काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

५०६ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ ह्रस्वस्य पिति कृति तुक् ॥ ७१ ॥ पिति कृति परतो ह्रस्वस्य तुगागमो भवति । अग्निचित् । सोमसुत् । प्रकृत्य । प्रहृत्य । उपस्तुत्य । ह्रस्वस्येति किम् । प्रालूय । ग्रामणीः । पितीति । किम् । कृतम् । हृतम् । कृतीति किम् । पटुतरः । पटुतमः । ग्रामणिकुलम्- त्यत्र ह्रस्वस्य बहिरङ्गस्यासिद्धत्वात् तुन्न भवति ॥ संहितायाम् ॥ ७२ ॥ अधिकारो ऽयमनुदात्तं पदमेकवर्जमिति यावत् । प्रागेतस्मात्सूत्रादित उत्तरं यद्वक्ष्यामः संहितायामित्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति । इको यणचि । दध्यत्र । मध्वत्र । संहितायामिति किम् । दधि अत्र । मधु अत्र ॥ छे च ॥ ७३ ॥ ह्रस्वस्य तुगिति वर्तते । छकारे परतः संहितायां विषये ह्रस्वस्य तुगागमो भवति । ऋच्छति ।

॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ ५०७ अचि परत इको यणादेशो भवति । दध्यत्र । मध्वत्र । कर्त्रर्थम् । हर्तृर्थम् । लाकृतिः ॥ इकः प्लुतपूर्वस्य सवर्णदीर्घबाधनार्थं यणादेशो वक्तव्यः ॥ * ॥ भो३ इ इन्द्रम् । भो३ यिन्द्रम् । अचीति चायमधिकारः संप्रसारणाच्चेति यावत् ॥ एचो ऽयवायावः ॥ ७८ ॥ एचः स्थाने ऽचि परतो ऽय् अव् आय् आव् इत्येते आदेशा यथासंख्यं भवन्ति । चयनम् । लवनम् । चायकाः । लावकः । कयते । व्ययते । यावग्रहणादिषु ॥ वान्तो यि प्रत्यये ॥ ७९ ॥ योयमेचः स्थाने वान्तादेश ओकारस्य अव् औकारस्याव् स यकारादौ प्रत्यये परतो भवति । बाभ्रव्यः । माण्डव्यः । शङ्कव्यं दारु । पिचव्यः कार्पासः । नाव्यो ह्रदः । वान्त इति किम् । रायमिच्छति रैयति । यीति किम् । गोभ्याम् । नौभ्याम् । प्रत्ययइति किम् । गोयानम् । नौयानम् ॥ गोर्यूतौ छन्दसि ॥ * ॥ गोशब्दस्य यूतौ परतश्छन्दसि विषये वान्तादेशो वक्तव्यः । आनो मित्रावरुणा घृतेर्गव्यूतिमुक्षतम् । छन्दसीति किम् । गोयूतिः ॥ अध्वपरिमाणे च ॥ * ॥ गोर्यूतौ परतो वान्तादेशो वक्तव्यः । गव्यूतिमात्रमध्वानं गतः ॥ धातोस्तन्निमित्तस्यैव ॥ ८० ॥ एच इति वर्तते । वान्तो यि प्रत्ययइति च । धातोर्य एच तन्निमित्तो यकारादिप्रत्ययनिमित्तस्तस्य यकारादौ प्रत्यये परतो वान्तादेशो भवति । लव्यम् । पव्यम् । अवश्यलाव्यम् । अवश्यपाव्यम् । धातोरिति किम् । प्राति- पदिकस्य नियमो मा भूत् । तत्र को दोषः । बाभ्रव्य इत्यत्रैव स्यात् । इह न स्याद् गव्यं नाव्यमिति । तन्निमित्तस्येति किम् । अतन्निमित्तस्य मा भूत् । ओ- यते । औयत । लोयमानः । पौयमानिः । अत इञ् । एवकारकरणं किम् । धात्ववधारणं यथा स्यात् तन्निमित्तावधारणं मा भूदिति । तन्निमित्तस्य हि धातोश्चाधातोश्च भवति । बाभ्रव्यः । अवश्यलाव्यम् । लव्यम् ॥ क्षय्यजय्यौ शक्यार्थे ॥ ८१ ॥ क्षि जि इत्येतयोर्द्धात्वोर्यति प्रत्यये परतः शक्यार्थे गम्यमाने एकार- स्यायादेशो निपात्यते । शक्यः क्षेतुं, क्षय्यः । शक्यो जेतुं, जय्यः । शक्यार्थ- इति किम् । क्षेयं पापम् । जेयो वृषलः ॥ क्रय्यस्तदर्थे ॥ ८२ ॥ क्रीञ्धातोस्तदर्थे क्रयार्थे यत्स्मिन्नभिधेये यति प्रत्यये परतो ऽया- देशो निपात्यते । क्रय्यो गौः । क्रय्यः कम्बलः । क्रयार्थे यः प्रसारितः स उच्यते । तदर्थइति किम् । क्रेयं नो धान्यं न चास्ति क्रय्यम् ॥

ाविति"? Wait! Let's check Kashika on 6.1.85: "वर्णाश्रये प्रत्ययविधावयमन्तादिवद्भावो नेष्यते। तथाहि खट्वाभिरित्यत्रान्तवद्भावाभावादतो भिस ऐस् इति न भवति। हूयतेर् हुवाविति सम्प्रसारणपूर्वत्वस्यादिवद्भावाभावाद् 'आतो णलः' [७.१.३४?] इति न भवति।" Wait! Panini 7.1.34: "आतो णलः" - no, Panini 7.1.34 is "आत औ णलः"! Look at line 24: "त्वस्यादिवद्भावाभावादास्र औ णल इति न भवति ।" Wait! "आतो औ णल" is printed as: "आस्र औ णल" or "आत औ णल"? Look at line 24: "त्वस्यादिवद्भावाभावादास्र औ णल इति न भवति ।" Wait, 'आ', then 'स्र' or 'त'? Look at the letter: It is 'त' or 'स्र'? It has a loop like 'स्र' or 'त'? "आत औ णल इति न भवति" - it is 'आत औ णल' with broken type! The 'त' is a bit distorted, looking like 'स्र' or 'त'.

