मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

६८ जगद्धरकृता। अङ्कः ५ ] पृ० पं० १२७ ४ ०निष्पीडत्कारफुल्लत्फणा० । ७ च्छटाल्लङ्घभी० । मिति भयाद्देहस्तम्भः। यदाह—‘हर्षव्याधित्रासरोषाद्यैः स्तम्भः संभवति । चिन्ता- स्तिमितता दृष्टिश्च स्खलति’ । कथम कस्मादेव ममेदं वृत्तमिति विमर्शयन्नाह— कोऽयं प्रकारः किंनिमित्तं स्नेहमाविष्करोति । किमेतत् । सैवेयं किमन्यद्वा तत्तु- ल्यमित्यर्थः । संमुग्धमिति पाठे कर्णपीडां करोतीत्यर्थः । नादश्रुत्या मोहात्॥२०॥ करालेत्यादि । अयमुत्थितकरुणरसो ध्वनिः कथं वा संभाव्यत इत्यन्वयः । उच्चरन्नुत्तिष्ठन् । वितर्कसंप्रधारणमाह—नन्विति । ननु संभावनायाम् । ईदृशा- संभाव्यमानजातीयानामनिष्टानां जनवधानामिदं करालायतनं स्थानमिति संभाव्यते ॥२१॥ वक्ष्यन्हिद्वं न्यस्त

अङ्कः ५ ] मालतीमाधवटीका । ६९ पृ० प० १२८ १ ०प्रमादः । ३ रम्भकयो० । ९ ०हा दइअ माह० । १२९ २ (शस्त्रमुद्यम्य ।) यदस्तु तदस्तु व्यापादयामि । चा० । १० ०त्यक्त्वा शङ्कां प्रलापनिर्गलं । पर्यासितः क्षिप्तः पर्वतो यत्र तत् । देव्या अनेकबाहुशालितया दोःखण्ड इत्यु- क्तम् । 'अब्जादिकदम्बे खण्डमस्त्रियाम्' इत्यमरः । तथा ज्वलतानलेन पिङ्गलं यन्नेत्रं ललाटलोचनं तस्य छटा ज्वालानिर्गमप्रसरस्तस्य साटेन विस्तारेण भीमं यदुत्तमाङ्गं शिरस्तस्य भ्रमिर्मण्डलाकारेण भ्रमणं तया प्रसृता प्रारब्धालातचक्र- क्रिया वह्निप्रज्वलितार्धकाष्ठविशेषकर्म तया स्यूता इवैकत्र प्रतिबद्धा इव दिग्भागा यत्र तत् । तथातिमहत्खट्वाङ्गाग्रध्वजोत्कम्पादिक्षिप्त इतस्तस्तारागणो यत्र तत् । तथा हृष्टकटपूतनोद्भूतवेतालानां तालेन कलकलेन स्फुटत्कर्णात एव संभ्रान्ता त्रसन्ती सत्वरा वा गौरी तस्या निबिडालिङ्गनेन हृष्यचित्तं त्र्यम्बकं शिवमत्यर्थमा- नन्दयति । आभीक्ष्ण्ये णिनिः । 'साटो निकुञ्जे विस्तारे' इति विश्वः । 'शङ्खमग्रे- ऽपि कीर्तितम्' इति शाश्वतः ॥ २३ ॥ माधवः । धिक्प्रमाद इत्यत्र वर्तत इति क्रियाध्याहारः । तत् 'उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बलीयसी' इति धिग्योगे द्वितीयां बाधित्वा प्रथमेत्यवधेयम् । न्यस्तेत्यादि । सेयं भूरिवसोः सुता यस्याः कृते मयैवं दुःखमनुभूयते पाखण्डचाण्डालयोर्गोचरं संमुखं गता । पाखण्डेषु चा- ण्डालोऽसौ । तद्दर्शनविरुद्धक्रियाकारित्वात् । यदाह—'न भुञ्जीतार्कपत्रेषु स्त्रीबालं नैव घातयेत्' । यद्वा । पाखण्डौ च तौ चाण्डालौ च । निषिद्धक्रियत्वात् । यदाह—'अवध्यास्तु समाख्याताः सर्वयोनिगताः स्त्रियः' । चाण्डालत्वादेव पापा- रम्भवतोर्मारणप्रवृत्तयोः । न्यस्ते अलक्तकरसे माल्यवसने यस्यां सा । एतद्वध्य- चिह्नम् । यथा मृगी वृकयोः संमुखं गता तथैयं भीरुः । मृगीनयनेन भयचलनेत्र- तोक्ता । वसोर्देवताभेदस्य । एतेनास्य सुखित्वमुक्तम् । मृत्योर्यमस्य मुखे वर्तते । अत एव हाशब्दः परिदेविते स्त्रीरत्नमपि वध्यत इति । निन्दायां धिगिति । वि- षादे कष्टम् । कोपेऽनिष्टम् । अस्ता नष्टा करुणा दया यत्र एतादृशो विधेरा- रम्भः कोऽयम् । निन्दितोऽयम् । कीदृग्वा । 'किं वितर्के परिप्रश्ने क्षेपे निन्दा- प्रकारयोः' इति विश्वः । करुणोऽयं रसः । 'इष्टवधदर्शनाद्वा करुणरसो नाम संभवति' इति भरतः । 'चण्डालोऽपि च चाण्डालः' इति शब्दभेदः । 'पुष्प- पुष्पस्रजौ माल्यम्' इत्यमरः ॥ २४ ॥ त्वं भद्रेत्यादि । प्रहर्षिणीच्छन्दसा श्लो- कार्धम् । चामुण्डे भगवतीत्यामन्त्रणार्थम् । हे भद्रे, यस्तव दयितो वल्लभस्तेनेष्टस्तं [L

७० जगद्धरकृता [ अङ्कः ५ पृ० प० १२९ १ ०कथं वर्तताम् । स्मरणमाह—यस्येत्यत्र 'अधीगर्थे' इति कर्मणि षष्ठी । यस्य गुणमिति वा । अन्तकाले माधवस्मरणं मुक्तिहेतुरिति कटाक्षितम् । कपालकुण्डला । हन्त खेदे । काम- न्दकीमित्रपुत्रत्वान्ममापि माधवस्तादृश एव । तदनुरक्ता चेयं कथं वध्येति खेद इति भावः । अत एव तपस्विन्यनुकम्पा । अघोरघण्टः । उद्दिष्ट्रां वाचा प्रति- ज्ञाताम् । उपनिहितामुपढौकिताम् ॥ २५ ॥ माधवः । कफोणेरधोभागो मणि- बन्धपर्यन्तः प्रकोष्ठः । विक्षिप्यापसार्य । खड्गहस्तत्वेन बाहुमध्येऽपसारणं जातिः । प्रतिहतो निराकृतः । अपसद निन्दित । मरणेत्यादि । सोऽयं तव मित्रं पुरत एव वर्तत इत्याक्षेपात् । यो बकुलवीथ्यादिषु सानुरागदर्शनप्रसन्नया त्वया स्वीकृतः । मरणसमय इत्यनेनानुराग उक्तः । यदाह—'साहसानुरक्तं हि स्त्रियो भजन्ते' इति । तत्र मुक्ताशङ्को निर्भयः । पाखण्डादिति भावः । अत एव प्रतापेन निर्गलोऽनभिभाव्यः । प्रलापेति पाठे हा नाथ, माधवेत्यादिमालतीप्रला- पेन निर्गल उच्छृङ्खल इत्यर्थः । त्यक्त्वा शङ्कामिति पाठे शङ्कां भयं लज्जादिकं वा त्यक्त्वा । प्रतापनिरानुकुलो वा । प्रतापनिरङ्कुशो वेत्यर्थः । यद्वा शङ्कां त्यक्त्वा यं प्रति त्वया प्रकटितो निजस्नेहः सोऽयमित्यर्थः । यद्वा अयं कीदृशः । प्रकाशितआत्मस्नेहः । मरणसमये रक्षणादिति भावः । हे सुतनु, अत उद्गतं कम्पं त्यज । असौ पापः सं- प्रत्येव पाप्मनो निषिद्धाचरणस्य फलं मरणरूपमुग्रं तीव्रमनुभविष्यति । संप्रतीत्यनेन प्रकृतोपयुक्तं निजाप्तत्वं पौरुषं च ध्वनितम् । कीदृशस्य । प्रतीपो विपरीतो वि- पाको विरुद्धपरिणतिर्यत्र तस्य । अनुभवतीत्यत्र 'वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा' इति भविष्यति लट् । शृङ्गारवीरसंभेदोऽत्र ॥ २६ ॥ अघोरघण्टः । अन्तरायो विघ्नः । कपालकुण्डला । भूमिः स्थानम् । मालती । त्रासातिशयाच्चिरानिः- श्वासः । अत्रोपरि सौधोपरि । अलिन्दे 'ओट' इति प्रसिद्धे । यूयमिति । अ- हमबला सुप्ता चान्येनानीता, यूयं धीरा विबुद्धा अपीदानीमिह किमर्थमागता इत्यर्थः । त्वदित्यादि । हे भीरु, महामांसविक्रयाय श्मशाने भ्रमंस्तव क्रन्दि- तान्याकर्ण्यागतोऽस्मि । महामांसविक्रयफलमाह—त्वदिति । तद्विवाहेन धन्यजन्मा पुण्यजन्माहं भवामीत्यभिनिवेशेनातिशयेनावेशेन वा कदर्यमानः पीड्यमानः । अतस्त्वां विना न मे जीवनमिति संभाव्यमानफलतया मांसविक्रये प्रवृत्तोऽस्मीति भावः । त्वत्पादपङ्कजेति पाठे प्रेयसीचरणग्रहणस्य मान एव कर्तव्यतया मानप्र- सादनमेवोत्सरोत्तरं चरितेत्याशंसितवान् । अत एव सलज्जमित्युक्तमिति भावः । 'धन्यः पुण्यवति स्मृतः' इति विश्वः । कुत्सितोऽर्थः कदर्यः । भीरु इत्यनेन रोद- नोपपत्तिरुक्ता । तदिह त्वन्निमित्तमहं साहसी त्वं पुनः कीदृशीति न जान इति तात्पर्यम् ॥ २७ ॥ मालती । अत एव हर्षविस्मयवशादाह मालती— कथमित्यादि । परिभ्रमणमितस्ततो गमनम् । आत्मनिरपेक्षः श्मशानभ्रमेण । माधवः । विस्मयेऽहो नु खलु भोः काकतालीयमचिन्तितोपनतम् । यथा

