काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ४ ॥ ७२१ राजानमतिक्रान्तवान् । अत्यरराजत् । लोमान्यनुमृष्टवान् । अन्वलुलोमत् । आवेव यत्र केवलो लुप्यते तत्र स्थानिवद्भावादपि सिद्धम् । हलश्चोरादेशे तु न सिध्यतीति तदर्थमेतद्वचनम् । अशशासत् । ऋदिताम् । बाधृ । अबबाधत् । याच् । अययाचत् । ढौकृ । अडुढौकत् ॥ भ्राजभासभाषदीपजीवमीलपीडामन्यतरस्याम् ॥ ३ ॥ भ्राज भास भाष दीप जीव मील पीड इत्येतेषामङ्गानां णौ चङ्युपधाया ह्रस्वो भवत्यन्यतरस्याम् । भ्राज । अबिभ्राजत् । अबभ्राजत् । भास । अबभासत् । अबीभसत् । भाष । अबभाषत् । अबीभषत् । दीप । अदिदीपत् । अदीदिपत् । जीव । अजीजिवत् । अजिजीवत् । मील । अमिमीलत् । अमीमिलत् । पीड । अपिपीडत् । अपापिडत् । भ्राजभासोष्टेदिष्टकरणमपाणिनीयम् ॥ काश्यादीनां वेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ अचकाणत् । अचीकणत् । अववाणत् । अवीवणत् ॥ लोपः पिबतेरीच्चाभ्यासस्य ॥ ४ ॥ पिबतेरङ्गस्य णौ चङ्युपधाया लोपो भवति अभ्यासस्येकारादेशो भवति । अपीप्यत् । अपीप्यताम् । अपीप्यन् । उपधालोपे कृते ओः पुयण्वचनं ज्ञापकं णौ स्थानिवद्भावस्येति स्थानिवद्भावाद् द्विर्वचनम् ॥ तिष्ठतेरित् ॥ ५ ॥ तिष्ठतेरङ्गस्य णौ चङ्युपधाया इकारादेशो भवति । अतिष्ठिपत् । अतिष्ठिपताम् । अतिष्ठिपन् ॥ जिघ्रतेर्वा ॥ ६ ॥ जिघ्रतेरङ्गस्य णौ चङ्युपधाया इकारादेशो वा भवति । अजिघ्रिपत् । अजिघ्रिपताम् । अजिघ्रिपन् । अजिघ्रपत् । अजिघ्रपताम् । अजिघ्रपन् ॥ उऋत् ॥ ७ ॥ णौ चङ्युपधाया ऋवर्णस्य स्थाने वा ऋकारादेशो भवति । इरराराम- पवादः । दृ । अचिकीर्त्तत् । अचिकृतत् । वृ । अववर्त्तत् । अविवृतत् । मार् । अममार्ज्जत् । अमीमृजत् । वचनसामर्थ्यादन्तरङ्गा अपि इररारो बाध्यन्ते । तपरकरणं दीर्घेपि स्थानिनि ह्रस्व एव यथा स्यात् । अचिकृतदिति । न चायं भाव्यमानः किं तु आदेशान्तरनिवृत्त्यर्थे स्वरूपमेवैतदभ्यनुज्ञायते ॥ नित्यं छन्दसि ॥ ८ ॥ छन्दसि विषये णौ चङ्युपधाया ऋवर्णस्य स्थाने ऋकारादेशो भवति नित्यम् । अवीवृधत्पुरोडाशेन । अवीवृधताम् । अवीवृधन् ॥ ४६

is not संयोगादि, so इट् does NOT happen! Wait, then what is the text? "संयोगादेरिति इट्" + what? Look at the letters in line 16: "संयोगादेरिति इडामो न भवति ॥" or "इड् न भवति"? Wait, look at: "इ डा मो"? Wait: "इ डा ग मो"!! इ [i] + डा [ḍā] + ग [ga] + मो [mo]! "इडागमो न भवति ॥" (इडागमः = इट्-आगमः)! Look at the letters: इ [i] डा [ḍā] ग [ga] (small 'ग' between डा and मो!) मो [mo] YES! "इडागमो न भवति ॥"! It is "इडागमो न भवति ॥"! That is so clear and makes 100% grammatical sense!

Line 17: ऋच्छत्यॄताम् ॥ ११ ॥

Line 18: ऋच्छतेरङ्गस्य ऋदत्येतस्य ऋकारान्तानां च लिटि परतो गुणो भवति । Wait, look at "ऋदत्येतस्य" again: Is it "ॠदित्येतस्य"? Wait, the letter is: ॠ (long ॠ) then 'द' (da) then 'त्ये' or 'तस्य'?

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ४ ॥ ७२३ के प्रत्यये परतो ऽणो ह्रस्वो भवति । अका । कुमारिका । किशोरिका । अण इति किम् । गोका । नौका । राका धाकेत्यत्र उणादयो बहुलमिति ह्रस्वो न भवति । न कपीतिप्रतिषेधसामर्थ्यात्केनोपि सानुबन्धकस्य ग्रहण- मिह भवति ॥ न कपि ॥ १४ ॥ कपि प्रत्यये परतो ऽणो ह्रस्वो न भवति । बहुकुमारीकः । बहुव- धूकः । बहुलक्ष्मीकः । गोस्त्रियोरुपसर्जनस्येत्ययमपि ह्रस्वः कपि न भवति । समासान्ते ह्युत्तरपदे कपि कृते पश्चात्समासेन भवितव्यमिति स्त्रीप्रत्ययान्त- समासप्रातिपदिकं न भवति ॥ आपोऽन्यतरस्याम् ॥ १५ ॥ आबन्तस्याङ्गस्य कपि ह्रस्वो न भवत्यन्यतरस्याम् । बहुखट्वाकः । बहुखट्वकः । बहुमालकः । बहुमालाकः ॥ ऋदृशो

