काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

द्भावेन नित्यसमासस्तत्र भवत्येव विकल्पः। यद्वाचा ब्राह्मणेन, सुवाचा ब्राह्मणेनेति। बहुव्रीहौ नञ्सुभ्यामित्युत्तरपदान्तोदात्तत्वं भवति ॥ अञ्चेश्छन्दस्यसर्वनामस्थानम् ॥ १७० ॥ अञ्चेः परा ऽसर्वनामस्थानविभक्तिरुदात्ता भवति छन्दसि विषये। इन्द्रो दधीचो अस्थभिः। धाविति पूर्वपदान्तोदात्तत्वं प्राप्तम्। तृतीयादि- रिति वर्तमाने शसोऽपि परिग्रहार्थमसर्वनामस्थानग्रहणम्। इहापि यथा स्यात् प्रतीचो बाहूनतिभङ्ग्ध्वेवामिति ॥ ऊडिदम्पदाद्यप्पुम्रैदिभ्यः ॥ १७१ ॥ ऊठ् इदम् पदादि अप् पुम् रै दिव् इत्येतेभ्यो ऽसर्वनामस्थानविभक्ति- रुदात्ता भवति। ऊठ्। पृष्ठौहः। पृष्ठौहा। ऊठ्युपधायहणं कर्तव्यमिह मा भूत्। चतस्रुणा। चतसृणे। इदम्। आभ्याम्। एभिः। अन्तोदात्तादित्यधि- कारादन्वादेशे न भवति। अथो आभ्यां निपुणमधीतमिति। पदादयः पद्धूचोमासित्येवमादयो निशपर्यन्ता इह गृह्यन्ते। निपदाश्चतुरो जहि। या हृत्सु धावति। असन्प्रभृतिभ्यो विभक्तिरनुदात्तैव भवति। ग्रीवायां बद्धो अपि कक्ष्यासनि। मत्स्यं न दीनमुदनि क्षियन्तम्। अप्। अपः पश्य। अद्भिः। द्भ्यः। पुम्। पुंसः। पुम्भ्याम्। पुम्भ्यः। पुंसा। पुंसे। रै। रायः पश्य। राभ्याम्। राभिः। दिव्। दिवः पश्य। दिवा। दिवे॥ अष्टनो दीर्घात् ॥ १७२ ॥ अष्टनो दीर्घान्तादसर्वनामस्थानविभक्तिरुदात्ता भवति। अष्टाभिः। अष्टाभ्यः। अष्टासु। घृतादिपाठादष्टन्शब्दोऽन्तोदात्तस्तत्र झल्युपोत्तममित्य- स्यापवादो विभक्तेरुदात्तत्वं विधीयते। दीर्घादिति किम्। अष्टसु प्रक्रमेषु ब्राह्मणोऽग्नीनादधीत। इदमेव दीर्घग्रहणमष्टन आत्वविकल्पं ज्ञापयति कृता- त्त्वस्य च षट्संज्ञां ज्ञापयति। अन्यथा ह्यात्वपक्षे सावकाशो ऽष्टनः स्वरः पर- त्वादनात्वपक्षे षट्स्वरेण बाध्येतति किं दीर्घग्रहणेन ॥ शतुरनुमो नद्यजादी ॥ १७३ ॥ अन्तोदात्तादिति वर्तते। अनुमो यः शतृप्रत्ययस्तदन्तादन्तोदात्तात्परा नदी अजादिविभक्तिरसर्वनामस्थानमुदात्ता भवति। तुदती। नुदती। लुनती। पुनती। तुदता। नुदता। लुनता। पुनता। अनुमो इति किम्। तुदन्ती। नुदन्ती। अत्राप्युपदेशादिति लसार्वधातुकानुदात्तत्वे एकादेशस्वरेणैकादेश उदात्तेनोदात्त इत्युदात्तत्वं तस्य पूर्वत्रासिद्धत्वं नैव्यास्रति शबन्तमन्तोदात्तं भवति। नद्यजादौ इति किम्। तुदद्भ्याम्। तुदद्भ्यः। तुदद्भिः। अन्तो-

५२८ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ उदात्तादित्येव । ददती । दधती । नाभ्यस्तानामादिरित्याद्युदात्तावेतो ॥ बृह- न्महतोश्चोपसंख्यानम् ॥ * ॥ बृहती । महती । बृहता । महता ॥ उदात्तयणो हल्पूर्वात् ॥ १७४ ॥ उदात्तस्थाने यो यण् हल्पूर्वस्तस्मात्परा नदी अजादिर्या ऽसर्वनामस्था- नविभक्तिरुदात्ता भवति । कर्त्री । हर्त्री । प्रलवित्री । प्रसवित्री । कर्त्रे । हत्रे । प्रलवित्र्या । प्रसवित्र्या । तृजन्ता एते ऽन्तोदात्ताः । उदात्तयणं किम् । कर्त्री । हर्त्री । कर्त्रा । हत्रा । तृन्नन्तोयमाद्युदात्तः । हल्पूर्वादिति किम् । वहन्ति नावा ब्राह्मण्या । नकारग्रहणं च कर्तव्यम् ॥ * ॥ वाक्पत्नीयं कन्या ॥ नोङ् धात्वोः ॥ १७५ ॥ ऊङो धातोश्च य उदात्तयण् हल्पूर्वस्तस्मात्परा ऽजाद्यसर्वनामस्थान- विभक्तिर्नोदात्ता भवति । ब्रह्मबन्ध्वा । ब्रह्मबन्ध्वे । वीरबन्ध्वा । वीरबन्ध्वे । ऊङ् प्रत्ययस्वरेणोदात्तः । तेन सह य एकादेशः सोप्युदात्त इति उदात्तयण्का- रस्तस्मादुदात्तत्वे प्रतिषिद्धे उदात्तस्वरितयोर्यणः । स्वरितोनुदात्तस्येति विभ- क्तिः स्वर्यते । धातुयणः खल्वपि । सङ्खल्वा । सङ्खल्वे । खलप्वे । क्विबन्तस्य कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तस्य ओः सुपि यणादेशः ॥ ह्रस्वनुड्भ्यां मतुप् ॥ १७६ ॥ अन्तोदात्तादित्येव । ह्रस्वान्तादन्तोदात्तान्नुटश्च परो मतुब् उदात्तो भवति । अग्निमान् । वायुमान् । कर्तृमान् । हर्तृमान् । नुटः खल्वपि । अक्षवन्तः । शीर्ष्वन्तः । अन्तोदात्तादित्येव । वसुमान् । वसुशब्द आद्युदात्तस्तस्मान्मतुप् अनुदात्त एव भवति । यत्र च स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवदित्येषा परिभाषा नाश्रीयते नुड्ग्रहणात् तेन महत्वानित्यत्र न भवति ॥ रेशब्दाच्च मतुप उदा- त्त्वं वक्तव्यम् ॥ * ॥ वारेवान् ॥ रेश्च प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ चित्रतीर्या- न्यानुवाक्या भवन्तीति ॥ नामन्यतरस्याम् ॥ १७७ ॥ ह्रस्वग्रहणमनुवर्तते मतुब्ग्रहणं च । तेन मतुपा ह्रस्वो विशेष्यते मतुपि यो ह्रस्वस्तदन्तादन्तोदात्तादन्यतरस्यां नाम् उदात्तो भवति । अग्नीनाम् । वायूनाम् । कर्तॄणाम् । मतुपा ह्रस्वविशेषणं किम् । भूतपूर्वेपि ह्रस्वे यथा- स्यात् । अन्यथा हि साम्प्रतिकएव स्यात् तिसृणां चतसृणामिति । सनुट्कस्य ग्रहणं किम् । धेन्वाम् । शक्त्याम् । उदात्तयणो हल्पूर्वादित्ययमन्तोदात्तः । ह्रस्वादित्येव । कुमारीणाम् । अन्तोदात्तादित्येव । त्रपुषाम् । वसूनाम् ॥ ङ्याप्छन्दसि बहुलम् ॥ १७८ ॥

॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ ५२९

ह्रन्ताच्छन्दसि विषये नामुदात्तो भवति बहुलम् । देवसेनानामभिभ्र- ञ्जतीनाम् । बहूनां पिता । न च भवति नदीनां पारे जयन्तीनां मरुतः ॥ षट्त्रिचतुर्भ्यो हलादिः ॥ १७९ ॥ अन्तोदात्तादित्येतन्निवृत्तम् । षट्संज्ञकेभ्यस्त्रि चतुरित्येताभ्यां च परा हलादिर्विभक्तिरुदात्ता भवति । षण्णाम् । षड्भिः । षड्भ्यः । पञ्चानाम् । सप्तानाम् । त्रि । त्रिभिः । त्रिभ्यः । त्रयाणाम् । चतुर् । चतुर्भ्यः । चतुर्णा- म् । हलादिरिति किम् । चतस्रः पश्य ॥ झल्युपोत्तमम् ॥ १८० ॥ षट्त्रिचतुर्भ्यो या झलादिर्विभक्तिस्तदन्ते पदे यदुपोत्तममुदात्तं भवति । त्रिप्रभृतीनामन्त्यमुत्तमं तत्समीपे च यत्तदुपोत्तमम् । पञ्चभिस्तपस्तपति । सप्तभिः परान् जयति । तिसृभिश्च वहसे त्रिंशता । चतुर्भिः । झलीति किम् । पञ्चानाम् । सप्तानाम् । उपोत्तममिति किम् । षड्भिः । षड्भ्यः ॥ विभाषा भाषायाम् ॥ १८१ ॥ षट्त्रिचतुर्भ्यो या झलादिर्विभक्तिस्तदन्ते पदे उपोत्तममुदात्तं भवति विभाषा भाषायां विषये । पञ्चभिः । २ । सप्तभिः । २ । तिसृभिः ।

२३० ॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ सावेकाच इति ऊहिदम्पदाद्यप्सुमैद्युभ्य इति वा प्राप्तिः प्रतिषिध्यते । झलीति किम् । दिवा ॥ नृ चान्यतरस्याम् ॥ १८४ ॥ नृ इत्येतस्मात्परा झलादिर्विभक्तिरन्यतरस्यां नोदात्ता भवति । नृभ्याम् । नृभिः । नृभ्यः । नृषु । झलीत्येव । न्रा । न्रे ॥ तित्स्वरितम् ॥ १८५ ॥ तित्स्वरितं भवति । सवन्ताव्द्यत् । चीकीर्यम् । जिहीर्यम् । ऋहलो- र्ण्यत् । कार्यम् । हार्यम् । प्रत्ययाद्युदात्तस्यापवादः ॥ तास्यनुदात्तेन्ङिददुपदेशाल्लसार्वधातुकमनुदा- त्तमह्वन्विङोः ॥ १८६ ॥ तासेरनुदात्तेतो ङितो ऽकारान्तोपदेशाच्च शब्दात्परं लसार्वधातुकम- नुदात्तं च भवति ह्वङ् इन् इत्याभ्यां परं वर्जयित्वा । तासेस्तावत् । कर्त्ता । कर्त्तारौ । कर्त्तारः । प्रत्ययस्वरापवादोयम् । अनुदात्तेतः । आस । आस्ते । वस । वस्ते । ङित् । सूङ् । सूते । शीङ् । शेते । अदुपदेशात् । तुदतः । नुदतः । पचतः । पठतः । अनुबन्धस्यानैकान्तिकत्वादकारान्तोपदेशएव शप् । पवमानः । यजमानः । यद्यत्र मुक् अकारमात्रस्य स्यात् तदा लसार्वधातुक- मदुपदेशादनन्तरमिति सिद्धो निघातः । अथाकारान्तस्याङ्गस्य, तथापि लसा- र्वधातुकानुदात्तत्वे कर्त्तव्ये बहिरङ्गत्वादसिद्ध इति सिद्धम् । चित्स्वरोप्यनेन लसार्वधातुकानुदात्तत्वेन परत्वाद्बाध्यते । तास्यादिभ्य इति किम् । चिनुतः । चिन्वन्ति । ङिदयं श्नुः पूर्वस्य कार्यं प्रति न तु परस्य । उपदेशग्रहणं किम् । इह च यथा स्यात् पचावः पचाम इति । इह च मा भूत् हतो हथ इति । लग्रहणं किम् । कतीह पवमानाः । सार्वधातुकमिति किम् । शिश्ये । शिश्याते । शिश्यिरे । अह्वन्विङोरिति किम् । हुते । यदधीते ॥ आदिः सिचो ऽन्यतरस्याम् ॥ १८७ ॥ उदात्त इति वर्तते । सिजन्तस्यान्यतरस्यामादिरुदात्तो भवति । मा हि कार्ष्टाम् । मा हि काष्टाम् । एकोत्राद्युदात्तः । अपरो ऽन्तोदात्तः । मा हि लाविष्टाम् । २ । एकोत्राद्युदात्तः । अपरो मध्योदात्तः । सिचश्चित्- त्त्वादिडागमानुदात्तत्वं हि बाध्यते ॥ सिच आद्युदात्तत्वे ऽनिटः पितः उदात्तत्वं वक्तव्यम् ॥ * ॥ मा हि कार्षम् । २ । अनिट इति किम् । मा हि लाविषम् । २ । मध्योदात्त एवाद्युदात्ताभावपक्षे भवति ॥ स्वपादिहिंसामच्यनिटि ॥ १८८ ॥

