मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

दशमोऽङ्कः । २३५ (नेपथ्ये *) कथमतिदारुणो जनावमर्दः संवर्त्तते । मालत्यपायमधिगम्य विरक्तचेताः सांसारिकेषु विषयेषु च जीविते च । निश्चित्य वह्निपतनाय सुवर्णबिन्दु- मभ्येति भूरिवसुरित्यधुना हताः स्मः ॥ ९ ॥ मदयन्तिकालवङ्गिके—झत्ति मालदीमाहवाणं दंसणब्भुदओ झत्ति अव्वाहिदं अ । कामन्दकीमकरन्दौ—दिट्ठ्या । कष्टं भोः आश्चर्यम् । किमयमसिपत्रचन्दनरसच्छटासारयुगपदवपातः । अनलस्फुलिङ्गकलितः किमयमभ्रः सुधावर्षः ॥ १० ॥ संजीवनौषधिविषव्यतिकरमालोकतिमिरसंभेदम् । अद्य विधिरशनिशशधरमयूखसंवलनमनुकुरुते ॥ ११ ॥ (नेपथ्ये ।) हौ ताद, विरम । उत्सुअम्हि ते वदनकमलदंसणस्स पसीद । १. झटिति मालतीमाधवयोर्दर्शनाभ्युदयो झटित्यत्याहितं च । २. हा तात, विरम । उत्सुकास्मि ते वदनकमलदर्शनस्य । प्रसीद । सं- पतनाद्विरताः सर्वोः ॥८॥ नेपथ्य इति । दारुणदुःखजनकत्वात्सत्पतनस्य द्रष्टॄणां संमर्दः । मालतीति । पुनरपि तथैवापहृतेति सामान्यतोऽधिगम्य ज्ञात्वा सांखा- रिकेषु संसारभूतेषु विषयेषु जीवितेषु चोपरतमनाः पुनश्च तमेवापायं निश्चित्य वह्निप्रवेशनाय सुवर्णबिन्दुसंज्ञकं शिवायतनमभ्येतीति हताः स्म इति परिजनवचः ॥९॥ मदयन्तिकालवङ्गिके । झटिति मालतीमाधवयोर्दर्शनाभ्युदयो जातप्राय इव जातः। झटित्यत्याहितं महाभीतिश्च भूरिवसुविनाशशङ्कया ॥कामन्दकीमक- रन्दौ । मालतीमाधवयोरभ्युदयेन सहर्षो,भूरिवसुदहनप्रवेशाच्च सखेदौ । किमिय- मिति । किमयं भूरिवसुदहनप्रवेशश्रवणमालतीमाधवप्रत्यासन्नदर्शनव्यतिकरोऽसि- पत्रचन्दनरसच्छटासारत्वमुभयेम् । एवमुत्तरार्धेऽपि युज्यते । किमयं व्यतिकरो मेघं विना देहदहनकरणादमृतवर्षः ॥ १० ॥ संजीवनेति । अद्य विधिर्भाग्यम- स्माकं कर्तृ द्वयोरत्यन्तविपरीतक्रिययोर्दुःखसुखनिमित्तयोर्वस्तुनोरुद्वेगानन्दजनक- त्वेन मेलनमनुकुरुते । तथथा संजीवनौषधिविषयोर्व्यतिकरो मिश्रणं तथा प्रका- शतिमिरयोः संभेदः संगमः । तथा वज्रचन्द्रकरयोः संमेलनमिति ॥ ११ ॥ नेपथ्ये । हा तात, विरम । उत्सुकास्मि ते वदनकमलदर्शनस्य । प्रसीद । संभा-

