कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ६५ ) who sees a thing with his own eyes महतः तपसः साक्ष्ये इति महातपःसाक्ष्ये doing the work of witnesses of the rigid penance स्थिताः—i. e doing the duty of. क्षपाः— रात्रयः nights ‘ निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा ’ इत्यमरः । As Parvati used to perform meditation in loneliness, even her friends being absent at the time, it behoves alright that nights have been described as witnesses of her penance. तडिन्मयै.—( तडित् + मयट् ) विद्युद्रूपैः made of lightning ‘ तडित्सौदामिनीविद्युच्चञ्चला चपला अपि ’ इत्यमरः । The suffix मयट् is added in the sense of ‘made of’ or ‘in the form of’ by ‘तत्प्रकृत- वचने मयट् ’ पा० ५ ४ २१ । As nights have no actual eyes, lightning has been quite properly mentioned as their glances उन्मिषितैः—( उत् + √मिष् to open the eyes + क्तः ) अवलोकनैः by means of glances व्यलोकयन्—( वि + √लोक् to see + लङ् ) looked इव is used as a mark of ‘ Imagination.’ The flashes of lightning are imagined as the twinklings of the eyes of the night 25. CHANGE OF VOICE :—निरन्तरासु अन्तरवातवृष्टिषु अनि- केतवासिनी शिलाशया सा महातपःसाक्ष्ये स्थिताभिः क्षपाभिः तडिन्मयैः उन्मिषितैः व्यलोक्यत इव ॥ २५ ॥ HINDI TRANSLATION :—लगातार होने वाली, हवा के झोकों से युक्त वर्षा में खुले में रहने वाली, पत्थर की चट्टान पर सोने वाली उस ( पार्वती ) को, उसकी कठिन तपस्या के साक्षी का कार्य करती हुई रात्रियाँ मानो विद्युत् रूप दृष्टियों से देखती थीं ॥ २५ ॥

( ६६ ) ENGLISH TRANSLATION :- The nights, which served as witnesses of the rigid penance of her, who slept on a slab of stone, (and) who did not live in a sheltered roof in the midst of unceasing showers accompanied by winds, watched her, as it were, with their glances in the form of (flashes of) lightning 25 PURPORT IN SANSKRIT :— प्रावृषि सततं वर्षासु जाय- मानासु, प्रबलवायौ प्रवाति, विद्युत्सु चाभियोतमानास्वपि समाधिमग्ना पार्वती शिलास्वेवानादृतप्रदेशे निषीदति स्म । तादृशे कालेऽन्यदर्शकाभावात् कविरुत्प्रेक्षते यद्रात्रय एव विद्युद्रूपैर्नेत्रैः साक्षिणत् तामवलोकयन् ॥ २५ ॥ निनाय सात्यन्तहिमोत्किरानिलाः सहस्यरात्रीरुदवासतत्परा । परस्पराक्रन्दिनि चक्रवाकयोः पुरो वियुक्ते मिथुने कृपावती ॥ २६ ॥ निनायेति । सा पार्वती । अत्यन्तहिमोत्किरानिलाः उत्किरन्ति क्षिपन्ति इत्युत्किराः । 'इगुपधज्ञा' इत्यादिना कः । अत्यन्तं हिमानामुत्किरा अनिला यासु ताः सहस्यरात्रीः पौषरात्रीः । 'पौषे तैषसहस्यौ द्वौ' इत्यमरः । उदवासतत्परा उदके वास उद्वासः । 'पेषंवासवाहनादिषु च' इत्युदादेशः । उद्वासे तत्परा आसक्ता तथा । परस्पराक्रन्दिनि परस्परमाक्रन्दिन्यन्योन्यमाक्रो- शिनि पुरः अग्रे वियुक्ते विरहिणि । वियोगं प्राप्ते इति यावत् । चक्रवाकी च चक्रवाकश्च चक्रवाकौ तयोः चक्रवाकयोः मिथुने द्वन्द्वे कृपावती सती निनाय । दुःखिषु कृपालुत्वं महतां स्वभाव इति चक्रवाकमिथुने कृपा न तु कामितयेति वाच्यानवकाशः । 'अप्सु वासस्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयेत्तपः ।' इति मनुः ॥ २६ ॥