अङ्कः ५ ] मालतीमाधवटीका । ७१ पृ० प० १३३ ५ छिन्नस्कन्ध० । काकागमनतालपतनयोरेकदा संभवो दैवाधीनस्तयेदमपीत्यर्थः। राहोरित्यादि । दैवाद्विधिवशादासाद्य प्राप्य । अर्थात्प्रियाम् । अस्य दस्योश्चौरस्य खङ्गपातविषया- त्प्रेयसीमाकर्षतो मम चेतः कथं वर्तताम् । नवनवरसोदयात्तन्न जान इत्यर्थः । कामिव । राहोराननचरीमिन्दुकलामिव । कृपाणपातविषयामिति पाठे खङ्गप- तनस्य विषय आश्रयो यत्र तामेतादृशीं प्रेयसीं प्राप्य कथं मम चेतो वर्ततामिति योजना । यद्वा अस्य कीदृशस्य । आच्छिन्दतो द्विधाकर्तुमुद्यतस्य । प्रियामि- त्यर्थात् । ततो जीवनाभाव एवास्या इति भावः । चौरिकयापहरणेन दस्युत्वम् । तदिह प्रथमार्धेन हेतुरुक्तः । द्वितीयेन फलमाह—आतङ्काञ्चितचमत्काराद्विकलं नन्वस्य निसर्गसात्त्विकस्य भयमिति यद्यपि तथापि प्रियप्राप्त्या जीवनसव्यपेक्षतया भयमुचितमेव । पूर्वं तु जीवननिरपेक्षतया निर्भयत्वमित्यातङ्को भयमेव । राहो- रित्युपमानं भयहेतुः । चन्द्रकलोपमया जगन्नेत्रोत्सवकरीयं व्यसनमुपगतेति करु- णया द्रवीभूतम् । दैवादासाद्येति विस्मयाद्विचलितम् । दस्योरित्यनेन मालतीमयं हन्तुमुद्यतश्चौर इति कोपेन दीप्तम् । आच्छिन्दतः प्रेयसीमिति प्रियाजीवननि- र्वाहेण हर्षेण प्रसन्नम् ॥ २८ ॥ अघोरघण्टः । ब्राह्मणेति सिद्धानुगुणशुचित्वार्थं यज्ञोपवीतधारणात् । डिम्भो बालकः । ब्राह्मणकपालभोजिनो मम ब्राह्मणवधेऽपि न दोष इत्युक्तमनेनेत्यपि भावः ॥ व्याघ्रेत्यादि । हे पाप, मालत्युपहारकृत्य- परस्य मे गोचरं समीपं यत्प्राप्तोऽसि । अत एव विघ्नकारितया पापेति । कीदृशस्य मे । व्याघ्रगृहीतहरिणीकृपयाकुलो यो मृगस्तन्यायेन मृगीमनुसरन्व्याघ्रसंनिधौ पतन्मृगस्तस्य वध्यो भवेत्येवं हिंसारुचेः एनां न रक्षसि त्वं तु म्रियस्व इति भा- वमाश्रित्य । पाठान्तरं हिंसारुचे इति संबोधन वा । सोऽहं भवतैव प्रागग्रे भूत- जननीं जगन्मातरं चण्डिकामृध्नोमि प्रीणयामि । ‘ऋधु वृद्धौ’ इति स्वादिरपीति धातुप्रदीपः । कीदृशेन खङ्गाहत्या व्यस्तस्कन्धश्छिन्नग्रीवः अत एव कबन्धस्तस्य रन्ध्राद्रुधिरप्राग्भारं श्च्योतनं समूहं वा निःखन्दितुं शीलं यस्य तेन । रुचेरिति पञ्चम्यन्तपाठे रुचेर्हेतोर्मे गोचरं प्राप्तोऽसीत्यर्थः । पापस्थाने प्रायःपाठे समस्तमेव पदम् । ‘केतनं कृत्ये केतावुपनिमन्त्रणे’ इत्यमरः । ‘गोचरस्तु समीपे स्यात्’ इति धरणिः । यत एव च्छिन्नग्रीवोऽत एव कबन्ध इति हेतुहेतुमद्भावेनोक्तिपोष एव वीररसोऽयम् ॥ २९ ॥ मारणेऽपराधमाह—असारमित्यादि । हे पाखण्ड, जगदसारं सारशून्यं विधातुं कर्तुं कथं व्यवसितः कृतप्रारम्भोऽसि । ‘अशक्यानि दुरन्तानि समव्ययफलानि च । असत्यानि च कार्याणि नारभेत विचक्षणः ॥’ इति । न श्रुतं त्वया । तथा च संसारसारभूतेयमेव । अनया विनासार एव स इति । यदाह—‘सारं तु महिलारत्नं संसार इति निश्चयः ।’ इति । ‘जातौ जातौ यदु- त्कृष्टं तद्धि रत्नं प्रचक्षते ।’ इति । तत्सर्वमाकृष्येयं निर्मिता । अतो रत्नमि- यम् । मनोहरत्वदीप्तित्वतरलत्वादिनेयं वा रत्नम् । अत एव तदभावात्प्रमु-