२३६ मालतीमाधवे संभावेहि मं। कहं मम कारणादो समत्थलोआलोअन्तरालविक्खम्भ- णिम्मलेकमङ्गलप्पदीपभूदं अत्ताणं परिच्चअसि । मए उण अलज्जाए णिरणुकोसाए तुह्मे परिच्चत्ता । कामन्दकी—हा वत्से, मालति । जन्मान्तरादिव पुनः कथमपि लब्धासि यावदयमपरः । उपराग इव शशिकलां कवलयितुमुपस्थितोऽनर्थः ॥ १२ ॥ इतरे—हा पियसहि । (ततः प्रविशति मुग्धां मालतीं धारयन्माधवः ।) माधवः — कष्टं भोः । एषा प्रवासं कथमप्यतीत्य याता पुनः संशयमन्यथैव । को नाम पाकाभिमुखस्य जन्तो- रद्वाराणि दैवस्य पिधातुमीष्टे ॥ १३ ॥ मकरन्दः—सखे, अथ क सा योगिनी । माधवः— श्रीपर्वतादिहाहं सत्वरमपतं तयैव सह सद्यः । करुणवनेचरवचनादन्तरितां तां न पश्यामि ॥ १४ ॥ भावय माम् । कथं मम कारणात्समस्तलोकालोकान्तरालविष्कम्भनिर्मलैकम्- ङ्गलप्रदीपभूतमात्मानं परित्यजसि । मया पुनरलज्जया निरनुक्रोशया यूयं परित्यक्ताः । १. हा प्रियसखि । वय माम् । कथं मम कारणात्समस्तलोकालोकान्तरालविष्कम्भनिर्मलैक मङ्गलप्र- दीपभूतमात्मानं परित्यजसि । मया पुनरलज्जया निरनुक्रोशया यूयं परित्यक्ताः ॥ कामन्दकी। जन्मेति। अपरोऽनर्थो भूरिवसुविनाशहेतुरनलप्रवेशरूपः कपाल- कुण्डलामिव त्वां कवलयितुमुपस्थितः । कापालिकाभिभवक्लेशैः क्षीणत्वेन शशि- कलामात्रसमानामनर्थ उपराग इवेत्यर्थः ॥ १२ ॥ माधवः । एषेति । जन्तोः प्राणिनो दैवस्य भाग्यस्य । पुराकृतस्य कर्मण इति यावत् । पाकाभिमुखस्य संनि- हितसुखदुःखादिरूपफलदानप्रवणस्य द्वाराणीव द्वाराणि दुःखानुत्पत्तिनिमित्तान्तरा- णि पुराकृतकर्माव्यतिरिक्तानि परिदृश्यमानानि निराकर्तुमीष्टे । प्रभवतीत्यर्थः ॥१३॥ मकरन्दः । या त्वामादाय निष्क्रान्ता सा क गता ॥ श्रीपर्वतादिति । श्री- पर्वतात्तयैव योगिन्या सह सत्वरं यथा स्यादेवमत्रापतमागतोऽस्मि । वनेचरस्य

दशमोऽङ्कः । २३७ कामन्दकीमकरन्दौ—महाभागे, पुनः परित्रायस्व नः । किमर्थमन्तर्हितासि । मदयन्तिकालावङ्गिके—सँहि मालदि, णं भणामि सहि मा- लदि त्ति । (सोत्कम्पम् ।) भअवदि, परित्ताहि । चिरणिरुद्धणिस्सास- णिच्चलं से हिअअं । हा अमच्च, हा पिअसहि, तुह्मे दुवे वि पर- प्परावसाणस्स कारणं जादा । कामन्दकी—हा वत्से मालति । माधवः— हा प्रिये मालति । मकरन्दः—हा प्रियसखि । (सर्वे मोहमुपगम्य पुनः संज्ञां लभन्ते ।) कामन्दकी—तत्किमेष झटिति पाट्यमानादिवाम्बुदादम्बुनि- वहः परिस्खलन्नस्मान्प्रीणयति । माधवः—(सोच्छ्वासम् ।) अये, प्रत्यापन्नचेतनेव मालती । तथा- ह्यस्याः भवति विततश्वासोन्नाहप्रणुन्नपयोधरं हृदयमपि च स्निग्धं चक्षुर्निजप्रकृतौ स्थितम् । १. सखि मालति, ननु भणामि सखि मालतीति । भगवति, परित्रा- यस्व । चिरनिरुद्धनिःश्वासनिश्चलमस्या हृदयम् । हा अमात्य, हा प्रिय- सखि, युवां द्वावपि परस्परावसानस्य कारणं जातौ । वचनं भूरिवसुर्वह्निपतनाय सुवर्णबिन्दुमभ्येतीत्येवंरूपम् । तस्मादनन्तरमन्तर्हितां न पश्यामि ॥ १४ ॥ कामन्दकीमकरन्दौ । किमर्थं तिरोहितासि । मालतीविप- न्निराकरणद्वारेदानीमपि भूरिवसुविनाशरुपमालतीविपत्तित्रासेन पुनर्नोऽस्मान्परि- त्रायस्वेत्यर्थः । मदयन्तिकालावङ्गिके । सखि मालति, ननु भणामि सखि मालतीति । विलापोक्तिप्रभेदोऽयम् । भगवति, परित्रायस्व । चिरनिरुद्धनिःश्वासनिश्च- लमस्या हृदयम् । हा अमात्य, हा प्रियसखि, युवां द्वावपि परस्परावसानस्य कारणं जातौ । द्वयोरपि विनाशहेतुरित्याशयः ॥ कामन्दकी । पाट्यमानादिवेति स्वाभाविकवर्षविलक्षणाकाण्डप्रवृत्तारम्भः पतननिमित्तकोकिरियम् । प्रीणयति संतर्प- यति । जीवयतीत्यर्थः ॥ माधवः । प्रत्यापन्नचेतनेव प्रत्यापन्नजीवितेव । तल्लिङ्गा- न्याह—भवतीति । प्रथमं निरुद्धः पश्चाद्विततो विस्तारितो यः श्वासोन्नाहस्तेन प्रणुन्नौ पयोधरौ यत्र हृदये तत्तादृक् । उन्नाह उच्छ्रायः । चक्षुरपि च यन्मोहप्र- भावादस्निग्धमासीत्तत्प्रकृतौ तत्स्वभावे स्थितं मुग्धमभूदित्यर्थः । अत्र निजेति