जादावयं"?? Look at line 7 very closely: First letter: [smudge?] then ह/इ with icarus? Actually, look at line 7: There is an indent. First glyph: 'ह' with 'ि' = हि. Second glyph: 'त्' + 'य'? Look at 'त्य' in "सप्तम्यन्तं" (line 2), "प्रत्ययस्वरेण" (line 5). In 'त्य', the 'त' is attached to 'य'. In line 7, look at that cluster: it is 'त' + 'य' = त्य! Wait, is it 'इत्यजादावयं'? Wait, the first letter is NOT 'हि', look at 'इ' in line 7 "इह": 'इ' has a top horizontal, a little loop left, down, loop right, tail down! Now look at the first letter of line 7: Top loop, down, tail... but wait, why is there a vertical line before it? Ah! There is a vertical line on the left margin: a border mark / stray ink mark! The letter itself is 'इ'! Then 'त्य' = इत्य! Then 'जा' = जा! Then 'दा' = दा! Then 'व' = व! Then 'यं' = यं! "इत्यजादावयं विधिरिष्यते ॥ इह न भवति । स्वपानि ।

• क
• then इ (independent vowel इ)? No, it looks like इ! Wait, look at इ in इन्प्रत्ययान्तौ: In old Devanagari, independent इ looks like इ. Here it has: क then इ with a stroke? No, it has क then ि न ि? No, wait! Let's compare independent इ: look at इति in line 13: इति. The इ has a top loop and bottom tail. In line 30, after औणादिक, there is: इ with a halanta न्? Wait, look at: औणादिक then इ न् प ् र त ् य य ा न ् त ौ! Wait, between क and न्: There is ि? No, there is इ! Wait, look at क then ि then न्? Wait, is there a danda or gap? There is क followed by ि on the next letter? Wait, look at the letter between क and प्र: It looks like इन् with a black mark, or किनि? Let's look at the

वश्यः । उदात्तन्निवृत्तिस्वरेणान्तोदात्तो भवति । प्रत्ययलक्षणमत्रापि नेष्यते । पथिप्रिय इत्यत्र पूर्वपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः पथिशब्दः ॥ अन्तश्च तवै युगपत् ॥ २०० ॥ तवैप्रत्ययान्तस्यान्तश्चशब्दादादिश्च युगपदुदात्तौ भवतः । कर्तवै । हर्तवै । प्रत्ययाद्युदात्तत्वापवादः । युगपद्ग्रहणं पर्यायनिवृत्त्यर्थम् । एकवर्ज- मिति वचनाद्यौगपद्यं न स्यात् ॥ क्षयो निवासे ॥ २०१ ॥ क्षयशब्दो निवासे ऽभिधेये आद्युदात्तो भवति । क्षियन्ति निवस्- न्त्यस्मिन्निति क्षयः पुंसि संज्ञायां घः प्रायेणेति घप्रत्ययान्तस्य प्रत्ययस्वरः प्राप्तः । क्षये जागृहि प्रपश्यन् । निवासइति किम् । क्षयो वर्त्तते दस्यूनाम् । एरज्चि- त्ययमजन्तः ॥ जयः करणम् ॥ २०२ ॥ जयशब्दः करणवाची आद्युदात्तो भवति । जयन्ति तेनेति जयः । पुंसि संज्ञायां घः प्रायेणेति घस्तस्य प्रत्ययस्वरः प्राप्तः । जयोऽश्वः । करणमिति किम् । जयो वर्त्तते ब्राह्मणानाम् । अत्राप्येरजित्ययमजन्तः ॥ वृषादीनां च ॥ २०३ ॥ वृष इत्येवमादीनामादिरुदात्तो भवति ॥ वृषः । जनः । ज्वरः । गहः । हयः । गयः । एते सर्वे पचाद्यच्प्रत्ययान्ताः । गय इत्यत्र गायतेर्निपातनाद्धे- त्वम् । नयः । तयः । पयः । वेदः । अंशः । दवः । एते ऽपि तथैवाच्प्रत्य- यान्ताः । सूद दृगुपधादिति कप्रत्ययान्तः । गुहाभिदादिरङ्प्रत्ययान्तः ॥ शम- रखौ संज्ञायां समतौ भावकर्मणोः ॥ शमो भावे रणः कर्मणि घञन्तावेतौ निपातनाद् भावकर्मणोर्भवतः । मन्त्रः पचाद्यजन्तः । शान्तिरिति क्तिजन्तः । कामः । यामः । घञन्तावेतौ । आराधाराकारा भिदादयः । वहो गोचरादिषु घप्रत्ययान्तः । कल्पः । अ्रजन्तः । पादो घञन्तः । तत्र क्व चित्प्रत्ययस्वरः प्राप्तः क्व चित्कर्षात्वतो घञोन्त उदात्त इति । वृषादिराकृतिगणः । अविहित- माद्युदात्तत्वं वृषादिषु द्रष्टव्यम् ॥ संज्ञायामुपमानम् ॥ २०४ ॥ उपमानशब्दः संज्ञायामाद्युदात्तो भवति । चञ्चा । वद्रधिका । खर- कुटी । दासी । उपमानशब्दा एते ऽउपमेयस्य संज्ञाः । तत्र इवे प्रतिकृताविति यः कन् तस्य लुम्मनुष्येइति लुप् । यद्येवं किमर्थमिदमुच्यते प्रत्ययलक्षणेन सिद्धमाद्युदात्तत्वम् । एतदेव ज्ञापयति क्व चिदिह स्वरविधौ प्रत्ययलक्षणं न

