काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥ ६०३

सोढुम् । सोढव्यम् । वोढा । वोढुम् । वोढव्यम् । अवर्णस्येति किम् ॥ ऊढः । ऊढवान् । वर्णग्रहणं किम् । कृतायामपि वृद्धौ यथा स्यात् । उदवोढाम् । उदवोढम् । तदपि परस्तपरस्परत्वादाकारस्य ग्रहणं न स्यात् ॥ साढौ साद्वा साढेति निगमे ॥ ११३ ॥ साढौ साद्वा साढा इति निगमे निपात्यन्ते । साढौ समन्तात् । साद्वा शत्रून् । सहेः क्त्वाप्रत्यये ओत्वाभावः । पक्षे क्त्वाप्रत्ययस्य धौभावः । साढेति तृज्रूपमेतत् । निगम इति किम् । सोढा सोढेति भाषायाम् ॥ संहितायाम् ११४ ॥ संहितायामित्ययमधिकारः । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः संहितायामि- त्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति । ष्ट्योतस्तिङ इति । विद्वा हित्वॉ सत्यतिं शूर गोनाम् । संहितायामिति किम् । विद्ध, हि, त्वा, सत्यतिं, शूर, गोनाम् ॥ कर्णे लक्षणस्याविष्टाष्टपञ्चमणिभिन्नच्छिन्नछिद्र- स्रुवस्वस्तिकस्य ॥ ११५ ॥ कर्णशब्दे उत्तरपदे लक्षणवाचिनो दीर्घो भवति विष्ट अष्टन् पञ्चन् मणि भिन्न छिन्न छिद्र स्रुव स्वस्तिक इत्येतान्वर्जयित्वा । दात्राकर्णः । द्विगु- णाकर्णः । त्रिगुणाकर्णः । कुण्डलाकर्णः । शङ्कुलाकर्णः । यत्पशूनां स्वामिवि- शेषसम्बन्धज्ञापनायै दात्राकारादि क्रियते तदिह लक्षणं गृह्यते । लक्षणस्येति किम् । शोभनकर्णः । अविष्टादीनामिति किम् । विष्टकर्णः । अष्टकर्णः । पञ्च- कर्णः । मणिकर्णः । भिन्नकर्णः । छिन्नकर्णः । छिद्रकर्णः । स्रुवकर्णः । स्वस्तिककर्णः ॥ नहिवृतिवृषिव्यधिरुचिसहितनिषु क्वौ ॥ ११६ ॥ नहि वृति वृषि व्यधि रुचि सहि तनि इत्येतेषु क्विप्प्रत्ययान्तेषूत्तरपदेषु पूर्वपदस्य दीर्घो भवति संहितायां विषये । नहि । उपानत् । परीणत् । वृति । नीवृत । उपावृत । वृषि । प्रावृट् । उपावृट् । व्यधि । मर्मावित् । हृदया- वित् । श्वावित् । रुचि । नीरुक् । अभीरुक् । सहि । पृतनाषाट् । तनि । परीतत् ॥ गमः क्वाविति गमादीनामिष्यते ॥ ततस्तनोतेरप्यनुनासिकलोपः । क्वाविति किम् । परितहनम् ॥ वनगिर्योः संज्ञायां कोटरकिंशुल्कादीनाम् ॥ ११७ ॥ वन गिरि इत्येतयोरुत्तरपदयोर्यथासंख्यं कोटरादीनां किंशुल्कादीनां च दीर्घो भवति संज्ञायां विषये । वने कोटरादीनाम् कोटरावणम् । मिश्र- कावणम् । सिध्रकावणम् । सारिकावणम् । गिरौ किंशुल्कादीनाम् । किंशु-

६०४ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥ लकागिरिः। अञ्जनागिरिः। कोटरकिंशुलकादीनामिति किम् । असिपत्रव- नम् । कृष्णगिरिः। कोटर। मिश्रक। पुरक। सिध्रक। सारिक। कोटरादिः। किंशुलक। साल्वक। अञ्जन। भञ्जन। लोहित। कुक्कुट। किंशुलकादिः ॥ वले ॥ ११८ ॥ वले परतः पूर्वस्य दीर्घो भवति । आसुतीवलः। कृषीवलः। दन्तावलः। रजःकृष्यासुतिपर्षदोवलच् इति वलच्प्रत्ययो गृह्यते ॥ अनुत्साहभ्रातृपितृभ्यामि- त्येव ॥ उत्साहवलः । भ्रातृवलः ॥ पितृवलः * ॥ मतावह्नचो ऽनजिरादीनाम् ॥ ११९ ॥ मतौ परतो बह्वचो ऽजिरादिवर्जितस्य दीर्घो भवति संज्ञायां विषये । उदुम्बरावती । मशकावती । वीरणवती । पुष्करावती । अमरावती । नद्यां [L12