? No, it has a vertical line and a hook, like 'ति'! Wait, let's look at the letters after 'जलदाम्बु':

1. ध
2. ?
3. ? Wait, count: ज (1) ल (2) दा (3) म्बु (4) धै (5) ति (6) नौ (7) य (8) स्याः (9) । Wait, "जलदाम्बुधैति नौ यस्याः" has 9 aksharas. Let's count: सा (1) यो (2) गि (3) नी (4) य (5) म (6) ति (7) र (8) य (9) वि (10) घ (11) टि (12) त (13) ज (14) ल (15) दा (16) म्बु (17) ... Wait! What meter is verse 17? Let's check line 11: वा-ग-मृ-त-ज-ल-सा-रो (8 syllables) ज-ल-द-ज-ला-सा-र-म-ति-शे-ते (11 syllables) Total = 19 syllables? No, line 11 is: "वागमृतजलसारो जलदजलासारमतिशेते ॥ १७ ॥" Wait, how many syllables? वा (1) ग (2) मृ (3) त (

दशमोऽङ्कः । २३९ अङ्गकैस्तुहिनसङ्गशीतलैः पुत्रि मां प्रियसखीं च जीवय ॥ १८ ॥ माधवः—वयस्य मकरन्द, संप्रत्युपादेयो माधवस्य जीवलोकः संवृत्तः । मकरन्दः—(सहर्षम् ।) एवमेवैतत् । इतरे—पिअसहि, मणोरहातिकान्तदंसणे, संभावेहि अम्हे परि- स्सङ्गेण । मालती—हा २ पिअसहिओ । (इत्युभे आलिङ्गति ।) कामन्दकी—वत्सौ, किमेतत् । माधवमकरन्दौ—भगवति, कपालकुण्डलाकोपदुर्जातजनितापदः । वयमभ्युद्धृताः कृच्छ्रान्निर्वन्धादार्ययानया ॥ १९ ॥ कामन्दकी—कथमघोरघण्टवधविजृम्भितमेतत् । लवङ्गिकामदयन्तिके—३अहो अच्चरिअं । पुणरुत्तदारुणस्स परिणामरमणिज्जत्तणं विहिणो । सौदामिनी—(प्रविश्य ।) भगवति, स एष चिरंतनोऽन्तेवासी जनः प्रणमति । १. प्रियसखि, मनोरथातिक्रान्तदर्शने, संभावयास्मान्परिष्वङ्गेण । २. हा प्रियसख्यौ । ३. अहो आश्चर्यम् । पुनरुक्तदारुणस्य परिणामरमणीयत्वं विधेः । जीवतु। हिमसङ्गशीतलैस्तवावयवैर्मां प्रियसखीं च जीवयेत्यर्थः। आलिङ्गनदानादिति भावः ॥ १८ ॥ इतरे । प्रियसखि, मनोरथातिक्रान्तदर्शने संभावयास्मान्परिष्वङ्गेण॥ मालती । हा प्रियसख्यौ ॥ कामन्दकी । किमेतदिति माधवमकरन्दौ प्रति प्रश्नः। अथ तयोरिदमुत्तरम्—भगवति, कपालकुण्डलेति। दुर्जातं मालत्य- पहरणवृत्तान्तरूपं तज्जनितापदो वयं कृच्छ्रादपायान्निर्वन्धादतिप्रयत्नादुद्धृताः ॥ १९ ॥ कामन्दकी। अघोरघण्टे माधवेन निहते सति यत्तदन्तेवासिन्या माधवं प्रत्यपकाररूपो मालतीहरणद्वारा व्यापारस्तत्किलाघोरघण्टवधविजृम्भितमिति ॥ लवङ्गिकामदयन्तिके। अहो आश्चर्यम्। पुनरुक्तदारुणस्य परिणामरमणीयत्वं विधेः । पुनरुक्तमिव पुनरुक्तं पुनःपुनर्मालतीहरणम् । परिणामरमणीयत्वं चान्ते- ऽक्षतमालतीलाभेन ॥ सौदामिनी । अन्तेवासी जन इत्यात्मनः पुँल्लिङ्गनिर्देशा-