५३४ ॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ भवतीति । तथा च पूर्वेणोदाहृतम् । संज्ञायामिति किम् । अग्निरर्माणवकः । उपमानमिति किम् । देवदत्तः ॥ निष्ठा च द्व्यजनात् ॥ २०५ ॥ निष्ठान्तं च द्व्यच् संज्ञायां विषये आयुदात्तं भवति स चेदादिराकारो न भवति । दत्तः । गुप्तः । बुद्धः । प्रत्ययस्वरापवादः । निष्ठेति किम् । देवः । भीमः । द्व्यजिति किम् । चिन्तितः । रचितः । अनादिति किम् । आतः । आप्तः । संज्ञायामिति किम् । कृतम् । हृतम् ॥ शुष्कधृष्टौ ॥ २०६ ॥ आदिरुदात्त इति वर्तते । शुष्क धृष्ट इत्येतावायुदात्तौ भवतः । शुष्कः । धृष्टः । असंज्ञार्थ आरम्भः ॥ आशितः कर्ता ॥ २०७ ॥ आशितशब्दः कर्तृवाची आयुदात्तो भवति । आशितो देवदत्तः । अशे- र्यङ्लुङ् पूर्वाद्द्विवक्षिते कर्मणि कर्तरि क्तः । तत्र याद्यर्धमिति प्राप्तः स्वरो बाध्यते । कर्तेरीति किम् । आशितमन्नम् । आशितं देवदत्तेन । पूर्वेत्र कर्मणि क्तः, उत्तरत्र भावे ॥ रिक्ते विभाषा ॥ २०८ ॥ रिक्तशब्दे विभाषा आदिरुदात्तो भवति । रिक्तः । रिक्तः । संज्ञायां निष्ठा च द्व्यजनादित्यनेन पूर्वविप्रतिषेधेन नित्यमायुदात्तः ॥ जुष्टार्पिते चच्छन्दसि ॥ २०९ ॥ जुष्ट अर्पित इत्येते शब्दरूपे छन्दसि विषये विभाषा आयुदात्ते भवतः । जुष्टः । २ । अर्पितः । २ । छन्दसीति किम् । भाषायां प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्ततावेति ॥ नित्यं मन्त्रे ॥ २१० ॥ जुष्ट अर्पित इत्येते शब्दरूपे मन्त्रविषये नित्यमायुदात्ते भवतः । जुष्टं देवाना,म॑र्पितं पितॄणाम् । पूर्वेणात्र विकल्पः प्राप्तः । के चिदत्र जुष्टेत्येतदेवानु- वर्तयन्ति । अर्पितशब्दस्य विभाषा मन्त्रेपीच्छन्ति । अन्तोदात्तोपि ह्ययं मन्त्रे पठ्यते । तस्मिन्त्साकं त्रिशता न शङ्कवोर्पिता इति ॥ युष्मदस्मदोर्ङसि ॥ २११ ॥ युष्मदस्मदो मडिक्प्रत्ययान्ते ऽन्तोदात्ते तयोर्ङसि परत आदिरुदात्तो भवति । तव स्वम् । मम स्वम् ॥ ङयि च ॥ २१२ ॥

युष्मदस्मदोरिति वर्तते, आदिरुदात्त इति च। हे इत्येतस्मिंश्च परतो युष्मदस्मदोरादिरुदात्तो भवति। तुभ्यम्। मह्यम्। पृथग्योगकरणं यथासंख्य- शङ्कानिवृत्त्यर्थम् ॥ यतोनावः ॥ २१३ ॥ निष्ठा च द्व्यजनादित्यतो द्व्यच्ग्रहणमनुवर्त्तते । यत्प्रत्ययान्तस्य द्व्यच आदिरुदात्तो भवति न चेन्नौशब्दात्परो भवति । अचो यत् । चेयम् । जेयम् । शरीरावयवाद्यत् । कण्ठ्यम् ॥ ओष्ठ्यम् । तित्स्वरितमित्यस्यापवादः । अनाव इति किम् । नाव्यम् । द्व्यच इत्येव । चिकीर्ष्यम् । ललाट्यम् ॥ ईडवन्दवृशंसदुहां ण्यतः ॥ २१४ ॥ ईड वन्द वृ शंस दुह् इत्येतेषां यो ण्यत् तदन्तस्यादिरुदात्तो भवति । ईड्यम् । वन्द्यम् । वार्यम् । शस्य

५३६ ॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ चङन्ते ऽन्यतरस्यामुपोत्तममुदात्तं भवति । मा हि चीकरताम् । २ । न माङ्योगदित्यटि प्रतिषिद्धे हि चेति निघाते ऽनुपदेशादिति लसार्वधातुकानु- दात्तत्वे कृते चङ एव स्वरे प्राप्ते पक्षे धात्वकार उदात्तो भवति । उपोत्तमग्रह- णाद्द्वयोर्न भवति । मा हि दधत् ॥ मतोः पूर्वमात्संज्ञायां स्त्रियाम् ॥ २१६ ॥ मतोः पूर्वं मकार उदात्तो भवति तच्चेन्मत्वन्तं स्त्रीलिङ्गे संज्ञा भवति । उदुम्बरावती । पुष्करावती । वीरणवती । शरावती । शरादीनां चेतिदीर्घः। आदिति किम् । इतुमती । द्रुमवती । संज्ञायामिति किम् । खट्वावती । स्त्रियामिति किम् । शरावान् । मतोरिति किम् । गवाशिन । अन्तो ऽवत्याः ॥ २२० ॥ संज्ञायामित्येव । अवतीशब्दान्तस्य संज्ञायामन्त उदात्तो भवति शङ्गि- रवती । खदिरवती । हंसवती । कारण्डवती । ङीपः पित्त्वादनुदात्तत्वे प्राप्तम् । अवत्या इति किमुच्यते न वत्या इत्येवमुच्येत । नैवं शक्यमिहापि स्यात् । राजवती । स्वरविधौ नलोपस्यासिद्धत्वाच्चायमवतीशब्दः । वत्वं पुनरा- श्रयात्सिद्धम् ॥ ईवत्याः ॥ २२१ ॥ ईवतीब्शब्दान्तस्यान्त उदात्तो भवति स्त्रियां संज्ञायां विषये । अक्षी- वती । रूपीवती । मुनीवती † ॥ चौ ॥ २२२ ॥ चावित्यञ्चतिर्लुप्तनकारो गृह्यते । तस्मिन्यतः पूर्वस्यान्त उदात्तो भवति । दधीचः पश्य । दधीचा । दधीचे । मधूचः पश्य । मधूचा । मधूचे । उदात्तनिवृत्तिस्वरापवादोयम् ॥ चावतांवृददिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ दाधीचः । माधूचः । प्रत्ययस्वर एवात्र भवति ॥ समासस्य ॥ २२३ ॥ समासस्यान्त उदात्तो भवति । राजपुरुषः । ब्राह्मणकम्बलः । पण्डी- स्वनः । पटहशब्दः । नदीघोषः । राजपषत् । ब्राह्मणसमित् । स्वरविधौ व्यञ्जन- मविद्यमानवदिति हलन्तेऽप्यन्तोदात्तत्वं भवति । नानावद वरस्यापवादः ॥ इति काशिकायां वृत्तौ षष्ठस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ॥