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥ ६०५ दस्ति ॥ १२४ ॥ दा इत्येतस्य यस्तकारादिरादेशस्तस्मिन्परत इगन्तस्योपसर्गस्य दीर्घो भवति । नीत्तम् । वीत्तम् । परीत्तम् । अच उपसर्गात्त इत्यत्र यद्यपि तकारः क्रियते तथापि चर्त्वाश्रयात्सिद्धत्वमिति तकारादिर्भवति । इक इत्येव । प्रत्तम् । अवत्तम् । द इति किम् । वितीर्णम् । नितान्तम् । तीति किम् । सुदत्तम् ॥ अष्टनः संज्ञायाम् ॥ १२५ ॥ अष्टनित्येतस्योत्तरपदे संज्ञायां दीर्घो भवति । अष्टावक्षः । अष्टाब- न्धुः । अष्टापदम् । संज्ञायामिति किम् । अष्टपुत्रः । अष्टभार्यः ॥ छन्दसि च ॥ १२६ ॥ छन्दसि विषये ऽष्टन उत्तरपदे दीर्घो भवति । आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेत् । अष्टाहिरण्या दक्षिणा । अष्टापदी देवता सुमती । अष्टौ पादा- वस्या इति बहुव्रीहौ पादस्य लोपे कृते पादोऽन्यतरस्यामिति ङीप् ॥ गवि च युक्ते भाषायामष्टनो दीर्घो भवतीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ अष्टागवं शकटम् ॥ चितेः कपि ॥ १२७ ॥ चितिशब्दस्य कपि परतो दीर्घो भवति । एकचितीकः । द्विचितीकः । त्रिचितीकः ॥ विश्वस्य वसुराटोः ॥ १२८ ॥ विश्वशब्दस्य वसु राडित्येतयोरुत्तरपदयोर्दीर्घ आदेशो भवति । विश्वावसुः । विश्वाराट् । राडिति विकारनिर्देशो यत्रास्यैतद्रूपं तत्रैव यथा स्यात् । इह न भवति । विश्वराजौ । विश्वराजः ॥ नरे संज्ञायाम् ॥ १२९ ॥ नरशब्दउत्तरपदे संज्ञायां विषये विश्वस्य दीर्घो भवति । विश्वानरो नाम यस्य वैश्वानरिः पुत्रः । संज्ञायामिति किम् । विश्वे नरा यस्य स विश्वनरः ॥ मित्रे चर्षौ ॥ १३० ॥ मित्रे चोत्तरपदे ऋषावभिधेये विश्वस्य दीर्घो भवति । विश्वामित्रो नाम ऋषिः । ऋषाविति किम् । विश्वमित्रो माणवकः ॥ मन्त्रे सोमाश्वेन्द्रियविश्वदेव्यस्य मतौ ॥ १३१ ॥ मन्त्रविषये सोम अश्व इन्द्रिय विश्वदेव्य इत्येतेषां मतुप्प्रत्यये परतो दीर्घो भवति । सोमावती । अश्वावती । इन्द्रियावती । विश्वदेव्यावती ॥