२४० मालतीमाधवे कामन्दकी—अये, भद्रम्। सौदामिनि। माधवमकरन्दौ—कथमियं सा भगवत्याः पक्षपातस्थानमाद्य- शिष्या सौदामिनी। यतः सर्वमधुना संगच्छते। कामन्दकी— एह्येहि भूरिवसुजीवितदानपुण्य- संभारधारिणि चिरादसि हन्त दृष्टा। दत्तप्रमोदमभिनन्दय मे शरीर- मालिङ्ग्य सौहृदनिधे विरम प्रणामात् ॥ २० ॥ अपि च। वन्द्या त्वमेव जगतः स्पृहणीयसिद्धि- र्देवंविधैर्विलसितैरतिबोधिसत्त्वैः। यस्याः पुरा परिचयप्रतिबद्धबीज- मुद्भूतभूरिफलशालि विजृम्भितेन ॥ २१ ॥ मदयन्तिकालवङ्गिके—१ईअं सा अज्जा सौदामिणी। १. इयं सार्या सौदामिनी। त्कपालकुण्डलागृहीतमालतीपरित्राणरूपमात्मनः पुरुषार्थसाधकत्वं सूचयति। चि- रंतनः प्रथमाप्तदीक्षः सिद्धमन्त्रेणाचार्येण प्रथमप्रकृष्टमन्त्रः प्रकृष्टशिष्यभावादि- त्याशयः॥ माधवमकरन्दौ। कथंशब्द आश्चर्य। पक्षपातस्थानं स्मारयति पू- र्वशिष्या सौदामिनीति। स्वतन्त्रेषु स्थानेषु सौदामिनीस्मरणात्सत्सर्वमिदं मालती- विपत्प्रतीकारव्यापाररूपमेतत्सर्वं संगच्छते संगतं भवति। युज्यत इत्यर्थः। ए- ह्येहीति। भूरिवसुजीवितदानेन यः पुण्यसंभारस्तद्धारेण। जीवितदानं च माल- तीभूरिवसुविपन्निवारणद्वारम्। हन्त हर्षे। तदीदृगत्यन्ताभीष्टद्वयसंपादनेन दत्त- प्रमोदमपि मद्वपुरालिङ्गनेनानन्दय। प्रणामाद्विरम। त्वमेव जीवितदायित्वेनानुगु- णोत्कर्षेण च प्रणम्या मयेत्याशयः। 'गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः' इत्यादिवचनात् ॥ २० ॥ एतदेवोत्तरश्लोकेन व्यक्तीकरोति-वन्द्येति। एवंविधैः परोपकारफलैर्विलसितैर्व्यापारैरतिबोधिसत्त्वैरतिक्रान्तबोधिसत्त्वैः। मनो- गतागमेषु ब्रह्ममायापीह बोधसङ्ख्येन कथिता(?)जीवितव्ययेनापि परार्थसाधनैक- व्यापारैर्विलसितैस्त्वमेव वन्द्या जगतः। तन्मम वन्दनाद्विरमेत्यर्थः। स्पृहणीया सिद्धिर्यस्याः सा तादृशी मन्त्रसिद्धिरस्माकमपि स्पृहणीया। यस्यास्तव विजृम्भि- तेनेदृशव्यापारेण तद्बीजं मालतीमाधवतत्प्रताननिधानमद्भुतप्रचुरफलशाल्यभूदि-

