२०	किरातार्जुनीयम्

अर्थः— व्यपदिश्य धावताम् = गच्छताम् । अमीषाम् । सितच्छदानाम् = हंसानाम् । पतत्रिणाम् = पक्षिणाम् । रुतैः = कूजनैः । प्रथिताः वारिरोध-निर्गताः = मेघोपरोधनिर्मुक्ताः । अमलाः = मलरहिताः । दिशः = ककुभः । परस्परम् = अन्योन्यम् । आलापम् = वार्ताम् इव । प्रकुर्वते = कुर्वन्ति । अत्रोत्प्रेक्षा-लङ्कारः ।

कोषः— 'हंसास्तु श्वेतगरुतश्चक्राङ्गा मानसोकसः' इत्यमरः ।

हिन्दी— (उपर्युक्त वस्तुओं के कारण) आकाशमार्ग में दौड़ते (उड़ते) हुए श्वेत पंखों वाले पक्षियों (हंसों) के कलकूजन से युक्त दिशायें बादलों के अवरोध से मुक्त होकर निर्मल हो गई थीं । ऐसा ज्ञात होता था जैसे दिशायें आपस में वार्त्तालाप कर रही हों ॥ ३० ॥

विहारभूमेरभिघोषमुत्सुकाः शरीरजेभ्यश्च्युतयूथपंक्तयः ।
असक्तमूर्धांसि पयः क्षरन्त्यमूरुपायनानीव नयन्ति धेनवः ॥ ३१ ॥

अन्वयः— विहारभूमेः अभिघोषम् उत्सुकाः च्युतयूथपंक्तयः अमूः धेनवः असक्तम् पयः क्षरन्ति । ऊधांसि शरीरजेभ्यः उपायनानीव नयन्ति ।

विग्रहः— विहारभूमेः = विहारस्य भूमिस्तस्याः । च्युताः यूथानां पंक्तयः यासु ताः च्युतयूथपंक्तयः । शरीरेभ्यः जाताः = शरीरजाः, तेभ्यः = शरीरजेभ्यः ।

अर्थः— विहारभूमेः = गोचरात् । अभिघोषम् = व्रजम् । उत्सुकाः = उत्कण्ठिताः । च्युतयूथपंक्तयः = त्रुटितश्रेणीबन्धाः । अमूः धेनवः = गावः । असक्तम् = अप्रतिबन्धम् । पयः = क्षीरम् । क्षरन्ति = स्रवन्ति । ऊधांसि = पयोधरोर्ध्वभागाः । शरीरजेभ्यः = अपत्येभ्यः । उपायनानि इव अतितोषकारीणि इव नयन्ति = प्रापयन्ति । अत्रोत्प्रेक्षालंकारः ।

कोषः— 'घोषः आभीरपल्ली स्यात्' इत्यमरः । 'सजातीयैः कुलं यूथम्' इत्यमरः ।

हिन्दी— चरागाहों से निवासस्थान की ओर लौटती हुई गाएँ अपने बछड़ों को देखने के लिए उत्सुक हो रहीं थीं । अतएव दौड़-दौड़ कर उन्होंने अपनी पंक्तियाँ तोड़ डालीं थीं । वे अपने बच्चों का स्मरण कर लगातार दूध टपका रही थी । दूध से भरे हुए स्तन मानों वे गाएँ अपने बच्चों को भेंट में देने के लिए ला रही थीं ॥ ३१ ॥

चतुर्थः सर्गः | २१

जगतप्रसूतिर्जगदेकपावनो व्रजोपकण्ठं तनयैरुपेयुषो ।
द्युतिं समग्रां समितिर्गवामसावुपैति मन्त्रैरिव संहिताहुतिः ॥ ३२ ॥

अन्वयः—जगतप्रसूतिः जगदेकपावनी व्रजोपकण्ठं तनयैः उपेयुषो, असौ गवां समितिः मन्त्रैः संहिताहुतिः इव समग्रां द्युतिम् उपैति ।

विग्रहः—जगतः प्रसूतिः=जगतप्रसूतिः । जगताम् एकपावनी=जगदेकपावनी । व्रजस्योपकण्ठम्=व्रजोपकण्ठम् । सहिता आहुतिरिव=संहिताहुतिः ।

अर्थः—जगतप्रसूतिः=जगत्कारणम् । जगदेकपावनो=जगतां मुख्यशोधनी । व्रजोपकण्ठम्=गोष्ठान्तिकम् । तनयैः=वत्सैः । उपेयुषो=संगता असौ । गवां=धेनूनां । समितिः=संहतिः । मन्त्रैः=ऋग्यजुरादिभिः । संहिताहुतिः=योजिताहुतिः । इव, समग्रां=सम्पूर्णाम् । द्युतिम्=कान्तिम् । उपैति=गच्छति ।

कोषः—'उपकण्ठान्तिकाभ्यर्णाम्यग्राः' इत्यमरः । 'मन्त्रो ऋगादिगुह्योक्तिः' इति वैजयन्ती ।

हिन्दी—संसार की रक्षा करने में समर्थ, संसार को एकमात्र पावन करने वाली गायें अपने बछड़ों के संग गोशालाओं में खड़ी थीं । गायों का यह समूह ऋग्यजुरादि मन्त्रों से युक्त हव्यादि के समान रक्षाकार्य एवं पवित्र बनाने का कार्य करता हुआ अपनी सम्पूर्ण शोभा को प्राप्त हो रहा था ॥ ३२ ॥

---

कृतावधानं जितबर्हिणध्वनौ सुरक्तगोपीजनगीतनिःस्वने ।
इदं जिघत्सामपहाय भूयसीं न सस्यमभ्येति मृगीकदम्बकम् ॥ ३३ ॥

अन्वयः—जितबर्हिणध्वनौ सुरक्तगोपीजनगीतनिःस्वने कृतावधानम् इदम् मृगीकदम्बकं भूयसीं जिघत्साम् अपहाय सस्यं नाभ्येति ।

विग्रहः—बर्हिणानां ध्वनिः बर्हिणध्वनिः । जितो बर्हिणध्वनिः येन तस्मिन्=जितबर्हिणध्वनौ । गीतस्य निःस्वनो गीतनिस्वनः, सुरक्तः यः गोपीजनः=सुरक्तगोपीजनस्तस्य गीतनिःस्वनस्तस्मिन्=सुरक्तगोपीजनगीतनिःस्वने । कृतम् अवधानम् येन तत्=कृतावधानम् । मृगीणां कदम्बकं=मृगीकदम्बकम् । अत्तुमिच्छा जिघत्सा ताम्=जिघत्साम् ।

अर्थः—जितबर्हिणध्वनौ=केकानुकारिणि । सुरक्तगोपीजनगीतनिःस्वने=कलकण्ठवल्लभोजनगाने । कृतावधानम्=दत्तैकाग्रचित्तम् । इदम्=पुरोवर्ति । मृगीकदम्बकम्=मृगोयूथम् । भूयसीं=महतीम् । जिघत्साम्=अत्तुमिच्छाम् ।

२२ किरातार्जुनीयम्

अपहाय = विहाय । सस्यं = धान्यादिकम् । न अभ्येति = नोपैति । कोषः—'मृगे कुरंगवातायुहरिणाजिनयोनयः' इत्यमरः । **हिन्दी—**अर्जुन ने देखा—मयूरों की ध्वनि को जीतनेवाली कलकण्ठवाली गोप-कामिनियों के गान में दत्तचित्त होकर मृगीसमूह ने प्रबल चरने की इच्छा को ही छोड़ दिया अर्थात् गीतासक्ति से हरिणियां भूख-प्यास भी भूल गई ॥ ३३ ॥

असावनास्थापरयाऽवधीरिताः सरोरुहिण्या शिरसा नमन्नपि ।
उपैति शुष्यन्कलमः सहाम्भसा मनोभुवा तप्त इवाभिपाण्डुताम् ॥ ३४ ॥

