विकाररूपापत्तौ भवति ॥ तदधीनवचने ॥ ५४ ॥ अभूततद्भावइति निवृत्तम् अर्थान्तरोपादानात् । कृभ्वस्तियोगे संपदा चेति वर्तते । तदधीनं तदायत्तं तत्स्वामिकमित्यर्थः । स्वामिसामान्यमीशितव्य- सामान्यं च तदधीनशब्देन निर्दिश्यते । स्वामिविशेषवाचिनः प्रातिपदिकादधी- तव्ये ऽभिधेये सातिः प्रत्ययो भवति कृभ्वस्तिभिः संपदा च योगे । राजाधीनं करोति, राजसात्करोति । राजसाद्भवति । राजसात्स्यात् । राजसात्संपद्यते । ब्राह्मणसात्करोति । ब्राह्मणसाद्भवति । ब्राह्मणसात्स्यात् । ब्राह्मणसात्संपद्यते ॥ देये त्रा च ॥ ५५ ॥ तदधीनवचनइत्यनुवर्त्तते । तस्य विशेषणं देयग्रहणम् । दातव्यं देयं, तदधीने देये त्रा प्रत्ययो भवति चकारात्सातिश्च कृभ्वस्तिभिः संपदा च योगे । ब्राह्मणेभ्यो देयमिति यद्विज्ञातं तद्यदा तेषां समर्पणेन तदधीनं क्रियते तदा त्रा प्रत्ययः । ब्राह्मणाधीनं देयं करोति, ब्राह्मणसात्करोति । ब्राह्मणत्रा करोति । ब्रह्मणत्रा भवति । ब्राह्मणत्रा स्यात् । ब्राह्मणत्रा संपद्यते । देय- इति किम् । राजसाद्भवति राष्ट्रम् ॥ देवमनुष्यपुरुषपुरुमर्त्येभ्यो द्वितीयासप्तम्योर्बहुलम् ॥ ५६ ॥ सातिर्निवृत्तः त्राप्रत्ययो ऽनुवर्त्तते । देवादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो द्विती- यासप्तम्यन्तेभ्यः त्रा प्रत्ययो भवति बहुलम् । कृभ्वस्तिभिरिति नात्र संबध्यते । सामान्येन विधानम् । देवान् गच्छति, देवत्रा गच्छति । देवेषु वसति, देवत्रा वसति । मनुष्यान् गच्छति, मनुष्यत्रा गच्छति । मनुष्येषु वसति, मनुष्यत्रा वसति । एवमन्येष्वप्युदाहार्यः । पुरुषान्गच्छति, पुरुषत्रा गच्छति । पुरुषेषु वसति, पुरुषत्रा वसति । पुरुन्गच्छति, पुरुत्रा गच्छति । पुरुषु वसति, पुरुत्रा वसति । मर्त्यान्वसति, मर्त्यत्रा वसति । मर्त्येषु वसति, मर्त्यत्रा वसति । बहुलवचना- दन्यत्रापि भवति । बहुत्रा जीवतो मन इति ॥