िवक्तव्या ॥ * ॥ स्वैरः । स्वैरी । पा० २ ।" Wait, let's read line 31 carefully: "* स्वादीरेरिण्योर्वृद्धिर्वक्तव्या ॥ * ॥ स्वैरः । स्वैरी । पा० २ ।" Wait, does it say "वृद्धिर्वक्तव्या"? In line 31: "* स्वादीरेरिण्यो" then "र्वृद्धिर्वक्तव्या" is partly blurred or smudged? Look at it: "* स्वादीरेरिण्यो" then smudged letters: "र्वृद्धिर्वक्तव्या" - yes, you can see 'र्वृ', 'द्धि', 'र्व', 'क्त', 'व्या'! Then "॥ * ॥ स्वैरः । स्वैरी । पा० २ ।"

Line 32: "† अत्र वार्त्तिके ऊहग्रहणं प्रौह इति तदुदाहरणं च पुस्तकान्तरेऽधिके ।" Let's check every character: "† अत्र वार्त्तिके ऊहग्रहणं प्रौह इति तदुदाहरणं च पुस्तकान्तरेऽधिके ।" Everything matches!

Let's double check L11-14: L10: आद्गुणः ॥ ८७ ॥ L11: अचीत्यनुवर्तते । अवर्णात्परो यो ऽच् अचि च पूर्वो यो ऽवर्णस्तयोः L12: पूर्वपरयोर्वर्णयोः स्था

५१० ॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ तृतीयासमासे ऽवर्णाद् वृद्धिर्वक्तव्या ॥ * ॥ सुखेन ऋतः, सुखार्तः । दुःखेन ऋतो, दुःखार्तः । ऋत इति किम् । सुखेन इतः सुखेतः । तृतीयेति किम् । परमर्त्तः । समासइति किम् । सुखेनर्त्तः ॥ प्रवत्सतरकम्बलवसनानामृणे वृद्धिर्वक्तव्या ॥ * ॥ प्र । प्रार्णम् । वत्सतर । वत्सतरार्णम् । कम्बल । कम्बलार्णम् । वसन । वसनार्णम् ॥ ऋणदशाभ्यां वृद्धिर्वक्तव्या ॥ * ॥ ऋणार्णम् । दशार्णम् ॥ आटश्च ॥ ९० ॥ एचीति निवृत्तम् । अचीत्यनुवर्त्तते । आटः परो यो ऽच् अचि च पूर्वो य आट् तयोः पूर्वपरयोरादचोः स्थाने वृद्धिरेकादेशो भवति । ऐतिष्ठत् । ऐधत । ऐक्षिष्यत । औभीत । आर्द्धीत् । औञ्जीत । चकारो ऽधिकविधानार्थ उस्योमा- ङोश्च पररूपबाधनार्थः । औक्षीयत् । औकारीयत् । या ऊढा वोढा, तामै- क्षत, औढीयत् ॥ उपसर्गादृति धातौ ॥ ९१ ॥ आदित्येव । अवर्णान्तादुपसर्गादृकारादौ धातौ परतः पूर्वपरयोः स्थाने वृद्धिरेकादेशो भवति । आद्गुणापवादः । उपार्च्छति । प्रार्च्छति । उपार्ध्नोति । उपसर्गादिति किम् । खट्वर्च्छति । मालर्च्छति । प्रगता ऋच्छका यस्माद्देशात्, प्रर्च्छको देशः । यत्क्रियायुक्ताः प्रादयस्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञका इति । ऋतीति किम् । उप इत, उपेतः । तपरकरणं किम् । उप ऋकारीयति । उपल्कारीयति । वा सुप्यापिशलेरिति विकल्पः स्यात् । उपसर्गग्रहणादेव धातुग्रहणे सिद्धे धातु- ग्रहणं शाकलानिवृत्त्यर्थम् । ऋत्यक इति हि शाकल्यस्य प्रकृतिभावः प्राप्नोति ॥ वा सुप्यापिशलेः ॥ ९२ ॥ आदित्येव । उपसर्गादृति धाताविति च । सुबन्तात्प्रत्यये धातावृका- रादौ परतो ऽवर्णान्तादुपसर्गात्पूर्वपरयोरापिशलेराचार्यस्य मतेन वा वृद्धिरेका- देशो भवति । उपर्षभीयति । उपार्षभीयति । उपल्कारीयति । उपाल्कारीयति । ऋकारऌकारयोः सावर्ण्यविधिरिति ऋतीति ऌकारोपि गृह्यते । आपिशलि- ग्रहणं पूजार्थम् । वेति ह्युच्यतएव ॥ औतो ऽम्शसोः ॥ ९३ ॥ ओतो ऽमि शसि च परतः पूर्वपरयोराकार आदेशो भवति । गां पश्य । गाः पश्य । द्यां पश्य । द्याः पश्य । द्योशब्दोऽप्योकारान्त एव विद्यते, ततोपि परं सर्वनामस्थानं स्विदिष्यते, तेन नाप्राप्तायां वृद्धावयमाकारो विधी- यमानस्तां बाधते । अमिति द्वितीयैकवचनं गृह्यते, शसा साहचर्यात् सुपीति चाधिकारात् । तेनाचिनवममुनवमित्यत्र न भवति ॥

॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ ५११ एङि पररूपम् ॥ ९४ ॥ आदित्येव, उपसर्गाद्धाताविति च । अवर्णान्तादुपसर्गादेङादौ धातौ पूर्व- परयोः पररूपमेकादेशो भवति । वृद्धिरेचीत्यस्यापवादः । उपेलयति । प्रेलयति । उपोषति । प्रोषति । केचित्तु। सुप्पापिशलेरित्यनुवर्तयन्ति तद्वाक्यभेदेन सुब्धातौ विकल्पं करोति । उपेडकीयति । उपैडकीयति । उपोदनीयति ॥ उपौदनीयति शकन्ध्वादिषु पररूपं वक्तव्यम् ॥ * ॥ शक अन्धुः, शकन्धुः । कुल अटा, कुलटा ॥ सीमन्तः केशेषु ॥ सीम्नो ऽन्तः, सीमन्तः । अन्यत्र सीमान्तः ॥ एवे चानियोगे पररूपं वक्तव्यम् ॥ * ॥ इह एव, इहैव । अद्य एव, अद्येव । अनि- योगइति किम् । इहैव भव मा ऽन्यत्र गाः ॥ ओत्वोष्ठयोः समासे वा पररूपं

५१२ ॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ भवति। पटत् इति, पटिति। घटत् इति, घटिति। झटत् इति, झटिति। कमित् इति, कमिति। अव्यक्तानुकरणस्येति किम्। जगत् इति, जगदिति। अत इति किम्। मरट् इति, मरडिति। इताविति किम्। पटत् अत्र, पट- दत्र॥ अनेकाच इति वक्तव्यम्॥ * ॥ इह मा भूत्। सत् इति, सदिति। कथं घटदिति गम्भीरमम्बुदैनैदितमिति। दकारान्तमेतदनुकरणं द्रष्टव्यम्॥ नाम्रेडितस्यान्त्यस्य तु वा ॥ ९९ ॥ अव्यक्तानुकरणास्याम्रेडितस्य यो ऽच्छब्द इतौ तस्य पररूपं न भवति तस्य योऽन्त्यस्तकारस्तस्य वा भवति। पटत्पटदिति। पटत्पटेति करोति। नित्य- वीप्सयोरिति द्विवचनम्। यदा तु समुदायानुकरणं तदा भवत्येव पूर्वेण पररूपं पटत्पटेति करोति॥ नित्यमाम्रेडिते डाचि ॥ १०० ॥ अव्यक्तानुकरणास्यातो ऽन्त्यस्येति चानुवर्तते। डाच्परं यदाम्रेडितं तस्मि- न्पूर्वस्याव्यक्तानुकरणास्याच्छब्दस्य योऽन्त्यस्तकारस्तस्य पूर्वस्य परस्य चाडाच्य वर्णस्य नित्यं पररूपमेकादेशो भवति। पटपटा करोति। दमदमा करोति *। पटदित्यस्मादव्यक्तानुकरणादिति डाचि विहिते डाचि बहुलमिति द्विवचनं तच्च टिलोपात्पूर्वमेवेष्यते॥ अकः सवर्णे दीर्घः ॥ १०१ ॥ अकः सवर्णे ऽचि परतः पूर्वपरयोः स्थाने दीर्घ एकादेशो भवति। दण्डा- ग्रम्। दधीन्द्रः। मधूदके। होतॄश्यः। अक इति किम्। अग्नये। सवर्णेइति किम्। दध्यत्र। अचीत्येव। कुमारि शेते। नाज्झलावित्यत्र यदजिति प्रत्या- हारग्रहणं तत्र ग्रहणकशास्त्रस्यानभिनिवृत्तत्वात्सवर्णा न गृह्यन्त इति सवर्ण- त्वमीकारशकारयोरप्रतिषिद्धम्॥ सवर्णदीर्घत्वे ऋति ॠ वा वचनम् ॥ * ॥ ऋति सवर्णे परभूते तत्र ॠ वा भवतीति वक्तव्यम्। होतृ ऋकारः, होतॄ- कारः। यदा न ॠ तदा दीर्घ एव होतॄकारः॥ ऌति ॡ वा वचनम् ॥ * ॥ ऌति सवर्णे परतो ॡ वा भवतीति वक्तव्यम्। होतृ ऌकारः। होतॡकारः। होतॄकारः। ॠकारऌकारयोः। सवर्णविधिरुक्तो दीर्घपक्षे तु समुदायान्तरतमस्य सवर्णस्य दीर्घस्याभावात् ॠकारः क्रियते॥ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ॥ १०२ ॥ अक इति दीर्घ इति वर्तते। प्रथमाशब्दो विभक्तिविशेषे रूढस्तत्सा- हचर्यात् द्वितीयापि प्रथमेत्युक्ता। तस्यां प्रथमायां द्वितीयायां च विभक्तावचि अकः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वसवर्णदीर्घ एकादेशो भवति। अग्नी। वायू। वृक्षाः।