सार्वधातुकयोर्दीर्घः" - it doesn't double there. Wait, let's look at "पित्र्यम्" vs "पित्रियम्" vs "पित्रीयम्": Wait, why does L24 say "पितुरागतं पित्र्यम्"? Wait! Let's search the grammar rule: Is there a vārtika or something? Wait! In Ashtadhyayi: "ऋत इद्धातोः" (7.1.100) "रीङ् ऋतः" (7.4.27) Wait! Under 7.4.27: Does Kashika say: "क्ङितीत्येतन्निवृत्तम्, तेनेहापि भवति — पितुरागतं पित्र्यम्"? Wait, why would "पितुरागतं पित्र्यम्" be an example of रीङ्? Wait, if it were an example of रीङ्, पितृ + यत् would become *पित्रीयम्! Wait, could it be: "तेनेह न भवति"? No, "तेनेहापि भवति"! Wait, DOES Kashika have this? Wait! What if it says "पित्र्यम्" in some editions? Wait, let's search Google mentally for: "क्ङितीत्येतन्निवृत्तं" "पितुरागतं" Wait! Could it be: "पितुर्यत्" (4.2.100) -> प

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ४ ॥ ७२५ ऋतो यकि लिङि इति वर्त्तते । शबित्यत्रासंभवात्नानुवर्त्तते । गुणो भव- त्यर्त्तेः संयोगादीनामृकारान्तानां यकि परतो लिङि च यकारादावसार्वधा- तुके । अर्यते । अर्यात् । स्मर्यते । स्मर्यात् । इह संस्क्रियते, संस्क्रियादिति सुटो बहिरङ्गलक्षणस्यासिद्धत्वादभक्तत्वाद्वा संयोगादित्वमङ्गस्य नास्तीति गुणो न प्रवर्त्तते । यीत्येव । स्तृषीष्ट । धृषीष्ट । असार्वधातुकइत्येव । इयृयात् ॥ यङि च ॥ ३० ॥ यङि च परतो ऋर्त्तेः संयोगादेश्च ऋतो गुणो भवति । अरार्यते । सास्म- र्यते । दाध्र्यते । सास्मर्यते । ऋत्तेरट्यर्त्त्यृर्णोतीनामुपसंख्यानमिति यङ् ॥ न न्द्राः संयोगादय इति द्विवचनप्रतिषेधो यकारपरस्य नेष्यते ॥ हन्तेर्हिंसायां

७२६ ॥ काशिका ॥ ७ । ४ ॥ दुरस्यूर्द्रविणस्युर्वृषण्यति रिषण्यति ॥ ३६ ॥ दुरस्युः द्रविणस्युः वृषण्यति रिषण्यति एतानि छन्दसि निपात्यन्ते । दुष्टशब्दस्य क्यचि दुरस्भावो निपात्यते । अवियोना दुरस्युः । दुष्टीयतीति प्राप्ते । द्रविणशब्दस्य द्रविणस्भावो निपात्यते । द्रविणस्युर्विपन्यया । द्रवि- णीयतीति प्राप्ते । वृषशब्दस्य वृषणभावो निपात्यते । वृषण्यति । वृषीयतीति प्राप्ते । रिष्टशब्दस्य रिषणभावो निपात्यते । रिषण्यति । रिष्टीयतीति प्राप्ते ॥ अश्वाघस्यात् ॥ ३७ ॥ अश्व अघ इत्येतयोः क्यचि परतः छन्दसि विषये आकारादेशो भव- ति । आश्वायन्तो मघवन् । मा त्वा वृका अघायवो विदन् । एतदेवाश्ववचनं ज्ञापकं नच्छन्दस्यपुत्रस्येति दीर्घप्रतिषेधो भवतीति ॥ देवसुम्नयोर्यजुषि काठके ॥ ३८ ॥ देव सुम्न इत्येतयोः क्यचि परत आकारादेशो भवति यजुषि काठके । देवायन्तो यजमानाय । सुम्नायन्ता हवामहे । यजुषीति किम् । देवाञ्जिगाय सुम्न्युः । काठकइति किम् । सुम्नयुरिदमासीत् ॥ कव्यध्वरपृतनस्यर्चि लोपः ॥ ३९ ॥ कवि अध्वर पृतना इत्येतेषामङ्गानां क्यचि परतो लोपो भवति ऋचि विषये । कव्यन्तः सुमनसः । अध्वर । अध्वर्यन्तः । पृतन्यन्तस्तिष्ठन्ति ॥ द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति ॥ ४० ॥ द्यति स्यति मा स्था इत्येतेषामङ्गानामिकारादेशो भवति तकारादौ किति प्रत्यये परतः । द्यति । निर्दितः । निर्दितवान् । स्यति । अवसितः । अवसितवान् । मा । मितः । मितवान् । स्था । स्थितः । स्थितवान् । तीति किम् । अवदाय । कितीति किम् । अवदाता ॥ शाच्छोरन्यतरस्याम् ॥ ४१ ॥ शा छा इत्येतयोरन्यतरस्यामिकारादेशो भवति तकारादौ किति । शा । निशितम् । निशातम् । निशितवान् । निशातवान् । अवच्छितम् । अव- च्छातम् । अवच्छितवान् । अवच्छातवान् ॥ श्यतेरित्वं व्रते नित्यमिति वक्त- व्यम् ॥ * ॥ संशितो ब्राह्मणः । संशितव्रत इत्यर्थः । व्यवस्थितविभाषाविज्ञा- नात्सिद्धम् । देवत्रातो गलो ग्राह्य इतियोगे च सद्धिधिः । मिथस्ते न विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतः ॥