**अन्वयः—**शिरसा नमन् अपि अनास्थापरया सरोरुहिण्या अवधीरितः अम्भसा सह शुष्यन् असौ कलमः मनोभुवा तप्त इव अभिपाण्डुताम् उपैति ।

**विग्रहः—**अनास्थायां परा तया = अनास्थापरया । मनसा भवतीति मनोभूः तेन = मनोभुवा ।

**अर्थः—**शिरसा = मूर्ध्ना । नमन् = प्रणमन् । अपि । अनास्थापरया = अनादरपरया । सरोरुहिण्या = कमलिन्या । अवधीरितः = अवज्ञातः । अम्भसा = जलेन । सह । शुष्यन् असौ कलमः = शालिविशेषः । मनोभुवा = मदनेन । तप्त इव = कामार्त्त इव । अभिपाण्डुताम् = पाण्डुवर्णत्वम् । उपैति = गच्छति । अत्र समासोक्त्युपमयोः अङ्गाङ्गिभावेन संकरालङ्कारः ।

कोषः—'शालयः कलमाद्याश्च षष्टिकाद्याश्च पुंस्यमी' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**लटकती हुई बालियों वाला कलम नामक विशेष धान अनादरकारिणी कमलिनी से तिरस्कृत होकर, जल के साथ-साथ स्वयं सूखा जा रहा है तथा कामार्त होकर दिन-प्रतिदिन पीला सा पड़ता जा रहा है ॥ ३४ ॥

अमी समुद्धूतसरोजरेणुना हृता हृतासारकणेन वायुना ।
उपागमे दुर्चरिता इवापदां गतिं न निश्चेतुमलं शिलीमुखाः ॥ ३५ ॥

**अन्वयः—**समुद्धूतसरोजरेणुना हृतासारकणेन वायुना हृताः अमी शिलीमुखाः आपदाम् उपागमे दुर्चरिताः इव गतिं निश्चेतुं न अलम् ।

**विग्रहः—**सरोजानां रेणुः = सरोजरेणुः = समुद्धूता सरोजरेणुः येन, तेन = समुद्धूतसरोजरेणुना । हृता आसारकणाः येन तेन = हृतासारकणेन ।

**अर्थः—**समुद्धूतसरोजरेणुना = उद्भूतकमलकेसरेण । हृतासारकणेन =

चतुर्थः सर्गः २३

उपात्ताम्बुकणेन । वायुना = पवनेन । हृताः = आकृष्टाः । अमी शिलीमुखाः = भ्रमराः । आपदाम् = आपत्तीनाम् । उपागमे = प्राप्ते, दुश्चरिताः = चोरादय इव, गतिम् = उपायं । निश्चेतुं = निश्चयं कर्तुं । न अलम् = न समर्थाः ।

कोषः— 'धारासम्पात आसारः' इत्यमरः । 'देशोपायगमे गतिः ।' इति वैजयन्ती ।

हिन्दी— उड़ती हुई सरोजरेणु (कमल-केसर) वाली तथा वर्षा के जलकणों से युक्त वायु द्वारा उड़ाये गये ये भौंरे, आपत्ति में पड़े हुए चोरादि दुष्टों के समान अपने रक्षोपाय का कोई निर्णय नहीं कर पा रहे थे ॥ ३५ ॥

मुखैरसौ विद्रुमभङ्गलोहितैः शिखाः पिशङ्गी कलमस्य बिभ्रती ।
शुकावलिर्व्यक्तशिरीषकोमला धनुःश्रियं गोत्रभिदोऽनुगच्छति ॥ ३६ ॥

अन्वयः— विद्रुमभङ्गलोहितैः मुखैः पिशङ्गीः कलमस्य शिखाः बिभ्रती व्यक्तशिरीषकोमला असौ शुकावलिः गोत्रभिदः धनुःश्रियम् अनुगच्छति ।

विग्रहः— विद्रुमस्य भङ्गः विद्रुमभङ्गः । विद्रुमभङ्गवल्लोहितानि तैः = विद्रुमभङ्गलोहितैः । व्यक्तशिरीषवत् कोमला = व्यक्तशिरीषकोमला । धनुषः श्रीः = धनुःश्रीस्ताम् = धनुःश्रियम् । शुकानामवलिः = शुकावलिः ।

अर्थः— विद्रुमभङ्गलोहितैः = विद्रुमखण्डवद्रक्तैः । मुखैः = आननैः । पिशङ्गीः = पिशङ्गवर्णाः । कलमस्य = शालिविशेषस्य । शिखाः = शाखाग्राणि । बिभ्रती = धारयन्ती । व्यक्तशिरीषकोमला = विकसितशिरीषसवर्णा, असौ शुकावलिः = शुकपंक्तिः । गोत्रभिदः = इन्द्रस्य । धनुःश्रियं = धनुषः शोभां । अनुगच्छति = अनुकरोति । अत्रोपमालङ्कारः ।

कोषः— 'वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम्' इत्यमरः ।

हिन्दी— प्रवाल के टुकड़ों के समान अरुण मुखों (चञ्चुओं) से पीले रंग की धान की पकी हुई बालियों को धारण करते हुए विकसित शिरीष कुसुम के समान शुकों की पंक्ति इन्द्रधनुष की शोभा को धारण कर रही थी ॥ ३६ ॥

इति कथयति तत्र नातिदूरादथ ददृशे पिहितोष्णरश्मिबिम्बः ।
विगलितजलभारशुक्लभासां निचय इवाम्बुमुचां नगाधिराजः ॥३७॥

अन्वयः— अथ तत्र इति कथयति नातिदूरात् पिहितोष्णरश्मिबिम्बः नगाधिराजः विगलितजलभारशुक्लभासाम् अम्बुमुचाम् निचयः इव ददृशे ।

२४	किरातार्जुनीयम्

विग्रहः— उष्णरश्मेः बिम्बः उष्णरश्मिबिम्बः। पिहितः उष्णरश्मिबिम्बो येन सः पिहितोष्णरश्मिबिम्बः। नगानामधिराजः=नगाधिराजः। विगलितः जलभारः येषां ते=विगलितजलभाराः, अतएव शुक्लभासः, तेषां=विगलितजलभारशुक्ल-भासाम्। अम्बु मुञ्चन्तीत्यम्बुमुचः, तेषामम्बुमुचाम्।

अर्थः— अथ=अनन्तरम्। तत्र=तस्मिन् पूर्वोक्ते यक्षे, इति=इत्थं। कथयति=भणति सति। नातिदूरात्=अनतिदूरात्। पिहितोष्णरश्मिबिम्बः=तिरोहितसूर्यबिम्बः। नगाधिराजः=हिमालयः। विगलितजलभारशुक्लभासाम्=त्यक्ताम्बुभारशुभ्रभासाम्। अम्बुमुचाम्=मेघानाम्। निचयः=समूह इव ददृशे=दृष्टः।

कोषः— ‘भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः’ इत्यमरः।

हिन्दी— इस प्रकार वार्तालाप करते हुए यक्ष ने निकट ही भगवान् भुवन-भास्कर के मण्डल को तिरोहित कर देनेवाले नगाधिराज हिमालय को देखा। यह हिमालय जलभार से रहित, शुभ्र कान्तिवाले बादलों के समूह के समान दिखलाई पड़ा॥ ३७॥

तमतनुवनराजिश्यामितोपत्यकान्तं नगमुपरि हिमानीगौरमासाद्य जिष्णुः।
व्यपगतमदरागस्यानुसस्मार लक्ष्मीमसितमघरवासो बिभ्रतः सीरपाणेः॥

अन्वयः— जिष्णुः अतनुवनराजिश्यामितोपत्यकान्तम् उपरि हिमानीगौरं तं नगम् आसाद्य व्यपगतमदरागस्य असितम् अधरवासः बिभ्रतः सीरपाणेः लक्ष्मीम् अनुसस्मार।