• मटमटाकरोतीत्यधिकं पुस्तकान्तरे

॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ ५१३ पृक्षाः । वृक्षात् । प्लक्षात् । अतो गुण इति यदकारे पररूपं तदकः सवर्णे दीर्घ- त्वमेव बाधते, न तु पूर्वसवर्णदीर्घत्वं, पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्बाध- न्तइति । अचीत्येव । वृक्षः । प्लक्षः । अक इत्येव । नावौ । पूर्वसवर्णग्रहणं किम् । अग्नी इत्यत्र पक्षे परसवर्णो मा भूत् । दीर्घग्रहणं किम् । त्रिमात्रे स्थानिनि त्रिमात्रादेशनिवृत्त्यर्थम् ॥ तस्माच्छसो नः पुंसि ॥ १०३ ॥ तस्मात्पूर्वसवर्णदीर्घादुत्तरस्य शसो ऽवयवस्य सकारस्य पुंसि नकारा- देशो भवति । वृक्षान् । अग्नीन् । वायून् । कर्तॄन् । हर्तॄन् । षण्डकान् । स्थू- रान् । बारकान्पश्य । सर्वएते पुल्लिङ्गविशिष्टं स्वार्थं प्रतिपादयन्ति । इह तु चञ्चेव चञ्चा । लुम्मनुष्यइति कनो लुपि कृते लुपि युक्तवद् व्यक्तिवचनेइति पुंसोपि स्त्रीलिङ्गता, तेन नत्वं न भवति, चञ्चाः पश्य, वधिकाः पश्येति । तस्मादिति किम् । शतांश्चरतो गाः पश्य । शस इति किम् । वृक्षाः । प्लक्षाः । पुंसीति किम् । धेनूः । बह्वीः । कुमारीः ॥ नादिचि ॥ १०४ ॥ अवर्णादिचि पूर्वसवर्णदीर्घो न भवति । वृक्षौ । प्लक्षौ । खट्वे । कुण्डे । आदिति किम् । अग्नी । इचीति किम् । वृक्षाः ॥ दीर्घाज्जसि च ॥ १०५ ॥ दीर्घाज्जसि इचि च परतः पूर्वसवर्णदीर्घो न भवति । कुमार्यौ । कुमा- र्यः । ब्रह्मबन्ध्वौ । ब्रह्मबन्ध्वः ॥ वा छन्दसि ॥ १०६ ॥ दीर्घाच्छन्दसि विषये जसि च इचि च परतो वा पूर्वसवर्णदीर्घो न भव- ति । मातीश्चतस्रः । पिण्डीः । माहतीश्चतस्रः । पिण्ड्यः । वाराही । उपा- नही । वाराह्यौ । उपानह्यौ ॥ अमि पूर्वः ॥ १०७ ॥ अक इत्येव । अमि परतो ऽकः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्व एकादेशो भवति । वृक्षम् । प्लक्षम् । अग्निम् । वायुम् । पूर्वग्रहणं किम् । पूर्व एव यथा स्यात्, पूर्वसवर्णो ऽन्तरतमो मा भूदिति । कुमारीमित्यत्र हि त्रिमात्रः स्यात् । वा छन्दसीत्येव । शम्यँ च । शम्यं च । गौर्यँ च । गौर्यं च ॥ संप्रसारणाच्च ॥ १०८ ॥ पूर्व इत्येव । संप्रसारणादचि परतः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्व एकादेशो भवति । यजि । इष्टम् । वपि । उप्तम् । ग्रहि । गृहीतम् । संप्रसारणविज्ञान- ३३

हरणम्? Or खीशब्दस्योदाहरणम्`? In standard Kāśikā: "खीशब्दस्योदाहरणम् । सखं क्षेत्रं वसतीति सखस्, तमिच्छतीति क्यच् सखीयति ।" Wait, let's look at each word in Line 25:

• खीशब्दस्योदाहरणम् । (Wait, does it have खीशब्दस्योदाहरणम् or खिशब्दस्योदाहरणम्? It has a dirgha: खीशब्दस्योदाहरणम् ।)
• सखं क्षेत्रं वसतीति -> wait, is there an anusvara on सख? सखं क्षेत्रं वसतीति
• सखस्समितिच्छतीति? Look at: सखस्, तमिच्छतीति -> सखस्तमिच्छतीति or सखस्समितिच्छतीति? In the print: सखस्तमिच्छतीति? Look at the conjunct: स्त then मि च्छ ती ति -> सखस्तमिच्छतीति!
• क्यच् सखीयति । -> wait, does it say सखीयति or सखीयात? It ends with सखीयति ।

Line 26: सखीयतेः क्विप् सखीस्त

॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ ५१५

अथोवाद्यपूर्वस्य योशीत्यस्मिन्नपि उत्वं विधीयते । रुत्वमस्याश्रयत्वात्पूर्वत्रासि- द्धमित्यसिद्धं न भवति । अत इति किम् । अग्निरत्र । तपरकरणं किम् । वृक्षा अत्र । सानुबन्धग्रहणं किम् । स्वरत्र । प्रातरत्र । अत इत्येव । वृक्ष इह । तस्यापि तपरत्वादत्र न भवति । वृक्ष आश्रितः । अप्लुतादिति किम् । सुश्रोता३ अत्र न्वसि । अप्लुत इति किम् । तिष्ठतु पय आ३इश्विन् । अत्र प्लुतस्यासिद्धत्वादुत्वं प्राप्नोतीत्यप्लुतादप्लुत इत्युच्यते ॥ हशि च ॥ ११४ ॥ हशि च परतो ऽत उत्तरस्य रोरुकारादेशो भवति । पुरुषो याति । पुरुषो हसति । पुरुषो ददाति ॥ प्रकृत्या ऽन्तःपादमव्यपरे ॥ ११५ ॥ एङो ऽतीत्येव । एह इति यत्पञ्चम्यन्तमनुवर्त