६०६ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥ ओषधेश्च विभक्तावप्रथमायाम् ॥ १३२ ॥ मन्त्र इति वर्तते । ओषधिशब्दस्य विभक्तावप्रथमायां परतो दीर्घो भवति । ओषधीभिरपीप्रतत् । नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यः । विभक्ताविति किम् । ओषधिपते । अप्रथमायामिति किम् । स्थिरेयमस्त्वोषधिः ॥ ऋचि तुनुघमत्तुतङ्कुत्रोरुष्याणाम् ॥ १३३ ॥ ऋचि विषये तु नु घ मत्तु तङ् कु त्र उरुष्य इत्येषां दीर्घो भवति । आ तू न इन्द्र वृत्रहन् । तु । नू करत्ने । घ । उत वा घा स्यालात् । मत्तु । मत्तू गोमन्तममीमहे । तङ् । भरता जातवेदसम् । तङिति थादेशस्य ङित्त्वपक्षे ग्रहणं, तेनेह न भवति । शृणोत ग्रावाणः । कु । कुमनः । त्र । अत्रा गोः । उरुष्य । उरुष्या णोभनेः ॥ इकः सुञि ॥ १३४ ॥ सुञ् निपातो गृह्यते । इगन्तस्य सुञि परतो मन्त्रविषये दीर्घो भवति । अभी षु णः सखीनाम् । ऊर्ध्व ऊ षु ण ऊतये । सुञ इति षत्वम् । नश्च धातुस्थोरुषुभ्य इति णत्वम् ॥ द्व्यचोतस्तिङः ॥ १३५ ॥ ऋचीति वर्तते । द्व्यचस्तिङन्तस्यात ऋग्विषये दीर्घो भवति । विद्मा हि त्वा सर्पार्तं शूर गोनाम् । विद्मा स तस्य पितरम् । द्व्यच इति किम् ! देवा भवत वाजिनः । अत इति किम् । आ देवान्वक्षि यक्षि च ॥ निपातस्य च ॥ १३६ ॥ ऋचीत्येव । निपातस्य च ऋग्विषये दीर्घ आदेशो भवति । एवा ते अच्छाते ॥ अन्येषामपि दृश्यते ॥ १३७ ॥ अन्येषामपि दीर्घो दृश्यते स शिष्टप्रयोगादनुगन्तव्यः । यस्य दीर्घत्वं न विहितं दृश्यते च प्रयोगे तदनेन कर्तव्यम् । केशाकेशि । कचाकचि । जलाषाट् । नारकः पूरुषः ॥ शुनो दन्तदंष्ट्रकर्णकुन्दवराहपुच्छपदेषु ॥ * ॥ श्वादन्तः । श्वादंष्ट्रः । श्वाकर्णः । श्वाकुन्दः । श्वावराहः । श्वापुच्छः । श्वापदः ॥ चौ ॥ १३८ ॥ चौ परतः पूर्वपदस्य दीर्घो भवति । चावित्यञ्चतिर्लुप्तनकाराकारो गृह्यते । दधीचः पश्य । दधीचा । दधीचे । मधूचः पश्य । मधूचा । मधूचे । अन्तरङ्गोऽपि हि यणादेशो दीर्घविधानसामर्थ्यान्न प्रवर्तते ॥

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ ६०७ संप्रसारणस्य ॥ १३९ ॥ उत्तरपदमिति वर्तते । संप्रसारणान्तस्य पूर्वपदस्योत्तरपदे दीर्घो भवति । कारीषगन्धीपुत्रः । कारीषगन्धीपतिः । कौमुद्गन्धीपुत्रः । कौमुद्गन्धापतिः । करीषस्येव गन्धोऽस्य । कुमुदस्येव गन्धो ऽस्य । अल्पाख्यायामुपमानाच्चेति इकारः समासान्तः । करीषगन्धेरपत्यं कुमुदगन्धेरपत्यं, कौमुद्गन्ध्यापुत्रः । कौमुद्गन्धीपतिः । इको ह्रस्वो ऽङ्यो गालवस्येत्येतच्च भवति । व्यवस्थित- विभाषा हि सा । यकृतएव दीर्घत्वे ह्रस्वाभावपक्षे कृतार्थेनापि दीर्घेण पत्ता- न्ते परत्वाद् ह्रस्वो बाध्यते । पुनः प्रसङ्गविज्ञानं च न भवति । सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद्बाधितं तद्बाधितमेवेति ॥ इति काशिकायां वृत्तौ षष्ठस्याध्यायस्य तृतीयः पा

यथा', what is that akshara? It has a loop on the left, a vertical stroke, and an u-kar below: that's 'पु' or 'यु' or 'त्यु'? Wait, look at "नृपते" later in the line: 'प' 'त' 'े'. Look at the akshara in question: it has a vertical line, and a curve to the left, like 'यु' or 'पु'. Wait, could it be "नामि परमुभयथा भवति"? Wait! Is it "परमुभयथा"? No, 'म' has a loop at bottom-left and flat top. Could it be "परत उभयथा"? Look at line 11: "परत उभयथा". In line 11, 'त' is a separate letter, then space, then 'उभयथा'. In line 15: There is 'प', 'र', then 'यु' or 'त्यु'? Wait, look at the letter: it has a top bar, a vertical stem, a loop at the bottom, and a descender. That's 'यु' or 'त्यु'! Wait, could it be "परत्युभयथा"? In Hindi/Sanskrit prints, sometimes 'परत उभयथा' was set as 'परत्युभयथा' by mistake. Wait, let's look at: "पर्युभयथा"? (र-फला

