कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

तेषामारम्भेऽर्थतो व्यवस्थानवचनत्वादिति । “मन्त्रलिङ्गाच्च” इति च लिङ्गमु- क्तम् । “वत्सजानुं त्रिवृतं मूतकार्यं वा पशुब्रह्मवर्चसान्नाद्यकामा यथासङ्ख्यम्” इति यथासङ्ख्यरूपं स्थानमुक्तम् । “प्रयोजेषु सन्निधेर्दुर्गमेवासन्निधेः” इति सन्निधिपाठलक्षणं स्थानम् । “शेषमितरे यथासङ्ख्यमुन्नेतोन्नयति समाख्यानात्” इति समाख्या । एतेषां श्रुत्यादीनां परस्परविरोधे, उत्तरोत्तरस्य दौर्बल्यम् । तदुक्तं जैमि- निना—“श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्र- कर्षात्” इति । तत्र श्रुतिलिङ्गयोर्विरोधे “अनपेक्षमेत्य शालाद्वार्योपस्थानं निवेशने” इति । अत्र श्रुतिः “प्रत्येत्याग्निमुपतिष्ठते यद्वेत्योपतिष्ठते यं वै लोको गार्हपत्ये” इति । निवेशन इति ।

३२ कात्यायनश्रौतसूत्रम् । ननु “दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत” इत्यनेन यागमात्रस्य फलस- म्बन्ध उक्तः, कुतोऽफलयुक्ता यजतय इति ? अत्रोच्यते--नात्र यागमात्रस्य फल- सम्बन्ध उच्यते । किं ताह, ? ये यागा दर्शपूर्णमाससंज्ञास्तेषामेव । के च ते दर्शपूर्णमाससंज्ञाः? ये दर्शपूर्णमाससंयोगेनोत्पन्नाः । तद्यथा- “ आग्नेयोष्टाकपालः पौर्णमास्याममावास्यायां चाच्युतो भवति” इत्याग्नेयस्य दर्शपूर्णमाससंयोगेनो- त्पत्तिः । तथा “तावब्रूतामग्नीषोमावाज्यस्यैव नोपांऽशु पौर्णमास्यां यजन्” इति उपांशुयाजस्य पौर्णमासयोगेनोत्पत्तिः । “ताभ्यामेतमग्नीषोमीयमेकादशकपालं पौर्णमास्यां प्रायच्छत्” इत्यग्नीषोमीयस्य च । तथा- “ऐन्द्रं दध्यमावास्यायाम्” “ऐन्द्रं पयोमावास्यायाम्” इत्यनयोर्दर्शसंयोगेनोत्पत्तिः । अमावास्यां प्रकृत्य “तस्मादैन्द्राग्नोद्वादशकपालः पुरोडाशो भवतीत्यैन्द्राग्नस्य च । एते चाग्नेयादयो यागा दर्शपूर्णमाससम्बन्धाद्दर्शपूर्णमासपदेन लक्ष्यन्ते । तेषामेव च फलसम्बन्धोऽ- नेन “दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत” इति वाक्येन क्रियते । अत एव फलवन्तः प्रधानभूताश्च । इतरे प्रयाजादयो निष्फलाः । अतः फलवतां प्रधान- भूतानामङ्गं भवति, उपकारका भवन्ति, प्रकरणात् । तदुक्तं “फलवत्सन्निधा- वफलं तदङ्गम्” इति । तदङ्गमित्यनुवर्तमानॆऽपि पुनस्तदङ्गग्रहणं प्रयाजादीनां केवलादृष्टार्थत्वज्ञापनार्थम् । इतराणि चाङ्गानि कानिचिद्दृष्टार्थानि, कानिचिदुभ- यार्थानि । प्रयाजादीनित्वदृष्टार्थान्येव भवन्ति । तदुक्तम्— दृष्टादृष्टोभयार्थं वा त्रिधाङ्गानि प्रचक्षते । दृष्टार्थानि चतुर्द्धास्युर्जातिद्रव्यगुणक्रियाः ॥ अदृष्टार्थं द्विधा कर्म द्वयार्थमपि तन्मतम् । दृष्टार्थेष्वपि सर्वेषु नियमादृष्टमिष्यते ॥ इति त्रिविधमङ्गजातं दृष्टार्थमदृष्टार्थमुभयार्थमिति । दृष्टार्थमपि जातिद्रव्य- गुणक्रियात्मकम् । तत्र जातिगुणौ “पशुना यजेत” “अरुणया क्रीणाति” इति क्रियासाध्यत्वेन विनियुक्तौ । तत्साधनद्रव्यावच्छेदेन दृष्टेनैवोपकारेण तस्याः शेषभावमनुभवतः । द्रव्यस्य तु साक्षादेव क्रियानिर्वृत्तिर्दृष्टमेव प्रयोजनम् । क्रिया- पि चावघातादिर्दृष्टार्थैव । या सन्निपत्योपकारकरूपत्वेनोच्यते । अदृष्टार्थत्वं तु क्रियाया एव । सा च द्वेधा । सन्निपत्योपकाररूपा प्रोक्षणादिका । आरादुपका- ररूपा प्रयाजादिका । सन्निपत्योपकारकाणि च दृष्टार्थानि कर्माणि स्वकारकाणां कर्मादीनामुत्पत्तिं प्राप्तिं विकारं वा कुर्वन्ति, तत्साध्यस्य प्रधानस्योपकुर्वन्ति ।

तथा सम्पवनं पिण्डस्योत्पत्तिं दोहनं पयसः प्राप्तिम् । अवघातो व्रीहीणां विकार- मदृष्टार्थं तु सन्निपाति संस्कारं स्वकारकस्य कुर्वत्प्रधानेनोपकारि भवति । तदेव- मुत्पत्त्यादिसाध्यभेदासन्निपाति चतुर्विधं भवति । तच्च कर्मादीनामन्यतमे कारके यथायथमुत्पत्त्यादि करोति । कर्मण्यवघातः । कर्तरि व्रतम् । करणे प्रयाजे शेषा- भिधारणम् । सम्प्रदाने पशुपुरोडाशयागः । अपादाने “अग्नेस्तृणान्यपचिनो- ति” इति । अधिकरणे दध्यानयनम् । आरादुपकारकं तु न कारकद्वारम् । अपूर्वद्वारं तु प्रधानस्योपकरोतीति । दृष्टादृष्टार्थं च किञ्चित्कर्म, यथा पशुपुरोडाशयागः । स हि त्यागांशेनादृष्टमुपदे- शांशेन देवतास्मरणं करोतीत्युभयार्थः । एवमेव स्विष्टकृद्यागादयोऽप्युभयार्थाः। तत्रापि त्यागांशेनादृष्टमुत्पद्यते । प्रधानयागोपयुक्तहविरुत्तरार्धा च प्रतिपाद्यते ॥४॥ यजतयश्चाफलयुक्ता इत्यत्र यजतिजुहोतयः प्रस्तुताः, अतस्तयोर्विवेकं पृच्छति— यजतिजुहोतीनां को विशेषः ॥ १ । २ । ५ ॥ यजतीनां यागानां जुहोतीनां होमानां को भेद इति प्रश्नः ॥ ५ ॥ तत्र यजतीनां विशेषमाह— ( यागानां विवेचनम् ) तिष्ठद्धोमा वषट्कारप्रदाना याज्यापुरोनुवाक्यावन्तो यजतयः ॥ १ । २ । ६ ॥ तिष्ठद्धोमा वषट्कारप्रदाना याज्यापुरोनुवाक्यावन्तो यजतय उच्यन्ते, इति विशेषः । तिष्ठता होमो येषु ते तिष्ठद्धोमाः, वषट्कारेण प्रदानं येषु ते वषट्कारप्रदानाः, तथा, याज्यावन्तः पुरोडाशवन्तश्च ये, ते यजतय उच्यन्ते ॥६॥ अथ जुहोतीनां विशेषमाह— ( होमानां विवेचनम् ) उपविष्टहोमाः स्वाहाकारप्रदाना जुहोतयः ॥ १ । २ । ७ ॥ उपविष्टेन कर्त्रा होमो येषु ते उपविष्टहोमाः, स्वाहाकारेण प्रदानं येषु ते स्वाहाकारप्रदानाः । ये उपविष्टहोमाः स्वाहाकारप्रदानाश्च ते जुहोतयः, इत्यु- च्यन्ते ॥ ७ ॥

