मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

१३६ मालतीमाधवे अघोरघण्टः—आः दुरात्मन्, प्रहर प्रहर । नन्वयं न भवसि । मालती—पंसीद णाह साहसिअ, दारुणो क्खु अअं हदासो । ता परित्ताअसु मं । णिवत्तअदु इमादो अणत्थसंकटादो । कपालकुण्डला—भगवन्, अप्रमत्तो भूत्वा दुरात्मानं व्यापारय । माधवाघोरघण्टौ—(मालतीकपालकुण्डले प्रति ।) अयि भीरु, धैर्यं निधेहि हृदये हत एष पापः किं वा कदाचिदपि केनचिदन्वभावि । सारङ्गसंहतिविधाविभकुम्भकूट- कुट्टाकपाणिकुलिशस्य हरेः प्रमादः ॥ ३२ ॥ १. प्रसीद नाथ साहसिक, दारुणः खल्वयं हताशः । तत्परित्रायस्व माम् । निवर्ततामस्मादनर्थसंकटात् । णाधिगतैः स्वेच्छयैव लब्धैर्ललितैरतिसुकुमारैः शिरीषकुसुमैर्नूनैरपि किं पुनर- न्येन कठिनद्रव्येण । यद्वपुस्ताम्यति सद्य एव म्लायते तत्र वपुषि वधाय शस्त्र- मुपक्षिप्ततः पातयतस्तव शिरस्रकस्मादेव निपाती यमदण्डः कालदण्ड इवैष भुजो वामबाहुः पतत्विति समुद्दीपितक्रोधस्य माधवस्य रौद्ररसोचितो वागारम्भः ॥ ११ ॥ अघोरघण्टः । प्रहर प्रहरेति । पश्यामि तव पौरुषमित्युपहास- गर्भोक्तिः । अयं न भवसीति माधवस्यैव संनिहितत्वेनोपचारात्पुरोवर्तिलधर्मि- प्राधान्येनेदंशब्देनोच्यते । अन्योन्यमन्योन्यवधस्य निष्पन्नप्रायतया निश्चितत्वा- दूतेमानसामीप्येन लडभयत्रापि ॥ मालती । प्रसीद नाथ साहसिक, दारुणः खल्वयं हताशः । तत्परित्रायस्व माम् । निवर्ततामस्मादनर्थसंकटात् । न मम स्त्रीमात्रस्य कृते सकललोकमौलिना त्वया साहसमाचरणीयम् । यतोऽयं दारुणः किं कुर्याद्वा । तन्निवर्तस्वेति भावः ॥ कपालकुण्डला । अप्रमत्तः सावधानः ॥ माधवो मालतीमघोरघण्टश्च कपालकुण्डलामेकेनोभाभ्यां पाठ्येनोभयत्रापि तुल्या- र्थेन श्लोकेन समाश्वासयन्तौ युगपदेवाहतुः—माधवाघोरघण्टौ । अयि भीरु, इति संबोधनमिदमुभयोरुभे प्रति । धैर्यमिति । हे भीरु स्त्रीस्वभावसुल- भसाध्वसे, हृदये धैर्यं निधेहि, मा कातर्यं गमः । हत एष पाप इत्युभाभ्यामु- भयोर्निर्देशः । हत एव । कथमत्रापि मम प्रमादमाशङ्कसे । पश्य कदाचित्केन- चिद्वा सारङ्गसंहतिविधौ हरिणसंहरणकृत्य इभकुम्भानां कूटस्य सङ्घस्य कुट्टाकः कुट्टनशीलः । 'जल्पभिक्षुकुट्टलुण्ठवृङः षाकन्' इति ताच्छील्ये षाकन्प्रत्ययः । पाणिकुलिशस्य पाणिरैव कुलिशं कुलिशमिव पाणिर्यस्य तादृशस्य हरेः प्रमादः किमन्वभावि । न केनचिदनुभूतमित्यर्थः । अत्र क्षुद्रविपक्षपथे मम प्रमादो न संभवतीति तदसंभवलक्षणे वाक्यार्थे हरिणपतेर्हरेः प्रमादासम्भवलक्षणो वाक्या- र्थोऽध्यारोप्यमाणः सारङ्गवधे सिंहस्य प्रमादसंभवेन ममाप्येतद्वधे प्रमादसंभाव- नेत्युपमानोपमेयभावं परिकल्पयतीति 'असंभवद्धर्मसंबन्ध उपमा परिकल्पिता'

(नेपथ्ये कलकलः । सर्व आकर्णयन्ति ।) भो भो मालत्यन्वेषिणः, इयममात्यभूरिवसुमाश्वासयन्त्यप्रति- हतप्रज्ञाचक्षुर्भगवती कामन्दकी समादिशति, पर्यवष्टभ्यतामेतत्क- रालायतनम् । नाघोरघण्टादन्यस्सात्कर्मैतद्दारुणाद्भूत । न करालोपहाराच्च फलमन्यद्विभाव्यते ॥ ३३ ॥ कपालकुण्डला—भगवन्, पर्यवष्टब्धाः स्मः । अघोरघण्टः—संप्रति विशेषतः पौरुषस्यावसरः । मालती—१हा ताद, हा भअवदि । माधवः—भवतु बान्धवसंस्थामेनां विधाय तत्समक्षमेनं व्या- पादयामि । (मालतीमन्यतः प्रेषयन्परिक्रामति ।) (माधवाघोरघण्टावन्योन्यमुद्दिश्य ।) आः, रे रे पाप, कठोरास्थिग्रन्थिव्यतिकरघणात्कारमुखरः [L1