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ४ ॥ ७२७ दधातेर्हिः ॥ ४२ ॥ दधातेरङ्गस्य हात्ययमादेशो भवति तकारादौ क्ङिति प्रत्यये परतः । हितः । हितवान् । हित्वा ॥ जहातेश्च क्त्वि ॥ ४३ ॥ जहातेरङ्गस्य हीत्ययमादेशो भवति क्त्वाप्रत्यये परतः । हित्वा राज्यं वनं गतः । हित्वा गच्छति । जहातेर्निर्देशाज्जिहीतेर्न भवति । हात्वा ॥ विभाषा छन्दसि ॥ ४४ ॥ जहातेरङ्गस्य विभाषा हीत्ययमादेशो भवति छन्दसि विषये क्त्वाप्र- त्यये परतः । हित्वा शरीरं यातव्यम् । हात्वा * ॥ सुधितवसुधितनेमधितधिष्वधिषीय च ॥ ४५ ॥ सुधित वसुधित नेमधित धिष्व धिषीय इत्येतानि छन्दसि विषये निपात्यन्ते । तत्र सुधित वसुधित नेमधित इति सुवसुनेमपूर्वस्य दधातेः क्त्वा- प्रत्यये इत्त्वमिडागमो

७२८ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ ४ ॥ अच उपसर्गात्तः ॥ ४७ ॥ अजन्तादुपसर्गादुत्तरस्य दा इत्येतस्य घुसंज्ञकस्य त इत्ययमादेशो भवति तकारादौ किति । प्रत्त,मवत्तं,नीत्तं,परीत्तम् । अच इति किम् । निर्दुत्तम् । दुर्दुत्तम् । उपसर्गादिति किम् । दधि दत्तम् । मधु दत्तम् । घोरित्येव । अव- दातं मुखम् । उपसर्गादिति पञ्चमीनिर्देशादादेरन्तः प्राप्नोति । तत्र समाधि- माहुः । अच इत्येतदावर्त्यते । तत्रैकं पञ्चम्यन्तमुपसर्गविशेषणार्थं, अपरमपि षष्ठ्यन्तं स्थानिनिर्देशार्थमित्याकारस्य स्थाने तकारो भवति । द्वितकारो वा संयोगो ऽयमादिश्यते । सोऽनेकाल्त्वात्सर्वस्य भविष्यति । अपो भीत्यत्र पञ्च- म्यन्तमच इत्यनुवर्त्तते । तेन पकारमात्रस्य भविष्यति ॥ द्यतेरित्त्वाद्दचस्त इत्ये- तद्वत्ति

" and "इतरस्य त्वीत्वम्": In 7.4.55 (आप्ज्ञप्यृधामीत्): "ज्ञपेः..." Wait! What roots are in the sutra? आप्, ज्ञपि, ऋध्! Notice: the sutra says "ज्ञपि", NOT "ज्ञ"! Why "ज्ञपि" with 'इ'? Because it is the causative/curādi of ज्ञप्: "ज्ञपि मित्" (पुक) -> ज्ञप् + णिच् -> ज्ञपि! Now, ज्ञपि ends in 'इ' (णिच्). When सन् follows: ज्ञपि + स + लट्. Now, two rules apply:

1. "णेरनिटि" (6.4.51) -> णि-लोप (लोपः).
2. "आप्ज्ञप्यृधामीत्" (7.4.55) -> अच ईत् (ईत्वम्). Which applies first? णि-लोप is parasaptamī / paratvāt? Wait, "णेरनिटि" is 6.4.51. "आप्ज्ञप्यृधामीत्" is 7.4.55. By paratva, 7.4.55 (ईत्वम्) would apply! Wait, if ईत्व applies, it replaces 'अ' of ज्ञप् with 'ई', then णि-लोप happens, etc. Or if णि-लोप applies

७३० ॥ काशिका ॥ ७ ॥ ४ ॥ लोपस्येत्येवं सिद्धे यदत्रग्रहणमिह क्रियते तद्विषयावधारणार्थमत्रैवाभ्यास- लोपो भवति । सन्वद्भावविषये न भवति । अमीमपत् । अदीदपत् । सन्वल्ल- धुनि चङ्परइति सन्वद्भावात्प्राप्नोति । सर्वस्याभ्यासस्यायं लोप इष्यते तदर्थ- मेव केचिदत्रग्रहणं वर्णयन्ति । नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिरित्यपरे सर्वस्य कुर्वन्ति ॥ ह्रस्वः ॥ ५९ ॥ ह्रस्वो भवत्याभ्यासस्य । डुढौकिषते । तुनौकिषते । डुढौके । तुनौके । अडुढौकत् । अतुनौकत् ॥ अभ्यासस्यानचि ॥ * ॥ अभ्यासस्य यदुच्यते अनचि तद्भवतीति वक्तव्यम् । चराचरः । चलाचलः । पतापतः । वदावदः । हलादिः शेषो न भवति ॥ हलादिः शेषः ॥ ६० ॥ अभ्यासस्य हलादिः शिष्यते अनादिर्लुप्यते । जल्लौ । मल्लौ । पपाच । पपाठ । आट । आटतुः । आटुः । आदिशेषनिमित्तोयमनादेर्लोपो विधीयते । तत्राभ्यासजातेराश्रयणात्क्वचिदपि वर्त्तमानो हलादिरनादेः सर्वत्र निवृत्तिं करोति । अपरे तु ब्रुवते । शेषशब्दोयं निवृत्त्या विशिष्टमवस्थानमाह । तद- वस्थायमुक्तिरो यद्यपि प्रधानमविधेयत्वात् तदप्रधानम् । निवृत्तिरेव तु विधे- यत्वात्प्रधानम् । तत्रायमर्थोस्य जायते । अभ्यासस्यानादेर्हलो निवृत्तिर्भवतीति । सा किमित्यादेरविधेयां सतीमनिवृत्तिमपेक्षिष्यतइति ॥ शर्पूर्वाः खयः ॥ ६१ ॥ अभ्यासस्य शर्पूर्वाः खयः शिष्यन्ते । अन्ये हलो लुप्यन्ते । चुश्च्योति- षति । तिष्ठासति । पिस्पन्दिषते । शूर्पूर्वा इति किम् । पपाच । खय इति किम् । स्रस्रौ ॥ खर्पूर्वाः खय इति वक्तव्यम् ॥ * ॥ उचिच्छिषतीत्यत्र उच्छेर- न्तरङ्गत्वात्तुकि कृते द्विवर्चनं तत्र हलादिः शेषे सत्यभ्यासे तकारः श्रूयेत ॥ कुहोश्चुः ॥ ६२ ॥ अभ्यासस्य कवर्गहकारयोश्चवर्गादेशो भवति । चकार । चखाम । जगाम । जघान । हकारस्य । जहार । जिहीर्षति । जहौ ॥ न कवतेर्यङि ॥ ६३ ॥ कवतेरभ्यासस्य यङि परतश्चुर्न भवति । कोकूर्यते । उष्ट्रः । कोकूर्यते । खरः । कवतेरिति विकरणनिर्देशः कौतेः कुवतेश्च निवृत्त्यर्थः । तयोश्चुत्वमेव भवति । चोकूयते । यङीति किम् । चुकूवे ॥ कृपेश्छन्दसि ॥ ६४ ॥