विग्रहः— अतनुभिः वनराजिभिः श्यामिताः उपत्यकान्ता यस्य तम् अतनुवनराजिश्यामितोपत्यकान्तम्। हिमानीवद् गौरस्तम्=हिमानीगौरम्। व्यपगतो मदरागो यस्य तस्य व्यपगतमदरागस्य। सीरः पाणौ यस्य तस्य=सीरपाणेः।

अर्थः— जिष्णुः=अर्जुनः। अतनुवनराजिश्यामितोपत्यकान्तम्=महद्वृक्षवीथिश्यामलासन्नभूमिप्रदेशम्। उपरि। हिमानीगौरम्=हिमसंघातशुभ्रम्। तं पूर्वोक्तम्। नगम्=पर्वतम् (हिमालयम्)। आसाद्य=प्राप्य। व्यपगतमदरागस्य=निवृत्तमदरागस्य। असितं=नीलम्। अधरवासः=उत्तरीयवस्त्रम्। बिभ्रतः=धारयतः। सीरपाणेः=हलायुधस्य। लक्ष्मीं=शोभाम्। अनुसस्मार=स्मृतवान्।

अत्र स्मरणालङ्कारः।

चतुर्थः सर्गः २९

कोषः— 'उपत्यकाद्रेरासन्ना भूमिरूर्ध्वमधित्यका।' इत्यमरः। 'हलायुषः, नीलाम्बरो रौहिणेयस्तालाङ्को मुसली हलो। संकर्षणः सीरपाणि' इत्यमरः।
हिन्दी— विस्तृत वनपंक्तियों से नीली बनी उपत्यकाओं (पर्वत का निचला भाग) से घिरे हुए, बर्फ की चट्टानों से ढके शुभ्र वर्ण के हिमालय पर्वत पर पहुँचकर अर्जुन ने हाला के राग से युक्त, नील वस्त्र पहने हुए सीरपाणि बलराम की शोभा का स्मरण किया ॥ ३८ ॥

इति भारविकृतौ सुभाटोकासंवलिते किरातार्जुनीये चतुर्थः सर्गः।

---

-:- • -:-

पञ्चमः सर्गः

अथ हिमवद्वर्णनमारभते । तत्र पञ्चदशभिः कुलकमाह—
अथ जयाय नु मेरुमहीभृतो रभसया नु दिगन्तदिदृक्षया ।
अभिययौ स हिमाचलमुच्छ्रितं समुदितं नु विलंघयितुं नभः ॥ १ ॥

अन्वयः—अथ सः मेरुमहीभृतः जयाय नु, रभसया दिगन्तदिदृक्षया नु, नभः विलंघयितुं नु समुदितम् उच्छ्रितं हिमाचलम् अभिययौ ।

विग्रहः—महीं बिभर्तीति महीभृत् तस्य = महीभृतः । द्रष्टुमिच्छा दिदृक्षा, दिगन्तानां दिदृक्षा तया = दिगन्तदिदृक्षया ।

अर्थः—अथ = अनन्तरम् । सः = अर्जुनः । मेरुमहीभृतः = सुमेरुपर्वतस्य । जयाय = जयार्थम् । नु ( इति वितर्के ) रभसया = उत्कण्ठया । दिगन्तदिदृक्षया नु = दिशावलोकनेच्छया वा । नभः = आकाशम् । विलंघयितुम् नु = लंघयितुम् वा । समुदितम् = समुत्पतितमिव । उच्छ्रितम् = अत्युन्नतम् । हिमाचलम् = एतन्नामकपर्वतम् । अभिययौ = ययौ । द्रुतविलम्बितवृत्तम् । अत्रोत्प्रेक्षा-लङ्कारः ॥ १ ॥

कोषः—'नु पृच्छायां वितर्के च' इत्यमरः । 'रभसो वेगहर्षयोः' इति वैजयन्ती ।

हिन्दी—(शरद ऋतु की शोभा देखने के पश्चात्) अर्जुन कदाचित् हिमालय को देखने के लिए हिमालय पर्वत पर गये । यह हिमालय इतना ऊँचा था मानो वह सुमेरु पर्वत को अपनी उच्चता से जीतना चाहता हो ! अथवा वह दिशाओं के अवसान अपनी इस उच्चता से देखने को उत्कण्ठित हो रहा हो ! अथवा वह आकाश को पार करना चाहता हो ! ॥ १ ॥

तपनमण्डलदीपितमेकतः सततनैशतमोवृतमन्यतः ।
हसितभिन्नतमिस्रचयं पुरः शिवमिवानुगतं गजचर्मणा ॥ २ ॥

अन्वयः—एकतः तपनमण्डलदीपितम् अन्यतः सततनैशतमोवृतम् पुरः हसितभिन्नतमिस्रचयम् गजचर्मणा अनुगतं शिवम् इव ।

विग्रहः—तपनमण्डलेन दीपितम् = तपनमण्डलदीपितम् । सततेन नैशेन

पञ्चमः सर्गः २७

तमसः वृतम् = सततनैशतमोवृतम् । हसितेन भिन्नः तमिस्रचयः यस्य तम् = हसितभिन्नतमिस्रचयम् । गजस्य चर्म = गजचर्म, तेन गजचर्मणा ।

अर्थः— एकतः = एकस्मिन्भागे । तपनमण्डलदीपितम् = सूर्यमण्डलप्रकाशितम् ! अन्यतः = अन्यस्मिन्भागे । सततनैशतमोवृतम् = अनवरतनिशातमसाऽऽच्छन्नम् । पुरः = अग्रे । हसितभिन्नतमिस्रचयम् = अट्टहासनिरस्ततमस्तोमम् । गजचर्मणा = हस्तिचर्मणा । अनुगतं = पश्चाद्व्याप्तम् । शिवम् = शङ्करम् । इव स्थितम् । अत्रातिशयोक्तिरलङ्कारः ।

कोषः— 'पश्चात्सादृश्ययोरनु' इत्यमरः ।

हिन्दी— इस ( हिमालय ) की उच्चता के कारण सूर्यमण्डल के सामने वाला भाग सदैव दीपित रहता है और उसका विपरीत भाग घने अन्धकार से आवृत रहता है अर्थात् एक भाग में आकाश होता है तो दूसरे में घोर अन्धकार । इससे प्रतीत होता है कि हाथी की खाल ओढ़े हुए, अट्टहास से अन्धकार को फाड़ते हुए यह साक्षात् शिव हों ॥ २ ॥

क्षितिनभःसुरलोकनिवासिभिः कृतनिकेतमदृष्टपरस्परैः ।
प्रथयितुं विभुतामभिनिमितं प्रतिनिधिं जगतामिव शम्भुना ॥ ३ ॥

अन्वयः— अदृष्टपरस्परैः क्षितिनभःसुरलोकनिवासिभिः कृतनिकेतम् शम्भुना विभुतां प्रथयितुम् अभिनिमितं जगतां प्रतिनिधिमिव ।

विग्रहः— अदृष्टाः परस्परे यैस्ते = अदृष्टपरस्परास्तैः तथोक्तैः । क्षितौ नभसि सुरलोके च निवसन्तीति, तैः = क्षितिनभःसुरलोकनिवासिभिः । कृतं निकेतं येन तम् = कृतनिकेतम् ।

अर्थः— अदृष्टपरस्परैः = अदृष्टान्योन्यैः । क्षितिनभःसुरलोकनिवासिभिः = भूर्भुवःस्वर्लोकवासिभिः । कृतनिकेतं = कृतावासम् । शम्भुना = शिवेन । विभुतां = स्वसामर्थ्यम् । प्रथयितुम् = प्रस्तारयितुम् । अभिनिमितम् = निमितम् । जगतां = लोकानां । प्रतिनिधिम् = प्रतिकृतिम् इव स्थितम् । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः— 'प्रतिकृतिरर्चा पुंसि, प्रतिनिधिरुपमोपमानं स्यात्' इत्यमरः ।