Line 26: शौ नियमं पुनरेव विदध्याद् भूष्णहनीति तथास्य न दुष्येत् ॥ Wait, is it "भूष्णहनीति" or "पूष्णहनीति"? Look at the first letter: भू or पू? It has the loop of पू or भू? Wait, in "पूष्णहनीति", पूष्ण + हन्. पूषन् and हन्! Does it have the circle of भ? Look at भू in भूष्णहनीति: it has a loop on the left! It looks like भू. But wait, could it be पू? Look at पूष्णौ in line 24: पूष्णौ has पू. In line 26: the character is भू! Why भूष्ण? It's a typo for पूष्ण (प and भ are easily confused in manuscripts/typesetting). Let's check: "शौ नियमं पुनरेव विदध्यात् पूष्णहनीति तथास्य न दुष्येत्" Yes, the text is: "पूष्णहनीति" (or printed "भूष्णहनीति"). Looking at the image, it looks like भूष्णहनीति. Let's look very closely: yes, it has the inner loop of भ: भूष्णहनीति. We should transcribe what is printed, or भूष्णहनीति

६१० ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ हन्स्तेरनुनासिकस्य क्विब्झलोः क्ङितीति दीर्घत्वं यत् तदपि नियमेन बाध्यते । वृत्रहणि । भ्रूणहनीति । कथम् । योगविभागः क्रियते । इन्हन्पू- षार्यम्णाम् । सर्वनामस्थानएव दीर्घो भवति, नान्यत्रेति । ततः शाविति द्वितीयो नियमः, शावेव सर्वनामस्थाने दीर्घो भवति नान्यत्रेति । सर्वेभ्यो पधालक्षणस्य दीर्घस्य नियमेन निवृत्तिः क्रियते । यस्तु न उपधालक्षणः, स भवत्येव । वृत्रहायते । भ्रूणहायते । अथ वा ऽनुवर्त्तमानेपि सर्वनामस्थानग्रहणे सामर्थ्यादयमविशेषेण नियमः । शिशब्दो हि सर्वनामस्थानं नपुंसकस्य, न च तस्यान्यत्सर्वनामस्थानमस्तीत्यविशेषेण नियमः । तत्र तु नपुंसकस्येत्येतदा- श्रीयते । तेनानपुंसकस्यापि दीर्घो न भवति । सर्वनामस्थानसंज्ञाविधाने तु नपुंसकस्य व्यापारोस्तीति तत्र नियमः क्रियमाणो

ः । पृष्टवान् । पृष्ट्वा । वकारस्य ।" Look at "छस्य": Wait, is that "छस्य"? Yes: छ with स्य -> "छस्य ।" Then: "पृष्टः । पृष्टवान् । पृष्ट्वा । वकारस्य ।"

Line 28: "द्यूतः । द्यूतवान् । द्यूत्वा । क्ङितीत्येव । द्युभ्याम् । द्युभिः । के चिदत्र" Look at "द्युभ्याम् । द्युभिः ।": Wait, is the u-kara short or long? It is short: "द्युभ्याम् । द्युभिः ।" Then: "के चिदत्र" (two words: के चिदत्र or केचिदत्र). Here spaced: "के चिदत्र".

Line 29: "क्ङितीति नानुवर्तयन्ति । कथं द्युभ्यां द्युभिरिति, ऊठि कृते दिव उत्‌इति" Wait, in "क्ङितीति": Does line 29 start with "क्ङितीति"? Yes: "क्ङितीति नानुवर्तयन्ति । कथं द्युभ्यां द्युभिरिति, ऊठि कृते दिव उत्‌इति" Wait, look at "दिव उत्‌इति": द-ि-व उ-त-्-इ-त-ि -> "दिव उत्‌

... पश्य । Look at the letters: 1: चि 2: च्छ्यु? No, च्यु? Wait, look at the letter: Top is ि matra over a letter that has a top bar and a loop: चि? Then the next letter: च्यु? Then षः! Wait, could it be चिच्युषः? (from च्यु -> चुच्युवुष्? No, च्यु is u-varna). Wait, what root with यणादेश? If क्री -> चिक्रियुषः? If चि -> चिच्युषः? No, चि -> चिच्युषः doesn't exist. Wait! What if the root is च्यु? Wait, what if the word is: पपुषः पश्य । निन्युषः पश्य । लुलुवुषः पश्य ।? Wait, look at the first consonant of word 2: It is नि! The left hook is the i-matra coming down to the left of न! Wait, look at नि in नास्ति (line 27), निन्युषः? Wait, look at the conjunct: it is न्यु! A न with a य and ु! Wait, look at the prompt image again: `प