* वेत्रवतीत्यधिकं पुस्तकान्तरे । † कपीवतीत्यधिकमेकस्मिन्पुस्तके ।

॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ ५३७ ॥ अथ षष्ठाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् ॥ १ ॥ पूर्वपदग्रहणमत्र पूर्वपदस्ये स्वरे उदात्ते स्वरिते वा वर्तते । बहुव्रीहौ समासे पूर्वपदस्य यः स्वरः स प्रकृत्या भवति, स्वभावेनावतिष्ठते, न विकार- मनुदात्तत्वमापद्यते । समासान्तोदात्तत्वे हि सति अनुदात्तं पदमेकवर्जमिति सो ऽनुदात्तः स्यादिति समासान्तोदात्तत्वापवादोऽयमारभ्यते । कार्ष्णाजिना- सङ्गाः । कृष्णो मृगस्तस्य विकारः कार्ष्णः । प्राणिरजतादिभ्योऽनित्यञ्प्रत्य- यान्तो ञित्स्वरेणाद्युदात्तः । यूपवलजः । यूपशब्द उणादिषु कुसुयुभ्यश्चेति पप्रत्ययान्तः । तत्र च दीर्घ इति निदिति च वर्तते तेनाद्युदात्तः । ब्रह्मचा- रिपरिकन्दः । ब्रह्मचारिशब्दः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः । स्नातक- पुत्रः । स्नातशब्दः क्तप्रत्ययान्तो नित्स्वरेणाद्युदात्तः । अध्यापकपुत्रः । लित्स्वरेणाध्यापकशब्दो मध्योदात्तः । श्रोत्रियपुत्रः । श्रोत्रियशब्दो नित्त्वादा- द्युदात्तः । मनुष्यनाथः । मनुष्यशब्दस्तित्स्वरितमिति स्वरितान्तः । उदात्तग्रहणं स्वरितग्रहणं चात्रानुवर्त्तते, तेन सर्वानुदात्ते पूर्वपदे विधिरैष नास्तीति समासा- न्तोदात्तत्वं भवति । समभाग इति समशब्दो हि सर्वानुदात्तः ॥ तत्पुरुषे तुल्यार्थतृतीयासप्तम्युपमाना- व्ययद्वितीयाकृत्याः ॥ २ ॥ तत्पुरुषे समासे तुल्यार्थे तृतीयान्तं सप्तम्यन्तमुपमानवाचि अव्ययं द्विती- यान्तं कृत्यान्तं च यत्पूर्वपदं तत्प्रकृतिस्वरं भवति । तुल्यार्थे । तुल्यश्वेतः । तुल्यलोहितः । तुल्यमहान् । सदृक्श्वेतः । सदृग्लोहितः । सदृङ्महान् । सदृ- शश्वेतः । सदृशलोहितः । सदृशमहान् । एते कृत्यतुल्याख्या अजात्येति कर्म- धारयाः । तत्र तुल्यशब्दो यतो ऽनाव इत्याद्युदात्तः । सदृक्शब्दः । समाना- न्योश्चेति क्विन्प्रत्ययान्तः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः । सदृशशब्दोपि कञन्तो मध्योदात्तः । तुल्यार्थे । तृतीया । शङ्कुलया खण्डः, शङ्कुलाखण्डः । किरिणा काणः, किरिकाणः । शङ्कुपूर्वाल्लातेर्घञर्थे कविधानमिति वा कप्रत्य- यान्तः शङ्कुलाशब्दोन्तोदात्तः । किरिशब्दोपि किरतेः कृगॄपृकटिभिदिक्विदि- भ्यश्चेतीकौरप्रत्ययः किदौणादिकस्तेनासावन्तोदात्तः । तृतीया । सप्तमी । अक्षेषु शौण्डो, ऽक्षशौण्डः । पानशौण्डः । अशेर्देवनइति । सप्रत्ययान्तोऽक्ष- शब्दोन्तोदात्तः । पानशब्दो ल्युडन्तो लित्स्वरेणाद्युदात्तः । सप्तमी । उपमान । शशप्लुतश्यामा । कुमुदश्येनी । हंसगद्गदा । न्यग्रोधपरिमण्डला । दूर्वाकाण्डश्यामा ।

तीति न्यग्रोधः । पचाद्यच्प्रत्यया- Wait: "न्यग्रोहतीति न्यग्रोधः ।" In line 5: "षिभ्यः स इति सप्रत्ययान्तः । न्यग्रोहतीति न्यग्रोधः । पचाद्यच्प्रत्यया-" Wait, is there an 'अच्' in "पचाद्यच्प्रत्यया-"? Yes: "पचाद्यच्प्रत्यया-" or "पचादित्वादच्प्रत्यया-"? Look closely at line 5: "पचादित्वादच्प्रत्यया-"! YES! "पचा" - "दि" - "त्वा" - "द" - "च्" - "प्र" - "त्य" - "या" - ! "पचादित्वादच्प्रत्यया-"!

Line 6: न्तस्तस्य 'न्यग्रोधस्य च केवलस्ये'ति निपातनाद् हकारस्य धकारो मध्योदात्तत्वं Wait, look at line 6: "न्तस्तस्य 'न्यग्रोधस्य च केवलस्ये'ति निपातनाद् हकारस्य धकारो मध्योदात्तत्वं" Yes, quotes around 'न्यग्रोधस्य च केवलस्ये'? In image: "न्तस्तस्य 'न्यग्रोधस्य च केवलस्ये'ति निपातनाद् हकारस्य धकारो मध्योदात्तत्वं" Yes, single quotes are visible!