पूर्वमग्न्यन्वाधानादानां चाङ्गत्वं सप्रमाणकमुक्तम् । तानि चाङ्गानि ऋत्वि- जः कुर्वन्तीति वक्ष्यति । “शेषमितरे यथाख्यम्” इति कर्माणि पुरुषाणामि- ति च । तत्रेदं चिन्त्यते-दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादिषु किं त्रयोऽपि वर्णा ब्राह्मण- क्षत्रियवैश्या ऋत्विजो भवन्ति, उत ब्राह्मणा एवेति । किं तावत्प्राप्तम् ? त्रयो- ऽपि वर्णा ऋत्विजो भवेयुरिति । कुतः ? प्रभुत्वात् । सर्वेप्यध्ययनवन्तो विद्वांस- श्चेत्यतः सर्वेपि कर्तुं शक्नुवन्ति । यजनाध्यापनप्रतिग्रहा ब्राह्मणस्यैव वृत्त्युपाया इति नियमः पुरुषार्थतया स्मर्यते, न क्रत्वर्थतया । तेन क्षत्रियवैश्यावार्त्विज्यं कुर्वन्तौ नियमातिक्रमात्कामं प्रत्यवेयाताम्, न तावता क्रतोः काचिद्गुणहानिः । तस्मात्त्रयोऽपि वर्णा ऋत्विजो भवन्तीति पूर्वपक्षे सिद्धान्तमाह—

( ब्राह्मणानामेवार्त्विज्येऽधिकारः )

ब्राह्मणा ऋत्विजो भक्षप्रतिषेधादितरयोः ॥ १ । २ । ८ ॥

ब्राह्मणा एव ऋत्विजो भवेयुः, न क्षत्रियवैश्याः । कुतः ? इतरयोः क्षत्रि- यवैश्ययोर्भक्षप्रतिषेधात् । अग्निहोत्रशेषं प्रकृत्य श्रूयते— “ते. होचुः, को न इद ९ होष्यति” इति प्रकृत्य “तस्मात्तद्य एव कश्च पिबेत्तद्वै नाब्राह्मणः पिबे- दग्नौ ह्यधिश्रयन्ति तस्मान्नाब्राह्मणः पिबेत्” इति, किम्पुनरग्निहोत्रोच्छिष्टमिति । ननु स्थाल्यामपि यदवशिष्टं तदप्यग्निहोत्रोच्छिष्टमेव स्यात् । नेत्याह । अथ यत्स्थाल्यामिति । यत्स्थाल्यां परिशिष्टं तद्यथा परिमहः । अनग्नौ निर्वपेत् । तद्यथा कुटुम्बार्थे सर्वसाधारणं तादृशं तद्यत्स्थाल्यां परितोद्धपरिश्रितं चान्यं पूर्णं शकटस्योपरिष्टान्नं परिणत् । यथा ततो हविषो निर्वायेपि तद्गतं धान्यं न शेषः । किं तर्हि ? पुनरपि योगान्तरयोग्यमेव । एवमेव तद्यत्स्थाल्यां पय इत्य- र्थः । तस्मात्तद्यः कश्चिदकर्मसम्बन्धोऽपि पिबेत् । तथापि त्वग्नावधिश्रितत्वाद- ब्राह्मणो न पिबेत् । ब्राह्मणस्त्वसम्बन्धोऽपि पिबेदिति । शाखान्तरे तयोः सान्ना- य्यभक्षप्रतिषेधः श्रूयते । “न राजन्यो न वैश्यो वा सान्नाय्यं पिबेदसोमपीथी ह्येषः” इति । तथा दर्शपूर्णमासयोः शाखान्तरे चतुर्थाकरणे ब्राह्मणा एव नि- र्दिश्यन्ते । “ब्राह्मणानामेवेदं हविः सोम्यानां सोमपानां नेहाब्राह्मणस्यास्ति” इति शेषभक्षणार्थं हि चतुर्थाकरणम् । शेषभक्षाश्चर्त्विजाम् । यदि च राजन्यवैश्य- योरप्यार्त्विज्यं स्यान्न ब्राह्मणानामेवेदं हविः स्यात् । राजन्यवैश्ययोरपि पक्षे स्यात् । तत्रेदमवधारणमसङ्गतं भवेत् ॥ ८ ॥