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ ६१३ श्नान्नलोपः ॥ २३ ॥ श्नादिति श्नमयमुत्सृष्टमकारो गृह्यते । तत उत्तरस्य नकारस्य लोपो भवति । अनक्ति । भनक्ति । छिनत्ति । शकारवतो ग्रहणं किम् । यत्नानाम् । यत्नानाम् । सुपि चेति परत्वात् कृते ऽपि दीर्घत्वे स्थानिवद्भावाच्चलोपः स्यादेव । विश्नानां प्रश्नानामित्यत्र लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेत्येवं न भवति ॥ अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति ॥ २४ ॥ अनिदितामङ्गानां हलन्तानामुपधाया नकारस्य लोपो भवति क्ङिति प्रत्यये परतः । स्रस्तः । ध्वस्तः । स्रस्यते । ध्वस्यते । सनीस्रस्यते । दनीध्व- स्यते । अनिदितामिति किम् । नन्द्यते । नानन्द्यते । हल इति किम् । नीयते । नेनीयते । उपधाया इति किम् । नह्यते । नानह्यते । क्ङितीति कि

? Wait, it's a flower or star symbol: "॥ ऽ ॥" or "॥ * ॥"? Wait! It's a cross/star like a divider between vārttikas! In Kāśikā editions, Vārttikas are often enclosed between "॥ * ॥" or "॥" and "॥"! Wait, look at line 29: "शास इत्वं भवतीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ आर्यान् शास्तीति..." Wait, is line 29 part of the Vārttika? "क्वौ च शास इत्वं भवतीति वक्तव्यम् ॥" is the Vārttika! Then "॥ * ॥" separates the Vārttika from the vṛtti/udāharaṇa: "आर्य्यान् शास्तीति, आर्य्यशीः । मित्रशीः ॥" Yes! That's a traditional separator symbol (like a cross or rosette).

Let's check line 13: "क्ति स्कन्दिष्यन्दोः ॥ ३१ ॥" Wait, let's look closely at "क्ति": Could it be "क्तौ"? Look at the right side of the letter: there is no vertical bar for au. Wait, is it "क्त्वा"? Wait, look at "क्त्वा" in line 14: "क्त्वाप्रत्यये" - the 'क्त्वा' has क, ्, त, ्, व, ा. In line 13:

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ ६१५ शासु इच्छायामिति चास्य न भवति । आशास्ते । आशास्यमानः ॥ क्विप्प्रत्यये तु तस्यापि भवतीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ आशीः । आशिषौ । आशिषः । छिया- शीःप्रैषेषु तिङाकाङ्क्षमिति निपातनाद्वा सिद्धम् ॥ शा हौ ॥ ३५ ॥ शासो हौ परतः शा इत्ययमादेशो भवति । अनुशाधि । प्रशाधि । उपधाया इति निवृत्तं ततः शास इति स्थानेयोगा षष्ठी भवति । क्ङितीत्येतदपि निवृ- त्तम् । तेन यदा वा छन्दसीति पित्वं हिशब्दस्य तदाप्यादेशो भवत्येव । शाधीत्याद्युदात्तमपि छन्दसि दृश्यते ॥ हन्तेर्जः ॥ ३६ ॥ हन्तेर्द्धातोर्ज इत्ययमादेशो भवति हौ परतः । जहि शत्रून् ॥ अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलो- पो झलि क्ङिति ॥ ३७ ॥ अनुदात्तोपदेशानामङ्गानां वनतेस्तनोत्यादीनां चानुनासिकलोपो भवति झलादौ क्ङिति प्रत्यये परतः । यमु । यत्वा । यतः । यतवान् । यतिः । रमु । रत्वा । रतः । रतवान् । रतिः । अनुदात्तोपदेशा अनुनासिकान्ता यमिरमिन- मिगमिहनिमन्त्यतयः । वनति । वतिः । क्तिनो रूपमेतत् । क्तिचि तु न क्तिचि दीर्घश्चेति भवति । अन्यत्र झलादाविटा भवितव्यम् । तनोत्यादयः । ततः । ततवान् * । सनोतेरात्वं वक्ष्यति । षणु । षतः । षतवान् । क्षणु । क्षतः । क्षतवान् । तृणु । तृतः । तृतवान् । घृणु । घृतः । घृतवान् । वनु । वतः । वतवान् । मनु । मतः । मतवान् । ङिति । अतत । अतथाः । अनुदात्तोपदेशवनतित- नोत्यादीनामिति किम् । शान्तः । शान्तवान् । तान्तः । तान्तवान् । दान्तः । दान्तवान् । अनुनासिकस्येति किम् । पक्वः । पक्ववान् । झलीति किम् । गम्यते । रम्यते । क्ङितीति किम् । यन्ता । यन्तव्यम् । उपदेशग्रहणं किम् । इह च यथा स्यात् । गतिः । इह च मा भूत् । शान्तः । शान्तवानिति ॥ वा ल्यपि ॥ ३८ ॥ ल्यपि परतो ऽनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो वा भवति । व्यवस्थितविभाषा चेयं, तेन मकारान्तानां विकल्पो भवति । अन्यत्र नित्यमेव लोपः । प्रयत्य । प्रयम्य । प्ररत्य । प्ररम्य । प्रगत्य । प्रगम्य । आगत्य । आगम्य । आहत्य । प्रमत्य । प्रवत्य । प्रतत्य ॥