हिन्दी— पृथ्वी, आकाश तथा सुरलोक वासी परस्पर में अदृष्ट होकर ( एक दूसरे को न देखते हुए ) हिमालय पर्वत पर रहते हैं अत एव प्रतीत होता है कि भगवान् शङ्कर ने अपने यश का प्रचार करने के लिए इस हिमालय को विश्व के प्रतिनिधि रूप में बनाया है ॥ ३ ॥

२८ | किरातार्जुनीयम्

भुजगराजसितेन नभःश्रिता कनकराजिविराजितसानुना । समुदितं निचयेन तडित्वतीं लघयता शरदम्बुदसंहतिम् ॥ ४ ॥

अन्वयः— भुजगराजसितेन नभःश्रिता कनकराजिविराजितसानुना तडित्वतीम् शरदम्बुदसंहतिं लघयता निचयेन समुदितम् ।

विग्रहः— भुजगानां राजा भुजगराजः । भुजगराजवदसौ सितस्तेन = भुजगराजसितेन । नभः श्रयतीति तेन = नभःश्रिता । कनकस्य राज्यः कनकराज्यः, ताभिः विराजिताः सानवः यस्य तेन = कनकराजिविराजितसानुना । शरदः अम्बुदाः शरदम्बुदाः, तेषां संहतिस्ताम् = शरदम्बुदसंहतिम् ।

अर्थः— भुजगराजसितेन = शेषाहिधवलेने । नभःश्रिता = गगनस्पृशा । कनकराजिविराजितसानुना = स्वर्णरेखाशोभितसानुना । तडित्वतीं = विद्युद्युक्ताम् । शरदम्बुदसंहतिम् = शरन्मेघचयम् । लघयता = लघूकूर्वता । निचयेन = समूहेन । समुदितम् = समुद्गतम् । अत्रोपमालङ्कारः ।

कोषः— 'कूटोऽस्त्री शिखरं शृङ्गम्' इत्यत्र निचयशब्दः शृङ्गवाची भवितुमर्हति ।

हिन्दी— शेषनाग के समान श्वेत तथा स्वर्ण रेखाओं से सुशोभित हिमालय का शिखरसमूह इतना ऊँचा है कि वह विद्युद्-युक्त, शरत्कालीन मेघमालाओं को तिरस्कृत कर रहा है ॥ ४ ॥

---

मणिमयूखचयांशुकभासुराः सुरवधूपरिभुक्तलतागृहाः । दधतमुच्चशिलान्तरगोपुराः पुर इवोदितपुष्पवना भुवः ॥ ५ ॥

अन्वयः— मणिमयूखचयांशुकभासुराः सुरवधूपरिभुक्तलतागृहाः उच्चशिलान्तरगोपुराः उदितपुष्पवनाः भुवः पुर इव दधतम् ।

विग्रहः— मणिमयूखानां चयः अंशुकानीव, तैः भासुराः = मणिमयूखचयांशुकभासुराः । सुरवधूभिः परिमुक्ताः लताः गृहा इव = सुरवधूपरिभुक्तलतागृहाः । उच्चानि शिलान्तराणि गोपुराणीव यासु ताः = उच्चशिलान्तरगोपुराः । पुष्पाणां वनानि पुष्पवनानि, उदितानि पुष्पवनानि यासु ताः = उदितपुष्पवनाः ।

अर्थः— मणिमयूखचयांशुकभासुराः = मणिकिरणसमूहवस्त्रभासुराः । सुरवधूपरिभुक्तलतागृहाः = सुराङ्गानोपमुक्तलतागृहाः । उच्चशिलान्तरगोपुराः = उच्चशिलामध्यपुरद्वाराः । उदितपुष्पवनाः = अर्जितकुसुमकाननाः । भुवः = पृथिवीः । पुरः = नगराणि । इव = सदृशम् । दधतम् = धारयन्तम् । अत्रोपमालङ्कारः ।

पञ्चमः सर्गः २९

कोषः—‘किरणोस्रमयूखांशुगभस्तिघृणिरश्मयः’ इत्यमरः।
**हिन्दी—**इस हिमालय के भूभाग नगर के समान है। ये नगर विविध रत्नों की किरणों से भासित तथा देवाङ्गनाओं द्वारा उपभुक्त लतागृहों वाले हैं। ऊँची-ऊँची शिलाओं के बीच के रिक्त स्थान उसके गोपुर (पुर द्वार) हैं और उनमें सुन्दर पुष्पवाटिकाएँ भी हैं ॥ ५ ॥

अविरतोज्झितवारिविपाण्डुभिर्विरहितैरचिरद्युतितेजसा ।
उदितपक्षमिवारतनिःस्वनैः पृथुनितम्बविलम्बिभिरम्बुदैः ॥ ६ ॥

**अन्वयः—**अविरतोज्झितवारिविपाण्डुभिः अचिरद्युतितेजसा विरहितैः आरत-निःस्वनैः पृथुनितम्बविलम्बिभिः अम्बुदैः उदितपक्षम् इव ।

**विग्रहः—**अविरतम् उज्झितवारयः, अत एव विपाण्डवश्च, तैः अविरतोज्झित-वारिविपाण्डुभिः । अचिरद्युतेस्तेजस्तेन = अचिरद्युतितेजसा । आरतं निःस्वनं येषां तैः = आरतनिःस्वनैः । पृथुभिः नितम्बविलम्बिभिः = पृथुनितम्बविलम्बिभिः । उदितानि पक्षाणि यस्य तम् उदितपक्षम् ।

**अर्थः—**अविरतोज्झितवारिविपाण्डुभिः = अविच्छिन्नोज्झितजलपाण्डुभिः । अचिरद्युतितेजसा = विद्युत्तेजसा । विरहितैः = रहितैः । आरतनिःस्वनैः = प्रशान्त-गर्जितैः । पृथुनितम्बविलम्बिभिः = महाकटकसङ्गिभिः । अम्बुदैः = घनैः । उदित-पक्षम् इव = सञ्जातपक्षमिव । स्थितम् । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः—‘कटकोऽस्त्री नितम्बोऽद्रेः’ इत्यमरः ।
हिन्दी — इस हिमालय के विपुल नितम्बभाग के समान भूभाग पर बादल उठते रहते हैं । ये उठे हुए बादल अविरल वर्षा करते रहने के कारण भूरे रंग के हो गये हैं। बिजली की चमक समाप्त हो जाने पर भी वे गम्भीर गर्जन कर रहें हैं । वे बादल हिमालय के नये उत्पन्न हुए पंखों के समान दिखलाई पड़ रहे हैं ॥ ६ ॥

दधतमाकरिभिः करिभिः क्षतैः समवतारसमैरसमैस्तटैः ।
विविधकामहिता महिताम्भसः स्फुटसरोजवना जवना नदीः ॥ ७ ॥

**अन्वयः—**आकरिभिः करिभिः क्षतैः समवतारसमैः असमैः तटैः महिताम्भसः विविधकामहिताः स्फुटसरोजवनाः जवनाः नदीः दधतम् ।

**विग्रहः—**समवतारेषु समाः तैः समवतारसमैः । महितानि अम्भांसि यासु,

३०	किरातार्जुनीयम्

ताः = महिताम्भसः। विविधेभ्यः कामेभ्यः हिताः = विविधकामहिताः। स्फुटानि सरोजानां वनानि यासु ताः = स्फुटसरोजवनाः।

अर्थः—आकरिभिः = आकरजैः। करिभिः = गजैः। क्षतैः = नष्टैः। अमन्दारसमैः = तीर्थसमैः। असमैः = असदृशैः। तटैः = रोधोभिः। महिताम्भसः = श्लाघ्यजलाः। विविधकामहिताः = अनेककामानुकूलाः। स्फुटसरोजवनाः = विकसितकमलकाननाः। जवनाः = वेगवतीः। नदीः = सरितः। दधतम् = धारयन्तम्। अत्र यमकालङ्कारः।