१३८ मालतीमाधवे निरातङ्कः पङ्केष्विव पिशितखण्डेषु निपत- न्नसिर्गात्रंगात्रं सपदि लवशस्ते विकिरतु ॥ ३४ ॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधवे पञ्चमोऽङ्कः । जाते— रे रे इति । कठोरेति । कठोराः कठिना येऽस्थिग्रन्थयः कीकसकूटानि तैः सह व्यतिरेकेण तदभिघातेन जनितो यो घणात्कारोऽनुकरणशब्दस्तेन मुखरः तथा खराणां स्नायूनां छेदेन क्षणमात्रं जनितो वेगस्य व्युपरमो विश्रा- न्तिर्यस्य सः । तथा पिशितखण्डेष्वस्थिस्नायुरहितेषु मांसखण्डेषु पङ्केष्विव निरा- तङ्को निष्प्रतिरोधो निपतन्नेवंविधोऽसिः सपदि ते गात्रं गात्रं प्रत्यङ्गं लवशः खण्डशः कृत्वा विकिरतु दिक्षु विक्षिपतु । बीभत्सोपस्कृतो रौद्ररसो व्यज्यते ॥ ३४ ॥ प्रत्यक्षयुद्धवर्णनस्य निषिद्धत्वान्नोक्तम् । तत्फलमग्रे सूचयिष्यते । यदुक्तम्— 'दूराध्वानं वधं युद्धं राज्यदेशादिविप्लवम् । संरोधं भोजनं स्नानं सुरतं चानुलेपनम् ॥ अम्बरग्रहणादीनि प्रत्यक्षाणि न निर्दिशेत् ॥' इति ॥ ३४ ॥ युद्धार्थं निष्क्रान्ताः ॥ यथामति मयाख्यातो भवभूतेरिहाशयः । तत्सर्वार्थपरिज्ञाने समर्थास्तु सचेतसः ॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुलतिलकपर्वतनाथयायजूकनन्दनत्रि- पुरारिसूरिविरचितायां मालतीमाधवभावदीपिकायां पञ्चमाङ्कविवरणम् ॥

Here is the line-by-line transcription of the page into Devanagari Markdown:

षष्ठोऽङ्कः । (ततः प्रविशति कपालकुण्डला ।) कपालकुण्डला—आः पाप दुरात्मन्, मालतीनिमित्तं विनि- पातितास्मद्गुरो माधवहतक, अहं त्वया तस्मिन्नवसरे निर्दयं निघ्न- त्यपि स्त्रीत्यवज्ञाता । (सक्रोधम्।) तदवश्यमनुभविष्यसि कपालकु- ण्डलाकोपस्य फलम् । शान्तिः कुतस्तस्य भुजङ्गशत्रो- र्यस्मिन्निबद्धानुशया सदैव । जागर्ति दंशाय निशातदंष्ट्रा- कोटिर्विषोद्गारगुरुर्भुजङ्गी ॥ १ ॥ (नेपथ्ये ।) भो राजानश्चरमवयसामाज्ञया संचरध्वं कर्तव्येषु श्रवणसुभगं भूमिदेवाः पठन्तु । अनाहार्यगुणोदारमनागन्तुकभूषणम् । अयत्नसिद्धसारस्यामाध्रये सहजां गिरम् ॥ [L

१४० मालतीमाधवे चित्रं नानावचननिवहैश्चेष्टतां मङ्गलेभ्यः प्रत्यासन्नस्त्वरयतितरां जन्ययात्राप्रवेशः ॥ २ ॥ यावच्च संबन्धिनो न परापतन्ति तावद्द्रुतसया मालत्या नगरदेव- तागृहविभ्रममङ्गलाय गम्यतामित्यादिशति भगवती कामन्दकी । अन्यच्च गृहीतविशेषमण्डनः प्रतीक्ष्यतामानुयात्रिको जन इति । कपालकुण्डला—भवतु । इतो मालतीविवाहपरिकर्मसत्वरप्र- तिहारजनसहस्रसंकुलात्प्रदेशादपक्रम्य माधवापकारं प्रत्यभिनिविष्टा भवामि । (इति निष्क्रान्ता ।) इति शुद्धविष्कम्भः । कलहंसः—(प्रविश्य ।) आणत्तोम्हि णअरदेवदागब्भगहरवट्टिणा मअरन्दसणाहेण माहवेण जाणीहि दाव इदोमुहं प्पउत्ता मालदी ण वेत्ति । ता जाव णं आणन्दिस्सं । १. आज्ञप्तोऽस्मि नगरदेवतागर्भगृहवर्तिना मकरन्दसनाथेन माधवेन जानीहि तावदितोमुखं प्रवृत्ता मालती न वेति । तथावदेनमानन्दयिष्यामि । ध्वम् । विप्राश्च श्रुतेः श्रवणस्य सुभगं यथा स्यात्तथा पठन्तु । आशीर्वादमन्त्रा- निति शेषः । नानावचननिवहैः संस्कृतप्राकृतादिनानाभाषाविशेषैः सहितं चित्र- माश्चर्यकारि गीतवाद्यनृत्तादिकं मङ्गलेभ्यो मङ्गलार्थम् । तादर्थ्ये चतुर्थी । चेष्टतां व्याप्रीयताम् । ततो जन्यानां वरसंबन्धिनां जनानाम् । 'जन्याः स्निग्धा वरस्य ये' इत्यमरः । यात्राया वरगृहद्वधूगृहगमनक्रियायाः प्रवेशः प्राप्तिस्त्वरयति । त्वरां जनयतीत्यर्थः ॥ २ ॥ न परापतन्ति न समागच्छन्ति । गृहीतं सविशे- षमण्डनं येन । सम्यगलंकृत इत्यर्थः । आनुयात्रिको मालत्या अनुचरो जनः प्रतीक्ष्यतां परिपाल्यताम् । शीघ्रमाहूयतामित्यर्थः । यद्वानुयात्रिको वरानुगामी तत्सुहृज्जनः । गृहीतं सविशेषमण्डनमाभरणवस्त्रादिकं यस्मात्स तादृशः प्रतीक्ष्य- तामभ्युद्गमनादिना संभाव्यतामिति ॥ कपालकुण्डला—भवत्वित्यादि । तेन नेदानीं मालत्यपहरणं शक्यमिति भावः । आकुलाज्जनसंमर्दान्माधवस्याप- कारो मालत्यपहरणरूपस्तं प्रत्यभिनिविष्टा दृढतरप्रयत्ना भवामि । इति निष्क्रा- न्ता । इति शुद्धविष्कम्भः ॥ कलहंसः । आज्ञप्तोऽस्मि नगरदेवताया गर्भ- गृहवर्तिना मकरन्दसनाथेन माधवेन जानीहि तावदितोमुखं प्रवृत्ता मालती न वेति । तथावदेनमानन्दयिष्यामि । इतोमुखं प्रवृत्ता मालतीति प्रियनिवेदने- नेति शेषः । अनेन वाक्येन माधवमकरन्दयोः कृत्रिमपरिणयार्थं छद्मना नगर- देवतागर्भगृहे पूर्वमेव प्रविश्य निलीयावस्थानसूचनादभूताहरणं नाम गर्भ-