७२ जगद्धरकृता [ अङ्कः ५ पृ० प० १३६ १ ० नन्वयं भवसि । ३ ०अणथ्थसंसआदो । षितरत्नं त्रिभुवनं कर्तुं व्यवसितोऽसि । तदेतत्सर्वविषयं चौर्यं दुरन्तमिति भावः । इयमतिकान्त्या जगदुद्द्योतयतीत्यालोकभूता । एतदभावान्निरालोकं तमः प्रविष्टं लोकं जनं कर्तुं व्यवसितोऽसि । अत एवोत्कृष्टं प्रति लोकोक्तिस्तेन विनान्धका- रस्तत्सत्त्व उद्योत इति । बान्धवजनानामेतत्सखीनामियं जीवनहेतुः । अत एतन्ना- शान्मरणशरणं सखीजनं विधातुं व्यवसितोऽसि । अन्यस्त्रीनाशे तत्सख्यो दुः- खिताः । एतन्नाशे तु म्रियन्त एवेति भावः । अत्रासारं संसारमित्यादिना नायिका- गतरा मणीयकातिशयवर्णनमुपक्रम्य मरणशरणमित्यादिस्नेहविषयताप्रतिपादना- देकवाक्यतयैकरसनिर्वाह इत्यदेश्यम् । मात्रादिबन्धुव्यतिरिक्तोदासीनबान्धवसंग्र- हपदान्जनशब्दात्स्वस्यैव माधवावस्था विपत्तिं सूचयतीत्यदोषात् , तदीयनानागुण- चिन्तनादेव मरणशरणता ममेत्यारब्धनिर्वाहाच्च । कन्दर्पश्चैतया मोहनास्त्रेण दर्पं करोति । एतदभावाददर्पं कन्दर्पम् । जननयनस्यैतद्दर्शनमेव फलम् । अत एत- न्नाशात्तदफलं जगदनयालंकृतमेव । एतदभावाज्जीर्णारण्यतुल्यं तदिति । अत्र प्रियाप्रशंसया शृङ्गारो बन्धुमरणात्करुणा पाखण्डाक्षेपाद्वीरः कथमित्यद्भुतमिति नाना रसाः ॥ ३० ॥ पुनरपि दोषमुद्भाव्य दण्डं चिकीर्षुराह—प्रणयीत्यादि । हे पाप, तव शिरस्येष भुज आकस्मिकयमदण्ड इव पततु । आकस्मिकत्वेनाप्र- तिक्रियत्वमुक्तम् । कीदृशस्य । तन्न वपुषि वधाय शस्त्रमुत्तोलयतः । अत्र भुजप- देन बाहुव्यापारमात्रेणैव हन्तव्योऽसीति शौर्यातिशय उक्तः । यद्वपुः सुकुमारशि- रीषपुष्पाघातैरपि ताम्यति म्रियति । कीदृशैः । सप्रश्रयसखीसविलासपरिहासरस- प्राप्तैः । अत्रापि शृङ्गारवीरकारुण्यसंभेदः ॥ ३१ ॥ मालती । अत्र त्वज्जीवने मम जीवनमपि सफलम् । अन्यथा तु मरणमेव वरमिति भावः । कपालकु- ण्डला । मालतीव कपालकुण्डलापि स्वनाथमाह—भगवन्निति । अवष्टम्भा- र्थमप्रमत्त इति । द्वयोर्भयं ज्ञात्वोभावाहतुः—धैर्यमित्यादि । हे भीरु, त्वं हृदये धैर्यं कुरु । एष पापो हतः । अस्य वधे कुतः संशय इति वृथा भयं त इति भावः । अत्र युक्तिमाह—सारङ्गेण मृगेण सह युद्धविधाने हरेः सिंहस्य प्रमादोऽनवधानता किं वा केनचित्कदाप्यनुभूतः । कीदृशस्य । इभकुम्भरूपं यत्कूटमुच्चप्रदेशस्तत्कुट्टनशीलं हस्त एव वज्रं यस्य । यद्वा हरेरिन्द्रस्य हस्तिना सह युद्धे नास्ति प्रमादः । कीदृशस्य । हस्तिकुम्भवत्पीवरशुण्डकुट्टाकं पाणिस्थकुलिशं यस्य । कुम्भकूटपाणिकुलिशपदे शाकपार्थिवादिः । ‘सारङ्गः पुंसि हरिणे चातके च मतङ्गजे’ इति मेदिनीकारः । वीरो रस इह ॥ ३२ ॥ मालतीगृहकथाकथ- नागाह—भो भो इति । अप्रतिहतेति सत्यवचनेत्यर्थः । एतेनाघोरघण्टकृतो मालत्यपहार इति कामन्दकीवचनं सत्यम् । मालतीमाधवयोश्च विवाहः सत्य इति षष्ठाङ्कावतार इति सूचितम् । पर्यवष्टम्भनं सर्वतो वेष्टनम् । नेत्यादि । एतत्कर्म मालत्यपहरणात्मकं भीषणं सिंहकौशलहरणात् । अद्भुतं बहुरक्षरक्षिताया अपि

अङ्कः ५ ] मालतीमाधवटीका । ७३ पृ० पं० १३७ २ ॰षिणः सैनिकाः इय० । ३ ॰प्रज्ञागतिर्भंग० । ॰म- न्दकी बः समा० । ५ ॰घण्टादन्यस्य कर्मैतद्भीषणाङ्ग- तम् । १० ॰बान्धवसमाजसुस्थितां मालतीं विधाय० । १४ ॰व्यतिकररणत्कार० । १५ ॰वेगव्युपशमः । १३८ १ ॰पिशितपिण्डेषु विलस-० । इति श्मशानवर्णनं नाम पञ्चमोऽङ्कः । हरणात् ॥ ३३ ॥ कपालकुण्डला । स्त्रीत्वाद्भयेन पलायनेच्छुराह—भगव- न्निति । अघोरघण्टः । संग्रामादपसरणस्याधर्महेतुतया सात्त्विकतया चाह— संप्रतीति । पौरुषं पुरुषस्य व्यापारस्तेजो वा । 'पौरुषं पुरुषस्योक्तं भावे क- र्मणि तेजसि' इति विश्वः । मालती । मालती त्रासावेगातिशयादाह—हा तात, हा भगवति, इति । माधवः । मालतीरक्षार्थं कापालिको मया हत इत्यमात्यो जानात्वित्याशयेन मालतीं च कातरां वीक्ष्याह—भवत्विति । बान्धवेत्यादिना भाविकार्योपयोग उक्तः । अन्यतः कापालिकादन्यदेशं स्वसंमुखमिति यावत् । माधवाघोरघण्टौ द्वावप्येकश्लोकेन प्रहारव्यापारमाहतुः—कठोरेत्यादि । हे पाप, ममासिः खड्गस्तव प्रत्यङ्गं लवशः खण्डं खण्डं सपदीदानीमेव विक्षिपतु । कर्दमेष्विव मांसपिण्डेषु निरातङ्को यथारुचि विचरन्सन् । कीदृशः कठिना- स्थिग्रन्थिघटनेन यो रणत्कारो व्यक्तध्वनिस्तेन मुखरः सशब्दः । कठिनस्नायु- च्छेदेषु मुहूर्तं कृतवेगोपरमश्च ॥ ३४ ॥ कतीह पञ्चमाङ्के स्फुरन्ति नोद्भटा रसाः । मदीयबुद्धिरल्पिका क्व वेद तानशेषतः ॥ प्रासोष्ट यं रत्नधरोऽतिभव्योऽऽतिभव्यरूपो दमयन्तिकापि । जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽङ्कोऽगमन्मनोहारिणि पञ्चमोऽयम् ॥ इति पञ्चमोऽङ्कः ।

षष्ठोऽङ्कः । पृ० पं० १३९ २ °निमित्तं व्यापादितास्म० । ५ °कोपस्य विजृम्भितम् । १४० ४ °मङ्गलाय गन्तव्यमित्यादिशन्ति भगवतीनिदेशवर्ति- नोऽमात्यदाराः । अन्य० । १० °घरण्टिदेण समअरन्देण णाहमाहवेण । जहा जाणीहि दाव जत्ताहिमुह पउत्तो मालदी णव त्ति । ता जाव० । सप्रति पूर्वाङ्कवृत्तगुरुवधवर्तमानाङ्कभाविमालतीविवाहभविष्यदङ्कमालतीहरणा- न्याह—तत इत्यादि । आः पीडायां कोपे च । ‘आस्तु स्यात्कोपपीडयोः’ इत्यमरः । जीनिमित्तं कापालिकवधेन पापेति । इहानुभविव्यतीत्यनेन क्रमरूपो गर्भसंधिरुक्तः । यदाह—‘भाविनोऽर्थस्य यज्ज्ञानं क्रमः स परिकीर्तितः’ दुरात्मन् कामोपहतात्मन् । विजृम्भितं मालत्यपहरणेनेति भावः । तदेवाह—शान्तिरि- त्यादि । तस्य भुजङ्गशत्रोः सर्पहिंसकस्य गरुडस्य वा कुतः शान्तिर्निर्वृतिरुपशमो वा । अपि तु नैव । यस्मिन्प्रत्यक्तकोपा तिग्मदन्ताग्रा विषोद्गारेण दुःसहा सर्पाणी सदैव दंशाय जागर्ति । एवकारेण मुहूर्त्तमात्रमपि न स्वस्येत्याशयः । अनुशयो गा- ढरोषः । गरुडपक्षे तादृशी दंशार्थं जागर्ति । तस्यातिबलत्वान्न तत्करोतीति युक्त- मेव ॥ १ ॥ नेपथ्ये । अधुना विवाह मङ्गलकृत्यं दर्शयति—भो राजान इत्यादि । जन्या वरस्य स्निग्धास्तेषां यात्रायाः प्रवेशो वधूगृहप्राप्तिः प्रत्यासन्नः समीपवर्त्यत एवात्यर्थं त्वरयति । ततो भो राजानः, क्षत्रियाः, विवाहकृत्येषु चर- मवयसां वृद्धानामाज्ञया संचरध्वं प्रवर्त्तध्वम् । विवाहादम्भे वृद्धोपदिष्टमेव कर्मकारैः क्रियते । इह तु प्रभुतातिशयान्नृपा एव कर्मकारा इति दर्शितम् । भूमिदेवाः ब्राह्मणाः कर्णमनोहरं यथा तथा पठन्तु । वैवाहिकमङ्गलवेदानित्यर्थात् । यद्वा यद्वेदस्वरूपं श्रवणसुभगं मङ्गलत्वात्तत्पठन्त्वित्यर्थः । पुरन्ध्रीर्लक्ष्यीकृत्याह—नाणारचनानां मङ्ग- लादीनां समूहैः करणैश्चित्रमद्भुतं यथा तथा चेष्ट्यताम् । भावे तद् । यद्वा चित्रं नानाकर्म । केचिन्मङ्गलगीतं केचिद्वाद्यं केचिन्नृत्यं कुर्वन्त्वित्यर्थः । मङ्गलेभ्यो मङ्गलं कर्तुम् । ‘क्रियार्थोपपदस्य’ इति चतुर्थी । तदर्थ्ये वा । संचरध्वमिति ‘समस्तु- तीयायुक्तात्’ इति तद् । ‘वरः स्निग्धेऽपि जन्ये स्यात्’ इति मेदिनीकारः । एतेन चारिकाविवाहमङ्गलमपि ध्वनितोक्तम् ॥ २ ॥ संबन्धिनो वरस्य भ्रात्रादयः । भ्रात्रादीनां नन्दने वृद्धेऽसंभवादिति । परापतन्त्यायान्ति । अविघ्नेति माधवविवा- ह्वायेति भावः । नन्दनविवाहस्य विघ्नवत्त्वात् । निदेश आज्ञा । अमात्यो भूरिवसुः । दाराः स्त्रियः । अनुगमनं तत्र नियुक्त आनुयात्रिको मालव्यनुगामी । कपालकु- ण्डला । कामन्दकीनामश्रवणभीता निष्क्रमणार्थमाह—भवत्विति । परिकृ- मेतिकर्तव्यता । अपक्रम्येति । मङ्गलवेशतयान्त्येनापि संभावितनिःसारणा यत इति भावः । माधवापकारमित्यनेनाष्टमाङ्कं सूचयन्ती विघ्नमुद्द्योतयति । अभि-