• तत्त्वा ततिरित्याधिकमेकस्मिन्पुस्तके ।

Here is the line-by-line transcription of the text from the image in pure Markdown with line markers:

६१६ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ न क्तिचि दीर्घश्च ॥ ३९ ॥ क्तिचि परतो ऽनुदात्तोपदेशादीनामनुनासिकलोपो दीर्घश्च न भवति । यन्तिः । वन्तिः । तन्तिः । अनुनासिकलोपे प्रतिषिद्धे ऽनुनासिकस्य क्झलोः क्ङितीति दीर्घः प्राप्नोति सोऽपि प्रतिषिध्यते ॥ गमः क्वौ ॥ ४० ॥ गमः क्वौ परतो ऽनुनासिकलोपो भवति । अङ्गगत् । कलिङ्गगत् । अध्वगतो हरयः ॥ गमादीनामिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इहापि यथा स्यात् । संयत् । परीतत् ॥ ऊङ् च गमादीनामिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ अयेगूः । अयेभूः ॥ विड्वनोरनुनासिकस्यात् ॥ ४१ ॥ विटि वनि च प्रत्यये परतो ऽनुनासिकान्तस्याङ्गस्याकार आदेशो भवति । अब्जाः । गोजाः ।

तनोतेर्यकि परतो विभाषा आकार आदेशो भवति । तायते । तन्यते । यकीति किम् । तन्तन्यते ॥ सनः क्तिचि लोपश्चास्यान्तरस्याम् ॥ ४५ ॥ सनोतेरङ्गस्य क्तिचि प्रत्यये परत आकार आदेशो भवति लोपश्चास्या- न्तरस्याम् । सातिः । सन्तिः । सतिः । अन्यतरस्यांग्रहणं विस्पष्टार्थम् । असं- बद्धं हि विभाषाग्रहणमिह निवृत्तमित्याशङ्केत ॥ आर्धधातुके ॥ ४६ ॥ आर्धधातुकइत्यधिकारो न ल्यपीति प्रागेतस्माद्यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्याम आर्धधातुकइत्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति । अतो लोपः । चिकीर्षिता । जिही- र्षिता । आर्धधातुकइति किम् । भवति । भवतः । अदिप्रभृतिभ्यः शपो लुग्वचनं प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधार्थं स्यादित्येतच्च ज्ञापकं शपो लोपाभावस्य । यस्य हलः । बेभिदि