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ ४६६ अव्यक्तानुकरणाद् द्व्यजवरार्द्धादनितौ डाच् ॥ ५७ ॥ यत्र ध्वनावकारादयो वर्णा विशेषरूपेण न व्यज्यन्ते सो ऽव्यक्तः। तस्या- नुकरणमव्यक्तानुकरणम्। द्व्यच् अवरार्द्धं यस्य तद् द्व्यजवरार्धम्। अवरशब्दो- ऽपकर्षे। यस्यापकर्षे क्रियमाणे सुष्ठु न्यूनमर्द्धं द्व्यचं संपद्यते तस्मादव्यक्तानुक- रणादनितिपराड्डाच्प्रत्ययो भवति। कृभ्वस्तियोगइत्यनुवर्त्तते। यस्य च द्विवे- चने कृते द्व्यजवरार्द्धं ततः प्रत्ययः। डाचि बहुलं द्वे भवत इति विषयसप्तमी। डाचि विवक्षिते द्विवचनमेव पूर्वं क्रियते पश्चात्प्रत्ययः। पटपटा करोति। पटपटा भवति। पटपटा स्यात्। दमदमा करोति। दमदमा भवति। दम- दमा स्यात्। अव्यक्तानुकरणादिति किम्। दृषत्करोति। द्व्यजवरार्द्धादिति किम्। श्रत्करोति। अवरग्रहणं किम्। खरटखरटा करोति। चपटचपटा करोति। अनिताविति किम्। पटिति करोति। चकारः स्वरार्थः स्वरितेबाधनार्थः। पटपटासि। अत्र स्वरिता वा ऽनुदात्ते पदादाविति स्वरितो न भवति। के चिद्द्व्यजवरार्ध्यादिति यकारं पठन्ति स स्वार्थिको विज्ञेयः॥ कृञो द्वितीयतृतीयशम्बबीजात्कृषौ ॥ ५८ ॥ द्वितीयतृतीयादिभ्यः शब्देभ्यः कृषावभिधेयायां डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे नान्यत्र। पुनः कृञ्ग्रहणं भ्वस्त्योर्निवृत्त्यर्थम्। द्वितीया करोति। द्वितीयं कर्षंयां विलेखनं करोतीत्यर्थः। तृतीया करोति। शम्बा करोति। अनुलोमककृष्टं क्षेत्रं पुनः प्रतिलोमं कृषतीत्यर्थः। बीजा करोति। सह बीजेन विलेखनं करोतीत्यर्थः। कृषाविति किम्। द्वितीयं करोति पदम्॥ संख्यायाश्च गुणान्तायाः ॥ ५९ ॥ कृञ इत्यनुवर्त्तते, कृषाविति च। संख्यावाचिनः शब्दस्य गुण शब्दो ऽन्ते समीपे यत्र संभवति सा संख्या गुणान्तेत्युच्यते। तादृशात्प्रातिपदिका- त्कृषावभिधेयायां डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे। द्विगुणं विलेखनं करोति क्षेत्रस्य, द्विगुणा करोति क्षेत्रम्। त्रिगुणा करोति। कृषाविति किम्। द्विगुणां करोति रज्जुम्॥ समयाच्च यापनायाम् ॥ ६० ॥ कृञ इत्येव। कृषाविति निवृत्तम्। कर्त्तव्यस्यावसरप्राप्तिः समयस्तस्या- तिक्रमो यापना। समयशब्दाद्यापनायां गम्यमानायां डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे। समया करोति। यापयति, कालक्षेपं करोतीत्यर्थः। यापनाया- मिति किम्। समयं करोति॥ सपत्ननिष्पत्रादतिव्यथने ॥ ६१ ॥

४७० ॥ काशिका ॥ ५ । ४ ॥ कृञ इत्येव। सपक्षनिष्पत्रशब्दाभ्यामतिव्यथने डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे सति। अतिव्यथनमतिपीडनम्। सपक्षा करोति मृगं व्याधः। सपक्षं शरमस्य शरीरे प्रवेशयतीत्यर्थः। निष्पत्रा करोति। शरीराच्छरमपरपार्श्वे निष्क्रामयतीत्यर्थः। अतिव्यथनइति किम्। सपक्षं वृक्षं करोति जलसेचकः। निष्पत्रं वृक्षतलं करोति भूमिशोधकः॥ निष्कुलान्निष्कोषणे ॥ ६२ ॥ कृञ इत्येव। निष्कुलशब्दान्निष्कोषणे वर्तमानात्कृञो योगे डाच् प्रत्ययो भवति। निष्कोषणमन्तरवयवानां बहिर्निष्कासनम्। निष्कुला करोति मत्स्यम्। निष्कुष्णातीत्यर्थः। निष्कोषणइति किम्। निष्कुलान्करोति शत्रून्॥ सुखप्रियादानुलोम्ये ॥ ६३ ॥ सुखप्रियशब्दाभ्यामानुलोम्ये वर्तमानाभ्यां कृञो योगे डाच् प्रत्ययो भवति। आनुलोम्यमनुकूलता, आराध्यचित्तानुवर्तनम्। सुखा करोति। प्रिया करोति। स्वाम्यादेश्चित्तमाराधयतीत्यर्थः। सुखं प्रियं वा कुर्वन्नप्यानुलोम्ये ऽव- स्थित एवमुच्यते। आनुलोम्यइति किम्। सुखं करोति, प्रियं करोत्यौषधपानम्॥ दुःखात्प्रातिलोम्ये ॥ ६४ ॥ कृञ इत्येव। दुःखशब्दात्प्रातिपदिकात्प्रातिलोम्ये गम्यमाने डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे। प्रातिलोम्यं प्रतिकूलता। स्वाम्यादेश्चित्तपीडनम्। दुःखा करोति भृत्यः। प्रातिलोम्यइति किम्। दुःखं करोति कटकम्॥ शूलात्पाके ॥ ६५ ॥ कृञ इत्येव। शूलशब्दात्पाकविषये डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे। शूले पचति, शूला करोति मांसम्। पाकइति किम्। शूलं करोति कटकम्॥ सत्यादशपथे ॥ ६६ ॥ कृञ इत्येव। सत्यशब्दादशपथे डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे। सत्य- शब्दो ऽनृतप्रतिपक्षवचनः क चिच्छपथे च वर्तते सत्येन शापयेद्विप्रमिति, तस्यायं प्रतिषेधः। सत्या करोति वणिक् भाण्डम्। मयैतत्क्रेतव्यमिति सत्यं करोति। अशपथइति किम्। सत्यं करोति ब्राह्मणः॥ मद्रात्परिवापने ॥ ६७ ॥ कृञ इत्येव। मद्रशब्दात्परिवापने डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे। परिवापनं मुण्डनम्। मद्रशब्दो मङ्गलार्थः। मङ्गलं मुण्डनं करोति, मद्रा करोति॥ भद्राच्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ भद्रा करोति नापितः कुमारम्। परि- वापनादिति किम्। भद्रं करोति ॥