दशमोऽङ्कः । २४१ मालती—बोढम् । इमाए क्खु भववदीसंबन्धपक्खवादिणीए णि- ब्भच्छिअ कवालकुण्डलं अत्तणो आवसहं उवणिज आसासिदम्हि । किं अ केसरावलीसाभिण्णाणहत्थाए इह आगत्तूण सब्वे तुम्हे संधारिदा । इतराः—सुँप्पसण्णा णो कणिठ्ठा भववदी । मकरन्दमाधवौ—अहो नु खलु भोः । अपि चिन्तामणिश्चिन्तापरिश्रममपेक्षते । इदं त्वचिन्तितं मन्ये कृतमाश्चर्यमार्यया ॥ २२ ॥ सौदामिनी—(स्वगतम् ।) हन्त, लज्जयति मामत्यन्तसौजन्यमे- तेषाम् । (प्रकाशम् ।) भगवति, एतत्प्रहृष्टनन्दनाभिनन्दितेन राज्ञा प- द्मावतीश्वरेण भूरिवसोः प्रत्यक्षमभिलिख्य पत्रमायुष्मतो माधवस्य प्रे- षितम् । (लेखमर्पयति

१४२ मालतीमाधवे तेनेयं मदयन्तिकापि भवतः प्रीत्यै तव प्रेयसे मित्राय प्रथमानुरागघटिताप्यस्माभिरुत्सृज्यते ॥ १३ ॥ (माधवमुद्दिश्य सहर्षम् ।) वत्स, श्रूयताम् । माधवः—श्रुतम् । इदानीं सर्वथा कृतार्थोऽस्मि । मालती—दिट्ठिआ एदं वि दाव अवगदं हिअअस्स सङ्कासल्लं । लवङ्गिका—संपदं णिरवसेसं पूरिआ माहवसिरिणो मणोरहा । मकरन्दः—(पुरोऽवलोक्य ।) कथमवलोकिताबुद्धरक्षिते कलहंसश्च दूरतः समागतानस्मान्वीक्ष्य तत्रैव हर्षनिर्भरं नृत्यन्त इत एवागच्छन्ति । (ततः प्रविशतोऽवलोकिताबुद्धरक्षिते कलहंसश्च ।) ते—(विविधं नृत्यं कृत्वा सर्व उपसृत्य सप्रमाणं कामन्दकीं प्रति ।) अउँ मअवदि कज्जाणिहाणे । (माधवं प्रति ।) जअ मअरन्दणन्दण माहव पुण्णचन्द, दिट्ठिआ वड्ढसि । (सर्वे सस्मितं पश्यन्ति ।) १. दिष्ट्या एतदपि तावदपगतं हृदयस्य शङ्काशल्यम् । २. सांप्रतं निरवशेषं पूरिताः श्रीमाधवस्य मनोरथाः । ३. जय भगवति कार्यनिधाने । जय मकरन्दनन्दन माधव पूर्णचन्द्र, दिष्ट्या वर्धसे । निरस्तविपदि महाकुले जामातरि त्वयि प्रीतिरुचितेत्याशयः । तेन हेतुना पूर्वानु- रागेण प्राणात्ययनरूपेण योजितापि तव प्रीत्यर्थं तव मित्राय मकरन्दायास्माभिर्दीयते इत्यर्थः ॥ १३ ॥ माधवमुद्दिश्य कामन्दकी वदति—श्रूयतामिति । माधवः । निखिलार्थ इति शेषः । नृपतिनन्दनादिना सर्वथा कृतार्थोऽस्मीत्यर्थः ॥ मा- लती । दिष्ट्या, एतदपि तावदपगतं हृदयस्य शङ्काशल्यम् ॥ लवङ्गिका । सांप्र- तं निरवशेषं पूरिताः श्रीमाधवस्य मनोरथाः । प्राकृते पूर्वनिपातस्यानियमतया श्री- शब्दस्योत्तरनिपातलक्षणं भवति ॥ कार्यनिधानशब्दादण्प्रत्ययेन निधानसंबन्धरू- पं सर्वं कार्यजातं त्वयैकया निष्पादितमिति त्वमेव कार्याणां निधिः । जय मकर- न्दनन्दन माधव पूर्णचन्द्र । मकरन्दस्य मदयन्तिकालाभादपि माधवस्य मालती- लाभ एवातिशयानन्द इति मकरन्दनन्दनत्वे वाचोयुक्तिः । पापवृद्धिपक्षपर्यन्त- त्वेन पूर्णश्चन्द्रः । संप्राप्ताखण्डमनोरथतयास्य पूर्णचन्द्रस्योक्तिः । दिष्ट्या वर्धसे । सस्मितं पश्यति । तेषां प्रमोदवृत्तमिति शेषः । भगवत्यन्तेवासिन्यवलोकिता नृत्य-