कोषः—'खनिः स्त्रियामाकरः स्यात्' इत्यमरः।

हिन्दी—इस हिमालय पर बहुत सी तेज बहनेवाली नदियाँ हैं। उनके तट अनेकों रत्नों की खानि तथा वे हाथियों के द्वारा नष्ट करके बराबर कर दिये गये हैं जो बड़े सुन्दर लगते हैं। हिमालय पर तीव्रता से बहने वाली नदियाँ पवित्र जलवाली एवं अनेकों कामों में हितकर हैं जिनमें खिले हुए कमलों के वन हैं॥७॥

---

नवविनिद्रजपाकुसुमतिविषां द्युतिमत्ता निकरेण महाश्मनाम्।
विहितसान्ध्यमयूखमिव क्वचिन्निचितकाञ्चनभित्तिषु सानुषु॥८॥

अन्वयः—नवविनिद्रजपाकुसुमतिविषाम् महाश्मना द्युतिमत्ता निकरेण क्वचित् निचितकाञ्चनभित्तिषु सानुषु विहितसान्ध्यमयूखमिव।

विग्रहः—नवानि विनिद्राणि जपाकुसुमानि = नवविनिद्रजपाकुसुमानि तेषां त्विष इव त्विषो येषां ते तेषाम् = नवविनिद्रजपाकुसुमतिविषाम्। निचिताः काञ्चनभित्तयो येषु, तेषु = निचितकाञ्चनभित्तिषु। सन्ध्याया भवाः सान्ध्याः। विहिताः सान्ध्याः मयूखाः यस्मिन् तम् = विहितसान्ध्यमयूखम्।

अर्थः—नवविनिद्रजपाकुसमात्वषम् = नूतनविकसितजपापुष्पकान्तीनाम्। महाश्मनाम् = मणीनाम्। द्युतिमत्ता = कान्तिमत्ता। निकरेण = समूहेन क्वचित् = कुत्रचित्। निचितकाञ्चनभित्तिषु = संघटितस्वर्णभित्तिषु। सानुषु = शृङ्गेषु। विहितसान्ध्यमयूखम् = कृतसान्ध्यकिरणम्, इव स्थितम्। अत्रात्प्रेक्षालङ्कारः।

कोषः—'ओण्ड्रपुष्पं जपापुष्पं रूपिका ताम्रपुष्पिका' इति वाग्भटः।

हिन्दी—इस हिमालय पर नवीन (ताजे) खिले हुए जपापुष्प (गुड़हल)

पञ्चमः सर्गः
३१

के समान कान्तिवाली मणियां शोभित हो रही हैं। इस प्रकार मणिसमूह के प्रकाश से युक्त, हेमयुक्त चोटियों पर कहीं-कहीं सन्ध्याकालीन किरणें भी दिखलाई पड़ती हैं ॥ ८ ॥

पृथुकदम्बकदम्बकराजितं ग्रथितमालतमालवनाकुलम् ।
लघुतुषारतुषारजलश्च्युतं धुतसदानसदानन्दन्तिनम् ॥ ९ ॥

अन्वयः—पृथुकदम्बकदम्बकराजितम् ग्रथितमालतमालवनाकुलम् लघुतुषारतुषारजलश्च्युतं धुतसदानसदानन्दन्तिनम् ।

विग्रहः—कदम्बवत् कदम्बकानि, तैः कदम्बकदम्बकैः । पृथुभिः कदम्बकदम्बकैः राजितम्=पृथुकदम्बकदम्बकराजितम् । ग्रथितमालैः तमालवनैः आकुलम्=ग्रथितमालतमालवनाकुलम् । लघुतुषारं यत्तुषारजलम् = लघुतुषारतुषारजलम् । लघुतुषारतुषारजलं श्च्योतति यः, तम् = लघुतुषारतुषारजलश्च्युतम् । सदाननाः दन्तिनः = सदाननदन्तिनः । सदानाः ये सदाननदन्तिनः सदानसदाननदन्तिनः । धुताः सदानसदाननदन्तिनः येन तम् धुतसदानसदाननदन्तिनम् ।

अर्थः—पृथुकदम्बकदम्बकराजितम् = बृहत्स्तबकनीपकुसुमराजितम् । ग्रथितमालतमालवनाकुलम् = पंक्तिबद्धतमालवनाकीर्णम् । लघुतुषारतुषारजलश्च्युतम् = अल्पसीकरहिमोदकवर्षम् । धुतसदानसदानन्दन्तिनम् = धृतमदशोभनाननगजम् ।

कोषः—'कदम्बमाहुः सिद्धार्थे नीपे च निकुरम्बके' इति विश्वः । 'कालस्कन्धस्तमालः स्यात् तापिच्छोऽपि' इत्यमरः । 'तुषारो हिमसीकरो' इति शाश्वतः ।

हिन्दी—यह हिमालय बड़े-बड़े कदम्बपुष्पों से युक्त, पुष्पमाला के सदृश तमालवन से पूर्ण, बिन्दु-बिन्दु तुषार-कणों को टपकाता हुआ तथा मदवाले सुन्दर सूंड़ों वाले हाथियों से परिपूर्ण है ॥ ९ ॥

रहितरत्नचयान्न शिलोच्चयानपलताबभवना न दरीभुवः ।
विपुलिनाम्बुरुहा न सरिद्वधूरकुसुमान्दधतं न महोरुहः ॥ १० ॥

अन्वयः—रहितरत्नचयान् शिलोच्चयान् न दधतम्, अलताबभवनाः दरीभुवः न ( दधतम् ), विपुलिनाम्बुरुहाः सरिद्वधूः न ( दधतम् ) अकुसुमान् महीरुहः न दधतम् ।

३२ किरातार्जुनीयम्

विग्रहः—रत्नचयैः रहिताः तान् । अपगतानि लताभवनानि यासुस्तास्तथोक्ताः । विगतानि पुलिनानि अम्बुरुहाणि च यासां ताः = विपुलिनाम्बुरुहाः । सरितः वध्व इव ताः = सरिद्वधूः ।

अर्थः—रहितरत्नचयान् = त्यक्तरत्नसमूहान् । शिलोच्चयान् = शिखराणि न दधतम् । अपलताभवनाः = लतागृहरहिताः । दरीभुवः = गुहाप्रदेशान् न दधतम् । विपुलिनाम्बुरुहाः = विगतपुलिनजलरुहाः । सरिद्वधूः = सरिताबालाः = न दधतम् । अकुसुमान् = पुष्परहितान् । महीरुहः = वृक्षान् न दधतम् ।

कोषः—‘दरी तु कन्दरो वा स्त्री देवखातबिले गुहा’ इत्यमरः ।

हिन्दी—इस हिमालय के शिखर रत्नराशियों से रिक्त नहीं हैं। इसकी कन्दरायें लताभवनों से हीन नहीं हैं। इसमें बहनेवाली वधूरूपी नदियाँ पुलिनों तथा कमल पुष्पों से रहित नहीं हैं और न इसमें फल-फूलरहित वृक्ष ही हैं ॥ १० ॥

व्यथितसिन्धुमनीरशनैः शनैरमरलोकवधूजघनैर्घनैः ।
फणभृतामभितो विततं ततं दयितरम्यलताबकुलैः कुलैः ॥ ११ ॥

अन्वयः—अनीरशनैः घनैः अमरलोकवधूजघनैः शनैः व्यथितसिन्धुं दयितरम्यलताबकुलैः फणभृतां कुलैः अभितः ततं विततम् ।

विग्रहः—निर्गताः रशनाः येभ्यस्तैः = नीरशनैः, न नीरशनैरनीरशनैः । अमरलोकानां वध्वः, तासां जघनैः = अमरलोकवधूजघनैः । व्यथिताः सिन्धवः यस्मिंस्तम् = व्यथितसिन्धुम् । दयिताः रम्याः लताबकुलाः = दयितरम्यलताबकुलास्तैः दयितरम्यलताबकुलैः । फणानि बिभ्रतीति फणभृतः, तेषां = फणभृताम् ।