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ३५ दर्शनाच्च ॥ १ । २ । ९ ॥ श्रुतावप्ययमर्थो दृश्यते, यत्, ब्राह्मणा एवर्त्विजो भवन्ति, न क्षत्रियवैश्या इति । तथाहि-“ द्वया वै देवा-देवा आहैव देवा अथ ये ब्राह्मणाः शुश्रुवाꣳ- सोऽनूचानास्ते मनुष्यदेवास्तेषां द्वेधा विभक्त एवं यज्ञ आहुतय एवं देवानां दक्षिणा मनुष्यदेवानां ब्राह्मणानाꣳ शुश्रुषुषामनूचानानामाहुतिभिरेव देवान्प्री- णाति दक्षिणाभिर्मनुष्यदेवान्ब्राह्मणान् ” इति “ तस्मादृत्विग्भ्य एव दक्षिणा दद्यान्नानृत्विग्भ्यः ” इति । ऋत्विग्भ्यो यद्दीयते परिक्रयार्थं तद्दक्षिणाशब्दाभि- धेयम् । “ दक्षिणाभिर्ब्राह्मणान् प्रीणाति ” इत्यनेन दक्षिणानां ब्राह्मणसम्बन्धो दृश्यते । अतोऽपि ब्राह्मणा एवर्त्विजः । किञ्च, दर्शपूर्णमासिक्यां चान्वाहार्यदक्षिणायां ब्राह्मणा एव दृश्यन्ते । तदेवं “ ते वै देवा अहुतादो यद्ब्राह्मणायान्वाहार्यमाहरति ” इति । दक्षिणा चार्त्विग्भ्यो दीयते । तस्माद्ब्राह्मणा एवर्त्विजो न क्षत्रियवैश्या इति सिद्धान्तः। ब्राह्मणा एवर्त्विज इति नियमः क्रत्वर्थः । यतोऽब्राह्मणस्यार्त्विज्ये क्रतु- वैगुण्यापत्तेः । तथाहि रामायणे- “ क्षत्रियो याजको यस्य चाण्डालस्य विशेषतः । कथं सदसि भोक्तारो हविस्तस्य सुरर्षयः ” इति । तथा-“ राजयाजकयाज्यस्य विनश्यति तथा हविः ” इति चाब्राह्मणा- र्त्विज्ये हविर्विनाशः स्मृतः । तथा-“ प्रतिग्रहोऽधिको विप्रो याजनाध्यापने तथा ” इतिस्मृतिश्च । अत एवाग्न्यधिश्रितस्य भक्षणप्रतिषेधात् क्षत्रियवैश्ययो- र्ऋतौ यजमान भागस्यापि होम एव विहितो न भक्षणमिति ॥९॥ इदानीमिदं विचार्यते “चित्रया यजेत पशुकामः” “ द्वादशाहमृद्धिकामा उपेयुः” “ स्वर्गकामस्यर्तयेयः” इत्येवमादीनां फलयुक्तानां कर्मणामारम्भे किं कर्तुर्यथाकाम्यतांवश्यं तेषां करणमिति । तत्र विधिबलादवश्यकरणे प्राप्त आह- ( फलयुक्तकर्मानुष्ठाने याथाकाम्यम् ) फलयुक्तानामारम्भे याथाकामी फलार्थित्वात् ॥ १ । २ । १० ॥ फलयुक्तानां फलसम्बन्धवतामारम्भे कर्मकर्तुर्याथाकाम्यं भवेत् । इच्छयां

प्रवृत्तिः स्यादित्यर्थः । कुतः ? फलार्थित्वात् । फलमर्थयते याचत इति फलार्थी । यतस्तस्य फलार्थिनः फलमाप्त्यर्थं कर्म विधीयते, नान्यस्य । तेन यः फलं प्राप्तुं वाञ्छति स फलयुक्तानि कर्माणि तत्प्राप्त्यर्थं करोति नान्यः । काममनतिक्रम्य यथाकामम्। यथाकाममित्यस्य भावो याथाकामी याथाकाम्यमित्यर्थः। ब्राह्मणत्वा- द्यथाकामशब्दस्य “गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च” इतिष्यञ्प्रत्ययः । यथा स्त्रियां स्वभावात्तलन्तं वर्तते, एवं ष्यञन्तमपि क्वचिस्त्रियां वर्तते यथा चिती वैदग्धी यथाकामीति पदवृत्तौ । तेन क्वचित्तदन्तं स्त्रियां नपुंसके च वर्तते । यदा स्त्रियां तदा ष्यञः ञित्त्वात् “षिद्गौरादिभ्यश्च” इति ङीष् । “यस्ये- ति च” इत्यकारलोपः । “हलस्तद्धितस्य” इति यकारलोपः । यथा चित्यं विततीति,

अग्निहोत्रेऽपि न याथाकाम्यम्। कुतः ? “यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयात्” इति श्रुतेः। न चाग्निहोत्रफलसाधनत्वं श्रूयते “अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः” इति। ततश्च फलयुक्तत्वाद्याथाकाम्यं स्यात्। अत्र कस्मिंश्चिद्ब्राह्मणे काम्यं प्रयोगं विधाय “यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयात्” इति पठ्यते। तत्रायं सन्देहः-यावज्जी- वप्रयोगः काम्यप्रयोगश्च भिन्नः, उत एक एवायं प्रयोगः, स एव यावज्जीवकाल- परिमित इति। तत्र यदि यावज्जीवकालः कर्मधर्मत्वेन विधीयते, ततः “सायंजु- होति” “प्रातर्जुहोति” इति वाक्यवशेन तत्कालसमानयनमग्निहोत्रं न शक्नोति तावन्तं कालं पूरयितुमित्यर्थाज्ज्योतिष्टोमवदभ्यस्तरूपमेकमेव प्रयोगं प्रतिवक्ष्यते। यदि पुनर्जीवनं निमित्तत्वेन व्यपदिश्य कर्म विधीयते, ततो यावत्कर्तृगामि, नियते निमित्ते विना कामसम्बन्धेन चोद्यमानमकरणे दोषप्रसक्तेरवश्यं पुरुषेण जीवता स्वार्थसिद्धयर्थमनर्थपरिहाराय च कर्तव्यमिति कर्तृधर्मो नियमोऽनेन वचनेन चो- दितो भवति। तदा सायम्प्रातर्होमयोर्जीवनस्य च संहतानां निमित्तत्वात्प्रतिदिवसं निमित्ते पर्यवसितं कर्म निवृत्तावृत्तित्वशात्पुनः पुनः क्रियत इति प्रयोगात्यत्वमिति। तत्र किं तावत्प्राप्तम् ? एकः प्रयोगोऽभ्यस्तरूपः कर्मधर्मो यावज्जीविकता। यावज्जीवशब्दो मरणावधिकः कालपरः। तत्कालसम्बन्धश्च प्रकृते काम्याग्निहो- त्रपूर्वमप्राप्तत्वाद्विधीयते। तथासत्यस्य वाक्यस्य नित्यप्रयोगविधायकत्वाभावेन वाक्यान्तरविहितः काम्यप्रयोग एवाग्निहोत्रस्य पर्यवस्यति। स च काम्यप्रयो- गोऽभ्यसितव्यः। सकृदनुष्ठानस्य “अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः” इत्यनेनैव सिद्धेर्यावज्जीवमिति कालविधिवैयर्थ

'? No, it looks like 'द्दे' or 'द्धे'? It's 'तद्ध्येवात्रापि' or 'तद्देवात्रापि'? Wait: "तद्देवात्रापि वाक्यद्वयस्य श्रवणात् ।" - wait, "तद्देवात्रापि" or "तद्ध्येवात्रापि" (तद् हि एव अत्रापि -> तद्ध्येवात्रापि)? Look at line 18: 'त' then 'द्' and 'ध'? It looks like 'द्धे' with an extra stroke: 'द्ध्ये' or 'द्दे'? Wait, let's look at the word: "तद्देवात्रापि वाक्यद्वयस्य श्रवणात्" - like "तथैवात्रापि"? Wait, "तद्देवात्रापि" is not standard Sanskrit unless it's "तद्ध्येवात्रापि" or "तद्देवात्रापि" (tad eva -> tad deva? no, tad dhi eva -> taddhyeva). Wait, could it be "तद्ध्येवात्रापि"? Wait, look at 'वाक्यद्वयस्य' right after it: 'द्' + 'व' in 'द्वयस्य'. In line 18: 'त' then 'द्' + 'ध' + 'े' = 'द्धे'? Wait, look at the loop: it has 'द्' on top, and below it is 'ध'? No, it's 'द्' and 'द': '