षष्ठोऽङ्कः । २४१ (ततः प्रविशतो माधवमकरन्दौ ।) माधवः— मालत्याः प्रथमावलोकनदिनादारभ्य विस्तारिणो भूयः स्नेहविचेष्टितैर्मृगदृशो नीतस्य कोटिं पराम् । अद्यान्तः खलु सर्वथास्य मदनायासप्रबन्धस्य मे कल्याणं विदधातु वा भगवतीनीतिर्विपर्य्येतु वा ॥ ३ ॥ मकरन्दः—कथं भगवत्याः सा मेधाशक्तिर्विपर्य्येष्यति । कलहंसः—(उपसृत्य ।) १णाह, दिट्ठिआ वड्ढसि । पउत्ता खु इदोमुहं मालदी । माधवः—अपि सत्यम् । मकरन्दः—किमश्रद्दधानः पृच्छसि । न केवलं प्रवृत्ता प्रत्या- सन्ना च वर्तते । तथा हि । अस्माकमेकपद् एव मरुद्विकीर्ण- जीमूतजालरसितानुकृतिर्निनादः । १. नाथ, दिष्ट्या वर्धसे । प्रवृत्ता खल्वितोमुखं मालती । संध्यङ्गमुक्तम् । यथा—'अभूताहरणं तस्याद्वाक्यं यत्कपटाश्रयम्' इति । इद- मेव तयोः प्रवेशकं च ॥ माधवः—मालत्या इति । मदनायासप्रबन्धस्य सरव्यथानुबन्धस्य सर्वथाद्य खल्वितो मालतीलाभान्यतरकोटिपरिच्छेदेन पर्यव- सानं भविष्यतीत्येष तत्त्वार्थकीर्तनान्मार्गो नाम गर्भसंधेरङ्गमुक्तम् । यथा— 'तत्त्वार्थकीर्तनं मार्गः' इति । कथमत्रान्यतरकोटिपरिच्छेद इत्यपेक्षायां भग- वतीप्रयुक्तोपायसिद्ध्यासद्धिभ्यामित्याह—भगवत्याः कामन्दक्या नीतिः कृत्रिम- विवाहरूप उपाये कल्याणं मालतीपाणिग्रहणरूपं वा विदधातु । तथा सति तत्प्राप्त्यैव मदनायासस्यान्तो भविष्यति । अथवा मद्भाग्यवैकल्याद्विपर्यंतु विप- रीता भवतु । तथापि प्रयुक्तोपायभङ्गादुपायन्तराभावाच्च तदलाभनिश्चये ध्रुवं मम विपत्तिरित्याश्रयान्तराभावादेव मदनायासस्यान्तो भविष्यतीत्यर्थः । कीदृ- शस्य मदनायासस्येत्यपेक्षायां तावदाह—मालत्याः प्रथमदर्शनक्षणादारभ्य विस्तारिणः प्रवर्धमानस्य । तथा मृगदृशस्तस्याः स्नेहसूचकैर्विचेष्टितैः साभिप्राया- वलोकनादिभिः परां निरतिशयां कोटिं प्रकृष्टतां नीतस्येति योज्यम् । एषा प्राप्त्याशा नाम तृतीया कार्यावस्था । यथा—'उपायापायचिन्ताभ्यां प्राप्त्याशा प्राप्तिसंभवः' इति ॥ ३ ॥ मकरन्दः । विपर्येष्यति विपरीता भविष्यति ॥ कलहंसः । नाथ, दिष्ट्या वर्धसे । प्रवृत्ता खल्वितोमुखं मालती । माधवः । अपि सत्यं किं सत्यमितोमुखं प्रवृत्तेत्यसंभावयतः प्रश्नः ॥ मकरन्दः। अश्रद्दधानो विश्वासरहितः । अस्माकमिति । महता प्रबलपवनेन विकीर्णं विशकलीतं

१४२ मालतीमाधवे गम्भीरमङ्गलमृदङ्गसहस्रजन्मा शब्दान्तरश्रवणशक्तिमपाकरोति ॥ ४ ॥ तदेहि । जालमार्गेण पश्यामः । (तथा कुर्वन्ति ।) कलहंसः—णाह, पेक्ख । इमे दाव उप्पडिअराअहंसविब्भ- माभिरामचामरसमीरणुव्वेलिअकदलिआवलीतरङ्गिदुत्ताणगणअङ्गणस- रोणिरन्तरुद्दण्डपुण्डरीअविब्भमं वहन्दो मङ्गलधवलातपत्तणिवहा दीसन्ति । इमाओ सविलासकवलिअतम्बूलाहिपूरिअकवोलमण्डला- भोअवइअरक्खलिअमहुरमङ्गलगिअबद्धकोलाहलेहिं विविहरणा- लंकारकिरणावलीविडम्बिअमहेन्दचापविच्छेदविच्छुरिअणहत्थलेहिं वारसुन्दरीकदम्बएहिं अज्झासिआओ कणन्तकणअंकिंकिणीरणिअ- झणझणकारिणीओ करिणीओ । १. नाथ, पश्य । इमे तावदुत्पतितराजहंसविभ्रमाभिरामचामरसमीरणो- द्वेलकदलिकावलीतरङ्गितोत्तानगगनाङ्गणसरोनिरन्तरोद्दण्डपुण्डरीकविभ्रमं व- हन्तो मङ्गलधवलातपत्रनिवहा दृश्यन्ते । इमाः सविलासकवलितताम्बूलाभिपू- रितकपोलमण्डलाभोगव्यतिकरस्खलितमधुरमङ्गलोद्गीतबद्धकोलाहलैर्विविधरत्ना- लंकारकिरणावलिविडम्बितमहेन्द्रचापविच्छेदविच्छुरितनभःस्थलैर्वारसुन्दरीक- दम्बकैरध्यासिताः क्वणत्कनककिंकिणीरणितझणझणत्कारिण्यः करिण्यः । यज्जीमूतजालं तद्वत्सितानुकारी गम्भीरो यो मङ्गलार्थ मृदङ्गसहस्रजन्मा निनादः सोऽस्माकमेकपद् एव स्वव्यतिरिक्तशब्दश्रवणसामर्थ्यं निरस्यति । मत् समीपमाग- च्छेत्यर्थः ॥ ४ ॥ कलहंसः । नाथ, पश्य । इमे तावन्मङ्गलधवलातपत्रनिवहा दृश्यन्त इत्यन्वयः । कीदृशाः । उत्पतितानां राजहंसानां विभ्रमेणेव विभ्रमेणाभि- रामाणां चामराणां समीरणेनोद्वेलोर्ध्वं चरन्ती या कदलिकावली पताकापंक्तिस्तया तरङ्गितं संजाततरङ्गं यदुत्तानं गगनाङ्गणं नभोभाग एव सरस्तत्र निरन्तराणां सान्द्राणामुद्दण्डपुण्डरीकाणां यो विभ्रमस्तं वहन्तो बिभ्राणाः । अत्र गगनाङ्गण- स्योत्तानत्वं गाम्भीर्यद्योतनार्थम् । गम्भीरे सरसि पुण्डरीकाणामुद्दण्डकाण्डा भवन्ति नान्यत्र । सविलासेति । सविलासं कवलितेन ताम्बूलेनाभिपूरितस्य कपोल- मण्डलस्याभोगेन विस्तारेण यो व्यतिकरः संपर्को गीताक्षराणां तेन स्खलितं यन्मधुरं मङ्गलार्थमुद्गीतं गौरीकल्याणादि गानं तेन बद्धः कोलाहलो येन तैः । विविधानां रत्नालंकाराणां किरणावलीभिर्विडम्बिता अनुकृता ये महेन्द्रचापविच्छे- दास्तैर्विच्छुरितं व्याप्तं नभःस्थलं गगनस्थलं येषां तैर्वारसुन्दरीकदम्बकैरध्यासिताः