अर्थः—अनीरशनैः = ध्वनिमेखलैः । घनैः = निबिडैः । अमरलोकवधूजघनैः = देवाङ्गनाजघनैः । शनैः = मन्दम् । व्यथितसिन्धुम् = क्षोभितनदोकम् । दयितरम्यलताबकुलैः = प्रियरम्यलताकेसरैः । फणभृतां = सर्पाणां, कुलैः = समूहैः । अभितः = परितः । ततम् = व्याप्तम् । विततम् = विस्तृतम् ।

कोषः—‘विशारदो मद्यगन्धो बकुलः स च केसरः’ इति वैद्यके ।

हिन्दी—इस हिमालय के प्रदेश में बहनेवाली नदियाँ देवाङ्गनाओं के

पञ्चमः सर्गः ३३

मेखलायुक्त स्थूल जघनों के द्वारा मन्द-मन्द आकुलित रहती हैं अर्थात् उनमें सुरसुन्दरियां जलक्रीड़ा करती हैं। चन्दनादि की प्रिय लताओं और केसर के लिए मतवाले बने हुए साँप झुण्ड के झुण्ड हिमालय के वन में रहते हैं। इस प्रकार यह हिमालय चारो ओर फैला हुआ है ॥ ११ ॥

ससुरचापमनेकमणिप्रभैरपपयोविशदं हिमपाण्डुभिः ।
अविचलं शिखरैरुपबिभ्रतं ध्वनितसूचितमम्बुमुचां चयः ॥ १२ ॥

अन्वयः—अनेकमणिप्रभैः हिमपाण्डुभिः शिखरैः ससुरचापम् अपपयोविशदम् अविचलं ध्वनिसुचितम् अम्बुमुचां चयम् उपबिभ्रतम् ।

विग्रहः—अनेकाः मणिप्रभाः येषां तैः अनेकमणिप्रभैः । हिमेन पाण्डुभिः=हिमपाण्डुभिः । सुरचापेन सहितम्=ससुरचापम् । अपगतं पयः यस्मात् सः=अपपयाः । अपपयाः अत एव विशदश्च तम् = अपपयोविशदम् । ध्वनितेन सूचितम् = ध्वनितसूचितम् । अम्बूवनि मुञ्चन्तीत्यम्बुमुचस्तेषाम् = अम्बुमुचाम् ।

अर्थः—अनेकमणिप्रभैः = बहुमणिप्रभैः । हिमपाण्डुभिः = हिमपीतैः । शिखरैः = सानुभिः । ससुरचापम् = सेन्द्रचापम् । अपपयोविशदम् = निर्जलविशदम् । अविचलं = निश्चलम् । ध्वनितसूचितम् = गर्जितज्ञापितम् । अम्बुमुचाम् = मेघानाम् । चयम् = राशिम् । उपबिभ्रतम् = धारयन्तम् । अत्र सन्देहालङ्कारः ।

कोषः—‘प्रभादृग्विषिखस्त्वङ्भाभाश्छेविद्युतिदीप्तयः’ इत्यमरः ।

हिन्दी—हिमालय के शिखर अनेकों मणियों की कान्ति से युक्त तथा बर्फ के कारण शुभ्रवर्णवाले हैं । उस पर इन्द्रधनुषयुक्त, जल से रिक्त होने के कारण शुभ्रवर्णवाली मेघमालाएँ ढकी रहती हैं । वे मेघमालाएं गर्ज-गर्ज कर अपना परिचय देती हैं ॥ १२ ॥

विकचवारिरुहं दधतं सरः सकलहंसगणं शुचि मानसम् ।
शिवमगात्मजया च कृतेर्ष्याया सकलहं सगणं शुचिमानसस् ॥ १३ ॥

अन्वयः—विकचवारिरुहं सकलहंसगणं शुचि मानसं सरः ( दधतम् ) कृतेर्ष्या अगात्मजया सकलहं सगणं शुचिमानसं शिवं च दधतम् ।

विग्रहः—विकचानि वारिरुहाणि सन्ति यस्मिन् तत् = विकचवारिरुहम् ।

३ कि०

३४ | किरातार्जुनीयम्

कलहंसानां गणाः कलहंसगणास्तैः सहितम् = सकलहंसगणम् । कृता ईर्ष्या यया तया = कृतेर्ष्यया । अगस्य आत्मजा, तया = अगात्मजया । कलहेन सहितं = सकलहम् । गणैः सहितम् = सगणं । शुचि मानसं यस्य तम् = शुचिमानसम् ।

अर्थः— विकचवारिरुहम् = विकसितकमलम् । सकलहंसगणम् = कलहंस-युतम् । शुचि = पवित्रम् । मानसं सरः = मानसरोवरं सरः ( दधतम् ) कृतेर्ष्यया = विहितेर्ष्यया । अगात्मजया = पार्वत्या । सकलहं = सविवादम् । सगणम् = सप्रमथम् । शुचिमानसं = पूतमानसम् । शिवम् = शङ्करम् । च दधतम् = धारयन्तम् । अत्र यमकालङ्कारः ।

कोषः— 'कदम्बः कलहंसः स्यात्' इत्यमरः ।

हिन्दी— यह हिमालय पर्वत खिले हुए कमल तथा अनेक प्रकार के हंस-पक्षियों से युक्त मानसरोवर झील को धारण किये हुए हैं । ईर्ष्या-युक्त ( कुपित ) पार्वती जी व भूत-प्रेतादिकों के सहित विशुद्ध मनवाले शङ्कर जी यहाँ निवास करते हैं ॥ १३ ॥

ग्रहविमानगणानभितो दिवं ज्वलयतौषधिजेन कृशानुना ।
मुहुरनुस्मरयन्तमनुक्षपं त्रिपुरदाहमुमापतिसेविनः ॥ १४ ॥

अन्वयः— दिवम् अभितः ग्रहविमानगणान् ज्वलयता ओषधिजेन कृशानुना अनुक्षपम् उमापतिसेविनः त्रिपुरदाहम् मुहुः अनुस्मरयन्तम् ।

विग्रहः— ग्रहाः च विमानानि च ग्रहविमानानि, तेषां गणान्तान् = ग्रह-विमानगणान् । ओषधिभ्यः जातस्तेन = ओषधिजेन । क्षपा क्षपा = अनुक्षपम् । उमायाः पतिः = उमापतिः, तं सेवन्ते ये तान् = उमापतिसेविनः । त्रयाणां पुराणां समाहारस्त्रिपुरम्, तस्य दाहस्तम् = त्रिपुरदाहम् ।

अर्थः— दिवम् अभितः = दिवोऽभिमुखम् । ग्रहविमानगणान् = चन्द्रादि-देवयानान् । ज्वलयता = प्रदीपयता । ओषधिजेन = तृणविशेषजन्येन, कृशानुना = अग्निना । अनुक्षपम् = प्रतिक्षपम् । उमापतिसेविनः = प्रमथादीन् । त्रिपुरदाहम् = त्रिपुरज्वालनम् । मुहुः = वारंवारम्, अनुस्मरयन्तम् = स्मरयन्तम् । अत्र स्मरणालंकारः ।

कोषः— 'व्योमयानं विमानोऽस्त्री' इत्यमरः ।

हिन्दी— इस हिमालय पर चारो ओर चन्द्रादिग्रहों के विमानों का प्रकाश

पञ्चमः सर्गः ३९

तृणविशेष से उत्पन्न अग्नि से शिव के प्रमथादिगणों को त्रिपुरदाह का बारम्बार स्मरण कराता है। अर्थात् यहाँ वनौषधियों का भण्डार है ॥ १४ ॥