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ ४०१ समासान्ताः ॥ ६८ ॥ अधिकारोयमापादपरिसमाप्ते, र्य प्रत्यया विहितास्ते समासस्यान्ताव- यवा एकदेशा भवन्ति, तद्ग्रहणेन गृह्यन्तइति वेदितव्यम् । प्रयोजनमव्ययीभा- वद्विगुद्वन्द्वतत्पुरुषबहुव्रीहिसंज्ञाः । उपराज, मधिराजम् । नाव्ययीभावादित्येष विधिर्भवति । अनश्चेति टच् । द्विपुरी, त्रिपुरीति । द्विगोरिति ङीब्भवति । कटक्वलयिनी । शङ्खनूपुरिणी * । द्वन्द्वोपता पगच्छ्रोदितीनिद्भवति । विधुरः । प्रधुरः । तत्पुरुषे तुल्येत्येष स्वरो भवति । उच्चैर्धुरः । नीचैर्धुरः । बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदमित्येतद्भवति ॥ न पूजनात् ॥ ६९ ॥ यान् शब्दानुपादाय समासान्ता विधीयन्ते राजाहः सखिभ्यष्टजित्येव- मादीन् यदा ते पूजनात् पूजनवचनात्परे भवन्ति तदा समासान्तो न भवति । सुराजा । अतिराजा । सुगौः । अतिगौः ॥ पूजायां स्वतिग्रहणं कर्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । परमराजः । परमगवइति ॥ प्राग्बहुव्रीहिग्रहणं च कर्तव्यम् ॥ * ॥ बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोरित्येवमादौ प्रतिषेधो न भवति । सुसक्थः । अतिसक्थः । स्वक्षः । अत्यक्षः ॥ किमः क्षेपे ॥ ७० ॥ क्षेपे यः किंशब्दस्ततः परस्य समासान्तो न भवति । किंराजा यो न रक्षति । किंसखा यो ऽभिद्रुह्यति । किंगौर्यो न वहति । किं क्षेपइति समासः † । क्षेपइति किम् । कस्य राजा, किंराजः । किंसखः । किंगवः ॥ नञस्तत्पुरुषात् ॥ ७१ ॥ नञः परे वक्ष्यमाणा ये राजादयस्तदन्तात्तत्पुरुषात्समासान्तो न भवति । अराजा । असखा । अगौः । तत्पुरुषादिति । किम् । अनृचो माणवकः । अधुरं शकटम् ॥ पथो विभाषा ॥ ७२ ॥ नञस्तत्पुरुषादिति वर्तते । नञः परो यः पथिन्शब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषा- त्समासान्तो विभाषा न भवति । पूर्वेण नित्यः प्रतिषेधः प्राप्तो विकल्प्यते । अपथम् । अपन्थाः ॥ बहुव्रीहौ संख्येये डजबहुगणात् ॥ ७३ ॥ संख्येये यो बहुव्रीहिर्वर्तते तस्माद्बहुगणान्ताड्डच् प्रत्ययो भवति ।