६१८ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ वृत्तता ॥ वृद्धिदीर्घाभ्यामतो लोपः पूर्वविप्रतिषेधेन ॥ * ॥ चिकीर्षकः । जिही- र्षकः । चिकीर्ष्यते । जिहीर्ष्यते ॥ यस्य हलः ॥ ४९ ॥ हल उत्तरस्य यशब्दस्यार्द्धधातुके लोपो भवति । बेभिदिता । बेभिदि- तुम् । बेभिदितव्यम् । यस्येति संघातग्रहणमेतत् । तन्नालोन्त्यस्येत्येतन्न भव- त्यतो लोप इत्यनेनैव तस्य सिद्धत्वात् । हल इति वा पञ्चमीनिर्देशस्तत्रादेः परस्येति यकारोनेन लुप्यते । संघातग्रहणं किम् । इय्यिता । मय्यिता । हल इति किम् । लोलूयिता । पोपूयिता ॥ क्यस्य विभाषा ॥ ५० ॥ क्यस्य हल उत्तरस्य विभाषा लोपो भवति आर्द्धधातुके । समिध्यिता । समिधिता । दृषद्यिता । दृषदिता । समिधमात्मन इच्छति, समिधइवाचरति, इति वा क्यच्क्यङौ यथायोगं कर्त्तव्यौ ॥ णेरनिटि ॥ ५१ ॥ अनिडादावार्द्धधातुके णेर्लोपो भवति । इयङयण्गुणवृद्धिदीर्घाणामप- वादः । अततक्षत् । अररक्षत् । आशिशत् । आटिटत् । कारणा । हारणा । कारकः । हारकः । कार्यते । हार्यते । जीप्सति । अनिटीति किम् । कार- यिता । हारयिता ॥ निष्ठायां सेटि ॥ ५२ ॥ निष्ठायां सेटि परतो णेर्लोपो भवति । कारितम् । हारितम् । गणि- तम् । लक्षितम् । सेटीति किम् । संज्ञपितः पशुः । इड्ग्रहणसामर्थ्यादिह पूर्वेणापि न भवति । सनीवन्तर्द्धति ज्ञपेरिटि विकल्पिते यस्य विभाषेति निष्ठायां प्रतिषेधः । अथ पुनरेकाच इति तत्रानुवर्त्तते तदा नित्यमत्र भवित- व्यमेवेडागमेनेति । सेड्ग्रहणमनर्थकं तत् क्रियते कालावधारणार्थम् इडागमे कृते णिलोपो यथा स्यात् । अकृते हि तत्र णिलोपे सति कारितमित्यत्र एकाच उपदेशे ऽनुदात्तादितीटः प्रतिषेधः प्रसज्येत ॥ जनिता मन्त्रे ॥ ५३ ॥ जनितेति मन्त्रविषये इडादौ णिलोपो निपात्यते । यो नः पिता जनिता । मन्त्रइति किम् । जनयिता ॥ शमिता यज्ञे ॥ ५४ ॥ यज्ञकर्मणि शमितेति इडादौ णिलोपो निपात्यते । शतं हविः शमितः । शुचि संबुद्ध्यन्तमेतत् । यज्ञइति किम् । शतं हविः शमयितः ॥

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ ६१९ अयामन्ताल्वाय्येत्न्विष्णुषु ॥ ५५ ॥ आम् अन्त आलु आय्य इत्नु ष्णु इत्येतेषु परतो णेरयादेशो भवति । कारयांचकार । हारयांचकार । अन्त । गणयन्तः । मण्डयन्तः । आलु । स्पृहयालुः । आय्य । स्पृहयाय्यः । गृहयाय्यः । इत्नु । स्तनयित्नुः । इष्णु । पोष- यिष्णवः * । नेति वक्तव्ये अयादेशवचनमुत्तरार्थम् ॥ ल्यपि लघुपूर्वात् ॥ ५६ ॥ ल्यपि परतो लघुपूर्वादुत्तरस्य णेरयादेशो भवति । प्रशमय्य गतः । संदमय्य गतः । प्रवेभिदय्य गतः । प्रगणय्य गतः । ह्रस्वलोपाल्लोपानामसि- द्धत्वं न भवत्यसमानाश्रयत्वात् । ह्रस्वादयो हि णौ ल्यपि णेरयादेशो भवति । लघुपूर्वादिति किम् । प्रपात्य गतः ॥ विभाषा ऽऽपः ॥ ५७ ॥ आप उत्तरस्य णेर्ल्यपि परतो विभाषा ऽयादेशो भवति । प्रापय्य गतः । प्राप्य गतः । इहादेशस्य लाक्षणिकत्वाच्च भवति । आप्याय्य गतः ॥ युप्लुवोर्दीर्घश्छन्दसि ॥ ५८ ॥ यु प्लु इत्येतयोर्ल्यपि परतश्छन्दसि विषये दीर्घो भवति । दान्त्यनुपूर्वं वियूय । यन्ना यो दक्षिणा परिप्लूय । छन्दसीति किम् । संयुत्य । आप्लुत्य ॥ क्षियः ॥ ५९ ॥ क्षियश्च दीर्घो भवति ल्यपि परतः । प्रक्षीय ॥ निष्ठायामण्यदर्थे ॥ ६० ॥ ण्यतः कृत्यस्यार्थो भावकर्म्मणी ताभ्यामन्यत्र या निष्ठा तस्यां क्षियो दीर्घो भवति । आक्षीणः । प्रक्षीणः । परिक्षीणः । अकर्म्मकत्वात् क्षियः कर्त्तरि क्तः । प्रक्षीणमिदं देवदत्तस्येति क्तो ऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्य इत्यधिकरणे क्तः । अण्यदर्थेति किम् । क्षित्तमसि मामेतेष्ठाः । क्षितमिति भावे दीर्घाभावात् क्षियो दीर्घादिति निष्ठानत्वमपि न भवति ॥ वा ऽऽक्रोशदैन्ययोः ॥ ६१ ॥ आक्रोशे गम्यमाने दैन्ये च क्षियो निष्ठायामण्यदर्थे वा दीर्घो भवति । क्षितायुरेधि । क्षीणायूरेधि । दैन्ये । क्षितकः । क्षीणकः । क्षितोयं तपस्वी । क्षीणोयं तपस्वी ॥