( ६७ ) PROSE ORDER :—सा अत्यन्तहिमोत्किरानिलाः सहस्यरात्रीः उदवासतत्परा पुरः वियुक्ते परस्पराक्रन्दिनि चक्रवाकयोः मिथुने कृपावती ( सती ) निनाय ॥ २६ ॥ NOTES :—अत्यन्तहिमोत्किरानिलाः । उत्किरा- ( उत्+ √कॄ to scatter+कः) उत्किरन्ति ( उत्क्षिपन्ति ) इत्युत्किराः Scattering The suffix is added by 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' पा० ३.१ १३५ । अत्यन्तं हिमानां ( तुषाराणां ) उत्किराः अनिलाः यासु ताः, अत्यन्तहिमोत्किरानिलाः the nights of which scattered frost in abundance It is Accusative plural and adj of रात्रीः। सहस्यरात्रीः—सहस्यस्य ( पौष- मासस्य ) रात्रीः the nights of Pausha Here it stands for cold season. 'पौषे तिष्यसहस्यौ द्वौ' इत्यमरः। उदवा- सततत्परा—उदके वासः, तत्र तत्पर ( स परो यस्याः सा तत्परा ) given to standing in water; eagerly engaged in standing in water. उदक is replaced by उद् before पेषं, वास etc. पेषंवासवाहनाधिषु च' पा० ६.३ ५७ । Similarly is formed उदधिः (ocean). Standing in water forms an important part of penance in cold season. पुरः—in her front. वियुक्ते—वि+√युज्+कः) विरहिते separated. परस्पराक्रन्दिनि । परस्परं is a Reciprocal Pronoun formed by the rule 'कर्मव्यतिहारे सर्वनाम्नो द्वे वाच्ये' i e, the pronouns अन्य, पर, इतर and उत्तर are doubled when reciprocity of action is expressed, and स् replaces the case of the first part of अन्य and पर and does not dis- appear in a compound. These are generally used in the singular and also adverbially. परस्परम् आक्रन्दतीति

( ६८ ) परस्पगाक्रन्दि, तस्मिन् ( आ + √क्रन्द् + णिनिः ) crying for each other चक्रवाकयोः—चक्रवाकी च चक्रवाकश्च चक्रवाकौ, तयोः of Chakravakas चक्रवाकयाः means the couple of Chakravakas i e male and female both The compound is एकशेष द्वन्द्व । In the case of masculine and feminine genders the one of the masculine gender is retained. ‘पुमान् स्त्रिया’ पा० १ २.६७ । The couples are said to be separated and to mourn during night. मिथुने—युगले pair कृपावती—(कृपा + मतुप् + ङीप्) दयावती possessed of mercy The म of the termination मतुप् is changed to व when affixed to words ending in म् or अ, short or long, or having either for their penultimate. निनाय— ( √नी + लिट् ) यापयामास passed Its object is रात्रीः । Having described how did Parvati practise penance in the hot and the rainy seasons, in this and the following verse the poet describes the way in which Parvati practised penance in the cold season. 26. CHANGE OF VOICE :—तया अत्यन्तहिमोत्किरानिलाः सहस्यरात्रयः उदवासतत्परया पुरः वियुक्ते परस्पगाक्रन्दिनि चक्र- वाकयो. मिथुने कृपावत्या ( सत्या ) निन्यिरे ॥ २६ ॥ HINDI TRANSLATION :—वह ( पार्वती ) अत्यधिक बर्फ़ बरसाने वाली वायु से युक्त पौष मास की रात्रियों को पानी में खड़ी हुई, ( अपने ) सामने के विरही, एक दूसरे के लिये चिल्लाते हुए चक्रवाक के जोड़े के लिये दया का अनुभव करती हुई, बिताती थी ॥ २६ ॥

( ६६ ) ENGLISH TRANSLATION —Eagerly engaged in stand- ing in water she passed the nights of Pausha in which the winds scattered snow in abundance, pitying the pair of the Chakravaka birds which were ) before her, separated and crying for each other 26 PURPORT IN SANSKRIT :—ग्रीष्मे प्रावृषि च पार्वतीकृतं तपो वर्णयित्वा कविस्तद्धैमन्तमाचरणं दर्शयति-पार्वती तुषारकण- पूरितवातप्रचुरासु पौषमासस्य शीतनिशास्वपि जले समाधि- मातिष्ठति स्म । तासु निशासु चक्रवाकयोर्मिथुनादृते नान्यः कोऽपि तत् समीपवर्त्यासीत्—चक्रवाकयोर्युगलं च विरहवेदनापीडि- तत्वात् अन्योन्यमाह्वयति स्म पार्वती च तस्मिन् युगले दयामन्व- भूत् ॥ २६ ॥ मुखेन सा पद्मसुगन्धिना निशि प्रवेपमानाधरपत्रशोभिना । तुषारवृष्टिक्षतपद्मसंपदां सरोजसंधानमिवाकरोदपाम् ॥ २७ ॥ मुखेनेति । सा पार्वती निशि रात्रौ पद्मसुगन्धिना पद्मवत्सुग- न्धिना सुरभिणा । ‘ गन्धस्येत् ’—इत्यादिनेकारः । प्रवेपमानाधर- पत्रशोभिना प्रवेपमानः कम्पमानोऽधर ओष्ठ एव पत्रं दलं तेन शोभते इति तथोक्तेन मुखेन तुषारवृष्टिक्षतपद्मसंपदां तुषारवृष्ट्या तुहिनवर्षेण क्षताः नाशिताः पद्मसंपदो यासां तासां अपां सरोज- संधानं पद्मसंघट्टनं अकरोद् इव । इत्युत्प्रेक्षालङ्कारः । पद्मान्तरं तुहिनेना ऽहन्यते तन्मुखपद्मं तु न तथेति व्यतिरेकालङ्कारो व्यज्यते इत्युभयोः संकरः ॥ २७ ॥