• कोशनिवसिनी । शकटवल्यिनी । पा० २ । † किं क्षेपइति समास इत्याधिकमत्र, परं त्यज्यपाठः पदमञ्जर्यां दर्शनात् ।

४७२ ॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ संख्याव्ययाव्यासन्नेति यो बहुव्रीहिस्तस्येदं ग्रहणम् । उपदशाः । उपविंशाः । उपत्रिंशाः । आसन्नदशाः । अदूरदशाः । अधिकदशाः । द्विचाः । पञ्चषाः । पञ्चदशाः । संख्येयेति किम् । चित्रगुः । शबलगुः । अबहुगणादिति किम् । उपबहवः । उपगणाः । अत्र स्वरे विशेषः ॥ डच्प्रकरणे संख्यायास्त्युहचस्यो- पसंख्यानं कर्तव्यं निस्त्रिंशाद्यर्थम् ॥ * ॥ निर्गतानि त्रिंशतः, निस्त्रिंशानि वर्षा- णि देवदत्तस्य । निश्चत्वारिंशानि यज्ञदत्तस्य । निर्गतस्त्रिंशताङ्गुलिभ्यो, नि- स्त्रिंशः खङ्गः ॥ ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे ॥ ७४ ॥ बहुव्रीहाविति न स्वर्यते । सामान्येन विधानम् । ऋक् पुर् अप् धुर् पथिन् इत्येवमन्तानां समासानाम्कारः प्रत्ययो भवति समासान्तो ऽक्षे न । सामर्थ्यादक्ष एतद्विशेषणमृगादीनाच भवति । अक्षसंबन्धिनी या धूस्तदन्तस्य न भवति । अनृचः । बह्वृचः । अर्धर्चः । पुर् । ललाटपुरम् । नान्दीपुरम् । अप् । द्वीपम् । अन्तरीपम् । समीपम् । धुर् । राजधुरा । महाधुरा । पथिन् । जलपथः । अनक्ष इति किम् । अक्षस्य धूः, अक्षधूः । दृढधूरक्षः ॥ अनृचो माण- वके ज्ञेयो, बह्वृक्चरणाख्यायाम् ॥ अनृचो माणवकः । बह्वृचो ब्राह्मणः । अनृक् साम । *बह्वृक् सूक्तमित्यत्र न भवति ॥ अच् प्रत्यन्ववपूर्वात्सामलोम्नः ॥ ७५ ॥ प्रति अनु अव इत्येवंपूर्वात्सामान्ताल्लोमान्ताच्च समासादच् प्रत्ययो भवति । प्रतिसामम् । अनुसामम् । अवसामम् । प्रतिलोमम् । अनुलोमम् । अवलोमम् ॥ कृष्णोदक्पाण्डुपूर्वाया भूमेरच्प्रत्यः स्मृतः । गोदावर्याश्च नद्याश्च संख्याया उत्तरे यदि ॥ कृष्णभूमः । पाण्डुभूमः । उदग्भूमः । पञ्चनदम् । सप्तगोदावरम् । नदीभिश्चेत्यव्ययीभावः ॥ भूमेरपि संख्यापूर्वाया अच् प्रत्यय दृश्यते ॥ द्विभूमः प्रासादः । त्रिभूमः । दशभूमकं सूत्रम् ॥ अन्यत्रापि च दृश्यते ॥ पद्मनाभः । ऊर्णनाभः । दीर्घरात्रः । समरात्रः । अरात्रः । तदेतत्सर्वमिह योगविभागं कृत्वा साधयन्ति ॥ अक्ष्णो ऽदर्शनात् ॥ ७६ ॥ अजित्यनुवर्तते । दर्शनादन्यत्र यो ऽक्षिशब्दस्तदन्तादच् प्रत्ययो भवति गवाक्षम् । पुष्कराक्षम् । उपमितं व्याघ्रादिभिरिति समासः * । । अक्ष-

• उपमितमित्यारभ्य समास इत्यन्तोऽयमपपाठः पदमञ्जर्यां दर्शनात् ।

त्यायुरिति" or "द्व्यायु, त्र्यायुरिति"? Look at L24: "द्व्यायुषम् । त्र्यायुषम् । इह न भवति द्वयोरायुः, द्वयायु, त्र्यायुरिति । ततो" Wait, in "द्वयायु": द् + व + या + यु. In "त्र्यायुरिति": त् + र + या = त्र्या, then यु, then र् + इ = रि, then ति. Yes, "त्र्यायुरिति"!