नात्काम्यत्वाशङ्काव्युदासार्थं पृथग्दाक्षायणग्रहणमित्यदोषः । प्रजादिकं फलं च गुणात्, न तु दाक्षायणादिति वक्ष्यामः । अतो दाक्षायणेऽपि न याथाकाम्यम् । आग्रयणेऽपि न याथाकाम्यम् । “अनयोर्वा अयं द्यावापृथिव्यो रसोऽस्य रसस्य हुत्वा देवेभ्योऽथेममश्नामेति तस्माद्वा आग्रयणेष्ट्या यजते” इतिश्रवणात् । अत्र द्यावापृथिव्यो रसस्यान्नस्य देवेभ्यो होमानन्तरमशनं विधीयते । अशनं च नित्यमवश्यं कार्यम् । अन्यथा जीवनासम्भवात् । न चाहुत्वैतत्कर्तव्यं शक्यम् । “हुत्वा देवेभ्योऽथेममश्नामः” इत्युक्तत्वात् । तस्मादशनवदाग्रयणादिनित्यता । तेन न याथाकाम्यम् । किञ्च, अकृताग्रयणस्य नवान्नभोजने प्रायश्चित्तं विहित- मस्ति “अनिष्ट्वाऽऽग्रयणेन नवस्याश्नीयाद्वैश्वानरं द्वादशक

४० कात्यायनश्रौतसूत्रम् । मनुः- अग्निहोत्रं च जुहुयादाद्यन्ते द्युनिशोः सदा । दर्शने चार्द्धमासान्ते पूर्णमासेन चैव हि ॥ सस्यान्ते नवसस्येष्ट्या तथर्त्वन्ते द्विजोऽध्वरैः । पशुना त्वयनस्यादौ सोमान्ते सौमिकैर्मखैः ॥ आद्यन्ते द्युनिशोः सायम्प्रातरित्यर्थः । अध्वरैश्चातुर्मास्यैरिति ॥ ११ ॥ सोमे चैके ॥ १ । २ । १२ ॥ सोमयागे-अग्निष्टोमाख्ये न याथाकाम्यम् । कुतः ? “ वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत ” इति श्रुतेः । नन्वग्निहोत्रदर्शपूर्णमासयोश्च यावज्जीवग्रहणात्कर्तृधर्मनिमित्तत्वं भवतु, सोमादिषु कथम् ? उच्यते-अत्रापि वीप्सासंयुक्तं कालशास्त्रमेव निमित्तम् । “वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत ” इत्यादिकम् । न तावदेतत्काम्यस्योपदिश्यते, तस्य हि यथेच्छमनुष्ठानस्योक्तत्वात् । नैवं वक्तुं युक्तम् । अथापि नित्यस्य सकृत्प्रयोगः स्यात्तदा वीप्सा व्यर्था स्यात् । न च वसन्त इयत्तावधारणे प्रमाणमस्ति । तस्माद्यावज्जीवं ये वसन्तास्तेष्विति विज्ञायते । सप्तम्यपि च भिन्ने जुहोतीतिव- चिन्नियमार्थैव । अत एवंजातीयके सर्वत्र कर्तृधर्मनिमित्तत्वावधारणात्कालशास्त्रमेव प्रत्येत्तव्यम् । एवं सर्वत्र चातुर्मास्यादौ बोध्यम् । ननु “ ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत ” इति काम्यत्वमप्यस्य श्रूयते । सत्यम्, “ वसन्ते ज्योतिषा यजेत ” इति नित्यत्वमपि श्रूयत एव । अतः प्रयो- गभेद एवायम् । अत्रापि अग्निहोत्रादिवज्ज्ञेयम् । एकः स्वर्गकामप्रयोगः, अपरस्तु नित्य इति । अत एव गवामयने कारणान्तरेण सोमानन्तरायः श्रुतावुच्यते “क- थमेषां सोमोऽनन्तरितो भवतीति, सवनैरिति ब्रूयात् ” इति । यदि सोमस्याव- श्यककर्तव्यता न स्यात्तर्हि कारणान्तरायवचनं न स्यात् । अस्ति च । तस्मात्सो- मेऽपि न याथाकाम्यम् । एके ग्रहणं तु पूजार्थम् । मतान्तरस्याभावात् । अत्राह वसिष्ठः-अलमग्न्याधेयाय नानाहिताग्निः स्यात् । अलं च सोमाय नासोमयाजीति । अलं समर्थः । सामर्थ्यं च याज्ञवल्क्येनोक्तम्- “ त्रैवार्षिकाधिकान्नो यः स हि सोमं पिबेद्द्विजः ”

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ४१ मनुः—" यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये । अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति ॥” एतत्कालस्य सोमयागविषये । ऋणश्रुतेर्नित्यस्यावश्यकर्तव्यत्वादकरणे प्रायश्चित्तविधानाच्च । शङ्खोऽपि—" त्रैवार्षिकाधिकान्नस्तु (?) पिबेत्सोममनन्दितः । इष्टिं वैश्वानरीं कुर्यात्तथैवाल्पधनो द्विजः ॥” याज्ञवल्क्यः— “ प्राक्सौमिकीः क्रियाः कुर्याद्यस्य त्रैवार्षिकं भवेत् ।” मनुः— “ पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्दधानो जितेन्द्रियः । नत्वल्पदक्षिणैर्यज्ञैर्यजन्ते ह कथञ्चन ॥ इन्द्रियाणि यशः स्वर्गमायुः कीर्तिः प्रजाः पशून् ” हन्त्यल्पदक्षिणो यज्ञस्तस्मान्नाल्पधनो यजेत् ” मत्स्यः— “ अन्नहीनो दहेद्राष्ट्रं मन्त्रहीनस्तथर्त्विजः । याज्यं तु दक्षिणाहीनो नारित यज्ञसमो रिपुः ॥” इति । अन्नपरिमाणमपि शङ्खेनोक्तम्—“सहस्रं भोजयेत्सोमे ब्राह्मणानां शतं पशौ । चातुर्मास्येषु सर्वेषु शतं पर्वणि पर्वणि ” यत्तु, श्रुतौ दातव्यैव यज्ञे दक्षिणा भवत्यल्पिकापीति, तन्नित्याभिप्रायम् । अत एव बौधायनः—" यस्य नित्यानि लुप्तानि तथैवाजस्रिकानि च । ऽवपथस्थो न हि स्वर्गं न गच्छत्यपितो हि सः ॥ तत्स्मात्कन्दः फलैर्मूलैर्मधुना पयसाऽपि वा । नित्यं नित्यानि कुर्वन्ति न च नित्यानि लोपयेत् ॥” इति । तेनाल्पधनस्यापि आधानमेवाधिकारः । तथाच प्रजापतिः— सर्वसंस्थाधिकारी स्यादाहिताग्निर्धने सति । आदध्यान्निर्धनोऽप्यग्निं न तु पापभयाद्द्विजः ॥ न पापभयादाहिताग्निः संस्थाधिकारी । किन्तु धने सत्येव । तासां काम्यत्वात् । कूर्मपुराणे— “ नास्तिक्यादथवालस्याद्योऽग्निं नाधातुमिच्छति । यजते यो न यज्ञेन स याति नरकान्बहून् ॥