षष्ठोऽङ्कः । १४३ (माधवमकरन्दौ सकौतुकं पश्यतः ।) मकरन्दः—स्पृहणीयाः खल्वमात्यभूरिवसोर्विभूतयः । तथा हि प्रेङ्खद्भूरिमयूरमेचकचयैरुन्मेषिचाषच्छद- च्छायासंवलितैर्विवर्तिभिरिव प्रान्तेषु पर्यावृताः । व्यक्ताखण्डलकार्मुका इव भवन्त्युच्चैर्विचित्रांशुक- प्रस्तारस्थगिता इवोन्मुखमणिज्योतिर्वितानैर्दिशः ॥ ५ ॥ कलहंसः—कहं ससंभमअणेअपडिहारमण्डलाबज्जिओज्जलकण- अकलधौअपङ्कलित्तचित्तवेत्तलदापरिक्खित्तरेहारइअमण्डलो दूरसंठिदो परिअणो । एसा अ बहुलसिन्दूरणिअरसंझाराओपरत्तमुहमहुरघो- लन्तणक्खत्तमालाभरणधारिणी करेणुरअणिं अलंकरन्ती इदो एव १. कथं ससंभ्रमानेकप्रति

१४४ मालतीमाधवे कोऊहलुप्फुल्लमुहसमत्थलोअदिस्सन्तमणहरप्पण्डुरपरिक्खामदेहसो- हाविभाविआणङ्गवेअणा पुढमचन्दलेहाविब्भमं वहन्दी किंचिअन्तरं पसरिदा मालदी । मकरन्दः—वयस्य, पश्य । इयमवयवैः पाण्डुक्षामैरलंकृतमण्डना कलितकुसुमा बालेवान्तर्लता परिशोषिणी । वहति च वरारोहा रम्यां विवाहमहोत्सव- श्रियमुदयिनीमुद्भूतां च व्यनक्ति मनोरुजम् ॥ ६ ॥ कथं निषादिता गजवधूः । माधवः—(सानन्दम् ।) कथमवतीर्य भगवती लवङ्गिकाभ्यां प्रवृत्तैव । (ततः प्रविशति कामन्दकी मालती लवङ्गिका च ।) कामन्दकी—(सहर्षमपवार्य ।) पाण्डुरपरिक्षामदेहशोभाविभावितानङ्गवेदना प्रथमचन्द्रलेखाविभ्रमं वहन्ती किंचिदन्तरं प्रसृता मालती । अत एव विशेषणद्वयस्य सामर्थ्यात्प्रथमचन्द्रलेखायाः प्रतिपच्चन्द्रकलाया विभ्रमं वहन्ती किंचिदन्तरं परिजनमण्डलादपसृत्यान्यदेशं प्रसृता मालती । कथमन्य- विभ्रममन्या वहेदित्यसंभवधर्मयोगात्संध्यारागोपरक्ततारावलीविभूषितरज

विधाता भद्रं नो वितरतु मनोज्ञाय विधये विधेयासुर्देवाः परमरमणीयां परिणतिम् । कृतार्था भूयासं प्रियसृहृदपत्योपनयतः प्रयत्नः कृत्स्नोऽयं फलतु शिवतातिश्च भवतु ॥ ७ ॥ मालती—(स्वगतम् ।) केण उण उवाएण संपदं मरणणिव्वा- णस्स अन्तरं संभावयिस्सं । मरणं वि मे मन्दभाअहेआए अहमिदं अदिदुलहं होइ । १. केन पुनरुपायेन सांप्रतं मरणनिर्वाणस्यान्तरं संभावयिष्यामि । मरण- मपि मे मन्दभागधेयाया अभिमतमतिदुर्लभं भवति । तया परिजनत्वात् । ‘परिजनकथानुबन्धः प्रवेशको नाम विज्ञेयः’ इत्युक्तलक्षण- प्रवेशकोऽयं ग्रन्थभाग इति कश्चिद्व्याचष्टे । स वक्तव्यः । कथं प्रत्यक्षाभिनयरू- पाङ्कमध्ये केवलाभिनयसूचनैकपात्रसूच्यार्थसूचकस्य प्रवेशकस्य निवेशः । कथं