( ७० ) PROSE ORDER :—सा निशि पद्मसुगन्धिना प्रवेपमानाधर- पत्रशोभिना मुखेन तुषारवृष्टिक्षतपद्मसंपदां अपां सरोजसंधानं अकरोद् इव ॥ २७ ॥ NOTES —पद्मसुगन्धिना—शोभनो गन्धो यस्मिंस्तत् सुगन्धि (सुरभि) fragrant. गन्ध becomes गन्धि in a Bahuvrihi compound when preceded by उत्, पूति and सु ‘गन्धस्ये- दुत्पूतिसुसुरभिभ्यः’ पा० ५।४।१३५। पद्मेन इव सुगन्धिना पद्मसुगन्धिना which was as fragrant as the lotus प्रवेप- मानाधरपत्रशोभिना। प्रवेपमानः—(प्र+√वेप्+शानच्) प्रकम्प- मानः trembling अधरपत्रं—अधरः एव पत्र leaf-like nether lip. पत्र means a petal of lotus प्रवेपमानेन अधरपत्रेण शोभते इति प्रवेपमानाधरपत्रशोभि, (√शुभ् दीप्तौ+णिनिः) तेन which shone with the quivering leaf of the nether lip. The whole face being compared to a lotus, the lips may rightly be compared to its petals तुषारवृष्टिक्षतपद्म- संपदां—तुषारस्य (तुहिनस्य—हिमस्य) वृष्ट्या क्षताः (नाशिताः) पद्मान्येव सम्पदौ यासां ताः, तासां the wealth of lotuses of which was destroyed by the showers of frost The comp. is an adj of अपां—waters The word अप् is declined only in plural and in feminine gender आपः। अपः। अद्भिः। अद्भ्यः। अद्भ्यः। अपाम्। अप्सु। Cf ‘आपः सुमनसो वर्षाः अप्सराः सिकताः समाः। एते स्त्रियां बहुत्वे स्युरे- कत्वेप्युत्तरत्रयम्।’ सरोजसन्धानम्। सरोजं—सरसि जातम् (√जन्+डः) a lotus सरोजानां सन्धानं (संघट्टनं) सरोज- सन्धानं continuation (of the line) of lotuses The lotuses of the water being withered by frost, her

( ७१ ) lotus-like face being reflected in the water served as a substitute for them Some books read संतानं for संधा- नम् । इव is used for उत्प्रेक्षालङ्कार ॥ २७ ॥ Change of Voice ॰—तया निशि पद्मसुगन्धिना प्रवेपमाना- धरपत्रशोभिना मुखेन तुषारवृष्टिक्षतपद्मसंपदां अपां सरोजसंधानं अक्रियत इव ॥ २७ ॥ Hindi Translation :—वह ( पार्वती ) रात्रि में कमल के समान सुगन्ध युक्त, कांपते हुए (कमल के) पत्ते रूपी नीचे के ओठ से सुशोभित मुख के द्वारा, कुहरे की वर्षा से नष्ट हुए कमलों वाले पानी में मानों कमलों की परम्परा (सिलसिले) को बनाती थी ॥ २७ ॥ English Translation —By her face, which was as fragrant as the lotus and which shone with the quiver- ing leaf of the lower lip, she at night showed as it were the continuation of lotuses in the waters, the wealth of lotuses of which was destroyed by the showers of frost 27 Purport in Sanskrit —पार्वत्या मुख कमलवत् सुगन्ध- पूर्णमासीत् तदीय कम्पमानेऽधरोष्ठश्च कमलदलतुल्यः शोभते स्म । तस्मात्तन्मुखं रात्रौ जले प्रतिबिम्बतां गतं हिमपातेन नष्टानां कमलानां स्थानपूर्त्तिमिवाकरोत्—कमलरहितमपि जलं तन्मुख- प्रतिबिम्बैः कमलपूर्णमिवाभासतेत्यर्थः ॥ २७ ॥ स्वयंविशीर्णद्रुमपर्णवृत्तता परा हि काष्ठा तपसस्तया पुनः । तदप्यपाकीर्णमतः प्रियंवदां वदन्त्यपर्णेति च तां पुराविदः ॥ २८ ॥