सुवर्णानां मयूखाः किरणा यत्र तादृशो मेचकः स्निग्धश्यो येषु तैः ।" Wait, line 34: "मेचकः स्निग्धश्यो येषु तैः ।" -> "स्निग्धश्यो"? Or "स्निग्धश्यामो"? Or "स्निग्धत्वं"? Let's look at: "स्नि - ग्ध - श्या - मो" - YES, 'श्या' with 'मो'! "स्निग्धश्यामो येषु तैः ।" Wait, let's look at: "स्निग्धश्यामो" vs "स्निग्धश्यो": Look at the characters: स्नि (sni) - ग्ध (gdha) - श्या (shyā) - मो (mo). Yes! "स्निग्धश्यामो येषु तैः ।" Line 35: "मयूरमेचकनिभैरिति पाठे प्रेङ्खत्यन्यो बहुमयूरस्तस्य मेचकाश्चन्द्रकाभिरतिशया" Wait, let's look at line 35: "मयूरमेचकनिभैरिति पाठे प्रेङ्खत्यन्यो बहुमयूरस्तस्य मेचकाश्चन्द्रकाभिरतिशया" Wait, let's look at: "प्रेङ्खत्यन्यो" or "प्रेङ्खन्नन्यो" or "प्रेङ्खन्त्यन्यो"? Letters: प्रे - ङ्ख

७६ जगद्धरकृता [ अङ्कः ६ पृ० पं० १४२ १० ०चापखण्डवि० । ११ ०किणीजालरणि० । १४३ ३ ०रिमयूखमे० । ८ ०कलधौ अवत्तविचित्त० । १४४ १ ०मणहरा प्पण्डुर० । देहसोहा पढमुग्गअचन्दे० १४५ ३ ०दम्पत्योपयमने । ४ ०शिवदायी च भ० । भा येषां तैः । ‘मेचकश्चन्द्रके स्निग्धे श्यामलेऽपि च दृश्यते’ इति विश्वः । ‘भूरि क्लीबं सुवर्णे च प्राज्ये स्याद्वाच्यलिङ्गकम्’ इति मेदिनीकारः । उन्मेष्युड्डीनो यश्चाषः पक्षिभेदस्तस्य च्छदच्छायया पक्षकान्त्या संवलितैरिव मिलितैः । कीदृशाः । उद्भूत- चित्रस्य चीनदेशभववस्त्रस्य प्रस्तारेण शय्यया प्रसारेण वा च्छन्ना इव । ‘प्रस्तार- स्तानितं शय्या’ इति हारावली । मणय इवाभरणस्थरत्नानि ॥ ५ ॥ कलहंसः । अत्रावर्जिता तिर्यक्क्लप्ता । कनकं हिरण्यम् । कलधौतं रजतम् । ‘कलधौतं हेमरौप्ययोः’ इति विश्वः । पङ्केन लेपेन । वेत्रलता वेत्रदण्डिका । परिक्षिप्ता रचिता । मण्डल इति । अस्मान्मण्डलात्केनापि न बहिर्गन्तव्यमिति भावः । दूरत एव मालत्या इत्यर्थात् । पृथुसिन्दूरपूर एव सन्ध्यारागस्तेनोपरक्ता किंचि- दारक्ता चटुला चपला घूर्णती लम्बमाना या नक्षत्रमाला सप्तविंशतिमौक्तिकमाला हस्तिप्रसाधनभेदो वा सैवाभरणं तद्धारिणीम् । रात्रिपक्षे नक्षत्रमाला तारका- माला । करेणुर्हस्तिनी सैव रात्रिस्ताम् । दृश्यमाना चासौ मनोहरा चेति समासः । पाण्डुरा धूसरा परिक्षामातिकृशाङ्गदीप्तिर्यस्याः सा । एतेन चन्द्रकलासाम्यमु- क्तम् । दृश्यमानेत्यनेनान्येषां दर्शनमात्रं तव परमुपभोगो मालत्या इति सूचि- तम् । पाण्डुरेत्यादिना मालत्यामान्तर उद्वेग उक्तः । किंचिदन्तरं कियद्दूरम् । प्रसृता गता । कलधौततष्टपत्रेति पाठे तष्टपत्रं पट्टिकेत्यर्थः । इयमित्यादि । इयं वरारोहा प्रशस्तश्रोणिका विवाहमहोत्सवसंपत्तिं प्रकृष्टां रम्यां च वहति । स- हजरमणीयत्वात् । उद्गाढां प्रबलां चित्तपीडां च प्रकाशयति । कीदृशी । पाण्डु- क्षामैरङ्गैरलंकृतभूषणा । अतिरम्यतयामीभिरेव भूषणान्यलंक्रियन्त इति भावः । अन्तरभ्यन्तरे परिशोषिणी । अत एवाङ्गानां पाण्डुक्षामत्वम् । कलितं परिहितं कुसुमं यया सा । बालां षोडशवर्षवयस्कां अवयवैरित्यनेन सर्वाङ्गीणं पाण्डुत्वा- युक्तम् । लतेव । यथा लता नवा वसन्तादिप्रभावात्सपुष्पापि कुतश्चिद्वैकृतादन्तः परिशोषं वहति तथेयमपीत्यर्थः । निपादिता उपवेशिता । अवतारणार्थमिदम् ॥ ६ ॥ कामन्दकी । सहर्षमित्यभीष्टसंपादनादिति भावः । विधातेत्यादि । नोऽस्माकं मनोज्ञाय हृद्याय विधये व्यापाराय प्रकृतविवाहाय भद्रं कुशलम- विघ्नं विधाता ददातु । विधय इत्यत्र तादर्थ्ये चतुर्थी । क्रियार्थोपपदस्येति वा । वृत्तेऽपि कार्ये राजविरोधादनिष्टमाशङ्क्याह—परमरमणीयामविरोधिनीं परिणति- मुत्तरविशुद्धिं देवाः कुर्वन्तु । स्वस्यापि फलमाह—अहं कृतकृत्या भूयासम् ।