५१६ ॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ आपोजुषाणोवृष्णोवर्षिष्ठेऽम्बेऽम्बालेऽम्बिकेपूर्व्वे ॥ ११८ ॥ यजुषीत्येव । आपो जुषाणो वृष्णो वर्षिष्ठे इत्येते शब्दा अम्बे अम्बाले इत्येतौ च यावम्बिकेशब्दात्पूर्व्वौ यजुषि पठितौ ते अति परतः प्रकृत्या भवन्ति । आपो अस्मान्मातरः शुन्धयन्तु । जुषाणो अप्तुराज्यस्य । वृष्णो अंशुभ्यां गभ- स्तिभिः । वर्षिष्ठे अधि नाके । अम्बे अम्बाले अम्बिके । यजुषीदमीदृशमेव पठ्यते । अस्मादेव निपातनादम्बार्थनद्योर्ह्रस्व इति ह्रस्वत्वं न भवति ॥ अङ्गइत्यादौ च ॥ ११९ ॥ अङ्गशब्दे य एङ् तदादौ चाकारे यः पूर्वः स यजुषि विषये ऽति प्रकृ- त्या भवति । ऐन्द्रः प्राणो अङ्गेअङ्गे अदीध्यत् । ऐन्द्रः प्राणो अङ्गेअङ्गे निधी- [L11

कुमारि ऋश्यः । होतृ ऋश्यः † । ऋतीति किम् । खट्वेन्द्रः ।"

Check L30: "अक इति किम् वृक्षावृश्यः । सवर्णार्थमनिगर्थं च वचनम् ॥"

Check L31: Footnotes: "* यल्लक्षणः । पा० २ ।" "† पोतृ ऋश्य इत्यधिकं पुस्तकान्तरे ।"

Everything matches the requested format precisely.॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ ५१९ रन्द्रशब्दस्ये ऽचि परतो गोर्नित्यमवङादेशो भवति । गवेन्द्रः । गवेन्द्र- मन्तःस्वरः * ॥ प्लुतप्रगृह्या अचि ॥ १२५ ॥ प्लुताश्च प्रगृह्याश्चाचि प्रकृत्या भवन्ति । देवदत्ता३ अत्र न्वसि । यज्ञ- दत्ता३ इदमानय । दूराद्धाते प्लुतः सिद्धः । प्रगृह्याः । अग्नी इति । वायू इति । खट्वे इति । माले इति । अचीत्यनुवर्त्तमाने पुनरच्ग्रहणमादेशनिमित्त- स्याचः परिहारार्थम् । तेनेह न भवति । जानु उ अस्य रुजति, जान्वस्य रुजति । प्र

५१२ ॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ अप्लुतवदुपस्थिते ॥ १२९ ॥ उपस्थितं नामानार्षे इतिकरणः समुदायादवच्छिद्य पदं येन स्वरूपे ऽवस्थाप्यते तस्मिन्परतो ऽप्लुतवद्भवति। प्लुतकार्यं प्रकृतिभावं न करोति। सुश्लोका३ इति, सुश्लोकेति। सुमङ्गला३ इति, सुमङ्गलेति। वत्करणं किम्। अप्लुतइत्युच्यमाने प्लुत एव प्रतिषिध्यते। तत्र को दोषः। प्रगृह्याश्रये प्रकृतिभावे प्लुतस्य श्रवणं न स्यात्। अग्नी३ इति। वायू३ इति॥ ई३ चाक्रवर्मणस्य ॥ १३० ॥ ई३ कारः प्लुतो ऽवि परतश्चाक्रवर्मणस्याचार्यस्य मतेनाप्लुतवद्भवति। अस्तु हीत्यब्रवीत्। अस्तु ही३ इत्यब्रवीत्। चिनु हीद्रम्। चिनु ही३ इदम्। चाक्र- वर्मणग्रहणं विकल्पार्थं तदुपस्थिते निवृत्त्यर्थम् अनुपस्थिते प्राप्त्यर्थमित्युभयत्र विभाषेयम्। इकारादन्यत्राप्ययमप्लुतवद्भाव इष्यते। अशा३ दयम् अशेषम्॥ दिव उत् ॥ १३१ ॥ एङः पदान्तादतीत्यतः पदग्रहणमनुवर्तते। दिव इति प्रातिपदिकं गृह्यते न धातुः, सानुबन्धकत्वात्। दिवः पदस्य उकारादेशो भवति। दिवि कामो यस्य, द्युकामः। द्युमान्। विमलद्यु दिनम्। द्युभ्याम्। द्युभिः। निरनुबन्धकग्रहणादिह न भवति। अक्षद्यूभ्याम्, अक्षद्यूभिरिति। तपरकरण- मूठो निवृत्त्यर्थं द्युभ्यां द्युभिरिति। अत्र हि परत्वादूठ् प्राप्नोति। पदस्येति किम्। दिवौ। दिवः॥ एतत्तदोः सु लोपो ऽकोरनञ्समासे हलि ॥ १३२ ॥ एतत्तदौ यावककारौ नञ्समासे न वर्तेते तयोर्यः सुशब्दः यश्च तयोः सुशब्दो यस्तदर्थेन संबद्धस्तस्य संहितायां विषये हलि परतो लोपो भवति। एष ददाति। स ददाति। एष भुङ्क्ते। स भुङ्क्ते। एतत्तदोरिति किम्। यो ददाति। यो भुङ्क्ते। सुग्रहणं किम्। एतौ गावौ चरतः। अकोरिति किम्। एषको वदति। सको ददाति। तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यतइति रूपभेदेपि साकच्कावेतत्तदावेव भवतः। अनञ्समासइति किम्। अनेषो ददाति। असो ददाति। उत्तरपदार्थप्रधा- नत्वादनञ्समासस्यैतत्तदोरेवात्र संबद्धः सुशब्दः। हलीति किम्। एषोत्र। सोऽत्र॥ स्यश्छन्दसि बहुलम् ॥ १३३ ॥ स्य इत्येतस्य छन्दसि हलि परतो बहुलं सोर्लोपो भवति। इषं स्य वाजी शिपणिं तुरण्यति ग्रीवायां बद्धो अपिकक्षआसनि। एष स्य ते मधुमां इन्द्र सोमः। न च भवति। यन्न स्यो निपतितः॥