१४६ मालतीमाधवे लवङ्गिका—अदिकीललिआ क्खु पिअसही एदिणा अणु- कलविप्पलम्मेण । (प्रविश्य भूषणपटलकहत्था ।) प्रतिहारी—भेअवदीं अमच्चो भणादि । एदिणा णरेन्दाणुप्पे- सिदविवाहणेवच्छेण देवदाए पुरदो अलंकरिदव्वा मालदि त्ति । कामन्दकी—युक्तमाङ्गलिकं हि तत्स्थानम् । इतो दर्शय । प्रतिहारी—ऐदं दाव धवलपट्टंसुअजुअलं । एदं अ उत्तरी- अवण्णंसुअं । इमे अ सब्बङ्गिआ आहरणसंजोआ । इमे अ मोत्ति- आहारा । एदं चन्दणं । एसो सिदकुसुमापीडो त्ति । कामन्दकी—(अपवार्य ।) रमणीयं वत्स मकरन्दमवलोकयि- ष्यति जनः । (प्रकाशम् । गृहीत्वा ।) भवतु । एवमुच्यताममात्यः । (प्रतिहारी निष्क्रान्ता ।) १. अतिक्रेशिता खलु प्रियसख्येतेनानुकूलविप्रलम्भेन । २. भगवतीममात्यो भणति । एतेन नरेन्द्रानुप्रेषितविवाहनेपथ्येन देव- तायाः पुरतोऽलंकर्त्तव्या मालतीति । ३. एतत्तावद्धवलपट्टांशुकयुगलम् । एतच्चोत्तरीयवर्णांशुकम् । इमे च सर्वाङ्गिका आभरणसंयोगाः । इमे च मौक्तिकहाराः । एतच्चन्दनम् । एष सितकुसुमापीड इति । शिवंकरश्च भवतु । शिवशब्दात् 'शिवशमरिष्टस्य करे' इति तातिल्प्रत्ययः । 'क्षेमंकरोऽरिष्टतातिः शिवतातिः शिवंकरः' इत्यमरः ॥ ७ ॥ अथ मालती मुहू- र्तानन्तरं मन्दनपाणिग्रहणं वज्रनिपातसममुत्प्रेक्षमाणा दुर्विषहत्तत्पाणिग्रहणल- क्षणदुःखात्यन्तोच्छेदकत्वेन मरणमेव शरणं निःश्रेयसं मन्यमाना तमुपायमपि दुर्लभं मत्वा वितर्कयति—केन पुनः सांप्रतमुपायेन मरणनिर्वाणस्यान्तरमवसरं संभावयिष्यामि । एतद्वितर्कप्रतिपादनाद्रूपं नामाङ्गम् । यथा—'वितर्को रूप- मुच्यते' इति । मरणमपि मन्दभाग्यतया मेऽभिमतमतिदुर्लभं भवति ॥ लवङ्गिका । अतिक्रेशिता खलु प्रियसख्येतेनानुकूलस्य प्रियस्य विप्रलम्भेन ॥ प्रविश्य । आहेति शेषः । पटलकमाभरणधारणपात्रम् । प्रतिहारी । अमात्यो भगवतीं भणति । एतेन नरेन्द्रानुप्रेक्षितविवाहनेपथ्येन देवतायाः पुरतोऽलंक- र्त्तव्या मालतीति ॥ कामन्दकी । माङ्गलिकं मङ्गलप्रयोजनमिति ठक् ॥ प्रति- हारी । एतत्तावद्धवलपट्टांशुकयुगलम् । एतच्चोत्तरीयवर्णांशुकम् । इमे च सर्वा- ङ्गिका आभरणसंयोगा आभरणान्येव संयोज्यन्ते स्थाप्यन्ते येष्ववयवेष्विति संयोगाः । कर्मणि घञ् । सर्वाङ्गिकाः सर्वाङ्गस्थाप्याः । इमे च मौक्तिकहाराः । एतच्चन्दनम् । एष सितकुसुमशेखर इति ॥ कामन्दकी । रमणीयमिति । भ-

कामन्दकी—लवङ्गिके, प्रविश त्वमभ्यन्तरं वत्सया मालत्या सह। लवङ्गिका—१भअवदी उण। कामन्दकी—अहमपि विविक्ते तावदलंकरणज्ञानां प्राशस्त्यं शास्त्रतः परीक्ष्ये। (इति निष्क्रान्ता।) मालती—(आत्मगतम्।) २लवङ्गिकामेत्तपरिवारा दाव संउत्ता। (प्रकाशम्।) इदं देवदामन्दिरदुवारं। ता पविसदु पिअसही। (प्रविशतः।) मकरन्दः—इतः स्तम्भान्तरितौ पश्यावः। (तथा कुरुतः।) लवङ्गिका—३सहि, अअं अङ्गराओ। इमाओ कुसुममालाओ। मालती—४तदो किं। लवङ्गिका—५सहि, इमस्सिं पाणिग्गहणमङ्गलारम्भे कल्लाणसं- वत्तिणिमित्तं देवदां पूजेहि त्ति अम्बाए अणुप्पेसिदासि। मालती—(स्वगतम्।) ६कुदो दाणिं दारुणसमारम्भदेव्वदुव्वि-

१. भगवती पुनः। २. लवङ्गिकामात्रपरिवारा तावत्संवृत्ता। इदं देवतामन्दिरद्वारम्। तत्प्र- विशतु प्रियसखी। ३. सखि, अयमङ्गरागः। इमाः कुसुममालाः। ४. ततः किम्। ५. सखि, अस्मिन्पाणिग्रहणमङ्गलारम्भे कल्याणसंपत्तिनिमित्तं देवतां पूजयेत्यम्बयानुप्रेषितासि। ६. कस्मादिदानीं दारुणसमारम्भदैवदुर्विलासपरिणामदुःखनिर्द्‌लितमा- नसां पुनरपि मर्मच्छेददुःसहां मन्दभागिनीमुपतापयसि।