• पारयिष्णव इत्यधिकं पुस्तकान्तरे ।

६२० ॥ काशिका ॥ ६ । ४ ॥ स्यसिच्सीयुट्टासिषु भावकर्मणोरुपदेशे ऽज्झन- ग्रहदृशां वा चिण्वदिट् च ॥ ६२ ॥ स्य सिच् सीयुट् तासि इत्येतेषु भावकर्मविषयेषु परतः उपदेशे ऽज- न्तानामङ्गानां हन् ग्रह दृश् इत्येतेषां च चिण्वत्कार्यं भवति वा । यदा चिण्वत् तदा इडागमो भवति । कस्य । स्यसिच्सीयुट्टासीनामेवेति वेदित- व्यम् । ते हि प्रकृताः । अङ्गस्य तु लक्ष्यविरोधान्न क्रियते । कानि पुनरस्य योगस्य प्रयोजनानि ॥ चिण्वद् वृद्धिर्युक्च हन्तेश्च घत्वं दीर्घश्चोक्तो यो मितां वा चिणोति । इट् चाशिष्टस्तेन मे लुप्यते णिर्नित्यञ्चायं वन्निमित्तोविघाती ॥ अजन्तानां तावत् । चायिष्यते । चेष्यते । अचायिष्यत । अचेष्यत । दायिष्यते ।

" or "खेयात् । खायात्"? Wait, root म्ना -> म्नेयात्, म्नायात्! Wait, look at the letters in line 28: "म्लेयात् । म्लायात् ।" Then: "ख्नेयात्"? No, look at the glyph: It has 'ख' or 'ध'? Wait, what roots are संयोगादि आकारान्त? म्ला, म्ना, खा (not sanyogadi), ध्मा (ध्मायात् ध्मेयात्), द्रा (द्रायात् द्रेयात्), भ्रा, श्रा, ग्ला, ज्या, प्या, स्ना (स्नायात् स्नेयात्)... Wait, look at:

1. म्लेयात् । म्लायात् ।
2. Then: it has a circle on the left, like 'ख' or 'थ' or 'स्'? No, it is 'ध्' + 'म'? No, wait! Could it be "स्नेयात् । स्नायात्"? Let's look at the letter: It has two parts like 'ख' or 'स्न'? Wait! Look at Kashika 6.4.68: "म्लेयात्, म्लायात्। स्नेयात्, स्नायात्। ध्मेयात्, ध्मायात्।" Wait, in "स्नेयात्", 'स्' + 'न': In Devanagari ligature,

६२२ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ ल्यपि प्रत्यये परतो घुमास्थागापाजहातिसां यदुक्तं तच्च । प्रदाय । प्रधाय । प्रमाय । प्रस्थाय । प्रगाय । प्रपाय । प्रहाय । अवसाय ॥ मयतेरिदन्यतरस्यात् ॥ ७० ॥ मयतेरिकारादेशो भवति ल्यपि परतः । अपमित्य । अपमाय ॥ लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः ॥ ७१ ॥ लुङ् लङ् लृङ् इत्येतेषु परतोऽङ्गस्याडामो भवति, उदात्तश्च स भवति । लुङ् । अकार्षीत् । अहार्षीत् । लङ् । अकरोत् । अहरत् । लृङ् । अकरिष्यत् । अहरिष्यत् ॥ आडाजादीनाम् ॥ ७२ ॥ आडागमो भवत्याजादीनां लुङ्लङ्लृङ्क्षु परत उदात्तश्च स भवति । ऐटिष्ट । ऐहिष्ट । औब्जीत् । औम्भीत् । लङ् । ऐटत । ऐहत । औब्जत् । औम्भत् । ल