॥ काशिका ॥ ७ । ४ ॥ ७३१ कृषेश्चन्दसि विषये यङि परतोऽभ्यासस्य चुर्न भवति । करीकृष्यते यन्न- कुक्षयः । छन्दसीति किम् । चरीकृष्यते कृषीवलः ॥ दधर्त्तिदर्दूर्त्तिदर्दूर्षिबोभूतुतेतिक्तेऽलर्ष्यापनीफण- त्संसनिष्यदत्करिक्रत्कनिक्रदद्भरिभ्रद्दविध्वतो- दविद्युतत्तरित्रतः सरीसृपतंवरीवृजन्म- र्मृज्या गनीगन्तीति च ॥ ६५ ॥ दधर्त्ति दर्दूर्त्ति दर्दूर्षि बोभूतु तेतिक्ते अलर्षि आपनीफणत् संसनि- ष्यदत् करिक्रत् कनिक्रदत् भरिभ्रत् दविध्वतः दविद्युतत् तरित्रतः सरीसृपतं वरीवृजत् मर्मृज्य आगनागन्ति इत्येतानि अष्टादश छन्दसि विषये निपात्यन्ते । दधर्त्ति दर्दूर्त्ति दर्दुषीति धारयतेर्हन्तेर्वा श्लौ यङ्लुकि वा अभ्यासस्य दीर्घत्वं णिलोपश्च । दधर्त्ति । एवं दर्दूर्त्ति । श्लौ रुगभ्यासस्य निपात्यते । तथा दर्दूर्- षीति । अत्र च यल्लक्षणेनानुपपन्नं तत्सर्वं निपातनात्सिद्धम् । बोभूत्विति । भवतेर्यङ्लुगन्तस्य लोटि गुणाभावो निपात्यते । नैतदस्ति प्रयोजनम् । अत्र भूसुवोस्तिङीति गुणाभावः सिद्धः । ज्ञापनार्थं तर्हि निपातनमेतत् । ज्ञापयति । अन्यत्र यङ्लुगन्तस्य गुणप्रतिषेधो न भवतीति । बोभोति । बोभवीति । तेतिक्ते । तिजेर्यङ्लुगन्तस्यात्मनेपदं निपात्यते । यङो ङित्त्वात्प्रत्ययलक्षणेना- त्मनेपदं सिद्धमेव । ज्ञापनार्थं त्वात्मनेपदनिपातनमन्यत्र यङ्लुगन्तादात्मनेपदं न भवति । अलर्षीति । इयर्त्तेर्लटि सिपि अभ्यासस्य हलादिः शेषापवादो रेफस्य लत्वं निपात्यते । सिपा निर्देशो ऽतन्त्रं तिप्यपि दृश्यते अलर्षि दत्तः । आपनी- फणदिति । फणतेराङ्पूर्वस्य यङ्लुगन्तस्य शतर्यभ्यासस्य नीन्निपात्यते । संस- निष्यदिति । स्यन्देः संपूर्वस्य यङ्लुक् शतर्येवाभ्यासस्य निक् धातुसकारस्य षत्वं निपात्यते । न चास्य संपूर्वता तन्त्रं, अन्यत्रापि हि दृश्यते । आसनिष्यददिति । करिक्रदिति करोतेर्यङ्लुन्तस्य शतरि चुत्वाभावोऽभ्यासककारस्य रिगागमो निपा- त्यते । कनिक्रददिति । क्रन्देर्लुङि च्लेरङादेशो द्विवचनमभ्यासस्य चुत्वाभावो निगागमश्च निपात्यते । तथा चास्य विवरणं कृतम् । आक्रन्दीदिति भाषा- याम् । भरिभ्रदिति बिभर्तेर्यङ्लुगन्तस्य शतरि भृञामिदिति इत्त्वाभावो जश्त्वाभावोऽभ्यासस्य रिगागमो निपात्यते । दविध्वत इति ध्वंसतेर्यङ्लुगन्तस्य शतरि जसि रूपमेतत् । अत्राभ्यासस्य विगागम चकारलोपश्च निपात्यते । दविध्वतो रश्मयः सूर्यस्य । दविद्युतदिति द्युतेर्यङ्लुन्तश्च शतरि अभ्यासस्य संप्रसारणाभावो ऋत्वं विगागमश्च निपात्यते । तरित्रत इति तरतेः शतरि श्लौ षष्ठ्येकवचने ऽभ्यासस्य रिगागमो निपात्यते । सरीसृपतमिति सृपेः शतरि