नेन प्रसाधनेन प्रसाधितं मालतीरूपधारिणं रमणीयं मकरन्दं जनो विप्रलब्धो मालतीबुद्ध्या क्षणान्तरमवेक्ष्यतीत्यर्थः। लवङ्गिका। भगवती पुनः। क्व यास्य- तीति शेषः॥ मालती। लवङ्गिकामात्रपरिवारा तावत्संवृत्ता। तदिदानीं यथाकथं- चिदेनां लवङ्गिकामुपनीय शक्यं प्राणांस्त्यक्तुमिति भावः। इदं देवतामन्दिरद्वारम्। तत्प्रविशतु प्रियसखी॥ स्तम्भान्तरितौ स्तम्भापवारितौ॥ लवङ्गिका। सखि, अयमङ्गरागः इमाः कुसुममालाः॥ मालती। ततः किम्। मर्तुकामाया मम किमेभि- रित्याशयः॥ लवङ्गिका। सखि, अस्मिन्पाणिग्रहणमङ्गलस्यारम्भ उपक्रमसमये कल्याणस्य विवाहमङ्गलस्य संपत्तिरविघ्नेन निष्पत्तिस्तन्निमित्तं तदर्थं देवतां पूजये- त्यम्बयानुप्रेषितासि। तदेतैर्देवतामर्चयेति शेषः॥ मालती। कस्मादिदानीं दा- १४ माल०

" In the image: "प्रस्तुतमरणोत्कर्षद्योतकत्लादुदाहरणं" or "प्रस्तुतमरणोत्कर्षद्योतकत्वात्"? Wait, look at line 28: "प्रस्तुतमरणोत्कर्षद्योतकत्लादुदाहरणं" -> wait, does it say 'त्लादुदाहरणं' or 'त्वाद्'? Wait, it has 'त्लाद्' or 'त्वाद्'? 'त्वाद्' (त + व = त्व). In old typography, 'त्व' sometimes looks like 'त्ल', but here it is 'त्वाद्' or 'त्लाद्'? It is 'त्वाद्' (tvād) with ā-matra: "प्रस्तुतमरणोत्कर्षद्योतकत्वाद् उदाहरणं" -> "प्रस्तुतमरणोत्कर्षद्योतकत्वात्" or "द्योतकत्वादुदाहरणं"? In line 28: "प्रस्तुत मरणोत्कर्षद्योतकत्लादुदाहरणं" -> look closely: "प्रस्तुतमरणोत्कर्षद्योतकत्वाद् उदाहरणं" -> it is written together: "प्रस्तुतमरणोत्कर्षद्योतकत्वादुदाहरणं" (or "प्रस्तुत मरणोत्कर्ष..."). Wait, look between 'प्रस्तुत' and 'मरण': there is no space, it is "प्रस्तुतमरणोत्कर्षद्योतकत्वादुदाहरणं". Wait, is that 'त्ला

षष्ठोऽङ्कः । १४९ माधवः—वयस्य मकरन्द, म्लानस्य जीवकुसुमस्य विकासनानि संतर्पणानि सकलेन्द्रियमोहनानि । आनन्दनानि हृदयैकरसायनानि दिष्ट्या मयाप्यधिगतानि वचोऽमृतानि ॥ ८ ॥ मालती—जह तस्स जीविवप्पदाइणो अवसिदां मं सुणिअ संदप्पमाणस्स तहाविहं सरिररअणं ण परिहीअदि, जह अ लोअ- न्दरगअं वि मं उद्दिसिअ सो जणो सुमरणकहामेत्तपरिसंसं काल- न्दरेण वि लोअजत्तं ण सिढिलेदि तह करेसु । एवं दे पिअ- सही मालदी सकामा होइ । १- यथा तस्य जीवितप्रदायिनोऽवसितां मां श्रुत्वा संतप्यमानस्य तथाविधं शरीररत्नं न परिहीयते, तथा च लोकान्तरगतामपि मामुद्दिश्य स जनः स्मर- णकथामात्रपरिशेषां

१५० मालतीमाधवे मकरन्दः—हन्त, अतिकरुणं प्रस्तुतम् । माधवः— नैराश्यकातरधियो हरिणेक्षणायाः श्रुत्वा निकामकरुणं च मनोहरं च । वात्सल्यमोहपरिदेवितमुद्वहामि चिन्ताविषादविपदं च महोत्सवं च ॥ ९ ॥ लवङ्गिका—अइ, पडिहदं दे अमङ्गलं । इदो वि अवरं ण सुणिस्सं । १. अयि, प्रतिहतं तेऽमङ्गलम् । इतोऽप्यपरं न श्रोष्यामि । रागोत्कर्षाच्छ्मशानप्रदेशवृत्तान्तावगमाच्च मध्यवसितायामसो स्वजीवितनिरपेक्ष- स्त्यजेदपि शरीरम् । यथा तु जीवति तथा कुर्विति । त्वत्प्रयत्नवशात्कथंचिदपरित्य- क्तजीवितोऽसौ कालक्रमेण यथा मां न विस्मरति तदपि त्वयैव कर्तव्यमिति भावः । एवं ते प्रियसखी मालती सकामा भवति ॥ मकरन्दः । हन्तेति प्रेमातिशय मरणो- योगप्रतीतेर्हर्षविषादद्योतकः ॥ माधवः—नैराश्येति । नैराश्येन मत्पाणिग्रहण- प्रत्याशाभावे तद्धेतुकस्वजीवितप्रत्याशाभावेन कातरा चकिता धीर्यस्यास्तस्या हरि- णेक्षणाया निकामं भृशं करुणं मरणयोगसूचनाच्छोकातिशयजनकम् । अथ स्ववि- षयानुरागप्रकर्षप्रतीतेर्मनोहरं च वात्सल्येन रतिभावेन । यद्यपि वात्सल्यशब्दो- ऽपत्यविषयां रतिमाचष्टे, तथाप्यत्र लक्षणया रतिसामान्यमात्रमाह, न तु वात्सल्यं नाम दशमं रसान्तरम् । प्रसिद्धांलकारप्रस्थानेष्वव्युत्पादनात् । प्रत्युत निषेधादेव गुरुनृपपुत्रादिविषयाया रतेर्भावत्वमेव हि व्यवस्थापितम् । 'रतिर्देवादि विषया व्य- भिचारी तथा जिता'। तस्मात् 'तमङ्कमारोप्य शरीरयोगजैः' इत्यादौ पुत्रगोचराया रतेः परिपोषादसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यभेदो भावध्वनिरेव रसान्तरम् । न च भरतेनात्र पृथक्स्थायी प्रदर्शितः । नापि रतिरेवास्य स्थायी । तस्याः शृङ्गारस्थायित्वात् , अस्य रसान्तरत्वाभावप्रसङ्गाच्च । नापि शृङ्गारभेद एवायम् । तद्भेदेषु संभोगादिष्व- परिगणनात् । मात्रादीनां पुत्रादौ शृङ्गारस्यात्यन्तानौचित्याच्च । अस्तु वात्सल्यं रसान्तरम् । तथापि प्रकृते तन्न संभवति । तस्यापत्यमात्रालम्बनत्वात् । नहि मा- लत्या माधवे वात्सल्यं युक्तमित्यर्थः । अलं कुत्सितेन विचारणेन । तस्मादत्र रति- सामान्यं लक्ष्यते । तेन मोहेन 'मोहश्चित्तस्य शून्यता' इत्युक्तेन व्यभिचारिणा च यत्परिदेवितं विलापवचनं तन्न तद्भूतचिन्तया मदलाभादियं प्राणानपि त्यक्तुमुद्यता । अनया किमिदानीं कर्तव्यमित्येवंरूपया यो विषादो विषण्णत्वमेव विपत् । तां च महोत्सवं च । अहो मे सौभाग्यं यदेतादृशस्य श्रीरत्नस्य मय्येवंविधानुरागबन्धस्त- देतल्लाभाभावेऽप्येतावत्तैव लब्धजन्मसाफल्योऽहमित्येवमात्मनो हर्षोत्कर्षः । तं च वहामि । उक्तं च—'परस्परप्राप्तिनिराशयोर्वरं शरीरनाशोऽपि समानरागयोः' इति । शोकहर्षाभ्यां करुणशृङ्गारसंकीर्णं मनो वर्तत इति भावः ॥९॥ लवङ्गिका । अयि,