अङ्कः ६] मालतीमाधवटीका । ७७ पृ० प० १४६ ३ (प्रविश्य पेटकहस्ता) । ६ युक्तमाहामात्यः । माङ्गलिकं हि तत्स्थानमतो दर्शय । ११ ०व्यति मदयन्तिका । (प्र०)० । भवत्वोमित्युच्य० । १४७ ८ ०इतस्तावत्स्तम्भापवारितौ तिष्ठावः । यतो मालतीमाधवयोर्विवाहे समस्तोऽयं प्रयत्नः फलतु । उत्तरकालशुद्ध्या फलदायी भवत्वित्यर्थः । परिणतिशुद्ध्या शिवदापी भवतु । कल्याणकरोऽस्त्वित्यर्थः । शिवतातिश्च भवत्विति पाठे शिवतातिः शिवकरः । 'सर्वदेवात्तातिल्' इत्यनुवर्तमाने 'शिवशमरिष्टस्य करे' इति तातिल् । अत्र मरणमेव सर्वदुःखनाशकतया निर्वाणं मोक्षस्तस्यान्तरमवसरः । यद्वा मरणमेव निर्वाणं निर्वृतिः सुखम् । 'निर्वाणं निर्वृतौ मोक्षे' इति विश्वः । 'अन्तरमवसराध्वात्मसहशेषु' इति मेदिनीकारः ॥ ७ ॥ मालती । संभावयिष्ये सम्यक् प्राप्स्यामि । भूप्राप्तावित्यस्यात्मनेपदिनो रूपम् । सांप्रतमित्यनेन माधवालाभान्नन्दनलाभादिलम्बनाच्चेति दर्शितम् । मन्दभाग्यतया माधवप्राप्तिवन्मरणमपि न स्यादिति भावः । लवङ्गिका । अत्र क्तामिता क्रमं श्रमं प्रापिता । अनुकूलेन माधवेन सह विप्रलम्भो विरहस्तेन । यद्वा अनुकूलो नन्दनस्तस्य विप्रलम्भेन वञ्चनया । प्रतीहारी । पेटकं मञ्जूषा । 'पेटकं पुस्त- कादीनां मञ्जूषायां कदम्बके' इति मेदिनीकारः । पेटकग्रहणं तु नन्दनप्रसाधना- र्थम् । अत्र नेपथ्यं प्रसाधनम् । कामन्दकी । युक्तमिति । एतत्प्रसाधना- न्मकरन्दमलंकृत्य मदयन्तिकां विवाहयिष्यामीति भावः । माङ्गलिकं मङ्गलहेतुः। प्रतीहारी । अत्र धवलं यत्पट्टं सूत्रमयमंशुकं तेन निर्मितश्चोलकः कूर्पासकः । 'चोलः कूर्पासकोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । उत्तरीयद्रूपं रक्तांशुकं सिन्दूरीवस्त्रम् । 'आपीडः शेखरोऽस्त्रियाम्' इति मेदिनीकारः । भवतीति संबोधनम् ॥ काम- न्दकी । गुरुसमक्षं मालत्यनुरागानुभवो माधवस्य न स्यादत उक्तम्-प्र- विश त्वमिति । कामन्दकी । विविक्ते विजने ॥ मालती । हृद्गतमरणा- वकाशप्राप्त्या सानन्दोक्तिरियम् । बाह्यसंवेदनाभावान्मलतीं न पश्यतीति भावः॥ मकरन्दः । अपवारितं व्यवहितम् ॥ लवङ्गिका । अत्राङ्गरागः कुङ्कु- मादिः । मालती । तत्प्रयोजनमपश्यन्तीवाह-ततः किं मयानेन कर्तव्य- मित्यर्थः । लवङ्गिका । अत्र पाणिग्रहणेति सामान्योक्त्या माधवनन्दसयोर्विवा- हश्लेषेण नर्मस्फोटोऽयमिति भावः । यदाह-'श्लेषेणोक्तिस्तु भावानां नर्मस्फोटो इतीरितः ।' मालती । अत्र दुर्विलासपरिणामः प्रियत्यागाप्रियप्राप्तिलक्षणः । दुःसहमिति क्रियाविशेषणम् । अनया क्लिष्टं मदूचो न ज्ञातमत इयमेव वदत्वित्यत आह-मालती । अत्राभिनिवेशिनो मनोरथेन बिसंवादं प्रतिकूलं भाग्यं

७८ जगद्धरकृता [ अङ्कः ६ पृ० पं० १४८ १ ॰णिद्दद्धमाणसं पु०। ४ ॰जं दाणिं०। ६ श्रुतमसंतोषश्च हृदयस्य । १२ ॰माहवसिरिणो मुहा० । १३ सिणं अवलोअइस्ससि । १४९ ६ ॰दाइणो जणस्स अव० । १० ॰सहीए प्पसादादो मा- लदी किदत्था भोदि । १५० १ ॰करुणं वर्तते । यस्य सः । मकरन्दः । माधवे दुर्लभां वाञ्छां मलाह—सखे श्रुत- मिति । माधवः । श्लिष्टे वचनस्यानिष्टाशङ्कितमाह—असन्तोष इति । मालती । अत्र परमार्थेत्यादिना विश्वासपात्रत्वमुक्तम् । विरूढ उपचितः । सदृशं यथा तथा परिष्वज्येत्यन्वयः । अनुवर्तनीयोपकर्तव्या । समग्रसौ- भाग्यपदेनारविन्दस्पर्धिनी शोभोक्ता । यदाह—'उत्तमैर्गुणभिः स्पर्धा या सा शोभा प्रकीर्तिता' । मां हृदये धारयन्तीत्यनेन परंपरया ममापि दर्शनं स्यादित्युक्तम् । माधवप्रिय इत्यत्र प्राकृते पूर्वनिपातानियमाच्छ्रीमाधवस्येत्यर्थः । आनन्दमसृणत्वेन स्निग्धा दृष्टिरुक्ता । म्लानस्येत्यादि । वचांस्येवामृतानि मयापि दिष्ट्या निर्णीतानि । त्वया श्रुतमित्यादिना निर्णीतानि मया लघूनेत्यपि प- दार्थः । अमृततुल्यलमाह—म्लानस्य प्रत्याशाभङ्गज्ञानेन संकोचितस्य जीवपुष्पस्य प्रकाशनानि । अमृतेऽपि सर्वप्रकाशकतया म्लानपुष्पप्रकाशकत्वम् । संतर्पणानि तृप्तिकरणानि । अमृतेऽप्येवम् । संतर्पणे सति बाह्येन्द्रियतर्पकानि । अमृतेऽप्ये- वम् । आनन्दनान्यन्तर्मोदकानि । आद्यत आनीयतेऽनेनेत्यायनम् । रसस्यायनं रसायनम् । वचसां । चित्तोल्लासकत्वेन नवत्वजननादिवामृतस्य जरादिनाशकत्वेन नवलजननादिदमिति भावः । यद्वा अमृतपदेन जलमोक्षपीयूषाण्युच्यन्ते । तत्राद्यपदेन जलसाम्यम् । मोक्षसाम्यार्थमितरपदत्रयम् । मोक्षे हि सम्यक्त्वृ- त्तिविषये निराकाङ्क्षतैव । इन्द्रियमोहोऽपि विषयग्रहाभावात् । 'आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च मोक्षे प्रतिष्ठितम्' इति श्रुतेरानन्दमयता मोक्षे । यद्वा आद्यपदाभ्यां जलसाम्यमितरपदाभ्यां मोक्षसाम्यम् । पीयूषसाम्यार्थं शेषपदम् । 'अमृतं मो- क्षपीयूषसलिलेषु घृतेऽपि च' इति धरणिः ॥ ८ ॥ मालती । अत्रावसिता मृता तथाविधमनिर्वचनीयम् । न परिहीयते न नश्यति तथा करिष्यसीत्य- न्वयः । लोकयात्रा गार्हस्थ्यम् । अपत्नीकत्वं वा । माधवाप्तिप्रत्याशानाशादेवमे- वेत्यवधारणम् । मकरन्दः । हन्तानुकम्पायाम् । करुणमिति । आलस्या- दिसमुत्थो निरपेक्षभावः करुणः, औत्सुक्यचिन्तासमुत्थः सापेक्षभावो विप्रलम्भ इत्यनयोर्भेदः । अत एव निरपेक्षपदोपलक्षितनैराश्यमाह । माधवः—नैराश्ये- त्यादि । नैराश्येन प्रत्याशानाशेन कातरा विसंष्ठुला धीर्यस्या हरिणनेत्रायाः । वात्सल्यं प्रियविश्लेषे प्राणत्यागेच्छा । मोहो भ्रमः सप्रत्याशत्वेऽपि नैराश्याभिमानः । ताभ्यां यत्परिदेवितं विलपनं वृत्तवर्तमानभाव्यर्थचिन्तनमतिकरुणं मनोज्ञं च श्रुत्वा