४२ कात्यायनश्रौतसूत्रम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणो हि विशेषतः । आधायाग्निं विशुद्धात्मा यजेत परमेश्वरम् ॥” इति । तथा च स्मृतौ पशुसोमादिना शक्याकरणसम्भवे प्रत्याम्नाय उपदिश्यते । “ क्लृप्तानां पशुसोमानां निष्कृत्यर्थमसम्भवे । इष्टिं वैश्वानरीं नित्यं निर्वपेदब्दपर्यये ॥” क्लृप्तानामारब्धानां पशुसोमानामनुष्ठानासम्भवे तस्मिन् निष्कृत्य त- त्प्रत्याम्नायत्वेनाब्दपर्यये वर्षस्यान्ते वैश्वानरीमिष्टिं निर्वपेदवश्यं निर्वपेदित्यन्वयः। तथा याज्ञवल्क्योऽपि “ प्रतिसंवत्सरं सोमः पशुः प्रत्ययनं तथा । कर्तव्याग्रयणेष्टिश्च चातुर्मास्यानि चैव हि । एषामसम्भवे कुर्यादिष्टिं वैश्वानरीं द्विजः ॥” इति । स्वस्वकाले तत्प्रत्याम्नायरूपां वैश्वानरीमिष्टिं कुर्यादित्यर्थः ॥१२॥ चातुर्मास्येषु चर्तुमुखश्रुतेः ॥ १ । २ । १३ ॥ चातुर्मास्येषु च न याथाकाम्यम् । कुतः ? ऋतुमुखश्रुतेः । “ ऋतुमुखे ऋतुमुखे चातुर्मास्यैर्यजेत” इति वीप्साश्रवणात् । ऋतोर्मुखं प्रथमदिनम्प्रतिपत्तत्रे- त्यर्थः । अतएव वैश्वदेववरुणप्रघासादीनि चातुर्मास्यपर्वाणि पतिपद्येव क्रियन्ते । न पौर्णमास्यामित्यवसीयते । यतः प्रतिपदेवर्तुमुखं न पौर्णमासीति । तथाच श्रूयते- “ एषाह संवत्सरस्य प्रथमा रात्रिर्यत्फाल्गुनी पौर्णमासी योत्तरा एषो- त्तमा या पूर्वा ” इति ॥१३॥ नित्यत्वे कारणान्तरमाह— नियतसहपाठात् ॥ १ । २ । १४ ॥ नियतैर्नित्यैरग्निहोत्रादिकर्मभिः सहपाठादपि चातुर्मास्यान्यपि तद्वदव- श्यं कर्तव्यानीत्यवसीयते । तेषु न याथाकाम्यं प्रतीयते । तथाहि- “ त एवा- न्वज्ञक्रतूँस्तेनिरेऽग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि पशुबन्धऽ सौम्यमध्वरम्” इति नित्यैः सहपाठेन तत्सदृशत्वमवगम्यत इत्येतदभिप्रायः ॥१४॥ दर्शनाच्च ॥ १ । २ । १५ ॥ गवामयनेषूपायन्तरेण श्रुतौ चातुर्मास्यानामनन्तराद्दर्शनाच्च चातुर्मास्येषु

[Page Header: देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ४३]

न याथाकाम्यमित्यवगम्यते । तथाहि—“कथमेषां चातुर्मास्यान्यन्तरितानि भव- न्तीति पयस्ययेति ब्रूयात्” इति । यद्यवश्यमनुष्ठेयं तस्यैव लोपशङ्कायाः करणा- न्तरेणानुग्रह उपपद्यते नेच्छयानुष्ठेयस्य । अपरे तु “दर्शनाच्च” इत्यमुं हेतुमग्निहोत्रादिषु सर्वत्र योजयन्ति । यतः सर्वत्र श्रूयते । “कथमेषामग्निहोत्रमनन्तरितं भवतीति व्रतेनेति ब्रूयात्” इति “कथमेषां पौर्णमासीꣳ हविः” इत्यादि । “कथमेषाꣳ सोमोऽनन्तरितो भवति” इत्यन्तम् । यतः सर्वत्र करणान्तरेणानुग्रहो दृश्यते ॥१५॥ एवं सिद्धान्तितेऽन्तरा पूर्वपक्षमाह— नोत्सर्गात् ॥ १ । २ । १६ ॥ चातुर्मास्येषु न याथाकाम्यमिति यदुक्तम्, तन्न; किन्तु तत्रापि याथाका- म्यमेव । न नित्यत्वम् । कुतः ? उत्सर्गयोगात् । यतश्चातुर्मास्यानामुत्सर्गयोगोऽ- स्ति । उत्सर्गेण योगः सम्बन्धयोगः अस्ति तु यजमानस्येति । यदि हि चातुर्मा- स्यानि नित्यानि भवेयुस्तदोत्सर्गयोगो न स्यात् । * अस्ति च । अतोऽत्रापि याथाकाम्यमेव । न नित्यत्वमिति ॥१६॥ एवं पूर्वपक्षिते सिद्धान्तं दृढयति— स्यात् त्रिꣳशद्वत् ॥ १ । २ । १७ ॥ चातुर्मास्यानां नित्यत्वेऽप्युत्सर्गयोगः स्यात् भवेत् । किंवत् ? त्रिंशद्वत् । यथा दर्शपूर्णमासयोस्त्रिंशद्वर्षानन्तरमुत्सर्गः श्रुतोऽस्ति, नित्यत्वं च । तयोरसन्दिग्धं विद्यत एव । तथाहि—“ये दर्शपूर्णमासाभ्यां यजन्ते” इति प्रकृत्यैतदुच्यते— “तस्मात्त्रिꣳ शतमेव वर्षाणि यजेत” इति । एवमत्रापि वचनादुत्सर्गयोगोऽपि वैकल्पिको भविष्यति । नित्यत्वं च । तस्माच्चातुर्मास्यानामपि नित्यत्वम् । अत ए- ष्वपि न याथाकाम्यमिति सिद्धम् । अथवा एवं योजना—उत्सर्गयोगे सत्यपि चातुर्मास्यानां नित्यत्वं स्यात्। अपि च यदवश्यं कर्तव्यं तन्नित्यमित्युच्यते ॥१७॥ अथेदं विचार्यते—द्विप्रकारं कर्म, नित्यं काम्यं च । तत्र नित्यं प्रकृत्येदं

• “इति नूत्सृजमानस्य” इति कर्कभाष्ये श्रुतिरुपन्यस्यते ।

Here is the complete text transcribed from the image in pure Unicode Devanagari, following the original lineation:

४४ कात्यायनश्रौतसूत्रम् । विचार्यते, किं सर्वाङ्गोपेतं कर्तव्यम्, उत यावन्त्यङ्गानि कर्तुं शक्नोति तावद्भिर- ङ्गैरुपेतमिति । किं तावत्प्राप्तम् ? सर्वाङ्गोपेतमेव कर्तव्यमिति । कुतः ? भावनां- शस्य सर्वैरङ्गैः परिपूरणेन सर्वाङ्गोपेतस्यैव प्रधानस्य फलत्वात्; अन्यथाऽङ्गाम्ना- नस्यैव वैयर्थ्यापत्तेः । तस्मात्सर्वाङ्गोपेतमेव कर्तव्यमित्येवं प्राप्त आह- ( नित्यं कर्म यथाशक्ति सगुणं कर्तव्यम् ) विगुणे फलनिर्वृत्तिरङ्गप्रधानभेदात् ॥ १ । २ । १८ ॥ नित्ये कर्मणि, अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिके विगुणेऽपि अङ्गहीनेऽपि कृते फलनिर्वृत्तिः शब्दात् । यथा-दर्शपूर्णमासयोस्त्रिंशद्वर्षानन्तरमुत्सर्गयोगे सत्यपि नित्यत्वमविप्रतिपन्नं विद्यते। एवमिहापीति निर्वृतिः प्रत्यवायपरिहाररूपफलस्य निष्पत्त्यर्थः । अङ्गप्रधानभेदात् । यतोऽङ्गानि प्रधानानि च भिन्नानि । नित्येषु चेति कर्तव्यतैव नास्ति, कुतस्तत्साकल्यम् । कुतः ? इतिकर्तव्यता नास्ति, अपू- र्वाभावात् । अपूर्वमहिता हीतिकर्तव्यता, सा च तस्मिन्नसति भवितुमर्हति । कथ- मपूर्वभावः फलाभावात् । कालान्तरभाविफलाप्त्यर्थं ह्यपूर्वं कल्प्यम् । तच्चासति फले कल्पयितुं न शक्यते । तस्मान्नित्येषु यागस्यैव भाव्यत्वेन फलस्य सम्ब- न्धः । तस्मात्पौर्णमास्याममावास्यायां चाग्निमुद्दिश्य पुरोडाशस्त्यक्तव्य इत्येताव- दुपदिष्यते । तेनादृष्टार्थानि यान्यङ्गानि सन्निपत्योपकारकाणि यैर्विना प्रधान- भूतयागनिष्पत्तिर्न भवति, अन्यथोपदिष्टेत, अतश्च तावद्भिरुपेतं प्रधानं कर्तव्यम् । नाङ्गानि । अङ्गाम्नानं तु काम्यप्रयोगार्थम् । अतोऽग्निकालपुरोडाशमा- त्रमादरणीयम् । अन्यदङ्गजातमदृष्टार्थं नादरणीयमिति । कथं तर्हि, निष्फले पुरुषस्य प्रवृत्तिरिति चेत्; उच्यते---प्रत्यवायानुत्प- त्यर्था प्रवृत्तिर्न तु फलार्था । विहिताकरणाद्धि प्रत्यवायः स्मर्यते “ अकुर्वन् विहितं कर्म प्रायश्चित्तीयते नरः ” इति । अतो नित्यकर्मणो निष्फलत्वादपूर्वा- भावादितिकर्तव्या नास्तीति हीनाङ्गस्यैव प्रयोग इति केचिदिति सिद्धान्तः । तदेतन्नोपपद्यते । कथम् ? भावनातो हि तिस्र आकाङ्क्षा जायन्ते, केन, किम्, कथमिति । तत्र कथमितीतिकर्तव्यताकाङ्क्षा नित्येऽप्यस्ति । तस्मादत्रा- प्यस्तीतिकर्तव्यता । सत्यम्, अस्त्येवेहाप्याकाङ्क्षात्रयम् । तथापि किमाकाङ्- क्षायाः समानपदोपात्तेन यागेनैव पूरणात्तन्निवृत्त्युपयोगिन्येवेतिकर्तव्यता कथ-

[Header] देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ४६

माकाङ्क्षया गृह्यते । न त्वदृष्टप्रयोगिप्रयाजाद्यङ्गमदृष्टस्य साध्यस्याभावादिति चेत्, न; यागस्य स्वतोऽपुरुषार्थत्वेनान्यथानुपपत्त्या समानपदोपात्तं यागमुत्सृज्य सर्वेषा- मभिमतस्य प्रत्यवायपरिहारस्येह भाव्यतया कल्पनात् । ननु चेत्सर्वेषामभिमतः स्वर्गः किमिति न कल्प्यते । तस्य शरीरारम्भ- हेतुतया मोक्षविरोधित्वेन मुमुक्षूणामनभिमतत्वात् । प्रत्यवायपरिहारस्तु तैरपीष्यत एव । कथम् ? तस्मिन्पापे एतज्जन्मोपार्जिते भवान्तरोपार्जिते वावस्थिते सति तदुपभोगहेतुभूतशरीरारम्भावश्यम्भावेन मोक्षाभावात् । अमोक्षार्थिनाप्यवश्यं पापक्षय एषितव्य एव समीहितफलाय । इतरथाऽप्रक्षीणे पापे फलाप्राप्तेः । तस्मा- न्नित्यानि कर्माणि पापक्षयोपायत्वेन चोद्यमानानीतिकर्तव्यतामपेक्षन्त एव । धर्मशास्त्रेषु च तथैवाकरणे प्रत्यवायः स्मृतस्तथैव करणादपि पापक्षयः स्मर्यते “पूर्वां सन्ध्यां जपंस्तिष्ठेन्नैशमेनो व्यपोहति” इत्यादिभिः । “नित्यनैमित्तिकै- रेव कुर्वाणो दुरितक्षयम्” इति च । तस्मान्नित्येऽपि अस्त्येव प्रत्यवायपरिहार- रूपं फलम् । तस्मान्नित्यान्यपि कर्माणि सर्वाभिमतस्य तस्य पापक्षयस्योपायत्वेन बोध्यमानानीतिकर्तव्यतामपेक्षन्त एव । ततश्च न सर्वाङ्गोपेतमनुष्ठानं कश्चिदपि सर्वदा कर्तुं शक्नोति । जीवनादिनिमित्ते च तानि विधीयन्ते । निमित्तस्य चैत- देव रूपं तस्मिन्सति नैमित्तिकमवश्यमेव कर्तव्यम् । तेन यावज्जीवं कर्तव्यं, सर्वा- ङ्गोपेतं च कर्तव्यमिति दुःशकमेव । तेन यथाशक्नुयादित्युपनिबध्यते । तत्रावश्य- मन्यतरस्मिन् हातव्ये निमित्ते सति नैमित्तिकस्य कर्तव्यं प्रधानवाक्ये श्रूयते । तद्यदि कस्यचिदङ्गस्यानुरोधेन, सति निमित्ते नैमित्तिकं न क्रियेत । ततः प्रधान- वाक्यविरोधः स्यात् । प्रधानमात्रश्रुत्या निमित्ते विधीयते, अङ्गानि तु तदर्थतया प्रकरणेन गृह्यन्ते, अतस्तानि प्रधानवाक्यगतावश्यकत्वानुरोधेन यथाशक्त्युपसं- हर्तव्यानि । नन्वेवं हीनाङ्गादपि प्रधानात्फलसिद्धेरभ्युपगमात्समर्थोऽप्यङ्गानि परित्य- क्ष्यतीति । मैवम् । शक्तस्य कामतोऽङ्गे त्यज्यमाने वैगुण्यं स्यादेव । अङ्गोपदेशं निमित्तं वा वाक्यानुरोधेन यावन्त्यङ्गानि कर्तुं शक्नोति तावद्भिरुपेतं प्रधानमेनः क्षापयतीति