विततशीकरराशिभिरुच्छ्रितैरुपलरोधविवर्तिभिरम्बुभिः ।
दधतमुन्नतसानुसमुद्धतां धृतसितव्यजनामिव जाह्नवीम् ॥ १५ ॥

अन्वयः—विततशीकरराशिभिः उच्छ्रितैः उपलरोधविवर्तिभिः अम्बुभिः धृतसितव्यजनाम् इव उन्नतसानुसमुद्धतां जाह्नवीम् दधतम् ।

विग्रहः—विततैः शीकराणां राशिभिः = विततशीकरराशिभिः। उपलानां रोधः, उपलरोधः, तेन विवर्तिभिः = उपलरोधविवर्तिभिः । धृतम् सितं व्यजनं यया ताम् = धृतसितव्यजनाम् । उन्नताः सानवः = उन्नतसानवस्तेषु समुद्धता ताम् = उन्नतसानुसमुद्धताम् ।

अर्थः—विततशीकरराशिभिः = विस्तृतशीकरपुञ्जैः । उच्छ्रितैः = उत्पतितैः । उपलरोधविवर्तिभिः = प्रस्तररोधविवर्तिभिः । अम्बुभिः = जलैः । धृतसितव्यजनाम् = गृहीतशुभ्रचामराम् । इव । उन्नतसानुसमुद्धताम् = उच्चपर्वतश्रेणिभागे वहन्तीम् । जाह्नवीम् = जह्नुकन्यां गङ्गाम् । दधतम् = धारयन्तम् । अत्रोत्प्रेक्षालंकारः ।

कोषः—'प्रस्थः सानुरस्त्रियाम्' इत्यमरः ।

हिन्दी—इस हिमालय पर जाह्नवी गंगा बहती है। गङ्गा के प्रवाह में पत्थरों के पड़ जाने से जल टकरा कर विशाल जलकणों के द्वारा झरने फव्वारे के समान ऊर्ध्वगति से बहते लगते हैं। इस प्रकार हिमालय की ऊँची चोटियों पर बहती हुई गङ्गा शुभ्र चामर धारण किये हुए प्रतीत होती है ॥ १५ ॥

अनुचरेण धनाधिपतेरथो नगवलोकनविस्मितमानसः ।
स जगदे वचनं प्रियमादरान्मुखरताऽवसरे हि विराजते ॥ १६ ॥

अन्वयः—अथो धनाधिपतेः अनुचरेण नगवलोकनविस्मितमानसः सः आदरात् प्रियं वचनं जगदे । हि मुखरता अवसरे विराजते ।

विग्रहः—धनानामधिपतिस्तस्य = धनाधिपतेः । अनुचरतीत्यनुचरस्तेन अनुचरेण । नगस्य विलोकनं = नगवलोकनम्, तेन = नगवलोकनेन । विस्मितं मानसं यस्य सः = विस्मितमानसः ।

अर्थः—अथो = अनन्तरम् । धनाधिपतेः = कुबेरस्य । अनुचरेण = यक्षेण ।

३६ | किरातार्जुनीयम्

नगावलोकनेन = पर्वतदर्शनेन। विस्मितमानसः = चकितचेताः। सः = अर्जुनः। सादरात् = सम्मानात्, प्रियं = प्रियकरं, वचनं = वाक्यम्। जगदे = कथितः। हि = यतः। मुखरता = अपृष्टभाषित्त्वम्। अवसरे = उचितकाले। विराजते = शोभते। अत्रार्थान्तरन्यासालङ्कारः। कोषः—'मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकात्स्न्येष्वथो अथ' इत्यमरः। **हिन्दी—**तदनन्तर कुबेर के सेवक 'यक्ष' ने पर्वत-शोभा देखने के कारण आश्चर्य-चकित-मन अर्जुन से सादर प्रिय वचनों में कहना आरम्भ किया। क्योंकि अवसर पर बिना पूछे कुछ कहना भी शोभा ही देता है॥ १६॥

अलमेष विलोकितः प्रजानां सहसा संहतिमंहसा विहन्तुम्। घनवर्त्म सहस्रधेव कुर्वन् हिमगौरैरचलाधिपः शिरोभिः॥ १७॥

**अन्वयः—**हिमगौरैः शिरोभिः घनवर्त्म सहस्रधा कुर्वन् इव एषः अचलाधिपः विलोकितः प्रजानाम् अंहसां संहतिम् सहसा विहन्तुम् अलम्।

**विग्रहः--**हिमेन गौराणि हिमगौराणि तैः = हिमगौरैः। घनानां वर्त्म = घनवर्त्म। अचलानाम् अधिपः = अचलाधिपः (हिमालयः)। विशिष्टतया लोकितः = विलोकितः।

**अर्थः—**हिमगौरैः = हिमशुभ्रैः। शिरोभिः = सानुभिः। घनवर्त्म = मेघमार्गम्। सहस्रधा = सहस्रसंख्यकं। कुर्वन् = विदधत्। इव = समः। एषः = निर्दिष्टः। अचलाधिपः = नगाधिराजः। विलोकितः = दृष्टः। प्रजानां = जनानाम्। अंहसाम् = पापानाम्। संहति = समूहम्। सहसा विहन्तुं = दूरीकर्तुम्। अलम् = समर्थः। अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः।

कोषः—'अद्रिगोत्रगिरिग्रावाचलशैलशिलोच्चयाः' इत्यमरः।

**हिन्दी—**हिम-शुभ्र शिखरों से मेघमार्ग को सहस्रधा (हजारो खण्ड) करता हुआ यह हिमालय दर्शनमात्र से ही लोगों के समस्त पापों को सहसा दूर कर देता है॥ १७॥

इह दुरधिगमैः किञ्चिदेवागमैः सततमसुतरं वर्णयन्त्यन्तरम्। अमुमतिविपिनं वेद दिग्व्यापिनं पुरुषमिव परं पद्मयोनिः परम्॥ १८॥

**अन्वयः—**इह असुतरम् अन्तरम् दुरधिगमैः आगमैः किञ्चिद् एव सततं वर्णयन्ति अतिविपिनं दिग्व्यापिनम् अमुम् परं पुरुषम् इव परं पद्मयोनि वेद!

पञ्चमः सर्गः [३७]

विग्रहः— सुतरं न भवतीत्यसुतरम् । दुःखेन अभिगमः = दुरभिगमः । अत्यन्तं विपिनम् = अतिविपिनम् । पद्मं योनिः यस्य सः = पद्मयोनिः । दिक्षुव्यापिनम् = दिग्व्यापिनम् ।

अर्थः— इह = अस्मिन् पर्वते । असुतरम् = दुस्तरम् । अन्तरम् = मध्यम्, तत्त्वं वा । दुराधिगमैः = दुरारोहैः, दुर्ग्रहैर्वा । आगमैः = शास्त्रैः । किञ्चिद् एव सततं = निरन्तरम् । वर्णयन्ति = कथयन्ति । अतिविपिनम् = अतिगहनम् । दिग्व्यापिनम् = दिक्षु व्याप्तम् । अमुम् = पर्वतम् । परं पुरुषं = परमात्मानम् । इव । परम् = अव्ययम् । पद्मयोनिः = ब्रह्मा । वेद = जानाति । नान्य इति । अत्रोपमायमकयोः संसृष्टिः । क्षमावृत्तम् ।

कोषः— ‘दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ताः’ इत्यमरः ।

हिन्दी— इस हिमालय पर इसके आन्तरिक तत्त्व का दुर्गम्य पुराणादिकों द्वारा कुछ ही (सीमित) वर्णन किया जाता है । अतिगहन एवं दिशाओं में फैले हुए (व्याप्त) परम पुरुष (ब्रह्म) के समान इस पर्वत को ब्रह्मा जी ही जान सकते हैं, अन्य कोई नहीं ॥ १८ ॥