अङ्कः ६ ] मालतीमाधवटीका । ७९ पृ० प० १५३ १० ०चिरं महुसवो लोअणाणं० । १५४ २ ०दूसहारम्भदूमा० । ६ ०सिरिसह० । चिन्तया यो विषादस्त्रेन विपत्तिमुद्वहामि । चिन्ताविषादरूपां वा विपत्तिं महो- त्सवं चोद्वहामि । चकारो मिथो विरुद्धरसयोजने । इह हेतुफलभावेनान्वयः । तथा हि नैराश्यकातरबुद्धिलाद्वात्सल्यम् । ततः परिदेवनम् । तच्छ्रुत्वा मनोवि- षादः । तथा हरिणेक्षणत्वेनापहृतचित्तस्य ममालाभान्मनोज्ञपरिदेवितं श्रुत्वा महो- त्सवः । 'स पुनः क्रन्दनैर्मोहैः प्रलापैः परिदेवनैः । देहायासामिघातैश्च करुणा- मिनयो भवेत् ॥' इति भरतः ॥ ९ ॥ लवङ्गिका । अत्रामङ्गलप्रतिघातो वि- वाहादिति बाह्यम् । माधवसन्निधानादित्यान्तरम् । मालती । बाह्यार्थमाक- ल्याह—अत्र तच्छरीरावच्छिन्नात्मा मालती । जीवनं तदृष्टविशेषकारितदेहात्म- संयोग इति जीवनमालत्योर्भेदः । जीवनस्य सुखहेतुतया प्रियत्वं, तच्चेद दुःखसंत- तिजनकमतरत्याज्यमेव भवतीति भावः । मालती । अत्रान्यजनेत्यन्यपदेन माधवाभिधानम् । नन्दनापेक्षयान्यत्वात् । दुर्लभत्वेन परकीयत्वारोपाद्वा । बीभ- त्समिह नन्दनविवाहार्थमङ्गलस्यानिष्टस्य दर्शनात् । अनपराध्दामितीषदर्भे नञ् । आनन्दनविवाहपर्यन्तस्थायित्वे महापराधो यतः । अन्यस्य संभोगादेरभावादेष एवेत्युक्तम् । अपरिपन्थिन्यविरोधिनी । एतदात्मत्यागरूपम् ॥ संज्ञया संकेतेन ॥ माधवः । परवाननायत्त्रः । साध्वसेन जडतया । मकरन्दः । अल्यभीष्टलाभादि- यम् । नेदीयंसां निकटानाम् ॥ स्वैरं शनैः । मालती । अत्र भर्तु स्वीकुर्वित्यर्थः ॥ माधवस्य संस्कृतभाषया लवङ्गिकाश्रमो न स्यादिति भाषासमावेशेनाह—सरल इत्यादि । साहसं आत्मनिरपेक्षकार्यं रागमनुरागं परिहर । हे रम्भोरु, कदली- समोरुदेशे, संरम्भं मरणे त्वरां त्यज । जीवन्त्यां प्रत्याशापि स्यादिति भावः । विरसं रसशून्यं तव विश्लेषदुःखं सोढुं मे चित्तमक्षमं यतः । अतोऽयं वल्लभस्त्वयि दत्तोऽतस्त्यज मरणाभिनिवेशमिति लवङ्गिकामिप्रायः । अत एव सरले अहे, ऋ- जुप्रकृतिके वा । माधवपक्षे सरले हे अजानति, तव विरहायासं सोढुं मे चित्तम- सहमतस्तव समीपमागतोऽस्मि तन्मरणं त्यज । इतरत्सममेव । तदिह संस्कृतप्रा- कृतयोः साम्यात्प्राकृतसमकम् ॥ १० ॥ किं वेत्यादि । किं वा भणामि । त्वदा- रम्भनिषेधं न करोमीत्यर्थः । हे विरहदुःसहकष्टकारिणि सुश्रोणि, काममभीष्टं कुरु । यद्येवं तदा ममालिङ्गनं देहीति लवङ्गिकापक्षे । माधवपक्षे । तु किंवा भणामि किं वक्तव्येन कामं कामव्यापारं कुरु । अतः परिरम्भणं देहि । 'आरोहः श्रोणिका- च्योः' इति धरणिः । श्लोकद्वयमिदं सौरसेन्या । यदाह—'सप्तार्थ लक्षणं प्रोक्तं सौरसेन्याः प्रपञ्चतः । लक्षणं त्वेकमेवास्याः संस्कृतात्पदन्यूनता' ॥ ११ ॥ मा- लती । अत्र उत्पीडः प्रबलीभूया निर्गमः । उत्पीडः समूहो वा । अपश्चिमं चर- मम् । प्रियस्पर्शाद्दाहादाह्लादहर्षम् । कठोरमरालगर्भो बीजकोशः । पक्ष्मलो रोमाञ्च-

८० जगद्धरकृता । [ अङ्कः ६ पृ० पं० १५५ २ निःस्यन्दशैव० । ४ ०मात्रनिवेदि० । ०परव्यथानभि० ॥ १५६ ८ ०दार्णि कङ्कणाभरणं करं विआ० । १५७ ८ मकरन्दः—साधु लवङ्गिके, साधु । अवसरे खलु रागो० । योगात् । समाधिना सुकुमारः । अन्यादृश इवानुभूतसखीस्पर्श विधर्मा श्मशानानु- भूतस्पर्शंतुल्यः । निर्वापयति तापं शमयति । तथा तादृशः स्पर्शः शङ्काविषयो- ऽप्यत्र नेति निर्वेदात्साश्रुता । अत्र विकसन्ति शतं पत्राणि यस्य तत् । अन्य- थेदं व्यर्थं स्यात् । मण्डलपदं संपूर्णार्थम् । चिरमित्यनेन स्वाधीनभर्तृका- त्वमुक्तम् । 'सुरतादिरसैैर्यस्या बद्धः पार्श्वगतः प्रियः । प्रमोद्गुणसंप्राप्ता भवेत्सा- धीनभर्तृका ॥' निवेद्य दुःखं सुखी भवेदिति । पूर्वानुभूतदुःखं निवेदयति—अ- चिरतेत्यादि । उद्धर्तमानमुन्मूलितं बन्धनं स्थैर्यं यस्य तत् । बन्धनं स्वस्थाना- वस्थानं तस्योद्धर्तनमुन्मूलनारम्भ इति पाठान्तरव्याख्या । गमिताश्चेत्यादिना व्याध्यवस्थोक्ता । अतिवाहितातिक्रान्ता । चन्द्रातप इति तापकारित्वादातपः । एतेषामनर्थत्वमाह भरतः—'संभोगे ये सुखं कुर्युस्ते दुःखं विरहे भृशम्' इति । स्मर्तव्येत्यनेन करुणव्यभिचारिभावं स्मरणमाह । यदाह—'व्यभिचारिणोऽस्य निर्वेदो ग्लानिर्मरणव्याधिर्दैन्यभ्रमादयः' । नैराश्याच्च मरणोदयः । यदाह— 'सर्वैरैतैः प्रतीकारैर्यदि नास्ति समागमः । कामाग्निना प्रदीप्ताया जायते मरणं ततः' ॥ विप्रलम्भकरुणानन्तरं स्थायिनः शृङ्गारस्योपक्रममाह—एषा चेति । साध्वसं भयम् । माधवः । हन्त । हन्त हर्षे । एकीत्यादि । अनया माल्य‌ा कर्पूरादिवर्ग एकीकृतः सन्बालिङ्ग्य मे त्वचि निषिक्त इव । स्पर्शस्य त्वगिन्द्रियप्रा- ह्यतया त्वचीत्युक्तम् । निर्भिन्नौ निरन्तरावलग्नौ पीनौ स्तनकुड्मलौ यस्यास्तया । हरिचन्दनं चन्दनविशेषः । निःस्यन्देन द्रव्याभिधानम् । 'कृदभिहितो भावो द्र- व्यवतप्रकाशते' इति न्यायात् । निःस्यन्दीति पाठे निस्यन्दिनः सरसाः शैवालादय इत्यर्थः । अनेन प्रशान्तो मे कामजस्ताप इत्युक्तम् । बहूपमेयम् ॥ १२ ॥ आत्मा- नुरागप्रकाशनायानुभूतवेदनामाह—अयीति । उद्दामेत्यादि । एतादृशानि दिनानि मयापि किं वा नातिक्रान्तानि । अपि लतिक्रान्तान्येव । किं वेति संभा- वनायाम् । यद्वा किं निषेधे वैवार्थे । कीदृशानि । उद्दाम उद्भटो देहदाह एव महा- ज्वरो येषु । एतेनोद्वेग उक्तः । संकल्पसंगमेनापनीता व्यथा येषु । अनेनोन्माद उक्तः । यदाह—'बाहू प्रसार्य गमनं संकल्पाकल्पिते प्रिये । निवृत्तिः सहसान्य- स्मिन्नुन्मादे हि प्रजायते' ॥ यद्वा । संकल्पसंगमेनान्यस्त्रीद्वेषः सूचितस्तेन च निः- सपत्नीकत्वं कन्याहरणबीजमाह । यदाह—'असक्तिं वा दर्शयेत्सुखमनुपहतमेक- पत्नीकत्वे वा वर्णयेत्' इति । लदीयत्वेहङ्क।नेनावलम्बितं जीवितं येषु । तत्स्नेहाज्ञाने मम मरणमेव स्यादित्याशयः । 'उपलब्धिश्चित्संवित्' इत्यमरः॥१३॥ लवङ्गिका।

Text from Jagaddhara: "लवङ्गिका । अत्राप्रतिहतः परिगृहीतः । अयं जनो मालती । स्वयमेवास्याः करं गृहाणेत्याशयः । मालती । अत्र धम्मका कुलकन्यका । विरुद्धमिति । कुलकन्यकाविवाहा दैवार्षप्राजा एव शुभा दृश्यन्त इति भावः । कामन्दकी । स्वयंग्राहविवाहं कर्तुमनर्हमिति मन्यमानां मालतीमाह-पुत्रीति । अत्र गौरादित्वान्ङीषित्यवधेयम् । कातरे विह्वले ॥ मालती । करग्रहणभयेन तदङ्गस्पर्शेन माधवस्य दर्शनहर्षेण च मालत्याः कम्पः । यदाह-'शीतभयहर्षरोषस्पर्शजरासंभवः कम्पः' । नर्मस्फोटोऽयम् । यदाह-'नर्मस्फोटो लघु भावानां देहस्थानां प्रकाशनम्' । कामन्दकी । चिबुकमुन्नमय्योष्ठाधःप्रदेशमुत्तोल्य । 'अधस्ताच्चिबुकम्' इत्यमरः ॥ पुरावृत्तं संकलय्याह-पुर इत्यादि । प्रथमं नेत्रप्रीतिरय मनसस्तद्भूतस्त्वं शरीरग्लानिश्च त्वद्विषये यस्याभूत्त्वय्यप्येतादृशा अभूवन् । हे सुमुखि, सोऽयं युवा प्रेयान् प्रियतमः । अतो जड