. ४६ कात्यायनश्रौतसूत्रम् । ऽन्यश्च, तेषां स्वरूपेणवाधिकारिविशेषणत्वममावास्यासम्बन्धी द्रव्यवान्विद्या- वानग्निमानिति । एतदुक्तं भवति । अङ्गं हि विधिवलादुपादीयते, निमित्तानुरोधा- त्त्यज्यते । उभयथानुग्रहार्थं शक्तं प्रत्युपादीयते, अशक्तं प्रात त्यज्यत इति नान्यागतिरस्ति । तत्रोभयानुग्रहो युक्तो यदि सम्भवति, सम्भवश्चोपादेयेष्वङ्गेषु, यथाशक्ति व्रीहीन्सम्पादयेत्, यथाशक्त्यवहन्द्यात्, इति । आहवनीयादिस्वरूपं तु नानेन विधिनोपादीयते । तस्मादग्निमान्विद्यावान्द्रव्यवाञ्जीवँश्च यजेतेत्येवमा- श्रियते । अतो विद्याग्निकालादिपरित्यागेनान्येषामङ्गानां यथाशक्त्यनुष्ठानं सिद्धम् । तथा चोक्तं तन्त्ररत्ने-तानि प्रयोगविधिना कर्तृरूपादेयत्वेनाङ्गानि चोद्यन्ते तेषा- मेव

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ४७

इत्यन्तेन ग्रन्थेन । तथा “तदेव यादृक् कीदृक् च हातव्यम् ” इति शाखान्तराच्च । तस्माद्विगुणेऽपि नित्ये प्रत्यवायपरिहाररूपं फलं भवत्येव । अत एवोक्तं कर्का- चार्येण-उपात्तदुरितक्षयो वोत्पत्स्यमानदुरितप्रतिबन्धो वा भवत्येव ॥ २० ॥ अथ काम्ये कर्मणि चिन्त्यते-काम्ये विगुणे फलानिष्पत्तिर्भवत्येव, यतस्तत्राप्यङ्गानि प्रधानानि च भिन्नानि । अश्वमेधे च काम्ये प्रायश्चित्तविधानम- प्यस्त्यश्वं प्रकृत्य “अथातः प्रायश्चित्तीनां यद्यश्वो व उ वाऽस्कन्देद्वायव्यं पयोन्नु- निर्वपेदथ यदि क्षामो१ विन्देत् ” इत्यादि । तथा पञ्चशारदीय उत्सृष्टानपशून् प्रकृत्य ताण्ड्ये प्रायश्चित्तविधानं दृश्यते “अपो नप्तृत्रियोऽप्सु मृतः” इत्यादिकम् । यदि च विगुणादपि काम्यात्फलं न स्यात्प्रायश्चित्तविधानं व्यर्थमेव स्यात् । तथाच दृष्टम्, विगुणमपि काम्यं फलोत्पादकं वेदे दृष्टम् । कारीरीमिष्टिं प्रकृत्य श्रूयते “यदि वर्षेत्तावत्येव जुहुयात् ” इति । अत्र समाप्तायामेव कारीर्यां तत्फलं वृष्टिरूपं वेदे दृष्टम् । अतो विगुणेऽपि काम्ये फलं सिद्ध्यतीति पूर्वपक्षिते सिद्धान्तमाह-

( काम्यं कर्म सगुणमेवानुष्ठेयम् )

न श्रुतिलक्षणत्वात् ॥ १ । २ । २१ ॥

यदुक्तं विगुणेऽपि काम्ये फलं सिद्ध्यतीति, तन्न; कुतः श्रुतिलक्षणा काम्यस्य । यतः काम्यं सगुणमेव सर्वाङ्गोपेतमेव श्रुत्या लक्षितं साधनत्वेन विहि- तम् । तत्रालोपे काम्यमानफलोत्पत्तेः । तत्र प्रधानस्य त्यागे यथाश्रुतं फलं नास्ति । एवमङ्गत्यागेऽपि । फलसाधनत्वं हि शास्त्रैकसमधिगम्यम् । ततो यदङ्गं प्रधानं वा यावच्छब्दोपात्तम् । तस्य लोपे साधनत्वं नास्ति । अता यदा सर्वा- ङ्गोपेतं सम्पादयितुं शक्नोति, तदैव प्रवर्तते, नतु यथाशक्ति । न हि तत्राङ्गत्यागे प्रमाणमस्ति । प्रधानवाक्यसन्त्यागेऽप्यविरोधात् । न हि तस्यावश्यकत्वं केनचि- दुक्तम् । यतस्तदावश्यकत्वं न लभ्यते । कामश्रुतिस्तु समर्थेऽपि वर्तमाना श्रुत्यर्थतां न जहातीति नाङ्गत्यागे प्रभवति । निमित्तश्रुतिस्तु निमित्ते सत्यक्रियमाणेऽपी- त्येतदतिवैषम्यम् । अतो निमित्ते सति नित्यस्यावश्यकर्तव्यत्वबलात्सर्वदा सर्वाङ्गोपेतस्य केनापि कर्तुमशक्यत्वाद्यथाशक्नुयात्तथाकुर्यादित्येवं कल्प्यते ।

१ क्षामो नासारोगः ।

काम्यं त्ववश्यकर्त्तव्यत्वाभावादेवं कल्पयितुं न शक्यते । अतः काम्यं विगुणं फलं न साधयतीत्येवं सिद्धम् ॥ २१ ॥ ननु यद्येवं तर्हि काम्य एवाश्वमेधपञ्चशारदीयादौ किमर्थं प्रायश्चित्तविधा- नमित्याशङ्कायामाह— प्रायश्चित्तं तत्कालम् ॥ १ । २ । २२ ॥ आरब्धं हि काम्यम् , अयथाकरणादिना विगुणमपि समापनीयमेव । असमापने शिष्टविगर्हणरूपाच्छिष्टाचारात्स्मृतिं, स्मृतेश्च श्रुतिं परिकल्प्यावश्यं समापनीयमेव । विगुणाच्च यद्यपि श्रुतं फलं न भवति, तथापि तादृशात्प्रत्यवा- यपरिहारो भवत्येव । अत एव तत्कालं तस्य काम्यस्य कर्मणो विनाशकाले यथा प्रायश्चित्तं तत्तस्य विनष्टस्य कर्मणः प्रत्यवायपरिहारजनने उपकारकत्वा- त्स्वार्थमेव भवति ॥ २२ ॥ न हि भवति प्रायश्चित्तविधानमर्थवत् । विगुणायामपि कारीर्यां वृष्टिरूप- फलदर्शनस्य का गतिरित्याकाङ्क्षायामाह— दृष्टे तत्परिमाणम् ॥ १ । २ । २३ ॥ कृतार्थायामिष्टौ, वर्षणे दृष्टे सति तत्परिमाणकर्म कर्तव्यम्, तत्परिमाण- महष्ट वर्षणे क्रियते । ननु दृष्टौ दृष्टायां किमप्यूनं, कृतार्थं वा परित्याज्यमिति । न च वर्षणं तस्या इष्टेः फलम् । किन्तु कालस्वभावप्रतिबन्धकापगमाच्च । काम्यस्य कर्मणो वातायां फलेच्छायामवाप्ते वा फलेऽवश्यसमापनीयत्वं च जैमिनिनोक्तं षष्ठाध्यायस्य द्वितीये चरणे " प्रक्रमात्तु नियमेतारम्भस्य क्रियानिमित्तत्वात् " ( ६–२–१३ ) इति । अथवा, एवं व्याख्या—वर्षणे दृष्टे सति तत्परिमाणमेव कर्तव्यं यावत्परि- माणे कृते वृष्टिर्दृष्टा तावत्परिमाणमेव कार्यं न समापनीयमित्यर्थः । " यदि वर्षे- त्तावत्येव जुहुयात् " इति वचनात् । तथाचोक्तं कर्काचार्यैः " तावत्प्रमाणता कर्मण उच्यते " इति ॥ २३ ॥ ॥ इति द्वितीया कण्डिका ॥