---

रुचिरपल्लवपुष्पलतागृहैरुपलसज्जलजैर्जलराशिभिः ।
नयति सन्ततमुत्सुकतामयं धृतिमतो रुपकान्तमपि स्त्रियः ॥ १९ ॥

अन्वयः— अयं रुचिरपल्लवपुष्पलतागृहैः उपलसज्जलजैः जलराशिभिः उपकान्तं धृतिमतीः अपि स्त्रियः सन्ततम् उत्सुकतां नयति ।

विग्रहः— रुचिराणि पल्लवानि पुष्पाणि लतागृहाणि च = रुचिरपल्लवपुष्पलतागृहाणि तैः । उपलसद्भिः जलजैः = उपलसज्जलजैः । जलानां राशयस्तैः जलराशिभिः । कान्तस्य समीपे = उपकान्तम् ।

अर्थः— अयम् = हिमालयः । रुचिरपल्लवपुष्पलतागृहैः = मनोज्ञदलकुसुमलताभवनैः । उपलसज्जलजैः = शोभितकमलैः । जलराशिभिः = सरोवरादिभिः । उपकान्तं = प्रियपार्श्वे । धृतिमतोः = धैर्यवतीः । अपि । स्त्रियः = नारीः । सततं = निरन्तरम् । उत्सुकताम् = औत्सुक्यम् । नयति = प्रापयति । अत्रातिशयोक्तिरलङ्कारः । द्रुतविलम्बितवृत्तम् ।

कोशः— ‘पल्लवोऽस्त्री किसलयम्’ इत्यमरः ।

हिन्दी— रुचिर पल्लवों, पुष्पों एवं लतागृहों से तथा कमल से सुशोभित

३८	किरातार्जुनीयम्

तड़ागों द्वारा यह हिमालय पर्वत, प्रियतम के पास मानिनी स्त्रियों को भी सदैव उत्सुक बना देता है अर्थात् यथा मानिनी स्त्रियाँ भी अपने प्रियतम के पास पहुँचने पर मान को खोकर प्रिय-मिलन के लिये उत्कण्ठित हो जाती हैं तथैव विरक्त पुरुष भी हिमालय के सौन्दर्य को देख कर अनुरक्त हो जाता है ॥ १९ ॥

सुलभैः सदा नयवताऽयवता निधिगुह्यकाधिपरमैः परमैः ।
अमुना धनैः क्षितिभृतातिभृता समतीत्य भाति जगती जगती ॥२०॥

अन्वयः—नयवता अयवता सदा सुलभैः निधिगुह्यकाधिपरमैः परमैः धनैः अमुना क्षितिभृता अतिभृता जगती जगती समतीत्य भाति ।

विग्रहः—निधिनां गुह्यकानां च अधिपः=निधिगुह्यकाधिपः, तं रमयन्तीति तैः=निधिगुह्यकाधिपरमैः ।

अर्थः—नयवता=नीतिमन्ता । अयवता=भाग्यवता । सदा=सर्वदा । सुलभैः=सुप्राप्यैः । निधिगुह्यकाधिपरमैः=नवनिधि-कुवेररमैः । परमैः=महद्भिः । धनैः=वित्तैः । अमुना=अनेन । क्षितिभृता=हिमालयपर्वतेन । अतिभृता=पूर्णा सती । जगती=पृथ्वी । जगती=स्वर्गपाताललोको । समतीत्य=अतिक्रम्य । भाति=शोभते । अत्र काव्यलिङ्गस्य यमकेन संसृष्टिः । प्रमिताक्षरावृत्तम् ।

कोषः—'अयः शुभावहो विधिः' इत्यमरः । 'अस्त्री पद्मो महापद्मः शंखो मकरकच्छपौ । मुकुन्दकुन्दनीलाश्च खर्व्वश्च निधयो नव' इत्यमरः ।

हिन्दी—नीतिमान् व भाग्यवान् पुरुषों से सदैव सुलभ, नवनिधियों और यक्षाधिप कुबेर के सर्वोत्तम धनों से पूर्ण इस हिमालय के द्वारा पृथ्वी, स्वर्ग तथा पाताल लोकों को भी जीत कर शोभित हो रही है ॥ २० ॥

अखिलमिदममुष्य गौरीगुरोस्त्रिभुवनमपि नैति मन्ये तुलाम् ।
अधिवसति सदा यदेनं जनैरविदितविभवो भवानीपतिः ॥ २१ ॥

अन्वयः—अमुष्य गौरिगुरोः इदम् अखिलं त्रिभुवनम् अपि तुलां न एति मन्ये । यद् एनं जनैः अविदितविभवः भवानीपतिः सदा अधिवसति ॥ २१ ॥

विग्रहः—गौर्याः गुरुः=गौरीगुरुः, तस्य=गौरीगुरोः । त्रयाणां भुवनानां

पञ्चमः सर्गः ३९

समाहार इति त्रिभुवनम्। अविदितो विभवो यस्य सः=अविदितविभवः। भवान्याः पतिः=भवानीपतिः।

**अर्थः—**अमुष्य=अस्य। गौरीगुरोः=गौरीपितुर्हिमालयस्य। इदम्=निदिष्टम्। अखिलं=निखिलं। त्रिभुवनम्=स्वर्गभूपातालत्रिलोकम्। अपि। तुलां=समतां। न एति=न गच्छति। इति मन्ये। यद्=यतः। एनम्=हिमवन्तम्। जनैः=लोकैः। अविदितविभवः=अज्ञातविभवः। भवानीपतिः=शिवः। सदा=सर्वदा। अधिवसति=निवसति। अत्र प्रभावृत्तम्॥ २१॥

कोषः—'उमा कात्यायनी गौरी काली हैमवतीश्वरी' इत्यमरः।

**हिन्दी—**इस गौरीगुरु (पार्वती जी के पिता) हिमालय की तुलना में यह सम्पूर्ण त्रिभुवन भी नही टिक सकता है क्योंकि इसपर भवानीपति शङ्कर जी का निवास है जिनकी महिमा लोग नहीं जान पाते हैं॥ २१॥

वीतजन्मजरसं परं शुचि ब्रह्मणः पदमुपेतुमिच्छताम्।
आगमादिव तमोपहादितः सम्भवन्ति मतयो भवच्छिदः॥ २२॥

**अन्वयः—**वीतजन्मजरसं ब्रह्मणः परं शुचि पदम् उप एतुम् इच्छताम् आगमाद् इव तमोपहात् इतः भवच्छिदः मतयः सम्भवन्ति।

**विग्रहः—**वीते जन्मजरसौ यस्य तत्=वीतजन्मजरसम्। तमः अपहन्तीति तमोपहस्तस्मात्=तमोपहात्। भवं छिन्दन्तीति भवच्छिदः।

**अर्थः—**वीतजन्मजरसम् = निवृत्तजन्मजरसम्। ब्रह्मणः = परमात्मनः। परम्=उत्कृष्टम्। शुचि=पवित्रम्। पदम्=स्थानम्। उपैतुम्=प्राप्तुम्। इच्छताम्=अभिलषताम्। आगमात्=शास्त्राद् इव। तमोपहात्=अज्ञाननिवर्त्तकात्। इतः=हिमाद्रेः। भवच्छिदः=संसारनिवर्तिकाः। मतयः=बुद्धयः। संभवन्ति = जायन्ते। अत्र रथोद्धतावृत्तम्।

कोषः—'ब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठः परमेष्ठी पितामहः' इत्यमरः।

**हिन्दी—**जन्म तथा जरा (बुढ़ापा) से रहित ब्रह्म के परम पवित्र पद को प्राप्त करने (मोक्ष) की अभिलाषावाले पुरुषों के लिये अज्ञाननिवृत्ति करने वाले शास्त्र के समान इस हिमालय पर्वत से ही भवबन्धन से मुक्त होने वाली बुद्धियां उत्पन्न होती हैं अर्थात् मुमुक्षुओं को तत्त्वज्ञान की प्राप्ति इस हिमालय से ही होती है॥ २२॥