८२ जगद्धरकृता [ अङ्कः ६ पृ० पं० १५९ १ ॰परस्तात् । २ (इति गन्तुमिच्छति ।) ७ ॰सौहृदभरेति॰ । १६० ८ ॰स्थ्येन प्रसाधितः परिणाय्यात्मानम् । (इति पेटालक० ।) १० यथाज्ञापयति भगवती । १२ ॰सुलभबह्व॰ । १६१ १ ॰न्दनः । यः प्रियामीदृशीं काम॰ । ३ ॰लार्यमसाद्धि- 'उत्तंसः कर्णपूरे च शेखरे च प्रकीर्तितः' इति विश्वः । अङ्गुलिपदेन चरणाग्रे प्रणामाद्घृष्यतोक्ता । अन्योन्यदर्शनेन धात्रा । प्रीतिजननात्कामेन । चोरिकावि- वाहान्मयेत्याशयः । माधवः । बाष्पायितमुद्गतबाष्पं वृत्तम् । मातृवत्स्नेहेनेदमुप- पन्नम् । परिणतीत्यादि । लब्धिधानां कुलादिमतां प्रीतयः परिपाकरम्या भवन्ति । अधुनावश्यत्वेन परिणतिपदम् । तैस्तैर्हेतुभिः पितृबन्धुत्वोपदेशकत्वादि- भििरहं तव मान्या । हेतूनां बहुत्वेन वीप्सा । तत इह मालत्यां मत्तः परस्मान्म- त्परोक्षे परिचयकूपकरणायां मा विरंसीर्मा विरतो भविष्यसि । करुणाया इति पाठे 'जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपसंख्यानम्' इति पञ्चमी । तातेति सर्वं ततं व्याप्तमनेनेति हे तात व्यापक । यद्वा तातो विधेयः । 'तातो विधेये जनके' इति विश्वः । विरंसीरित्यत्र 'माङि लुङ्' इति भविष्यति लुङ् । वात्सल्यात्प्रभवानुकम्पातः । अतिक्रमोऽन्यथात्वम् । अत्र माला नाम नाट्यालंकारकथनम् । यदाह—'माला बहूनां हेतूनां निर्देशः साध्यसिद्धये' इति ॥ १६ ॥ श्लाघ्यान्वयेत्यादि । उज्ज्वलकुला । चक्षुःप्रीतिजननी रूपवती । उपचितसौहार्दातिशयानुरक्ता । गुणो- ज्वला शीलादिमती । एतत्सर्वं वशीकरणमस्त्येव गुरुतरम् । एवं सति युष्माक- मियमिति हेतोरनन्तरं किं ब्रवीमि । अतः परं न वाच्यमस्तीत्यर्थः । इतिकारच- तुष्टयं स्वरूपोपदर्शनाय । तथा च लब्धप्रार्थना सहजसिद्धैवेति भावः । इह प्रसिद्धि- नामा नाट्यालंकारः । यदाह—'वर्णने वस्तुनो यत्तु गुणस्योत्कीर्तनं भवेत् । प्रसि- द्धिरिह सा ज्ञेया नाटके कथिता बुधैः ॥' इति ॥ १७ ॥ प्रेय इत्यादि । वत्सयोर्मालतीमाधवयोरन्योन्यमेतद्विदितमस्तु यत्स्त्रीणां भर्ता प्रेयः प्रियतमं वस्तु मित्रं सुहृद् बन्धुता बन्धुसमूहः सर्वे ईप्सिताः समग्रा मिलिताः शेवधिर्निधिर्जीवनं च । पुरुषाणां धर्मदाराः पाणिगृहीताः प्रेय इत्यादि । बन्धुतेत्यत्र 'ग्रामजनबन्धु- सहायेभ्यस्तल्' इति समूहे तल् । 'निधिर्ना शेवधिः' इत्यमरः । अनेन गान्धर्व- विवाहो दर्शितः । स चानुरागमूलत्वाच्छ्रेष्ठः । यदाह—'अनुरागात्मकत्वेन गा- न्धर्वः श्रेष्ठतां गतः' इति ॥ १८ ॥ मकरन्दः । जवनिका पिधानपटः । तत्रा- न्तर्धानम् । स्त्रीणामग्रे स्त्रीवेषादिकरणेऽनौचित्यात् । मकरन्दः । मालत्यसि सं- वृत्ता इत्यनेन वैमूढकनामा भाव उक्तः । यदाह—'वैमूढकं तु लास्यं स्यात्पुंसः स्त्रीवेषधारणम्' इति । माधवः । कामयिष्यत इत्यनेन पराङ्गावतारः कृतः । कामन्दकी । अनुपलभ्भार्थमाह—वृक्षगहनेनेति । गहनेन वनेन विषमेण वा । 'गहनं विषमे त्रिषु' इति विश्वः । उद्वाहमङ्गलं विवाहार्थं कर्म । गाढे-

अङ्कः ६ ] मालतीमाधवटीका । ८३ पृ० प० हारिकायाः पश्चा० । ५ भाण्डावपा० । ६ फलि- नत्था० । ७ गत्वा च तत्रै० । १३ ०ल्याणावतंसा । १४ ०द्रवति । १६२ १ ०संदेह एवात्र म० । ०एत्थ तुवराम । इति मालत्युपहारो नाम षष्ठोऽङ्कः । त्यादि । तद्भवो भागा उद्यानवाटिकायाः प्रदेशा वां युवयोः श्रेयः शृङ्गारादिकं विधास्यन्ति शृङ्गारस्योपवनविहरणजन्यत्वात् । यदाह—'उपवनगमनविहारैः शृ- ङ्गाररसः समुद्भवति' । कीदृशाः । ताम्बूली पर्णलता तासां समूहैः पिनद्धा वेष्टिताः फलिनः फलयुक्ता अत एवानताः क्रमुकवृक्षा येषु ते । सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वा- त्समासः । कीदृशैः । गाढोत्कण्ठा यस्याः सा च कठोरा तृतीययौवनवयाः केरलदे- [L

८४ जगद्धरकृता [ अङ्कः ६ नालं यस्य तम् । 'कण्टकः क्षुद्रशत्रौ च रोमाञ्चेऽपि च दृश्यते' इति विश्वः । आर्द्राङ्गस्य एव दलानि पत्राणि यस्य तम् । रोमाञ्चितत्वार्द्रत्वे सात्त्विकभावात् । अहं कीदृशः । अनङ्ग एव ग्रीष्मस्तेन तप्तः । तथा च कामतापप्रशान्त्यर्थं करग्रह- णमित्यर्थः । पद्मस्याप्युद्धृततया तस्य कण्टकितकोमलनालत्वमार्द्रपत्रत्वं च भव- ति । गजोऽपि ग्रीष्मतप्तः । पद्मपक्ष आमूलं कन्दर्पपर्यन्तम् । तदनेनानन्तरकर्त- व्यताव्यवसायस्य धैर्यमुक्तम् ॥ २० ॥ सूते स्म यं रत्नधरः पवित्रः पवित्ररूपा मदयन्तिकापि । जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽङ्कः षष्ठोऽगमद्भव्यरसाधिवासः ॥ इति षष्ठोऽङ्कः ।