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ४९ वाक्यप्रकरणाभ्यामङ्गविनियोग उक्तः । अधुना लिङ्गेन मन्त्राणां विनि- योगं वक्तुकामोऽध्येतृप्रसिद्धाँस्तान्मन्त्रानाह— ( * मन्त्रलक्षणम् ) ऋचो यजूँषि सामानि निगदा मन्त्राः ॥ १३।१ ॥ ऋगादयो निगदान्ताश्चत्वारो मन्त्राः+ । तत्रार्थवशेन वृत्तवशेन वा यत्र पादव्यवस्था सा ऋक् । तत्र “ समिधाग्निं दुवस्यत ” ( ३-१ ) इत्यादौ यत्र प्रत्यक्षेण समाप्तोऽर्थो दृश्यते, तत्रार्थवशेन पादव्यवस्था, यत्र च क्रियापदानुपा- दानात् “ सुसमिद्धाय शोचिषे ” [३-२] “ तं त्वा समिद्भिरङ्गिरः ” (३-३) इत्यादौ अपर्यवसितोऽर्थस्तत्र वृत्तवशेन पादव्यवस्था भवति । अतश्च यत्र निय- ताक्षराणि, नियताश्च पादाः, नियतानि चावसानानि, सा ऋगित्युच्यते । अनियताक्षरपादावसानं यजुः । यद्यपि प्रगीतं मन्त्रवाक्यं सामेत्यभियुक्तप्रयोगः, तथापि तत्र विशेषणं गीतिः, विशेष्याण्यृगक्षराणि, ‘ नागृहीतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिः ’ इति प्रथम- प्रतीयमानत्वाद्रीतिरेव सामेत्युच्यते । तथाच “ कवतीषु रथन्तरं गायति ” “ यद्योन्यां तदुत्तरयोर्गायति ” ऋच्यध्यूढं साम गायति ” प्रजापतेर्हृदयमन्वृचं गायति ” इत्याद्युपपन्नं भवति । अत ऋगक्षरातिरिक्तं यद्गीतिशब्दवाच्यं तत्सा- मशब्देनोच्यते । ननु यदि रथन्तरादिशब्दा गीतेरेव वाचकास्तदा “ रथन्तरेण स्तुवीत ” इति कथं स्तुतिसाधनत्वम् । गुणगुणिसम्बन्धकीर्तनं हि स्तुतिः, सा च गीति- रूपेण साम्ना न सम्भवति । उच्यते, गीतेः स्वयं स्तुतिवाचकत्वाभावादृगक्षरप्रकटनद्वारा स्तुतिसाध- नत्वं भवतीति नोक्तदोषः ।

• ऋषयोऽपि पदार्थानां नान्तं यान्ति पृथक्त्वशः । लक्षणेन तु सिद्धानामन्तं यान्ति विपश्चितः । +ऋग्यजुःसामान्यतमत्वं मन्त्रत्वम् । कर्मणि यागजपादौ यः साधनभूतः शब्दः स मन्त्रः । कर्मकरणः शब्दो मन्त्र इत्युक्तं भवतीति श्रीवल्लभाचार्य- चरणा भावार्थपादभाष्ये प्राहुः । नच ईशावास्यादिषूपासनसाधनत्वमिति पुरुषोत्तममहा- राजोक्तमव्याप्तमिति वाच्यम्। ईशावास्यमित्यादिशब्दानामीशोपासनसाधनत्वान्नव्यभिचारात् । एतेन वाचःस्तोमादिपर्यन्तमभिधावनमप्रयोजकमिति बोध्यम् ।

५० कात्यायनश्रौतसूत्रम् । निगदाः प्रैषाः। परसम्बोधनार्थाः प्रोक्षणीरासादयाग्नीद् “अग्नीन् विहर” इत्येवमादयः ॥ १ ॥ ननु निगदा अपि यजूंष्येव ततः किमर्थं पृथगुक्ताः ? उच्यते, ‘उपांशु यजुषा’ ‘उच्चैर्निगदेन’ इति धर्मभेदेन यजुःष्वन्त- र्भावशङ्कया पृथग्वचनम् । वस्तुतस्तु निगदानां यजुष्ट्वमेव । परसम्बोधनार्थत्वात्तु ‘उच्चैर्निगदेन’ इति धर्मभेदः । न च धर्मभेदाद्भेदः, ऋक्सामयोरपि क्वचिदु- पांशुप्रयोगविधानात् । अतस्त्रैविध्यमेव मन्त्राणाम् । तथा चोक्तम्- “अहे बुध्निय मन्त्रं मे गोपाय । यमृषयस्त्रयीविदो विदुः । ऋचः सामानि यजूंषि ” इति । त्रीन् वेदान् विन्दन्तीति त्रिविदः, त्रिविदां सम्बन्धिनोऽध्येतारस्त्रैविदाः, ते च यं मन्त्रभागमृगादिरूपेण त्रिविधमाहुस्तं गोपायेति योजना । ऋग्यजुःसामात्मको मन्त्रभेदोऽभिहितः । तदवान्तरभेदाकाङ्क्षायामृचां च साम्नां चाध्येतृप्रसिद्धचैव भेदे सिद्धे लक्षणं न क्रियते । यजुषां तु संश्लिष्टपठित्वाल्लक्षणं विना भेदो न ज्ञायत इत्यत आह— ( यजुषां लक्षणम् ) तेषां वाक्यं निराकाङ्क्षम् ॥१।३।२॥ तेषामिति तच्छब्देन यजुषां निर्देशः, ऋचां साम्नां च भेदे लक्षणापेक्षा- भावात् । ननु यजुषामपि भिन्नप्रतीकविनियोगाद् भेदः सेत्स्यति । सत्यम् । न ता- वत्सर्वेषां ब्राह्मणेन विनियोगोऽस्ति । न च “परादिना पूर्वान्तः” ( १।३।९) इत्येतल्लक्षणं वेदवचनं न्यायेन तु सूत्रकृतेदमुक्तमिति, अतो लक्षणमुच्यते । तेषां यजुषां संश्लिष्टपठितानां मध्ये यावत्पदवृन्दं निराकाङ्क्षं पूर्वापरपठित