भवति । विद्यादायादः । धनदायादः । संज्ञायां समजन्निषदिति विद्याशब्दः क्यप्प्रत्ययान्तः । उदात्त इति च तत्र वर्तते, तेनायमन्तोदात्तः । कॄवृञ्जिम- न्विन्निधाञ्भ्यः क्युरिति बहुलवचनात् केवलादपि धाञः क्युप्रत्ययस्तेन धन- शब्दः प्रत्ययस्वरेणाद्युदात्तः । अथ विद्यादायाद इति केन षष्ठी, स्वामीश्व- राधिपतिदायादेति । यद्येवं प्रतिपदविधाना च षष्ठी न समस्यतइति समास- प्रतिषेधः प्राप्नोति । एवं तर्हि शेषलक्षणैवात्र षष्ठी तस्यास्तु सप्तमी विधाय- माना बाधिका मा विज्ञायीति पुनरभ्यनुज्ञायते । दायाद्यामिति किम् । परम- दायादः । अत्र समासान्तोदात्तत्वमेव भवति ॥ प्रतिबन्धि चिरकृच्छ्रयोः ॥ ६ ॥ तत्पुरुषे समासे चिरकृच्छ्रयोरुत्तरपदयोः प्रतिबन्धिवाचि पूर्वपदं प्रकृति- स्वरं भवति ।

' (ṛ)? Then: 'त्प्र'? Look at the characters: व (va) with ऋ-matra? No, it's व (va) + ऋ (ṛ) -> वृ. Then: ञ् (ña) or त् (ta)? Then: क (ka) or प्र (pra)? Wait, let's look at -in Kashika 6.2.11: What does Kashika say on 6.2.11? "पितृसदृशः। मातृसदृशः। पितृमातृशब्दौ नप्तृनेष्ट्रादिष्वन्तोदात्तौ निपातितौ।" Wait! Phitsutra: "नप्तृनेष्टृत्वष्टृहोतृपोतृभ्रातृजामातृपितृदुहितृणाम्" or "पितृमातृशब्दावृञ्..."? Wait, what about Unadi: 'पातेर्डतिः'? No, 'पातृ' is with तृच्/तृन्. Wait, what is the accent of पितृ and मातृ? Panini 6.1.171: "उदात्तयणो हल्पूर्वात्" - "पितुः सदृशः पितृसदृशः"! Kashika 6.2.11: "पितृसदृशः। मातृसदृशः। पितृमातृशब्दौ..." Wait! Let's search the exact text of Kashika

मात्रच उत्पचस्य प्रमाणे लो द्विगोर्नित्यमिति लुक् । प्राच्यश्चासौ सप्तसम- श्वेति, प्राच्यसप्तसमः । प्राच्यशब्द चाद्युदात्तः । गान्धारिशब्दः कर्दमादि- त्वाद्युदात्तो मध्योदात्तो वा । द्विगोर्निति किम् । व्रीहिप्रस्थः । प्रमाणइति किम् । परमसप्तसमः ॥ गन्तव्यपण्यं वाणिजे ॥ १३ ॥ वाणिजशब्दउत्तरपदे तत्पुरुषे समासे गन्तव्यवाचि पण्यवाचि च पूर्व- पदं प्रकृतिस्वरं भवति । मद्रवाणिजः । काश्मीरवाणिजः । गान्धारिवाणिजः । मद्रादिषु गत्वा व्यवहरन्तीत्यर्थः । सप्तमीसमासा एते । तत्र मद्रशब्दो रक्- प्रत्ययान्तत्वादन्तोदात्तः । काश्मीरशब्दोपि पृषोदरादिषु मध्योदात्तः । गान्धा- रिशब्दः कर्दमादिषु पठ्यते तत्र कर्दमादीनां चेति पक्षे चाद्युदात्तो भवति द्वितीयो वा । पण्य । गोवाणिजः ।

५४२ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ सुख प्रिय इत्येतयोरुत्तरपदयोर्हितवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । गमनसुखम् । वचनसुखम् । व्याहरणसुखम् । सुख । प्रिय । गमनप्रियम् । वचनप्रियम् । व्याहरणप्रियम् । समानाधिकरणसमासा एते । तत्र सुखप्रियशब्दौ तद्धेतावायत्यां प्रीतिकरे वर्तेते । तद्धिहितं यदायत्यां प्रीतिं करोति । गमनादिषु ल्युडन्तेषु लित्स्वरः । हितइति किम् । परमसु- खम् । परमप्रियम् ॥ प्रीतौ च ॥ १६ ॥ प्रीतौ गम्यमानायां सुख प्रिय इत्येतयोरुत्तरपदयोस्तत्पुरुषे समासे पूर्व- पदं प्रकृतिस्वरं भवति । ब्राह्मणसुखं पायसम् । काष्ठप्रियो ऽनध्यायः । कन्या- प्रियो मृदङ्गः । सुखप्रियोः । प्रीत्यव्यभिचारादिह प्रीतिग्रहणं तदतिशयप्रति- पत्त्यर्थम् । ब्राह्मणवच्चात्रशब्दौ प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तौ । कन्याशब्दः स्वरिता- न्तः । प्रीताविति किम् । राजसुखम् । राजप्रियम् ॥ स्वं स्वामिनि ॥ १७ ॥ स्वामिशब्दउत्तरपदे तत्पुरुषे समासे स्ववाचि पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भव- ति । गोस्वामी । अश्वस्वामी । धनस्वामी । अश्वधनगवां कथित एव स्वरः । स्वमिति किम् । परमस्वामी ॥ पत्यावैश्वर्ये ॥ १८ ॥ पतिशब्दउत्तरपदे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुषे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । गृहपतिः । सेनापतिः । नरपतिः । धान्यपतिः । गेहे क इति प्रकृतिस्वरेणा- न्तोदात्तो गृहशब्दः । सह इनेन वर्ततइति बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदमिति सेना- शब्द आद्युदात्तः । नॄ नये एतस्माद् ऋदोरबिति अप्प्रत्ययान्त आद्युदात्तो नर- शब्दः । धान्यमन्तःस्वरितम् । ऐश्वर्यमिति किम् । ब्राह्मणो वृषलीपतिः । वृषल्या भर्तेत्यर्थः ॥ न भूवाक्चिद्दिधिषु ॥ १९ ॥ पतिशब्दउत्तरपदे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुषे समासे भू वाक् चित् दिधिषू इत्येतानि पूर्वपदानि प्रकृतिस्वराणि न भवन्ति । पूर्वेण प्राप्तः स्वरः प्रतिषि- ध्यते । भूपतिः । वाक्पतिः । चित्पतिः । दिधिषूपतिः । षष्ठीसमासा एते समा- सस्वरेणान्तोदात्ता भवन्ति ॥ वा भुवनम् ॥ २० ॥ पति शब्दउत्तरपदे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुषे समासे भुवनशब्दः पूर्वपदं वा प्रकृतिस्वरं भवति । भुवनपतिः । ३ । पूर्वपदप्रकृतिस्वरपक्षे आदिरुदात्तः ।