? or त्? Wait: नावग्रहा then ल्यस्त? Look at line 13: नावग्रहाल्यस्तशङ्काः - wait, look at the letter between 'हा' and 'स्त': It has a vertical right stroke, and on the left, a loop at the bottom like 'ल'? Or is it 'त्' + 'य'? Wait, in old font: 'त्' + 'य' is written as 'त्य'. But look at: there is a 'ल' shape? No, look at line 13: नावग्रहाल्यस्तशङ्काः vs नावग्रहात्यस्तशङ्काः. Actually, could it be नावग्रहात्त्यस्तशङ्काः? There is a horizontal line across the vertical: like ल्य or त्य? Wait, look at line 32 in commentary: प्रत्यस्तशङ्का निःशङ्काः । In the main text, it's clearly a misprint or variant for प्रत्यस्तशङ्काः or त्यस्तशङ्काः. Look at the glyph: it has 'त्' and 'य' stacked? No, it looks like त्यस्तशङ्काः (नावग्रहात्यस्तशङ्काः). Let's transcribe नावग्रहात्यस्तशङ्काः. * Wait, let's check line 5:

२४४ मालतीमाधवे न्यथा वस्तु प्रवृत्तम्, अन्यथा वचनमस्याः । यतः श्रावकावस्थाया- मसत्सौदामिनीसमक्षं तयोः प्रवृत्तेयं प्रतिज्ञावाभ्यामपत्यसंबन्धः कर्तव्य इति । प्रधानप्रकृतिकोपस्त्वेवं परिहृतः । मालती—^१अहो संवरणम् । मकरन्दमाधवौ—(आश्चर्यम् ।) जयन्ति खलु महतां विसंवा- दिन्यः प्रत्यायिन्यः कल्याणा नीतयः । कामन्दकी—वत्स, यत्प्रागेव मनोरथैर्वृतमभूत्कल्याणमायुष्मतो- स्तत्पुण्यैर्मदुपक्रमैश्च फलितं क्लेशैश्च मच्छिष्ययोः । निष्णातश्च समागमोऽपि विहितस्त्वत्प्रेयसः कान्तया संप्रीतौ नृपनन्दनौ यदपरं प्रेयस्तदप्युच्यताम् ॥ २४ ॥ माधवः—(सहर्षम् ।) अतः परं मम प्रियमस्ति तथापीदमस्तु भरतवाक्यम्— १. अहो संवरणम् । यामुपदेशसमये प्रीत्या परिग्रहाय नानादिगन्तवास्तव्यजनसाहचर्यमासीदिति । सौदामिनीसमक्षमिति । तेन सौदामिन्येवात्र साक्षिणी । यद्यथा वस्तुव्या- पाराभ्यां तयोः संनिधानमेव तत्प्रियंकरत्वेन । इयं तु विपत्प्रतीकारं कृतवतीत्या- शयः । अवश्यमावाभ्यामपत्यसंबन्धः कर्तव्य इत्यात्मनः प्रवृत्तिसमयनिश्चितं कुट्टनीभावं समस्तलोकसमक्षपरिसृतं पृच्छति । अनेनैव साक्षात्प्रतिषेधः । को- पायः । शिवस्तदुपाय इति निर्वहणार्थं स्मारयति ॥ मालती । अहो संवरण- मिति । अहो अत्युक्तौ । संवरणं हि तद्विशेषतस्तु बालक्रीडादित्यादि प्रतिसंहि- तम् ॥ मकरन्दमाधवौ । विसंवादिन्यो विप्रलम्भकाः । प्रत्यायिन्यः प्रत्यय- युक्ताः । प्रत्ययशब्दस्य प्रभावपर्यायत्वात्प्रभावश्च दुर्घटोऽपि कार्यस्य झटिति संघटनेनोन्नेयः । कल्याणाः शुभाः । जयन्तीति च स्तुतौ च कथं भवत्याः सुमे- धसो नीतिर्विपर्यस्यते । मुखसंधिसूचितमनुसंधेयम् । कामन्दकी । यत्प्रा- गेवेति । कल्याणं करग्रहणरूपं पुण्यैः प्रागाचरितैरा राधकैरुपकारकैर्मदुपक्रमैः संनिपत्यकारकैर्मम बुद्धिव्यापारैः करणभूतैस्तत्कल्याणं फलितम् । तथा शिष्य- योर्भूरिवसुदेवरातयोरभिमतं पाणिग्रहणं स्यादित्येवंरूपचिन्ताजन्यखेदाः फलिताः । तद्वत्प्रेयसो मकरन्दस्य कान्तया मदयन्तिकया सह निष्णातो निपुणः समागमो विहितः कृतः । तथा संप्रीतौ राजनन्दनाविति यौ प्राग्विचिन्तितौ तौ