( ७२ ) स्वयमिति । स्वयंविशीर्णद्रुमपर्णवृत्तित्ता स्वयं विशीर्णानि स्वतश्च्युतानि द्रुमपर्णान्येव वृत्तिर्जीवनं यस्य तस्य भावस्तत्ता तपसः परा काष्ठा परमुत्कर्षो हि । ‘काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि’ इत्यमरः । तया देव्या पुनः तत् पर्णवर्तन अपि अपाकीर्णम् अपा- कृतम् । अतः पर्णापाकरणाद्धेतोः । प्रियंवदां प्रियं वदतीति प्रियंवदा ताम् । ‘प्रियवशे वदः खच्’ इति खच् प्रत्ययः । ‘अरुर्द्विपदजन्तस्य मुम्’ इति मुमागमः । तां पार्वतीं पुराविदः पुराणज्ञास्तपःकरणा- समयेऽविद्यमानं पर्णमत्तणं यस्याः सा अपर्णा इति वदन्ति च। नामान्तरसमुच्चयश्चकारः । स्वयं प्रियंवदाः परेषामपि प्रिय- वादभाजनानि भवन्तीति भावः । अत्र अपर्णाम् इत्यपपाठ इतिशब्दा- भिहिते द्वितीयानुपपत्तेः । यथाह वामनः—‘निपातेनाप्यभिहिते कर्मणि न कर्म विभक्तिः परिगणनस्य प्रायिकत्वात्’ इति ॥ २८ ॥ Prose Order:—हि स्वयंविशीर्णद्रुमपर्णवृत्तित्ता तपसः परा काष्ठा, तया पुनः तदपि अपाकीर्णम्, अतः पुराविदः प्रियंवदां तां अपर्णा इति च वदन्ति ॥ २८ ॥ Notes:—स्वयंविशीर्णद्रुमपर्णवृत्तित्ता । विशीर्ण—(वि + √शॄ +क्तः) निपतितानि broken ; fallen. त of क्त is changed to न and then to णा and ऋ of √शॄ is changed to ईर् । Similarly are formed जीर्णा, तीर्णा etc. वृत्तित्ता—वृत्तेः भावः वृत्तित्ता (वृत्ति + ता) means of subsistence स्वयं विशीर्णानि द्रुमाणां पर्णान्येव (पन्नाशयेव) वृत्तिः यस्मिन्, तस्य भावः स्वयं- विशीर्णद्रुमपर्णवृत्तित्ता subsistence on leaves of trees fallen of their own accord. To avoid injury to trees, an ascetic would not pluck their leaves. परा—उत्तमा, परमा the highest, extreme. काष्ठा—सीमा limit ‘काष्ठा उत्कर्षे स्थितौ दिशि’ इत्यमरः । The expression means ‘the

( ७३ ) extreme limit ' or ' the sternest severity' i. e., beyond which there is no other severity. अपाकीर्णम्—( अप+ आ+√कॄ+क्तः ) त्यक्तम् abandoned. The ordinary meaning of √कॄ is 'to scatter', कीर्ण is formed like जीर्ण above पुराविदः—( √विद्+क्विप् ) पुरा ( वृत्तम् ) विदन्ति ( जानन्ति ) इति पुराविदः who know history, i. e. historians पुराविद् is declined like भूभृत् viz, पुराविद्, पुराविदौ, पुराविदः etc. प्रियंवदां—( प्रिय+√वद्+खच् ) प्रियं ( मधुरं ) वदतीति प्रियंवदा, तां प्रियंवदाम् talking sweet. खच् termination is affixed to √वद् by ' प्रियवशे वदः खच् ' पा० ३।२।३८ । and a nasal ( मुम् ) is inserted before the root by ' अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम् ' पा० ६।३।६७ । Although bearing so much hardship, Parvati did not lose her habit of sweet-speaking अपर्णा—न पर्णानि यस्याः सा अपर्णा Aparna i. e., who had given up even eating of leaves of trees. Although not without significance it is a proper name of Parvati ' अपर्णा पार्वती दुर्गा मृडानी चण्डिकाम्बिका ' इत्यमरः । Cf ' चतुर्थे त्यक्तपर्णा च अपर्णा- ख्यामवाप सा ' शिवपुराणम् ॥२८॥ CHANGE OF VOICE :—हि स्वयंविशीर्णद्रुमपर्णवृत्तितया तपसः परया काष्ठया ( भूयते ), सा पुनस्तदपि अपाकीर्णवती, अतः पुराविद्भिः प्रियंवदा सा अपर्णा इति च उच्यते ॥ २८ ॥ HINDI TRANSLATION :—अपने आप गिरे हुए पेड़ों के पत्तों से जीविका निर्वाह तप की अन्तिम श्रेणी है पर उसने वह भी छोड़ दिया, इस लिये पुराणज्ञ उस मधुरभाषिणी को 'अपर्णा' कहते हैं ॥ २८ ॥

( ७४ ) English Translation .—The extreme limit of austerities lies in subsisting on leaves of trees fallen of their own accord, but that also was abandoned by her ; therefore, those conversant with history also call her, the sweet-talker, Aparna 28. Purport in Sanskrit :—तपस्विनः क्रमशः दुग्धफलादी- नामाहारं त्यक्त्वा स्वयं पतितानि वृक्षाणां पत्राण्येव भुक्त्वा जीवनं यापयन्ति—एषैव तपस्याया अन्तिमावस्था वर्त्तते । परं मधुर- भाषिण्या पार्वत्या दलानां भक्षणमपि त्यक्तमासीदत ऐतिहासस्कि- कास्तां ‘अपर्णा’ इति संज्ञया व्यपदिशन्ति ॥ २८ ॥ मृणालिकापेलवमेवमादिभि- र्व्रतैः स्वमङ्गं ग्लपयन्त्यहर्निशम् । तपः शरीरैः कठिनैरुपार्जितं तपस्विनां दूरमधश्चकार सा ॥ २९ ॥ मृणालिकेति । मृणालिकापेलवं पद्मिनीकन्दकोमलं स्व स्वकीयं अङ्गं शरीरं एवमादिभिः एवमुक्तप्रकारतोयाग्निमध्यवास- व्रतमादिर्येषां तैः व्रतैः । अहश्च निशा च अहर्निशम् । समाहारे द्वन्द्वैकवद्भावः । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । ग्लपयन्ती कर्शयन्ती सा पार्वती कठिनैः । क्लेशसहैिरित्यर्थः । शरीरैरुपार्जितं संपादितं तपस्विनां ऋषीणां तपः दूरं अत्यन्तं अधश्चकार । अतिशिश्ये इत्यर्थः । तपस्विभिरप्येवं तपः कर्तुं न शक्यत इति तात्प- र्यार्थः ॥ २९ ॥ Prose Order .—एवमादिभिर्व्रतैः मृणालिकापेलवं स्वं अङ्गं अहर्निशं ग्लपयन्ती सा तपस्विनां कठिनैः शरीरैः उपार्जितं तपः दूरं अधः चकार ॥ २६ ॥