षष्ठोऽङ्कः । १४१ मालती—सहि, पिअं खु तुम्हाणं मालदीजीविदं । ण उण मालदी । लवङ्गिका—सेहि, किं ति भणिदं होइ । मालती—जेणैं पच्चासाणिबन्धणेहिं वअणसंविहाणेहिं जीवा- विअ इमं महाबीभच्छारम्भं अणुभाविदम्हि । संपदं उण मे मणो- रहो एत्तिअं एव्व । जं तस्स देवस्स परकेरअत्तणेण अबरद्धं अत्ताणं परिच्चहअ णिव्वुदा हुविस्सं । अस्सिं पओअणे पिअसही मे अपरिपन्थिणी होदु । ( इति पादयोः पतति ।) मकरन्दः—सैषा परमा सीमा स्नेहस्य । (लवङ्गिका माधवं संज्ञयाऽऽह्वयति ।) मकरन्दः—वयस्य, लवङ्गिकास्थाने तिष्ठ । १. सखि, प्रियं खलु युष्माकं मालतीजीवितम् । न पुनर्मांलती । २. सखि, किमिति भणितं भवति । ३. येन प्रत्याशानिबन्धनैर्वचनसंविधानैर्जीवयित्वेमं महाबीभत्सारम्भमनु- भावितास्मि । सांप्रतं पुनर्मे मनोरथ एतावानेव । यत्तस्य देवस्य परकी- यत्वेनापराद्धमात्मानं परित्यज्य निर्वृता भविष्यामि । अस्मिन्प्रयोजने प्रियसखी मेऽपरिपन्थिनी भवतु । प्रतिहतं तेऽमङ्गलम् । इतोऽप्यपरं न श्रोष्यामि ॥ मालती । सखि, प्रियं खलु युष्माकं मालतीजीवितम् । न पुनर्मांलती ॥ लवङ्गिका । सखि, किमिति भणितं भवति । मालतीजीवितं प्रियं न तु मालतीति वचनस्य व्याहतत्वादिति भावः ॥ मालती । येन प्रत्याशानिबन्धनैर्वचनसंविधानैर्जीवयित्वैतावन्तं कालमीदृशं महाबीभत्सारम्भमनुभावितास्मि । तदनेनातिजुगुप्सितमपि मम जीवितमेव युष्माकं प्रियं यथा तथा वा जीवति चेदलमिति न तु दुःखविवर्जिता मालती कथं सु- खेन तिष्ठतीति युष्माकं विचार इत्यस्य स्ववाक्यस्याभिप्रायो वर्णितो भवति । महा- बीभत्सारम्भमतिजुगुप्सितं नन्दनपाणिग्रहणयोगमित्यर्थः । सांप्रतं पुनर्मम मनो- रथ एतावानेव । यत्तस्य देवस्य । जीवितप्रदायिनो माधवस्येति यावत् । परकीयत्वेन पराधीनत्वेनापराद्धमात्मानं परित्यज्य निर्वृता भविष्यामीति जीवितपरित्राणाज्जी- वितस्य स एव स्वामीति तदीयस्यास्य जीवितस्य गुरुपारतन्त्र्यादन्यायत्तीकरणो- द्योगोऽपराधः । तस्य च तदीयजीवितपरित्याग एव प्रायश्चित्तमन्याधीनतासंपा- दनकलङ्कापाकरणादिति भावः । अस्मिन्प्रयोजने प्रियसखी मेऽपरिपन्थिन्यप्रति- कूला भवतु ॥ मकरन्दः । परमा सीमा परा काष्ठा । नेतःपरं स्नेहस्यातिशय इति भावः । अथ पूर्वमेव विहितसंकेता लवङ्गिका स्तम्भान्तरितं माधवं प्रत्यवच-

on म: रागमिच्छां! "रागम् = इच्छाम्". * L23: मुञ्च । यतस्तव विरहायासं वियोगदुःखं विरसमत्यन्तविनाशरूपं मम हृदयं * L24: सोढुमसहंमक्षममिति तत्समत्वादेतेषां शब्दानां प्राकृतसंस्कृतयोः समानं रूपम् । Wait, सोढुमसहंमक्षममिति or सोढुमसहं क्षममिति or सोढुमसहंक्षममिति? Wait, "असहम् = अक्षमम्"! In text: सोढुमसहं मक्षममिति? No, सोढुमसहं अक्षममिति -> सोढुमसहंक्षममिति or सोढुमसहंमक्षममिति? Look at L24: सोढुमसहंमक्षममिति or सोढुमसहं क्षममिति? Wait, look after सोढुमसहं: there is म क्ष म मि ति! Wait, सोढुमसहम् अक्षमम् इति -> सोढुमसहंमक्षममिति or सोढुमसहं मक्षममिति? It is सोढुमसहंमक्षममिति or सोढुमसहंक्षममिति? Look at the letters: स, ो, ढु,

or short ु?) -> it has a curl down and back: नाश्रूद्गमेन (or नाश्रुद्गमेन? In श्रु, the curve goes down; here it goes down and loops: नाश्रूद्गमेन or नाश्रुद्गमेन). Wait, let's look at द्ग: द् + ग = द्ग. So नाश्रूद्गमेन or नाश्रुद्गमेन. Let's look at श्रू: it looks like श्रू.