All lines are clearly deciphered and verified against the grammar text.[अ]दर्शनादिति किम् । अक्षदर्शि । कथं कबराक्षं गवाक्षमिति । अश्वादीनां मुखप्रच्छादनार्थं बहुच्छिद्रं कबराक्षं तेनापि हि दृश्यते गवाक्षेण च । नैष दोषः । चक्षुःपर्यायवचनो दर्शनशब्दः, प्राय्यङ्गवचन इहाश्रीयते ॥ अचतुरविचतुरसुचतुरस्त्रीपुंसधेन्वनडुहृक्सामवा- ङ्मनसाक्षिभ्रुवदारगवोर्वष्ठीवपदष्ठीवनक्तंदिव- रात्रंदिवाऽहर्दिवसरजसनिश्श्रेयसपुरुषायु- **षद्ध्या

४७४ काशिका ॥ ५ । ४ ॥ ब्रह्महस्तिभ्यां परो यो वर्चःशब्दस्तदन्तात्समासाट्टच्प्रत्ययो भवति । ब्रह्मवर्चसम् । हस्तिवर्चसम् ॥ पल्यराजाभ्यां चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ पल्य- वर्चसम् । राजवर्चसम् ॥ अवसमन्धेभ्यस्तमसः ॥ ७९ ॥ अव सम् अन्ध इत्येतेभ्यो यः परस्तमःशब्दस्तदन्तात्समासाट्टच् प्रत्ययो भवति । अवतमसम् । सन्तमसम् । अन्धतमसम् ॥ श्वसो वसीयःश्रेयसः ॥ ८० ॥ श्वसः परौ यौ वसीयःश्रेयःशब्दौ तदन्तात्समासाट्टच् प्रत्ययो भवति । श्वोवसीयसम् । श्वःश्रेयसम् । मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । स्वभावाच्चेह श्वःशब्द उत्तरपदार्थस्य प्रशंसामाशीर्विषयामाचष्टे । श्वःश्रेयसं ते भूयात् । शोभनं श्रेयस्ते भूयादित्यर्थः । श्वोवसीयसमित्यस्यैव पर्यायः ॥ अनुवतप्ताद्रहसः ॥ ८१ ॥ अनु अव तप्त इत्येतेभ्यः परो यो रहःशब्दस्तदन्तात्समासाट्टच् प्रत्ययो भवति । अनूरहसम् । अवरहसम् । तप्तरहसम् ॥ प्रतेरुरसः सप्तमीस्थात् ॥ ८२ ॥ प्रतेः परो य उरःशब्दस्तदन्तात्समासाट्टच् प्रत्ययो भवति स चेदुरः- शब्दः सप्तमीस्थो भवति । सप्तम्यर्थे वर्ततइत्यर्थः । उरसि वर्तते । विभक्त्यर्थे यदव्ययमिति समासः, प्रत्युरसम् । सप्तमीस्थादिति किम् । प्रतिगतमुरः, प्रत्युरः ॥ अनुगवमायामे ॥ ८३ ॥ अनुगवमित्यच्प्रत्ययान्तं निपात्यते आयामे ऽभिधेये । अनुगवं यानम् । गव आयाम इति समासः । आयामति किम् । गवां पश्चादनुगु ॥ द्विस्तावा त्रिस्तावा वेदिः ॥ ८४ ॥ द्विस्तावा त्रिस्तावेति निपात्यते वेदिश्चेदभिधेया भवति । षाच्प्रत्यय- ष्टिलोपः समासश्च निपात्यते । यावती प्रकृतौ वेदिस्ततो द्विगुणा वा त्रिगुणा वा कस्याञ्चिद्विकृतौ तत्रेदं निपातनम् । द्विस्तावा वेदिः । त्रिस्तावा वेदिः । वेदिरिति किम् । द्विस्तावती त्रिस्तावती रज्जुः ॥ उपसर्गादध्वनः ॥ ८५ ॥ उपसर्गात्परो यो ऽध्वन्शब्दस्तदन्तात्समासाट् टच् प्रत्ययो भवति । प्रगतो ऽध्वानं, प्राध्वो रथः । प्राध्वं शकटम् । निरध्वम् । प्रत्यध्वम् । उपस- र्गादिति किम् । परमाध्वा । उत्तमाध्वा ॥