( ७५ ) NOTES —एवमादिभिः—एव आदिः येषां ते एवमादयस्तैः एवमादिभिः by this and others एव refers to ' sitting amidst five fires , living only on water , sitting in an unsheltered place in the rainy season' etc., i. e., the kinds of penances mentioned in the previous verses. व्रतै —नियमैः by austerities. मृणालिकापेलवं-मृणालिकामिव (बिसतन्तुमिव) पेलवं (कोमलं as delicate as a lotus-fibre. अहर्निशं—अहश्च निशा च अहर्निशं day and night It is a समाहार द्वन्द्व compound (which implies an aggregate or the things enumerated in which constitute a complex idea) It is always singular and neuter. ग्लपयन्ती— (√ग्लै+णिच्+शतृ) causal (णिजन्त) present part. of √ग्लै ' to be weary' श्रान्तं नयन्ती wearing तपस्विनां— (तपस्+घिनिः) मुनीनां of other ascetics उपार्जितं (उप+ √अर्ज्+क्तः) संपादितं, सञ्चित lit acquired, practised. दूर—अत्यर्थं distant, far, far away It is an adverb to अधश्चकार—तिरश्चकार made low i e., excelled or surpassed Even with her delicate frame Parvati performed such penances as were very much superior to those practised by other ascetics possessed of hard bodies 29 CHANGE OF VOICE .—एवमादिभिः व्रतैः मृणालिकापेलवं स्वं अङ्गं अहर्निशं ग्लपयन्त्या तया तपस्विनां कठिनैः शरीरैः उपार्जितं तपः दूरं अधः चक्रे ॥ २६ ॥ HINDI TRANSLATION :—इस प्रकार के (कठोर) नियमों से, बिस-तन्तुओं के समान कोमल अपने शरीर को रात दिन

( ७६ ) थकाती हुई उसने (अन्य) तपस्वियों के कठोर शरीरों से किये हुये तप को बहुत अधिक नीचा कर दिया (अर्थात् उससे कहीं बढ़कर तपस्या की) ॥ २९ ॥ ENGLISH TRANSLATION.—By this and other kinds of penances, she, day and night wearing her body, delicate as a lotus-fibre, left far behind the penance practised by ascetics with hardened bodies 29 PURPORT IN SANSKRIT :—पूर्वोक्तप्रकारैरन्यैश्च कठिन- नियमपाङ्गनैः बिसतन्तुवत्कोमलं स्वकीयं देहं रात्रिनिवं कृशतां नयन्ती पार्वती स्वकोमलशरीरेणैवान्यतपस्विभिस्तेषां कठोरदेहौः कृतात् तपसो विशेषतरं तपश्चकार । यद्यपि तस्याः देहो मृदु- रासीत् परं तस्यास्तपस्यान्येषां तपस्विनां तपांस्यतिशेते स्म इति तात्पर्यार्थः ॥ २९ ॥ After the 29th shloka some books have the follow- ing verse, but Mallinatha regards it as an interpolated one and has not commented on it. 'सुराः समुद्वीक्ष्य नगेन्द्रकन्यया कृतं तपः शंभुवशक्रियात्तमम् । ययाचिरे तं प्रणिपत्य दुःखिताः पतिं चमूनां सुतमाजिहेतुम् ॥' But the 27th shloka of the VI canto, which runs as following, and which is a speech of Shiva refers to this sort of request made by gods to Shiva. 'सोऽहं तृष्णानुरैर्वृष्टिं विद्युन्वानिव चातकैः । अग्निविप्रकृतैर्देवैः प्रसूतिं प्रति याचितः ॥' अथाजिनाषाढधरः प्रगल्भवाग्— ज्वलन्निव ब्रह्ममयेन तेजसा ।