७३२ ॥ काशिका ॥ ७ । ४ ॥ श्लौ द्वितीयैकवचने ऽभ्यासस्य रीगागमो निपात्यते । वरीवृजदिति वृजेः शतरि श्लौ रीगागमो निपात्यते ऽभ्यासस्य । मर्मृजेति मृजेर्लेटि शपि अभ्यास- स्य रुगागमो धातोश्च युगागमो निपात्यते । ततो मृजेर्वृद्धिर्न भवत्यलघूपध- त्वात् । लघूपधगुणे प्राप्ते वृद्धिरारभ्यते । आगनीगन्तीति आङ्पूर्वस्य गमेर्लेटि श्लौ अभ्यासस्य चुत्वाभावो नीगागमश्च निपात्यते । वक्ष्यन्ती वेदा गनीगन्ति कर्णम् । इतिकरणमेवंविधानामन्येषामप्युपसंग्रहार्थम् ॥ उरत् ॥ ६६ ॥ ऋवर्णान्तस्याभ्यासस्याकारादेशो भवति । बवृते । बवृधे । नर्नर्ति । नरिर्नर्त्ति । नरीनर्त्ति । इत्येवमादावभ्यासविकारेषु अपवादो नोत्सर्गान्विधी- न्बाधतइत्य

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ४ ॥ ७३३ द्विहल इति किम् । आट । आटतुः । आटुः । ऋकारैकदेशो रेफो हल्ग्रहणेन गृह्यते । तेनेहापि द्विहलोऽङ्गस्य नुडागमो भवति । आनृधतुः । आनृधुः ॥ अश्नोतेश्च ॥ ७२ ॥ अश्नोतेश्च दीर्घीभूतादभ्यासादुत्तरस्य नुडागमो भवति । आनशे । आनशाते । आनशिरे । अश्नोतेरिति श्तिकरणनिर्देशो ऽश्नातेर्मा भूदिति । आश । आशतूः । आशुः ॥ भवतेरः ॥ ७३ ॥ भवतेरभ्यासस्याकारादेशो भवति लिटि परतः । बभूव । बभूवतुः । बभूवुः । बभूवे । भवतेरिति कर्तृनिर्देशादिह न भवति । अनुबभूवे कम्बलो देवदत्तेन । लिटीत्येव । बुभूषति । बोभूयते ॥ ससूवेति निगमे ॥ ७४ ॥ ससूव इति निपात्यते । सूतेर्लिटि परस्मैपदं वुगागमो ऽभ्यासस्य चात्वं निपात्यते । ससूव स्थविरं विपश्चिताम् । सुषुवे इति भाषायाम् ॥ निजां त्रयाणां गुणः श्लौ ॥ ७५ ॥ निजादीनां त्रयाणामभ्यासस्य गुणो भवति श्लौ सति । निजिर्- नेनेक्ति । विजिर्, वेवेक्ति । विश्, वेवेष्टि । त्रिग्रहणमुत्तरार्थम् । एषां हि वृत्करणं समाप्त्यर्थं पठ्यतएवेति । श्लाविति किम् । निनेज ॥ भृञामित् ॥ ७६ ॥ भृञादीनां त्रयाणामभ्यासस्येकारादेशो भवति श्लौ सति । भृञ् । बिभर्त्ति । माङ् । मिमीते । ओहाङ् । जिहीते । त्रयाणामित्येव । जहाति । श्लावित्येव । बभार ॥ ऋर्त्तिपिपर्त्योश्च ॥ ७७ ॥ ऋर्त्ति पिपर्त्ति इत्येतयोरभ्यासस्येकारादेशो भवति श्लौ । इयर्त्ति धूमम् । पिपर्त्ति सोमम् ॥ बहुलं छन्दसि ॥ ७८ ॥ छन्दसि विषये ऽभ्यासस्य श्लौ बहुलमिकारादेशो भवति । पूषां विवष्टि । वशेरेतद्रूपम् । तथा वचेः । जनिमा विवक्ति । सचेः । वत्सं न माता सिषक्ति । जिघर्त्ति सोमम् । न च भवति । ददातीत्येवं ब्रूयात् । जज- नमिन्द्रं माता यह्वीरं दधनदुन्निष्टा ॥ सन्यतः ॥ ७९ ॥

Wait, look at line 32: "सते । ई च गण इतिह्वेन हलादिः शेषो न बाध्यते अजीगणत् ॥" Wait! "इतिह्वेन" or "इत्वेन"? Look at the word after "गण": 'इ' 'ति' 'ह्वे' 'न' or 'इ' 'त्त्वे' 'न' or 'इ' 'त्वे' 'न'? Look closely: 'इ', then 'त्' + 'वे' = 'त्वे' or 'त्त्वे'? Wait, the middle glyph: is it 'त्वेन' or 'तिह्वेन'? Wait, "ई च गणः" (७.४.९७): "ई च गणेः" -> सूत्रम्: "ई च गणः"! तत्र ईकारः विधीयते (इत्वेन or ईत्वेन? ईत्वेन!). Look at the glyph: Is it 'ई' at the start? No, the first letter of that word is 'इ' or 'ई'? Wait, look: "सते । ई च गण इतिह्वेन..." Wait, "इति" + "ईत्वेन"? Wait, look at "इतिह्वेन": First letter: 'इ'. Second letter: 'ति'? No, look at the shape: is it 'त्' joined to something? Wait, could it be "इत्त्वेन"? In Devanagari ligatures:

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ४ ॥ ७३५ नीग्वञ्चुस्रंसुध्वंसुभ्रंसुकसपतपदस्कन्दाम् ॥ ८४ ॥ वञ्चु स्रंसु ध्वंसु भ्रंसु कस पत पद स्कन्द इत्येतेषामभ्यासस्य नीगागमो भवति यङि यङ्लुकि च । वञ्चु । वनीवच्यते । वनीवञ्चीति । स्रंसु । सनीस्र- स्यते । सनीस्रंसीति । ध्वंसु । दनीध्वस्यते । दनीध्वंसीति । भ्रंसु । बनीभ्रस्यते । बनीभ्रंसीति । कस । चनीकस्यते । चनीकसाति । पत । पनीपत्यते । पनीपतीति । पद । पनीपद्यते । पनीपदीति । स्कन्द । चनीस्कद्यते । चनीस्कन्दीति ॥ नुगतोऽनुनासिकान्तस्य ॥ ८५ ॥ अनुनासिकान्तस्याङ्गस्य योभ्यासस्तस्याकारान्तस्य नुगागमो भवति यङ्यङ्लुकोः परतः । तंतन्यते । तंतनीति । जंगम्यते । जंगमीति । यंयम्यते । यंयमीति । रंरम्यते । रंरमीति । नुगित्येतदनुस्वारोपलक्षणार्थं द्रष्टव्यम् । स्था- निना ह्यादेशो लक्ष्यते । तेन यंयम्यतइत्येवमादावझल्परत्वेऽप्यनुस्वारो भवति ॥ पदान्तवच्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ वा पदान्तस्येति परसवर्णविकल्पो यथा स्या- दिति । अत इति किम् । तेतिम्यते । तपरकरणं तु भूतपूर्वस्यापि दीर्घस्य निवृ- त्त्यर्थम् । बाभाम्यते । अनुनासिकान्तस्येति किम् । पापच्यते ॥ जपजभदहदशभञ्जपशां च ॥ ८६ ॥ जप जभ दह दश भञ्ज पश इत्येतेषामभ्यासस्य नुगागमो भवति यङ्य- ङ्लुकोः परतः । जंजप्यते । जंजपीति । जंजभ्यते । जंजभीति । दंदह्यते । दंद- हीति । दंदश्यते । दंदशीति । दश इति दंशिरयं नकारलोपार्थमेव निर्दिष्टः । तेन यङ्लुक्यपि नकारलोपो भवति । भञ्ज । बंभज्यते । बंभजीति । पश इति सौत्रो धातुः । पंपश्यते । पंपशीति ॥ चरफलोश्च ॥ ८७ ॥ चर फल इत्येतयोरभ्यासस्य नुगागमो भवति यङ्यङ्लुकोः परतः । चंचूर्यते । चंचूरीति । पंफुल्यते । पंफुलीति ॥ उत्परस्यातः ॥ ८८ ॥ चरफलोरभ्यासात्परस्यात उकारादेशो भवति यङ्यङ्लुकोः परतः । चंचूर्यते । चंचूरीति । पंफुल्यते । पंफुलीति । परस्येति किम् । अभ्यासस्य मा भूत् । अत इति किम् । अलोन्त्यस्य मा भूत् । उदिति तपरकरणं चंचूर्त्ति पंफु- लीति, अत्र लघूपधगुणनिवृत्त्यर्थम् । दीर्घस्यासिद्धत्वादिह लघुत्वं न निवर्त्तते ॥ ति च ॥ ८९ ॥ तकारादौ प्रत्यये परतश्चरफलोरकारस्य उकारादेशो भवति । चरथं

७३६ ॥ काशिका ॥ ७ । ४ ॥ चूर्णिः । ब्रह्मणाश्चूर्णिः । प्रफुल्लः । प्रफुल्लाः सुमनसः । यङ्लुकोरभ्यासस्येति चानुवर्त्तमानमपि वचनसामर्थ्यादिह नाभिसंबध्यते ॥ रीगृदुपधस्य च ॥ ९० ॥ ऋदुपधस्याङ्गस्य योऽभ्यासस्तस्य रीगागमो भवति यङ्लुकोः परतः । वरीवृत्यते । वरीवृद्धाते । वरीवृतीति । वरीवृधीति । नरीनृत्यते । नरीनृतीति ॥ रीश्वत इति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इहापि यथा स्यात् । वरीवृश्च्यते । वरीवृश्चीति ॥ रुग्रिकौ च लुकि ॥ ९१ ॥ यङ्लुकि ऋदुपधस्याङ्गस्य योभ्यासस्तस्य रुग्रिकावागमौ भवतश्चाका- राद्रीञ्च । नर्नर्त्ति । नरिनर्त्ति । नरीनर्त्ति । वर्वर्त्ति । वरिवर्त्ति । वरीवर्त्ति । उकार उच्चारणार्थः ॥ मर्मृज्यते मर्मृज्यमानास इत्युपसंख्यानम् ॥ * ॥ मर्मृ- ज्यते । मर्मृज्यमानासः ॥ ऋतश्च ॥ ९२ ॥ ऋकारान्तस्याङ्गस्य योभ्यासस्तस्य रुग्रिकावागमौ भवतो रीक्व यङ्- लुकि । चर्चर्त्ति । चरिचर्त्ति । चरीचर्त्ति । जर्हर्त्ति । जरिहर्त्ति । जरीहर्त्ति । तप- रकरणं किम् । किरतेश्चाकर्त्ति । किरातिं चर्करीतान्तं पचतीत्यच यो नयेत् । प्राप्तिज्ञं तमहं मन्ये प्रारब्धस्तेन संग्रहः * ॥ तन्नेयं प्राप्तिस्तपरकरणसामर्थ्यादङ्गविशेषणमृत्तदित्येतत्तथा चाप्राप्ति किरतेऋगादीनामिति ॥ सन्वल्लघुनि चङ्परेऽनग्लोपे ॥ ९३ ॥ लघुनि धात्वक्षरे परतो योभ्यासस्तस्य चङ्परे णौ परतः सनीव कार्यं भवति अनग्लोपे । सन्यत इत्युक्तं चङ्परेऽपि तथा । अचीकरत् । अपीपचत् । ओः पुयण्ज्यपरेदृत्युक्तं चङ्परेऽपि तथा । अपीपवत् । अलीलवत् । अजीजवत् । स्रवतिशृणोतिद्रवतिप्रवतिप्लवतिच्यवतीनां वेत्युक्तं चङ्परेऽपि तथा । असिस्र- वत् । असुस्रुवत् । अशिश्रवत् । अशुश्रवत् । अदिद्रवत् । अदुद्रवत् । अपिप्र- वत् । अपुप्रवत् । अपिप्लवत् । अपुप्लवत् । अचिच्यवत् । अचुच्यवत् । लघुनीति किम् । अततक्षत् । अररक्षत् । जागरयतेः । अजजागरत् । अत्र केचिद्गुरुशब्दं लघुमाश्रित्य सन्वद्भावमिच्छन्ति सर्वेणैव लघोरानन्तर्यमभ्यासेन नास्तीति व्यर्थ-