or य भ क्त? Wait! Look at the first letter: य, second is भ, third is क्त? अभक्तश्च सुडित्युक्तं! YES! Look: Line 11 said: कात्पूर्वग्रहणं सुटो ऽभक्तत्वज्ञापनार्थम् And line 22 says: भ्यासौ। अभक्तश्च सुडित्युक्तं ततः सकारादुत्तरावडभ्यासावनिष्ठे देशे स्या- YES! अभक्तश्च सुडित्युक्तं! Look at the image: भ्यासौ । अभक्तश्च सुडित्युक्तं! First letter is clearly अ, then भ, then क्त, then श्च: अभक्तश्च! AMAZING!

Line 23: ताम्। एतस्मिंस्तु सत्यत एव वचनात् कृतयोरडभ्यासयोस्तद्द्व्यवायेऽपि सुट् Wait, look at सत्यत एव वचनात्: सत्यत एव वचनात् or सत्यस्मादेव वचनात्? Letters: स त्य त ए व व च ना त् -> सत्यत एव वचनात्. Then: कृतयोरडभ्यासयोस्तद्द्व्यवायेऽपि सुट्

५२० ॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ भवति । तन्न नः संस्कृतम् । तन्न नः परिष्कृतम् । तन्न न उपस्कृतम् । समुदि- तमित्यर्थः ॥ उपात्प्रतियत्नवैकृतवाक्याध्याहारेषु ॥ १३९ ॥ सतो गुणान्तराधानमाधिक्याय वृद्धस्य वा तादवस्थ्याय समीहा प्रति- यत्नः । विकृतमेव वैकृतम् । प्रज्ञादित्वादण् । गम्यमानार्थस्य वाक्यस्य स्वरूपे- णोपादानं वाक्यस्याध्याहारः । एतेष्वर्थेषु गम्यमानेषु करोतौ धातौ परत उपात् सुट् कात्पूर्वो भवति । प्रतियत्ने तावत् । एधोदकस्योपस्कुरुते । काष्ठगुडस्यो- पस्कुरुते । वैकृते । उपस्कृतं भुङ्क्ते । उपस्कृतं गच्छति । वाक्याध्याहारे । उप- स्कृतं जल्पति । उपस्कृतमधीते । एतेष्विति किम् । उपकरोति । किरतौ लवने ॥ १४० ॥ उपादित्येव । उपादुत्तरस्मिन्किरतौ धातौ लवनविषये सुट् कात्पूर्वो भवति । उपस्कारं मद्राका लुनन्ति । उपस्कारं काश्मीरका लुनन्ति । विक्षिप्य लुनन्तीत्यर्थः ॥ णमुलञ्च वक्तव्यः ॥ * ॥ लवन इति किम् । उपकिरति देवदत्तः ॥ हिंसायां प्रतेश्च ॥ १४१ ॥ किरतावित्येव । उपात्प्रतेश्चोत्तरस्मिन्किरतौ विषये सुट् कात्पूर्वो भव- ति । उपस्कीर्णं हं ते वृषल भूयात् । प्रतिस्कीर्णं हं ते वृषल भूयात् । तथा ते वृषल विक्षेपो भूयाद् यथा हिंसामनुबध्नातीत्यर्थः । हिंसायामिति किम् । प्रतिकीर्णम् ॥ अपाच्चतुष्पाच्छकुनिष्वालेखने ॥ १४२ ॥ किरतावित्येव । अपादुत्तरस्मिन्किरतौ चतुष्पाच्छकुनिषु यदालेखनं तस्मिन् विषये सुट् कात्पूर्वो भवति । अपस्करते वृषभो हृष्टः । अपस्करते कुक्कुटो भक्ष्यार्थी । अपस्करते श्वा चाश्रयार्थी । आलिख्य विक्षिपतीत्यर्थः । चतुष्पाच्छकुनिष्विति किम् । अपकिरति देवदत्तः ॥ हर्षजीविकाकुलायकरणे- ष्विति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । अपकिरति श्वा ओदनपिण्डमाशितः ॥ हर्षजीविकाकुलायकरणेष्वेव किरतेरात्मनेपदस्योपसंख्यानम् ॥ * ॥ कुस्तुम्बुरूणि जातिः ॥ १४३ ॥ कुस्तुम्बुरूणीति सुट् निपात्यते जातिश्चेद्भवति । कुस्तुम्बुरुर्नौषधि- जातिः । धान्यकम् । तत्फलान्यपि कुस्तुम्बुरूणि । सूत्रनिर्देशे नपुंसकलिङ्गमवि- वक्षितम् । जातिरिति किम् । कुत्सितानि तुम्बुरूणि कुतुम्बुरूणि तुम्बुरुशब्दे- नात्र तिन्दुकीफलान्युच्यन्ते, समासेन तेषां कुत्सा ॥ अपरस्पराः क्रियासातत्ये ॥ १४४ ॥

॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ ४२१

••• अपरस्परा इति सुट् निपात्यते क्रियासातत्ये गम्यमाने । अपरस्पराः सार्था गच्छन्ति । सन्ततमविच्छेदेन गच्छन्तीत्यर्थः । क्रियासातत्येति किम् । अपरपराः सार्था गच्छन्ति । अपरे परे च सकृदेव गच्छन्तीत्यर्थः । नात्र गम- नस्य सातत्यं प्रबन्धो विवक्षितः । किमिदं सातत्यमिति । सततस्य भावः सात- त्यम् । कथं सततम्, समस्ते विकल्पेन मकारलोपो विधीयते । लुम्पेदवश्यमः कृत्ये तुंकाममनसोरपि । समो वा हितततयोर्मांसस्य पचिद्युड्घवजोः ॥ गोष्पदं सेवितासेवितप्रमाणेषु ॥ १४५ ॥ गोष्पदमिति सुट् निपात्यते तस्य च षत्वं सेविते ऽसेविते प्रमाणे च विषये । गोष्पदो देशः । गावः पद्यन्ते यस्मिन् देशे स गोभिः सेवितो देशो गो- ष्पद इत्युच्यते । असेविते । अगोष्पदान्यरण्यानि । असेविते गोष्पदशब्दो न संभव- तीत्यगोष्पदशब्दार्थं निपातनम् । यद्येवं नार्थ एतेन, गोष्पदप्रतिषेधादगोष्पदं भविष्यति । सत्यमेतत् । यत्र तु सेवितप्रसङ्गोऽस्ति तत्रैव स्यादगोष्पदमिति । यत्र त्वत्यन्तासंभव एव तत्र न स्यादगोष्पदान्यरण्यानीति । असेवितग्रहणात्- त्तापि भवति । यानि हि महान्त्यरण्यानि येषु गवामत्यन्तासंभवस्तान्येवमु- च्यन्ते । प्रमाणे । गोष्पदमात्रं क्षेत्रम् । गोष्पदपूरं वृष्टो देवः । नात्र गोष्पदं स्वार्थप्रतिपादनार्थमुपादीयते, किं तर्हि क्षेत्रस्य वृष्टेश्च परिच्छेत्तुमियत्ताम् । सेवितासेवितप्रमाणेष्विति किम् । गोः पदं, गोपदम् ॥ आस्पदं प्रतिष्ठायाम् ॥ १४६ ॥ आत्म्यापनाय स्थानं प्रतिष्ठा, तस्यामास्पदमिति सुट् निपात्यते । आस्पदमनेन लब्धम् । प्रतिष्ठायामिति किम् । आपदात्, आपदम् ॥ आश्चर्यमनित्ये ॥ १४७ ॥ अनित्यतया विषयभूतया ऽद्भुतत्वमिह लक्ष्यते तस्मिन्नाश्चर्यं निपात्यते । चरेराङि चागुराविति यत्प्रत्यये कृते निपातनात्सुट् । आश्चर्यं यदि स भुञ्जी- त । आश्चर्यं यदि सो ऽधीयीत । चित्रमद्भुतमित्यर्थः । अनित्यइति किम् । आचर्यं कर्म शोभनम् ॥ वर्चस्के ऽवस्करः ॥ १४८ ॥ कुत्सितं वर्चो, वर्चस्कमवमलं, तस्मिन्नभिधेये ऽवस्कर इति निपात्यते । अवपूर्वस्य किरतेः कर्मणि ऋदोरप् इत्यप्, निपातनात्सुट् । अवकीर्यतइत्यव- स्करो ऽवमलम् । तत्सम्बन्धाद्देशोपि तथोच्यते । वर्चस्करइति किम् । अवकरः ॥ अपस्करो रथाङ्गम् ॥ १४९ ॥