( ७७ ) विवेश कश्चिज्जटिलस्तपोवनं शरीरबद्धः प्रथमाश्रमो यथा ॥ ३० ॥ अथेति । अथ अनन्तरं अजिनाषाढधरः अजिनं कृष्णमृगत्वक् आषाढः प्रयोजनमस्येत्याषाढः पालाशदण्डः । ‘पालाशो दण्ड आषाढः’ इत्यमरः ‘विशाखाषाढाद्दण्डमन्थदण्डयोः’ इत्यण्प्रत्ययः । तयोर्धरस्तथोक्तः । प्रगल्भवाक् प्रौढवचनः, ब्रह्ममयेन वैदिकेन तेजसा । ब्रह्मवर्चसेनेत्यर्थः । ज्वलन् इव स्थितः । इवशब्दा निर्धार- णार्थः । कश्चिद् अनिर्दिष्टः जटिलः जटावान् । ब्रह्मचारीति शेषः पिच्छादित्वादिलच्प्रत्ययः । शरीरबद्धः बद्धशरीरः । शरीरधा- नित्यर्थः । आहिताग्न्यादिषु पाठात्साधुः । प्रथमाश्रमः यथा ब्रह्मचर्याश्रम इव । यथाशब्द इवार्थे । तपोवनन् । देव्या इति शेषः । विवेश प्रविष्टवान् ॥ ३० ॥ PROSE ORDER :—अथ अजिनाषाढधरः प्रगल्भवाग् ब्रह्म- मयेन तेजसा ज्वलन्निव कश्चिज्जटिलः शरीरबद्धः प्रथमाश्रमः यथातपोवन विवेश ॥ ३० ॥ NOTES :—अथ—तदनन्तरम्, after this, i. e., when Parvati had been successful in performing such penance as was far superior to that of other ascetics. अथ is used to iutroduce a new topic ‘मङ्गलानन्तरारम्भ- प्रश्नकात्स्न्र्येष्वथो अथ’ इत्यमरः । अजिनाषाढधरः । अजिनं- कृष्णमृगचर्म a black antelope's skin. ‘अजिनं कृत्तिः चर्म’ इत्यमरः । आषाढः—( अषाढ+अण् ) पलाशदण्डः a staff of Palasha tree. ‘पालाशो दण्ड आषाढः’ इत्यमरः । It is so called because it is carried by an ascetic during certain religious observances in the month of अषाढ । The कु० सं०—७

( ७८ ) suffix अण् is added by ‘ विशाखाषाढादण् मन्थदण्डयोः ’ पा० ५ १. १००. धरः—( √धृ +अच् ) wearing or putting on अजिनं च आषाढश्च अजिनाषाढौ, तयोर्धरः अजिना- षाढधर. wearing a black antelope's skin and holding a staff of Palasha This person who came to the hermitage of Parvatı was none but Shiva himself. To avoid cognizance he had come disguised as a Brahmana ascetic belonging to Brahmachary-ashrama. अजिन and पलाशदण्ड are prescribed for the use of Brahmana ascetics. Cf. ‘ हारिणमैणेयं वा कार्ष्णं वा ब्राह्मणस्य ’ आपस्तम्बः । ‘ ब्राह्मणे बैल्वपालाशौ ’ मनु० । प्रगल्भवाक्-प्रगल्भा वाग यस्य सः speaking confidently or proudly Here it is used in good sense, hence, eloquent in speech or who could speak well ब्रह्ममयेन—(ब्रह्म + मयट्) ब्रह्मण आगतम् formed or consisting of or identified with Brahma Belonging to or fit for a Brahmana Here ब्रह्म means the Veda or simply Brahma मयट् is added by ‘ मयट् च ’ पा० ४ ३ ८२। Generally मयट् is added in the sense of 'consisting of' but, here, it means ‘ coming from ’ तेजसा—कान्त्या by the lustre ब्रह्ममयेन तेजसा— ब्रह्मवर्चसेन dıvıne glory or splendour ; pre eminence in holiness or sacred knowledge, superhuman power The power and glory of Brahma ; the glory supposed to surround a Brahmana ज्वलन् इव-दीप्यमान इव as if burning with. जटिलः—( जटा+इलच ) जटाः सन्ति अस्य इति जटिलः putting on matted hair This is also a mark

( ७६ ) of a Brahmacharin. Cf ‘मुण्डो वा जटिलो वा स्यादथ वा स्याच्छिखाधरः’ मनु०। शरीरबद्धः—शरीरेण बद्ध शरीरबद्धः, or, शरीरं बद्धं यस्य स शरीरबद्धः (मूर्तिमान्) in bodily form बद्ध may be used either as first or the second member of a Bahuvrīhi compound. ‘वाहिताग्न्यादिषु’ पा० २ ३ ३७। The other form shall be बद्धशरीरः। प्रथमा- श्रम —प्रथमश्चासौ आश्रमः प्रथमाश्रमः (ब्रह्मचर्याश्रमः) the first stage of life The four stages of life according to scriptures are ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ and संन्यास। यथा —इव like. तपोवनम्—तपस वनम् the penance-forest विवेश—(√विश् + लिट्) entered For the contents of verse, Cf ‘तपोविपाककाले तां जिज्ञासुर्भगवान् शिवः। ब्रह्मचर्यव्रतधरो विवेश तपसोऽचलम्। अजिनाषाढधारी च प्रगल्भवचनो मुने। ज्वलन्निव जटाधारी ब्रह्मज्ञा ब्रह्मतेजसा’॥ शिवपुराणम् ॥ ३० ॥ Change of Voice :—अथ अजिनाषाढधरेण प्रगल्भवाचा ब्रह्ममयेन तेजसा ज्वलता इव केनचित् जटिलेन शरीरबद्धेन प्रथमाश्रमेण यथा तपोवनं विविशे ॥ ३० ॥ Hindi Translation :—तदनन्तर, काले हरिण के चर्म तथा पलाश के दण्ड को धारण किये हुए, बोलने में चतुर, ब्रह्मवर्चस से प्रज्वलित सा, कोई जटाधारी (मुनि) शरीरधारी ब्रह्मचर्याश्रम के समान (उस) तपोवन में आया ॥ ३० ॥ English Translation —Then a certain (ascetic) one with matted hair, wearing an antelope’s skin and holding a staff of Palasha, eloquent in speech, burning, as it were, with Brahmanic lustre, like the first stage of life incarnate entered the penance-forest 30.