सप्तमोऽङ्कः । अधुना मालतीरूपधारिणा मकरन्देन कथं नन्दनविप्रलम्भो मदयन्तिकाहरणं च कृतं भवेदिति प्रबन्धाभिधानाय नियुक्तैव तत्र मयेत्यादिना प्रथमाङ्कसूचितबु- द्धरक्षिताप्रवेशः ॥ बुद्धरक्षिता । अत्र माधवविवाहनिर्वाहाद्धर्षार्थेऽम्महेशब्दः । सुश्लिष्टत्वं मकरन्दस्य गौरत्वादश्मश्रुलत्वादिना मालतीसाम्यात् । भगवतीति भगवत्यैवालंकृत्य प्रहित इत्यर्थः । क्षेमेण कुशलेन । एतत्तु केनाप्यनुपलम्भात् गोपायितो गुप्तीकृतः आपृच्छ्य संवादं कृत्वा । तत्र नन्दगृहं गच्छामीति तद्भवाननुमन्यतामिति संवादः । आपृच्छिः संवादार्थ इति शाब्दिकाः । अत एव 'आपृच्छस्व प्रियसखममुम्' इति मेघदूतादौ टीकाकृता तथैव विवृतमित्यवधेयम् । 'आवसथं गृहम्' । कौमुद्याश्विनपूर्णिमाव्रतम् । यद्वा कार्तिक्यां चन्द्रमण्डलपूजा कौमुदीव्रतम् । तदुभयं च ग्रीष्मे प्रवृत्तमित्यकालकौमुदीत्युक्तम् । यद्वा जननय- नानन्दकत्वेन कौमुदीव कौमुदीति रूपकम् । कौमुदी चन्द्रज्योत्स्ना यथाकालसं- भवा संध्याकालीना वर्षर्तुभवा जनानन्दाय तथेयमपीत्यर्थः । अः केशवस्तस्य कालो वर्षाकालः संध्याकालश्च । 'प्रदोषो रजनीमुखम्' इत्यमरः । व्यवसितं मदय- न्तिकाविवाहरूपम् । अन्यकार्यव्यावृत्ते जने तदप्रत्यूहं निर्वहेदिति भावः । त्वरमा- णेति विलम्बासहकामावेश इत्यर्थः । तिरस्काराद्वैलक्ष्येण स्खलन्नक्षरैः सह खरो यस्य सः । रोषेण निर्भरं व्याप्तम् । खुल्लङ्गितमिति पाठे खुल्लङ्गितं मौनम् । 'खुल्लङ्गितमाहुर्मुखसंकोचं च काव्यविदः' इत्यभिधानात् । कौमारबन्धकी वेश्या माधवानुरक्तत्वात् । तदत्र नन्दनस्य विवाहदिन एव बलादभिद्रवणेनाधार्मिकत्वं कामशास्त्राविज्ञत्वं च दर्शितम् । यदाह—'सुकुमाराः पुरुषाणामाराध्या योषितः सदा । अनिच्छया प्रवृत्तश्चेच्छृङ्गारं नाशयेद्रसम्' । बन्धकीति परुषवाक्येन दुरा- चारत्वमप्यस्य । यदाह—'ताडनं बन्धनं वा यो न विमृश्य समाचरेत् । ब्रूते परुषवाक्यं च दुराचारः स उच्यते ॥' प्रसङ्गेन संविधानकेन । एतेन सूच- नात्प्रवेशः । शय्यागत इति । सुप्तस्य प्रवेशो भरतनिषिद्ध इति शय्यागत इत्युक्तम् । मकरन्दः । भगवतीनीतेरव्यभिचारित्वेऽप्याश्रयभेदात्तदाशङ्क्याह— अपीति संभावनायाम् । अव्यभिचारित्वमेवाह—लवङ्गिकावाक्ये । कः संदेहो- ऽत्र महानुभावस्य । मदयन्तिकापरिणयोऽवश्यंभावीति भावः । अत्र किं बहुना भणितेनेत्यर्थः । मञ्जीरो नूपुरम् । व्यपदेशेन मालतीप्रबोधच्छलेन । उत्तरीयति उपरিবাসःपिहिताङ्ग इत्यर्थः । इह नर्मगर्भा कैशिकीवृत्तिः । यदाह—'कार्यका- रणतो यत्र नायको गोपयेत्तनुम् । नर्मगर्भः स कथितो नाट्यवेदिभिरुत्तमः ॥' मदयन्तिका । अत्रात्याहितमतिक्रमः । निर्भर्त्सयाम इति । 'त्रिरात्रं नायकं ज्ञात्वा वाचा हीनं तु कन्यका । पश्यन्ती सम्भवच्छन्नं निर्विद्येत ततः परम् ॥' इति भरतानुरोधेन कन्याविस्रम्भपरे मे भ्रातरि व्यर्थमियं रुष्टेति निर्भर्त्सना- मस्या इति भावः । बुद्धरक्षितावाक्ये । एतद्वासभवनद्वारम् । तत्प्रविशेति शेषः । लवङ्गिका । अत्र कथमसाधुराचारास्थास्यामीति चिन्तया दौर्मनस्या-

८६ जगद्धरकृता । [ अङ्कः ७ पृ० ५० १६३ ४ ॰णन्दणकिदकर० । ॰भववदीअव णसंविहाणेहिं खेमे० । ६ ॰सवडपत्तिपज्जा । ७ ॰कामो कामिणी कामे० । निद्रा । यदाह—'आलस्यदौर्मनस्यक्लेशश्रमचिन्तनस्वभावैभ्यः । रात्रौ जागर- णादपि निद्रा मनुजे दिवापि संभवति ॥' तथा च दुःखहानाय निद्रयापि क्षणं नयत्वित्यभिप्रायः । लवङ्गिका । अत्र विस्रम्भणं विश्वासमुत्पाद्य वशीकरणम् । लडहं मनोहरम् । विदग्धं कलाभिज्ञम् । नववधूविस्रम्भणोपायास्ताम्बूलादिदानम् । यदाह—'बाला ताम्बूलमालाफलरसपुरसाहारसंमानहार्या' इत्यादिकः सुप्रसिद्ध एव । प्रकृते तूपालम्भपरत्वाद्विपरीतार्थकत्वमिति भावः । मदयन्तिका । विप्र- तीपं विपरीतम् । पादपतितनन्दनाननुवर्तनान्मालत्येव

अङ्कः ७ ] मालतीमाधवटीका । ८७ पृ० पं० १६४ २ ॰जामादा । तदो सो खु अधिअवेलक्ख॰ । ३-४ ॰क्खरो सरोसणिब्भरदुकिलदो मदप्पप्फुरन्तणअणो ण मे संपदं तुए कुमारबन्धईए पओ॰ ।

अतिभूमिमतिदूरम् । तत्खल्विति । माधवानुरक्ता मालतीत्यस्यानुशय इत्या- शयः । विजृम्भते प्रकाशते । अपक्षे मालती माधवपरेत्यस्मत्पक्षे । अभिनिवेशो रोषः । निरवशेषमिति क्रियाविशेषणम् । दोष इत्यस्य। दौर्भाग्यं त्यागो वा नित्यशङ्काकुलतया स्यादिति भावः । निष्कम्पेति । सततपरपुरुषालो- कनेन लज्जाहीनतया दारुणत्वम् । अत एवेयं कुलटा न वेति परेषां संदेह इति भावः । लवङ्गिका । अत्रापेहि दूरं गच्छ । मदयन्तिका । अत्र न यूय- मिति त्वदस्फुटवादे वा मेऽवसाद इत्यर्थः । न खलु न जानीमः । अपितु जानीम एव । च तथा त्वमपह्नवं किं करोषीत्यर्थः । कठोरः परिणतो जातपाण्डिमे- त्यर्थः । यद्वा अकठोरा बाला केतकीत्यर्थः । तादृशी सातिपाण्डुरेव भवति । न विभावितं न ज्ञातम् । अपितु सर्वैरेव ज्ञातमित्यर्थः । तत्किमपह्नवं करो- षीति भावः । विभ्रमो विलासः । स च स्त्रियां यथा—'यानस्थानासनादीनां नेत्रवक्रादिकर्मणाम् । उत्पद्यते विशेषो यः स विलास इति स्मृतः ॥' पुरुषे यथा—'मन्दसंचारिणी दृष्टिर्गतिश्च वृषभायिता । स्मितपूर्वस्तथालापो विलासः कथ्यते यथा ॥' किं न त्वया निरूपिता येनापह्नव इत्यर्थः । आवेगो- ऽप्रसिद्धदुःखम् । अङ्गारितं सुतप्तम् । उद्वर्तमानमुत्पतत् । आवेगोऽयमिष्टाना- प्तिजः । यदाह—'आवेगश्च भवेत्पुंसामिष्टानिष्टाप्तिसंभवात्' । लवङ्गिका । किमिदानीमपरम् । त्वया स्मृतमिति शेषः । मदयन्तिका । अत्र चेतना- प्राप्तिरूपमेव प्रियम् । पारितोषिकं यद्बालव्रणितेत्यादिश्लोके दर्शितम् । नियुक्तं दत्तम् । तच्चित्तानुरागं विना नोपपन्नमिति भावः । अर्थान्तरोक्तिप्रसङ्गेन प्रकृ- तापह्नवार्थमाह—आं सखि इति । आमिति पूर्वस्मरणार्थः । विस्मृतमिति । ज्ञात्वापि तत्कथाकथनायायं प्रश्न इति भावः । मदयन्तिका । व्याजेन यम इत्यर्थः । अवलग्नसंनिहितेति पाठेऽवलग्नं कण्ठः । संभावितः ख्यातः । कर्मधारयोऽत्र विकटं विशालम् । मांसलं स्थूलम् । उत्तानमुच्छ्रितम् । जरठं कठिनं जर्जरितं विध्वंसितं यदोण्ड्रपुष्पमुकुटं तदिव हरति । 'कर्तर्युपमाने' इति णिनिः । हरणमिह समीकरणम् । रक्ताक्तदेहतया साम्यम् । क्षिप्ता- भ्रम् । लवङ्गिका । अत्र हुं वितर्के । 'हुं वितर्के विस्मये' इत्यमरः । मद- यन्तिका । अत्राल्हादातिशयात्पुनःपुनः प्रश्नः । प्रियतममधुपानेऽपि न तृप्तातो श्रुत्वैवाहेति भावः । लवङ्गिका । ननुशब्द आशयाविष्कारे । अहमित्यादि । यथा त्वमात्थ तत्तथा । मालती माधवानुरक्तेति स्वीकृतमित्यर्थः । अहं किं नाम वदामीत्यभिनिवेशमात्रम् । अयं पुनः कुलकन्यकाजनः कथामध्ये कथम-