4. Confirm Line Markers: Let's number each visible line precisely from top to bottom.

   Header: षष्ठोऽङ्कः । १५३

   Body: माधवः— किं वा भणामि विच्छेददारुणायासकारिणि । कामं कुरु वरारोहे देहि मे परिरम्भणम् ॥ ११ ॥ मालती—(सहर्षम् ।) कैहं अणुगहीदह्नि । (उत्थाय ।) इअं आ- लिङ्गामि । दंसणं उण बाफप्पीडणेण पिअसहिआए पच्चक्खं ण लभिअदि । (आलिङ्ग्य सानन्दम् ।) सहि, कठोरकमलगब्भपम्हलो

tadaucityena)

• सह- (saha-) Brilliant!

Now : सापत्सृत्य साध्वसेनोत्कम्पं वेपथुमनुभावं च नाटयतीत्यर्थः । साध्वसं त्रासः । Wait, is it "सापत्सृत्य" or "सापसृत्य"? Look at : "सापसृत्य" (sāpasṛtya) - wait, is there a 'त्' before 'स'? It looks like "सापसृत्य". Then: "साध्वसेनोत्कम्पं वेपथुमनुभावं च नाटयतीत्यर्थः । साध्वसं त्रासः ।" तल्लक्षणं च—'त्रासश्चित्तचमत्कार आकस्मिकभयादिभिः' इति । अनेन संभ्रमो नामाङ्गमुक्तम् । यथा—'शङ्कात्रासौ च संभ्रमः' इति ॥ माधवः । एकीकृत

Wait, let's look at line 32: "तल्लक्षणं च—'त्रासश्चित्तचमत्कार आकस्मिकभयादिभिः' इति । अनेन संभ्रमो" And line 33: "नामाङ्गमुक्तम् । यथा—'शङ्कात्रासौ च संभ्रमः' इति ॥ माधवः । एकीकृत" Wait, at the end of line 33

षष्ठोऽङ्कः । १५५ कर्पूरहारहरिचन्दनचन्द्रकान्त- निष्यन्दशैवलमृणालहिमादिवर्गः ॥ १२ ॥ मालती—अम्हेहे, लवङ्गिआए मालदी विप्पलद्धा । माधवः—अयि स्वचित्तवेदनामात्रवेदिनि परव्यसनानाभिज्ञे, इय- मुपालभसे । उद्दामदेहपरिदाहमहाज्वराणि संकल्पसंगमविनोदितवेदनानि । त्वत्स्नेहसंविदवलम्बितजीवितानि किं वा मयापि न दिनान्यतिवाहितानि ॥ १३ ॥ लवङ्गिका—सैहि, उवालम्बणिज्जं उवालद्धसि । १. अहो, लवङ्गिकया मालती विप्रलब्धा । २. सखि, उपालम्भनीयमुपालभ्यासि । इति । गाढालिङ्गनवशान्निर्भरं पीनकुचकुड्मलयान्यावपीड्य गाढमालिङ्ग्य मे त्वयि कर्पूरादिसंतापनिर्वापकशीतलद्रव्यवर्ग एकीभूत एकरसतां प्राप्तो निषिक्त इव। आलिङ्गनं कृतवत्या कर्पूरादिरसनिषेकः कृत इवेत्यालिङ्गनक्रियायां निषेकक्रि- याध्यवसायात्प्रतीयमानसंतापनिर्वापणनिमित्तक्रियया स्वभावोत्प्रेक्षालंकारः। एष संचिन्त्यमानार्थप्राप्तिरूपः क्रमः । यथा—'क्रमस्तु चिन्तितावाप्तिः' इति ॥१२॥ मालती । अहो, लवङ्गिकया मालती विप्रलब्धा वञ्चिता । स्वाभिलषितसंपादने- ऽप्याकारगोपनार्थं वञ्चनमित्युक्तम् । अनेनावहित्थाख्यो व्यभिचारी सूचितः । यथा—'अवहित्था तु लज्जादेर्हर्षाद्याकारगोपनम्' इति ॥ माधवः । अयीति संबोधने । स्वमनोव्यथामेव त्वं प्रकटयसि न तु परजनमनोरुजं जानासि । यतो मदालिङ्गनेन वञ्चितमात्मानं मन्यसे । न पुनर्यथा मे तथैवास्यापि समः सुदुःसहः संतापः तन्मदालिङ्गनेनास्य भवतु संतापनिर्वाप इत्यनुकम्पा मयि दृश्यते । त- स्मात्त्वं पुरत एवोपालभस इत्यर्थः । स्वव्यथामेवाह—उद्दामेति । उद्दामः प्रौढो देहपरिदाह एव महाज्वरो येषु तानि । तथा मनोरथमात्रकल्पितेनापि त्वत्समागमने विनोदितापनोदिता वेदना त्वद्विरहजन्या व्यथा येषु तानि। तथा 'अस्ति मालत्या मयि स्नेहः' इति संवेदनमात्रेणावलम्बितं कथंचित्वत्स्नेहः कदाचित्फलिष्यतीत्याशया वि- धृतं जीवितं येषु तादृशानि दिनानि मयापि त्वयेव न किमतिवाहितानि दुःखेन गमि- तानि। यादृशी तव विरहव्यथा तादृश्येव ममापि । तत्तु केवलं त्वया विदितमेतन्न वि- दितमित्यर्थः। एतत्तु परस्परानुरागबीजसमुत्क्षेपादाक्षेपो नामाङ्गम् । यथा—'गर्भबी- जसमुत्क्षेपादाक्षेपः परिकीर्तितः' इति ॥ १३ ॥ लवङ्गिका । सखि, उपालम्भनीयमु-