• किरातिमिति ऋकारान्तोपलक्षणं, चर्करीतमिति यङ्लुकः पूर्वाचार्यसंज्ञा, पचतीति लट् उपलक्षणम् । तेन चाकर्तीत्यादीनि रूपाणि किरतेर्यो नयेदित्यर्थः । प्राप्तिज्ञं ऋगादीनां विषयविभागेन या प्राप्तिस्तज्ज्ञं, संग्रहः साधुशब्दसंग्रहः । इति पदमञ्जरी ।

An accurate line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into Devanagari Markdown:

धानेपि वचनप्रामाण्याद्भवितव्यं, तदसत् । येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेपि वच- नप्रामाण्यादित्येकेन व्यवधानमाश्रीयते न पुनरनेकेन । यद्येवं, कथमचित्तषदिति, आचार्याप्रवृत्तिर्ज्ञापयति भवत्येवंजातीयकानामित्त्वमिति । यदयं तद्बाधनार्थं स्मर- त्यादीनामत्त्वं विदधाति । चङ्परइति किम् । अहं पपच । परग्रहणं किम् । चङ्येव केवले मा भूत् । अचक्रमत् । अनग्लोपइति किम् । अचकथत् । दृषदमाख्यातवान् अददृषत् । वादितवन्तं प्रयोजितवन्तं प्रयोजितवान् अवीवददित्यत्र योसौ यो यो- र्लोपो नासावग्लोप इत्याश्रीयते किं कारणं चङ्परइति णिजातेर्निमित्तत्वेनाक्षेपा- त्तान्यस्याग्लोपः परिगृह्यते । मीमादीनामत्रग्रहणात्सन्वद्भावेनाभ्यासलोपो न भवती

७३८ ॥ काशिका ॥ ८ ॥ १ ॥ ॥ अथ अष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ सर्वस्य द्वे ॥ १ ॥ सर्वस्येति च द्वे इति चैतदधिकृतं वेदितव्यम् । इत उत्तरं यद्वक्ष्यामः प्राक् पदस्येत्यतः सर्वस्य द्वे भवत इत्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति । नित्यवीप्सयोरिति तत्र सर्वस्य स्थाने द्वे भवतः । के द्वे भवतः । ये शब्दतश्चार्थतश्चोभयथान्तरतमे, एकस्य पचतिशब्दस्य द्वौ पचतिशब्दौ भवतः । पचति २ । ग्रामो २ रमणीयः । यदा तु द्विः प्रयोगे द्विर्वचनं तदा स एव पचतिशब्दो द्विरावर्त्तते तस्य द्वे आवृत्ती भवतः । सर्वस्येति विस्पष्टार्थम् । अथ पदस्येत्येव कस्मान्नोच्यते । नैवं शक्यमिह हि न स्यात् प्रपचति प्रपचतीति । इह द्रोग्धा द्रोढा इति घत्वढत्व- योरसिद्धत्वादकृतयोरेव तयोर्द्विर्वचनं प्राप्नोति तत्र पश्चाद्विकल्पे सत्यनिष्टमपि स्यात् । द्रोग्धा द्रोढा । द्रोढा द्रोग्धेति । तस्माद्वक्तव्यमेतत् पूर्वत्रासिद्धीयम- द्विर्वचनेति । सर्वस्येत्येतदेव वा कृतं सर्वकार्यप्रतिपत्त्यर्थं द्रष्टव्यम् ॥ तस्य परमाम्रेडितम् ॥ २ ॥ तस्य द्विरुक्तस्य यत्परं शब्दरूपं तदाम्रेडितसंज्ञं भवति । चौरचौर ३ । वृषलवृषल ३ । दस्योदस्यो ३ घातयिष्यामि त्वा बन्धयिष्यामि त्वा । आम्रे- डितप्रदेशा आम्रेडितं भर्त्सने इत्येवमादयः ॥ अनुदात्तं च ॥ ३ ॥ अनुदात्तं च तद्भवति यदाम्रेडितसंज्ञम् । भुङ्क्ते २ । पशून् २ ॥ नित्यवीप्सयोः ॥ ४ ॥ नित्ये चार्थे वीप्सायां च यद्वर्त्तते तस्य द्वे भवतः । केषु नित्यता । तिङ्सु चाव्यये कृत्सु च । कुत एतत् । आभीक्ष्ण्यमिह नित्यता । आभीक्ष्ण्यं च क्रियाधर्मः । यां क्रियां कर्ता प्राधान्येनानुपरमन्करोति तन्नित्यम् । पचति २ । जल्पति २ । भुक्त्वा २ व्रजति । भोजं २ व्रजति । लुनीहिलुनीहीत्येवायं लुनाति । क्त्वाणमुलोलौटश्च द्विवेचनापेक्षायामेव पौनःपुन्यप्रकाशने शक्तिः । यङ् तु तन्निरपेक्षः प्रकाशयति । पुनः २ पचति पापच्यतइति । यदा तु तत्र द्विर्वचनं तदा क्रियासमभिहारे पौनःपुन्यं द्रष्टव्यं पापच्यतेपापच्यतइति । अथ केषु वीप्सा । सुप्सु वीप्सा, का पुनः सा । व्याप्तिविशेषविषया प्रयोक्तुरिच्छा वीप्सा । का पुनरसौ । नानावाचिनामधिकरणानां क्रियागुणाभ्यां युगपत्प्र- योक्तुर्व्याप्तुमिच्छा वीप्सा । नानाभूतार्थवाचिनां शब्दानां यान्यधिकरणानि वाच्यानि तेषां क्रियागुणाभ्यां युगपत्प्रयोक्तुमिच्छा वीप्सा । ग्रामो २ रमणीयः ।