दशमोऽङ्कः । २४५ शिवमस्तु सर्वजगतां परहितनिरता भवन्तु भूतगुणाः । दोषाः प्रयान्तु शान्तिं सर्वत्र सुखी भवतु लोकः ॥ २५ ॥ कामन्दकी—एवमस्तु । (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधवे दशमोऽङ्कः । वः संप्रीतौ संजातप्रीतिसंयुक्तौ ॥ २४ ॥ अतः किमपरं प्रियतरं किमस्ति तदप्युच्यताम् । साधयामि इत्यादिपदैः क्रमेण विप्रादिशूद्रपर्यन्ताश्च चत्वारो वर्णा आशंसाविषयाः (?) ॥ २५ ॥ शबरस्वामिप्रीत्या प्रकरणरत्नाकरे तु भवभूतेः । सारोद्धारं मन्दरमकृत कृती व्याकृतिं नान्यः ॥ अतिदुस्तरोऽल्पमतिना पावनकर्मप्रसादनो हि मुदा । हारं हारं व्याख्यामाश्रित्य प्रकरणोदधिस्तीर्णः ॥ इति श्रीशिलाभट्टीयान्वयश्रीहरिचन्द्रसूनोस्त्रिपुरारिपदाम्भो- जभृङ्गायमानमानसस्य श्रीनान्यदेवस्य कृतौ मालती- माधवीयटीकायां दशमाङ्कविवरणम् ॥

The provided image is completely blank (solid white) and does not contain any visible text, verses, or content to transcribe.

Please re-upload or provide a clear image of the page, and I will gladly transcribe it line by line for you.

मालतीमाधवस्य जगद्धरकृतटीकानुरोधतः पाठोत्तराणि । पृष्ठानि । १—१० ‘सानन्दम्—’ इति श्लोकः ॥ १ ॥ ‘चूडापीड’ इति

जगद्धरकृता टीका । चञ्चच्चन्द्रिकचन्द्रचारुकुसुमो मायञ्जटापल्लवो दृप्यद्दारुणदन्दशूकमणिमांस्तत्पद्मशाखालयः । स्थाणुर्मे फलदो भवत्वतितरां गौरीमुखेन्दुद्रव- त्पीयूषद्रवदोहदादिव दधेद्देवद्रुमत्वं सदा ॥ नत्वा गुरून्गुणगुरून्बलोक्य टीकाँ विश्वादिकोषभरतश्रुतिशब्दविद्याम् । छन्दास्यलंकरणमर्थगतिं विचिन्त्य श्रीमान्जगद्धरकृती वितनोति टीकाम् ॥ श्रीकण्ठकण्ठविलुठत्पटुनाटकेऽस्मि- ष्टीका मयाल्पमतिनापि वितन्यते यत् । हासाय दुर्जनगणस्य भवेन्न चैत- दुच्चैः पदं यदमिकाङ्क्षति सर्व एव ॥