रञ्जेः क्युन्निति वर्तमाने भूसूधूभ्रस्जिभ्यश्छन्दसीति क्युन्प्रत्ययान्तो भुवनशब्द आयुदात्तो व्युत्पादितः । कथं भुवनपतिरादित्य इति । उणादयो बहुलमिति बहुलवचनाद्भाषायामपि प्रयुज्यते ॥ आशङ्काबाधनेदीयस्सु संभावने ॥ २१ ॥ प्रकृत्या पूर्वपदं तत्पुरुषइति वर्तते । आशङ्क आबाध नेदीयस् इत्येतेषू- त्तरपदेषु संभावनवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । अस्ति- त्वाध्यवसायः संभावनम् । गमनाशङ्कु वर्तते । गमनमाशङ्क्यतइति संभाव्यते । वचनाशङ्कम् । व्याहरणाशङ्कम् । आबाध । गमनाबाधम् । वचनाबाधम् । व्या- हरणाबाधम् । गमनं बाध्यतइति संभाव्यते । नेदीयस् । गमननेदीयः* । व्या- हरणनेदीयः । गमनमतिनिकटतर†मिति संभाव्यते । संभावनइति किम् । पर- मनेदीयः । पूर्वपदानि ल्युडन्तान्युक्तस्वराणि ॥ पूर्वे भूतपूर्वे ॥ २२ ॥ पूर्वशब्दउत्तरपदे भूतपूर्ववाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । आढ्यो भूतपूर्व आढ्यपूर्वः । पूर्वशब्दो वृत्तिविषये भूतपूर्वे वर्तते । तत्र विशेषणं विशेष्येणेति समासः । मयूरव्यंसकादिर्वा द्रष्टव्यः । दर्शनीयपूर्वः । सुकुमारपूर्वः । भूतपूर्वइति किम् । परमपूर्वः । उत्तमपूर्वः । अत्र परमश्चासौ पूर्वश्चेति समासो न तु परमो भूतपूर्व इति । तथा हि सत्युदाहरणमेव भवति ॥ सविधसनीडसमर्यादसवेशसदेशेषु सामीप्ये ॥ २३ ॥ सविध सनीड समर्याद सवेश सदेश इत्येतेषूत्तरपदेषु सामीप्यवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । मद्रसविधम् । गान्धारिसविधम् । काश्मीरसविधम् । मद्रसनीडम् । गान्धारिसनीडम् । काश्मीरसनीडम् । मद्र- समर्यादम् । गान्धारिसमर्यादम् । काश्मीरसमर्यादम् । मद्रसवेशम् । गान्धा- रिसवेशम् । काश्मीरसवेशम् । मद्रसदेशम् । गन्धारिसदेशम् । काश्मीरसदे- शम् । पूर्वपदान्युक्तस्वराणि । सविधादीनां सह विधयेत्येवमादिका व्युत्पत्तिरेव केवलम् । समीपवाचिनस्त्वेते समुदायाः । मद्राणां सविधं समीपमित्यर्थः । सामीप्यइति किम् । सह मर्यादया वर्तते समर्यादं क्षेत्रम् । देवदत्तस्य सम- र्यादं देवदत्तसमर्यादम् । सविधादिष्विति किम् । देवदत्तसमया ॥ विस्पष्टादीनि गुणवचनेषु ॥ २४ ॥ विस्पष्टादीनि पूर्वपदानि गुणवचनेषूत्तरपदेषु प्रकृतिस्वराणि भवन्ति ।

• वचननेदीय इति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् । † अन्तिकतम पा० २ ।

५४४ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ विस्पष्टकटुकम् । विचित्रकटुकम् । व्यक्तकटुकम् । विस्पष्टलवणम् । विचित्र- लवणम् । व्यक्तलवणम् । विस्पष्टं कटुकमिति विगृह्य सुप्सुपेति समासः । विस्पष्टादयो ह्यत्र प्रवृत्तिनिमित्तस्य विशेषणम् * । कटुकादिभिश्च शब्दैर्गुण- वद्द्रव्यमभिधीयत इत्यसामानाधिकरण्यमतो नास्ति कर्मधारयः । विस्पष्टशब्दो गतिरनन्तर इत्याद्युदात्तः । विचित्रशब्दो ऽव्ययस्वरेण । विवित्तशब्दमन्ये पठन्ति । सो ऽपि बहुव्रीहिस्वरेणाद्युदात्त एव । व्यक्तशब्द उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितो ऽनुदात्तस्येत्यादिस्वरितः । ये चात्रापरे पठ्यन्ते तत्र संपचशब्दस्याद्या- दिस्वरेणान्तोदात्तः । पटुपण्डितशब्दौ प्रत्ययस्वरेण । कुशलशब्दः फित्स्वरेणा- न्तोदात्तः । चपलशब्दश्चित्स्वरेणान्तोदात्तः । चुपेश्चोपधाया इत्यत्र

॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ ५४५ पूगेष्वन्यतरस्याम् ॥ २८ ॥ पूगा गणास्तद्वाचिन्युत्तरपदे कर्मधारये समासे कुमारस्यान्यतरस्यामादि- रुदात्तो भवति । कुमारचातकाः । २ । कुमारलोहध्वजाः । २ । कुमारबला- हकाः । २ । कुमारजीमूताः । २ । चातकादयः पूगशब्दास्तेभ्यः पूगाञ्ञ्यो ब्राम्ह- णीपूर्वादिति ञ्यः प्रत्ययस्तस्य तद्राजस्य बहुष्विति लुक् । अत्र यदा ऽऽद्युदा- त्तत्वं न भवति तदा कुमारश्चेति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वमेके कुर्वन्ति । ये तु तत्र प्रतिपदोक्तस्य ग्रहणमिच्छन्ति तेषां समासान्तोदात्तत्वमेव भवति ॥ इगन्तकालकपालभगालशरावेषु द्विगौ ॥ २९ ॥ इगन्तउत्तरपदे कालवाचिनि कपाल भगाल शराव इत्येतेषु च द्विगौ समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । इगन्त । पञ्चारत्निः । दशारत्निः । पञ्चा- रत्नयः प्रमाणमस्य दशारत्नयः प्रमाणमस्येति तद्धितार्थे द्विगुः प्रमाणे लो द्विगो- र्नित्यमिति मात्र चो लोपः । इगन्त । काल । पञ्चमास्यः । दशमास्यः । पञ्च मासान्भृतो भूतो भावी वेति तद्धितार्थे द्विगोर्यण् । पञ्चवर्षः । दशवर्षः । वर्षाल्लुक् चेति ठञो लुक् । काल । कपाल । पञ्चकपालः । दशकपालः । कपाल । भगाल । पञ्चभगालः । दशभगालः । भगाल । शराव । पञ्चश- रावः । दशशरावः । संस्कृतं भक्षा इति तद्धितार्थेऽते समासा द्विगोर्लुगनपत्य- रिति कृताप्रत्ययलोपा द्रष्टव्याः । इगन्तादिष्विति किम् । पञ्चभिरश्वैः क्रीतः पञ्चाश्वः दशाश्वः । द्विगाविति किम् । परमारत्निः । परमशरावम् । पञ्चा- रत्नयो दशारत्नय इति च यण्गुणयोर्बहिरङ्गलक्षणयोरसिद्धत्वात् स्थानिवद्भावाद्वा द्विगुस्वर इगन्तलक्षणः प्रवर्तते ॥ बहुन्यतरस्याम् ॥ ३० ॥ बहुशब्दः पूर्वपदमिनन्तादिषूत्तरपदेषु द्विगौ समासे ऽन्यतरस्यां प्रकृति- स्वरं भवति । पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्पः । बहुरत्निः । २ । बहुमास्यः । २ । बहुकपालः । २ । बहुभगालः । २ । बहुशरावः । २ । बहुशब्दोन्तोदात्तस्तस्य प्रकृतिस्वरे कृते यत्र यणादेशस्तत्रोदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितो ऽनुदात्तस्येत्येष स्वरो भवति ॥ दिष्टिवितस्त्योश्च ॥ ३१ ॥ दिष्टि वितस्ति इत्येतयोरुत्तरपदयोर्द्विगौ समासे पूर्वपदमन्यतरस्यां प्रकृतिस्वरं भवति । पञ्चदिष्टिः । २ । पञ्चवितस्तिः । २ । दिष्टिवितस्त्यो प्रमाणे सैनाच्च मात्रचो लुक् ॥ सप्तमी सिद्धशुष्क पक्वबन्धेष्वकालात् ॥ ३२ ॥ ३५

५४६ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ सप्तम्यन्तं पूर्वपदं सिद्ध शुष्क पक्व बन्ध इत्येतेषूत्तरपदेषु प्रकृतिस्वरं भवति सा चेत्सप्तमी कालान्न भवति । सांकाश्यसिद्धः । काम्पिल्यसिद्धः । सांकाश्यकाम्पिल्यशब्दौ ण्यप्रत्ययान्तावन्तोदात्तौ । फिषि तु सांकाश्यकाम्पि- ल्यनासिक्यदार्वाघाटानामन्तः पूर्वं वेति पठ्यते । तत्र पक्षे मध्योदात्तावपि भवतः । शुष्क । ऊरुशुष्कः । निधनशुष्कः । ऊरुशब्दो बहुलवचनादवतेः ककप्रत्ययान्तोन्तोदात्तः । निधनशब्दो निधाञः क्वुप्रत्यये मध्योदात्तः । पक्व । कुम्भीपक्वः । बिलासीपक्वः* । भ्राष्ट्रपक्वः । कुम्भीबिलासीशब्दौ ङीबन्ता- वन्तोदात्तौ । भ्राष्ट्रशब्दष्ट्रन्प्रत्ययान्त आद्युदात्तः । बन्ध । चक्रबन्धः । चार- कबन्धः । चक्रशब्दोन्तोदात्तः । चारकशब्दो ण्वुलन्त आद्युदात्तः । अकाला- दिति किम् । पूर्वाद्ध्वसिद्धः । अपराह्णसिद्धः सप्तमीस्वरः कृत्स्वरेण बाधितः पुनरयं विधीयते† ॥ परिप्रत्युपापा वर्ज्यमानाहोरात्रावयवेषु ॥ ३३ ॥ परि प्रति उप आप इत्येते पूर्वपदभूता वर्ज्यमानवाचिनि अहरवयववा- चिनि रात्र्यवयववाचिनि चोत्तरपदे प्रकृतिस्वरा भवन्ति । परिन्त्रिगर्तं वृष्टो देवः । परिसौवीरम् । परिसावेसेनि । प्रति । प्रतिपूर्वाह्णम् । प्रत्यपराह्णम् । प्रतिपूर्वरात्रम् । प्रत्यपररात्रम् । उप । उपपूर्वाह्णम् । उपापराह्वम् । उपपूर्वरा- त्रम् । उपापररात्रम् । अप । अपत्रिगत्तं वृष्टो देवः । अपसौवीरम् । अपसा- वेसेनि । निपाता आद्युदात्ता उपसर्गाश्चाभिवर्जमिति चाद्युदात्तानि पूर्वप- दानि । तत्पुरुषे बहुव्रीहौ च सिद्धत्वादव्ययीभावार्थोयमारम्भः । तत्रापपरी वर्जने वर्त्तेते इति तयोरेव वर्ज्यमानमुत्तरपदं नेतरयोः । अहोरात्रावयवा अपि वर्ज्यमाना एव तयोर्भवन्तीति न पृथगुदाह्रियते । वर्ज्यमानाहोरात्रावयवे- ष्विति किम् । प्रत्यग्नि शलभाः पतन्ति । परिखनमित्यत्र वनं समासइत्येत्वद्भवति ॥ राजन्यबहुवचनद्वन्द्वेन्धकवृष्णिषु ॥ ३४ ॥ राजन्यवाचिनां बहुवचनान्तानां यो द्वन्द्वो ऽन्धकवृष्णिषु वर्त्तते तत्र पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । श्वाफल्कचैत्रकरोधकाः । शिनिवासुदेवाः । श्वाफल्कशब्दश्चैत्रकशब्दश्च चष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्चेति ण्यणन्तावन्तोदात्तौ । शिनिशब्द आद्युदात्तः स तदपत्येष्वभेदेन वर्त्तते । राजन्यइति किम् । द्वैप्यहै- मायनाः ‡ । द्वीपे भवा इति द्वीपादनुसमुद्रं यञ् । हेमेरपत्यं युवा हेमा- यनाः । अन्धकवृष्णय एते न तु राजन्याः । राजन्यग्रहणमिहाभिषिक्तवंश्यानां क्षत्रियाणां ग्रहणार्थम् । एते च नाभिषिक्तवंश्याः । बहुवचनग्रहणं किम् ।

• कलशीपक्व इति पा० २ । अयमेव पदमञ्जरीसंमतः । † प्रतिप्रसूयते । पा० २ । ‡ द्वैप्यमैमायनाः पा० २ ।