३२२ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ अपस्कर इति निपात्यते रथाङ्गं चेद्भवति । अपपूर्वात्किरतेश्चं दोरवित्यप्, निपातनात् सुट् । अपस्करो रथावयवः । रथाङ्गमिति किम् । अपकरः ॥ विष्किरः शकुनिर्ंविकिरो वा ॥ १५० ॥ विकिर इति किरतेर्विपूर्वस्येगुपधज्ञाप्रीकिरः कः इति कप्रत्यये विहिते सुट् निपात्यते शकुनिश्चेद्भवति । विष्किरशब्दाभिधेयो वा शकुनिर्भवति । सर्वे शकुनयो भक्ष्या विष्किराः कुक्कुटादृते । विष्किरो वा शकुनाविति वाग्रहणादेव सुड्विकल्पे सिद्धे विकिरग्रह- णमिह तस्यापि शकुनेरन्यत्र प्रयोगो मा भूत् ॥ ह्रस्वाच्चन्द्रोत्तरपदे मन्त्रे ॥ १५१ ॥ चन्द्रशब्दउत्तरपदे ह्रस्वात्परः सुडागमो भवति मन्त्रविषये । सुश्चन्द्रो नृष्चान् । ह्रस्वादिति किम् । सूर्धाचन्द्रमसाविव । मन्त्र इति किम् । सुचन्द्रा पौर्णमासी । उत्तरपदं समासएव भवतीति प्रसिद्धं, तत इह न भवति । शुक्र- मसि चन्द्रमसि ॥ प्रतिष्कशश्च कशेः ॥ १५२ ॥ कश गतिशासनयोरित्येतस्य धातोः प्रतिपूर्वस्य पचाद्यचि कृते सुट् निपात्यते, तस्यैव षत्वम् ॥ ग्राममद्य प्रवेक्ष्यामि भव मे त्वं प्रतिष्कशः । वार्ताऽपहरः सहायः पुरोयायी वा प्रतिष्कश इत्यभिधीयते । कशेरिति किम् । प्रतिगतः कशां, प्रतिकशो ऽश्वः । अत्र यद्यपि कशेरेव कशाशब्दस्त- थापि कशेरिति धातोस्पादानं तदुपसर्गस्य प्रतेः प्रतिपत्तयर्थम् । तेन धात्वन्ता- रोपसर्गाच्च भवति ॥ प्रस्कण्वहरिश्चन्द्रावृषी ॥ १५३ ॥ प्रस्कण्वो हरिश्चन्द्र इति सुट् निपात्यते ऋषी चेदभिधेयौ भवतः । प्रस्कण्व ऋषिः । हरिश्चन्द्र ऋषिः । हरिश्चन्द्रग्रहणमन्वर्थम् । ऋषी इति किम् । प्रकण्वो देशः । हरिचन्द्रो मायाकारः ॥ मस्करमस्करिणौ वेणुपरिव्राजकयोः ॥ १५४ ॥ मस्कर मस्करिन् इत्येतौ यथासंख्यं वेणौ परिव्राजके च निपात्येते । मकरशब्दो ड्युत्पन्नं प्रातिपदिकं तस्य वेणावभिधेये सुट् निपात्यते परिव्रा- जके ण्विनिरिति । मस्करो वेणुः । मस्करी परिव्राजकः । वेणुपरिव्राजकयोरिति किम् । मकरो ग्राहः । मकरी समुद्रः । के चित्पुनरत्र माङ्युपपदे करोतेः खष्वौ

No"? Wait! It has: [something smudged/cutoff] तस्वरः । लुनीतः । पुनीतः । तस्वरमाम्स्वरः [बाधते?] । Wait, between "तस्वरमाम्स्वरः" and "। लुनीतस्तराम्": There is "।" right after "तस्वरमाम्स्वरः ।"! And at the beginning of L32: There is a blot, then "तस्वरः ।" Wait, before "तस्वरः", is there a word or just ink mark? There's an ink mark on the margin, then "तस्वरः ।" Wait, why does it say "श्नास्वरं तस्वरः"? In Sanskrit: "श्नास्वरं तस्वरो [बाधते]" or "श्नास्वरं तस्वरः [बाधते]"? Here "बाधते" is omitted/understood: "धातुस्वरं श्नास्वरो बाधते । लुनाति । श्नास्वरं तस्वरः । लुनीतः । पुनीतः । तस्वरमाम्स्वरः । लुनीतस्तराम् । पुनीतस्तराम् ।" Look at L32: "तस्वरः । लुनीतः । पुनीतः । तस्वरमाम्स्वरः । लुनीतस्तराम् । पुनीतस्तराम् ।" Wait, look at the first word: Is it "तस्वरः" or "तस्वरैः"? There's a

word? Look at the right of "करणे ॥": "कारके ॥"? No, "करणे"? Wait, what is the word after "करणे ॥"? It is: "करणे" then a danda? No, look: "...पेटाबन्ताः करणे ।" and then: "करणे" is in the middle-right: Let's re-read: "...एव ॥ वेगवेदखेटपेटाबन्ताः करणे" Wait, after "करणे" there is: A word? "करणे" is followed by a space, then "..."? Wait, look at the letters: "वेगवेदखेटपेटाबन्ताः करणे" then there is "करणे ॥"? No! Look at: "वेगवेदखेटपेटाबन्ताः" Then: "करणे" Then: a word that looks like "कारके"? Or "करणे"? Wait, let's zoom in a lot on line 33: Line 33 begins: "एवान्तोदात्तः । गरो विषम् । अन्यत्राद्युदात्त एव ॥ वेगवेदखेटपेटाबन्ताः" Wait, does it say "वेगवेदखेटपेटाबन्ताः"? Let's trace the characters: वे - ग - वे - द - खे - ट - पे - टा - ब - न्दाः (or न्ताः) Then: 'क'

हलश्चेति घञन्ता एते करणे ऽन्तोदात्ता भवन्ति । भावे चाऽद्युदात्ता एव ॥ स्तुयुद्रुवश्छन्दसि ॥ उपसमस्तार्थमेतत् । परिस्तुत् । संयुत् । परिद्रुत् ॥ वसेनिः स्तोत्रे ॥ स्तोत्रं साम । तत्स्थो वसेनिशब्दोऽन्तोदात्तो भवति, अन्यत्र मध्योदात्तः ॥ श्वे दरः ॥ श्वे ऽभिधेये दरशब्दोन्तोदात्तो ऽन्यत्राबन्तत्वादाद्युदात्तः ॥ शाम्प्रतापौ भावगर्हायाम् ॥ अन्तोदात्ता, वन्यत्राद्युदात्तौ ॥ उत्तमशश्वत्तमशब्दौ सर्वत्र ॥ के चित्तु भावगर्हायामित्यत्राप्यनुवर्त्तयन्ति ॥ भंत्तमन्धोग देहा ॥ इते घञन्ता भविव्यन्तोपि घञन्त एव । एरच्प्रत्यन्तानमिति वचनात् ॥ अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः ॥ १६१ ॥ उदात्त इति वर्तते । यस्मिन्ननुदात्ते परत उदात्तो लुप्यते तस्यानुदात्त- स्यादिरुदात्