जनपदो २ रमणीयः । पुरुषःपुरुषो निधनमुपैति । यत्तिङन्तं नित्यतया प्रक- र्षेण च युक्तं ततः कृतद्विर्वचनात्प्रकर्षप्रत्यय इष्यते पचति २ तरामिति । इह तु आद्यतरमाद्यतरमानयेति प्रकर्षयुक्तस्य वीप्सायोग इष्यते ॥ परेर्वर्जने ॥ ५ ॥ परीत्येतस्य वर्जनेऽर्थे द्वे भवतः । परि २ त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः । परि २ सौवीरेभ्यः । परि २ सर्वसेनेभ्यः । वर्जनं परिहारः । वर्जन इति किम् । ओदनं परिषिञ्चति ॥ परेर्वर्जने ऽसमासे वेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ परि २ त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः । परि त्रिगर्तेभ्यः । समासे तु तेनैवोक्तत्वाद्विर्वचनस्य नैव भवति । परित्रि- गर्त्तं वृष्टो देव इति ॥ प्रसमुपोदः पादपूरणे ॥ ६ ॥ प्र सम् उप उद् इत्येतेषां पादपूरणे द्वे भवतो द्विर्वचनेन चेत्पादः पूर्यते । प्रप्रायमग्निर्भरतस्य शृण्वे । संसंमिद्धुवसे वृषन् । उपोप मे परामृश । किं नोदुदुहर्षसे दातवाउ * । पादपूरणइति किम् । प्रदेवं देव्या धिया । साम- र्थ्याच्छन्दस्यैवैतद्विधानम् । भाषायामनर्थकं स्यात्प्रयोगाभावात् ॥ उपर्यध्यधसः सामीप्ये ॥ ७ ॥ उपरि अधि अधस् इत्येतेषां द्वे भवतः सामीप्ये विवक्षिते । सामीप्यं प्रत्यासत्तिः कालकृता देशकृता च । उपर्युपरि दुःखम् । उपर्युपरि ग्रामम् । अध्यधि ग्रामम् । अधोधो नगरम् । सामीप्यइति किम् । उपरि चन्द्रमाः । इह कस्मान्न भवति । उपरि शिरसो घटं धारयति । चौत्तराधर्यमेव विव- क्षितं न सामीप्यमिति द्विर्वचनं न भवति ॥ वाक्यादेरामन्त्रितस्यासूयासंमतिकोपकुत्सनभर्त्सनेषु ॥ ८ ॥ एकार्थः पदसमूहो वाक्यम् । वाक्यादेरामन्त्रितस्य द्वे भवतः असूया संमति कोप कुत्सन भर्त्सनइत्येतेषु यदि तद्वाक्यं भवति । तत्र परगुणानाम- सहनमस्रूया । पूजा संमतिः । कोपः क्रोधः । निन्दनं कुत्सनम् । शापकाशब्दै- र्भयोत्पादनं भर्त्सनम् । एते च प्रयोक्तृधर्मा नाभिधेयधर्माः । असूयायां तावत् । माणवक ३ माणवक अभिरूपक ३ अभिरूपक रिक्तं ते आभिरूप्यम् । संमतौ । माणवक ३ माणवक अभिरूपक ३ अभिरूपक शोभनः खल्वसि । कोपे । माणवक ३ माणवक अविनीतक ३ अविनीतक इदानीं ज्ञास्यसि जाल्म । कुत्सने । शक्तिके ३ शक्तिके यष्टिके ३ यष्टिके रिक्ता ते शक्तिः । भर्त्सने । चौरचौर ३ वृषलवृषल ३ घातयिष्यामि त्वा बन्धयिष्यामित्वा । असूयादिषु

• पादपूरणे इति भावतद्वते ङ, मीति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।

wait,वक्ष्यमाणमन्यतरस्यांग्रहणमुभयोः(with anusvara:स्यांग्रहणम्). Let's look at L30: भवति । तत्कथं वक्ष्यमाणमन्यतरस्यांग्रहणमुभयोः शेषो विज्ञायते । प्रकार इति Wait,शेषो विज्ञायतेorशेषो भवति? It is शेषो विज्ञायते ।`

*   L31:
    `किम् । पटुर्देवदत्तः । गुणवचनस्येति किम् । अयंमाणवकः । गौर्वाहीकः ।`
    Wait, look at `अयंमाणवकः`:
    Is it `अयंमाणवकः` or `अयम्माणवकः` or `अयं माणवकः`?
    There's `अयं` and `माणवकः` quite close, `अयंमाणवकः । गौर्वाहीकः ।`

*   L32 (Footnote):
    `* द्विवचनमत्र पूर्वसूत्रेणैवेति पुस्तकान्तरेऽधिकम् ।`
    (Notice the `*` at the beginning matches the `*` in L7 after `बहुव्रीहिवद्भवति * ।`)

5. Final pass to ensure all markers and punctuation are accurate: * L1: `७४० ॥ का