( ८० ) PURPORT IN SANSKRIT :—यदा हि पार्वती एवं कठिन- तपोमग्नासीत् तस्या आश्रमम् एकोऽविज्ञातः पुरुषः समायातः, यो हि हरिणाचर्मपलाशदण्डञ्च धत्ते स्म, भाषणे पटुर्ब्रह्मवर्चसेन भासमानश्चासीत्, यश्च जटाधारी देहेन च मूर्त्तिमान् ब्रह्म- चर्याश्रम इवाभूत् ॥ ३० ॥ तमातिथेयी बहुमानपूर्वया सपर्यया प्रत्युदियाय पार्वती । भवन्ति साम्येऽपि निविष्टचेतसां वपुर्विशेषेष्वतिगौरवाः क्रियाः ॥ ३१ ॥ तमिति । अतिथिषु साध्वी आतिथेयी । 'पथ्यतिथि' इत्यादिना ढञ्प्रत्ययः । 'टिढ्ढाणञ्' इत्यादिना ङीप् । पार्वती तं ब्रह्मचारिणं बहुमानपूर्वया बहुमानः पूर्वो यस्यास्तस्या, गौरव- पूर्वेत्यर्थः । सपर्यया अर्च्चया । 'सपर्यार्हणाः समाः' इत्यमरः । प्रत्युदियाय प्रत्युज्जगाम । कथं समानेऽपि तस्यास्तनादृशी प्रतिपत्ति- रत आह—साम्ये सति अपि निविष्टचेतसां स्थिरचित्तानां वपुर्विशेषेषु व्यक्तिविशेषेषु अतिशयित गौरवं यासु ताः अतिगौरवाः अतिगौरवसहिताः क्रियाः चेष्टाः भवन्ति । प्रवर्त्तन्ते इत्यर्थ । साधवो न साम्याभिनिवेशिन इति भावः ॥ ३१ ॥ PROSE ORDER :—आतिथेयी पार्वती तं बहुमानपूर्वया सपर्यया प्रत्युदियाय, साम्ये निविष्टचेतसा मपिवपुर्विशेषेषु अति- गौरवाः क्रियाः भवन्ति ॥ ३१ ॥ NOTES :—आतिथेयी—( अतिथि+एय (ढञ् )+ई अति- थिषु साध्वी इति (अतिथिसत्कारचतुरा ) attentive to guests, hospitable. The suffix ढञ् is added by

( ८१ ) सतिस्वपनेर्ढञ्' पा० ४ । १ । १०४ । and then ङीप् is added to make it feminine by 'टिड्ढाणञ्द्वयसच्' पा० ४.१.१५ । The masc form is आतिथेयः । बहुमानपूर्वया—बहुः मानः (सत्कारः) पूर्वो यस्याः सा, तया बहुमानपूर्वया which was preceded or accompanied by great reverence सपर्यया- पूजया worship, homage 'पूजा नमस्या अपचितिः सपर्या अर्चा अर्हणासमा' इत्यमर । प्रत्युदियाय—(प्रति + √उद् + इ

• लिट् ) प्रत्युज्जगाम went forth to receive (him). √इ to go, is conjugated as—एति (लट्), एष्यति (लृट्), इयाय (लिट्) अगात् (लुङ्) etc. साम्ये—(सम + ष्यञ् समस्य भाव साम्यं, तस्मिन् (समतायाम् towards equality. निविष्टचेतसां—(नि + √विश् + क्त.) निविष्टं चेतो येषां ते, तेषां whose mind is intent upon or turned to (equality). The expression 'साम्येऽपि निविष्टचेतसां' can be construed in two ways, viz, साम्ये निविष्टचेतसां अपि i. e, even in case of those whose minds are set on equality—who look at all people with the same mind without feeling affection for one and apathy for another, or who are free from likes (राग) and dislikes (द्वेष); secondly साम्येऽपि निविष्टचेतसां क्रियाः......i e even when there is equality, the acts of those who are firm-minded... .. In the former case निविष्टचेतसां is to be taken with साम्ये while in the latter it has nothing to do with साम्ये, but is connected with the following words. Then the position of अपि is also responsible for change of meaning. In the former it is read with

( ८२ ) निविष्टचेतसां and in the latter with साम्ये । वपुर्विशेषेषु— वपुष्षु ( शरीरेषु विशेषा इति वपुर्विशेषा., तेषु—असामान्य- शरीरेषु towards great personages Here वपु ‘a body’, means ‘one possessed of a body वपुष्मान्) i. e., a person.’ Decline वपुष् as—वपुः, वपुषी वपूंषि etc अति गौरवाः—( गुरु+अण्) गुरोः भाव गौरवं (आदर) अति गौरवं यासु ताः full of extreme reverence क्रियाः—acts ; behaviour. The sense is that even those persons who are free from likes and dislikes show greater respect towards great personages For a similar idea Cf. ‘आकृतिविशेषेष्वादरः पदं करोति’ मालविकाग्निमित्रम् । 31. CHANGE OF VOICE :—आतिथेय्या पार्वत्या स बहुमान- पूर्वया प्रत्युदीये साम्ये निविष्टचेतसां अपि वपुर्विशेषेषु अतिगौर- वाभिः क्रियाभिः भूयते ॥ ३१ ॥ HINDI TRANSLATION :—अतिथि सत्कार करने में चतुर पार्वती अत्यधिक आदरयुक्त पूजा के साथ उसकी ओर बढ़ी । समता में लगे चित्त वालो के (अर्थात् सब को समान दृष्टि से देखने वालों के) भी कार्य विशेष व्यक्तियों के लिये अधिक आदरयुक्त होते हैं ॥ ३१ ॥ ENGLISH TRANSLATION —Parvati, expert in hospi- tality, went forth to receive him, doing worship with great reverence; the acts, even of those persons who have set their hearts on equality, are full of extreme reverence towards great personages 31 PURPORT IN SANSKRIT :—अतिथिसत्कारनिपुणा पार्वती तस्य सत्कारार्थं तं प्रत्युज्जगाम तं सादरं पूजितवती च । कथं हि

( ८३ ) रागद्वेषविनिर्मुत्तया तपस्विन्या पार्वत्या तं प्रत्यादरः प्रदर्शित इति शङ्कायां कविः कथयति यत् समदर्शिनो जना अपि पुरुषविशेषेष्व- धिकादरवन्तो भवन्ति ॥ ३१ ॥ विधिप्रयुक्तां परिगृह्य सत्क्रियां परिश्रमं नाम विनीय च क्षणम् । उमां स पश्यन्नृजुनैव चक्षुषा प्रचक्रमे वक्तुमनुज्झितक्रमः ॥ ३२ ॥ विधीति । स ब्रह्मचारी विधिप्रयुक्तां विधिना प्रयुक्तामनुष्ठितां सत्क्रियां पूजां परिगृह्य स्वीकृत्य क्षणं परिश्रमं विश्रामं च विनीय नाम । नामेत्यपरमार्थे । अथ उमां ऋजुना एव विलासरहितेनैव चक्षुषा पश्यन् अनुज्झितक्रमः अन्यकोचितपरिपाटीकः सन् वक्तुं प्रचक्रमे प्रारभे ॥ ३२ ॥ PROSE ORDER—सः विधिप्रयुक्तां सत्क्रियां परिगृह्य क्षणं परिश्रमं विनीय च नाम उमां ऋजुना एव चक्षुषा पश्यन् अनुज्झि- तक्रमः (सन्) वक्तुं प्रचक्रमे ॥ ३२ ॥ NOTES—विधिप्रयुक्तां--विधिना प्रयुक्ता विधिप्रयुक्ता, ताम् यथाविधि कृतां done according to proper rites सत्क्रियां —सत् क्रिया सत्क्रिया, तां worship. Here सत् is used as a preposition according to the rule ‘आदरानादरयोः सदसती’ पा० १ ४ ६३ । and the compound is made by ‘कुगति प्रादयः, ’ पा० २ २.१८ । परिगृह्य—(परि+√ग्रह्+ल्यप्) स्वीकृत्य having accepted. क्षणं—for a little while. विनीय —(वि+√नी+ल्यप्) अपनीय having removed. नाम— अपरमार्थे only in appearance It is an indeclinable used in various senses Here it has been used in the

( ८४ ) sense of 'apparently' i. e., although not really fatigued he showed that he took rest. Shiva, in order to avoid cognizance, had to act as an ordinary man. ऋजुना—सरलेन simple ; not betraying any particular inner feeling. अनुज्झितक्रमः—( न + √उज्झू + क्तः ) न (त्यक्तः) क्रमः (उचिताचारः) येन सः who did not give up propriety. क्रम् means the regular order or course. प्रचकमे—( प्र + √क्रम् + लिट् ) began √क्रम् when not preceded by a preposition is conjugated in both the Padas, but it is used in Atmanepadi when preceded by प्र and उप and the sense is of 'beginning' by 'प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम्' पा० १.३४२ । प्रक्रामति means 'he goes' and उपक्रामति 'he comes near.' 32. Change of Voice :—तेन विधिप्रयुक्तां सत्क्रियां परिगृह्य क्षणं परिश्रमं विनीय च नाम उमां ऋजुना एव चक्षुषा पश्यता अनुज्झितक्रमेण वक्तुं प्रचकमे ॥ ३२ ॥ Hindi Translation :—उसने यथाविधि की हुई सेवा को स्वीकार कर तथा क्षण भर के लिये थकावट को दूर सा कर के, पार्वती की ओर सीधीसादी दृष्टि से ही देखते हुए, (व्यवहार के) उचित मार्ग को न छोड़ते हुए, कहना प्रारम्भ किया ॥ ३२ ॥ English Translation :—Having accepted the wor- ship offered according to proper rites, and having apparently eased his fatigue for a moment, he, looking at Uma with quite simple eyes and without giving up propriety, began to speak 32