इह तावदष्टपदां नान्दीं विदधान एव कविरप्रत्यूहमीहितसिद्धिमनुरुध्य प्रच- ण्डचण्डीपतेरकाण्डताण्डवाड

४ जगद्धरकृता (पुरतोऽवलोक्य ।) अये, उदितभूयिष्ठ एव भगवानशेष- भुवनद्वीपदीपकस्तपनः । तमुपतिष्ठे ( प्रणम्य ) 'कल्या- णानाम्—' इति श्लोकैः ॥५॥ (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ।) मारिष, सुविहितानि रङ्गमङ्गलानि, संनिपतितश्च भगवतः अलमिति । अयमाशयः—पूर्वोक्तान्यङ्गानि न भवन्ति किंतु परिषदोऽभिमुखी- करणानि । सा चेत्स्वयमेव कृतावधाना नवनाटकविलोकोत्का च तदन्यत्प्रयुज्य- मानमपि रसभङ्गाय परं भवतीति कृतं तत्प्रणयनेन । अन्यथा सभाया रसविच्छेदो भवेदिति निष्फलतेति । अये इति निपातो व्यासङ्गादिनानाकलितस्याकलनेन संभ्रमवाचकः । अकस्मात्सूर्योदयाकलनात् । 'ततः श्लोकं पठेदेकं गम्भीरस्वरसं- युतम् । देवस्तोत्रं पुरस्कृत्य यस्य पूजा प्रवर्तते ॥' इति भरतमतमनुसृत्य माङ्गलि-

मालतीमाधवटीका । कालप्रियनाथस्य यात्राप्रसङ्गेन नानादिगन्तवास्तव्यो महाजनसमाजः । आदिष्टाश्चास्मि विद्वज्जनपरिषदा यथा केनचिदपूर्वप्रकरणेन वयं विनोदयितव्या इति । तत्कि- मित्युदासते भरताः । पारिपार्श्वकः—(प्रविश्य ।) भाव, परिषन्निर्दिष्टगुणं प्रबन्धं नाधिगच्छामः । सूत्र- धारः—मारिष, कतमे ते गुणास्तत्र यानुदाहर- न्त्यार्यविदग्धमिश्रा भगवन्तो भूमिदेवाश्च । नटः— 'भूम्ना रसानाम्—' इति श्लोकः ॥ ६ ॥ सूत्रधारः— तानि । रङ्गो नृत्यं तदर्थ मङ्गलानि लोकपालपूजादीनि । 'रङ्गो नृत्ये रणक्षितौ' इति विश्वः । संनिपतितः सर्वत्र आगत्यैकत्र मिलितः । कालप्रियनाथस्य तद्देशदेवभे- दस्य । यात्राप्रसङ्गेनेति नृत्यकालसूचनम् । 'इदं ध्वजमहः श्रीमन्महेन्द्रस्य प्रवर्तते' इत्यभिधानात् । वास्तव्यो वासी । महाजनसमाजो विद्वद्गोष्ठी । उदासत उदासीना भवन्ति । भरता नटाः ॥ पारिपार्श्विकलक्षणं भरते—'सूत्रधारस्य पार्श्वे यः प्रब- न्धंकुरुतेऽर्थनाम् । काव्यार्थसूचनालापं स भवेत्पारिपार्श्विकः ॥' इति । भाव मान्यनट, परिषदा प्रेक्षकेण निर्दिष्टो गुणो यत्र तं प्रबन्धं प्रकरणम् । प्रेक्षकस्तु— 'यस्तुष्टे तुष्टिमायाति शोके शोकमुपैति च । क्रुद्धः क्रुद्धे भये भीतः स नाट्ये प्रेक्षकः स्मृतः ॥' इति भरतोक्तः । पूजावाक्यगर्भं प्रश्नमाह—कतमे इति । 'गोत्रं नाम च बध्नीयात्पूजावाक्यं च सर्वतः' इति भरतः । कतमे । कियन्त इ- त्यर्थः । आर्याः सुकुलादिसंपन्नाः । यदाह भरतः—'कुलं शीलं दया दानं धर्मः सत्यं कृतज्ञता । अद्रोह इति येष्वेतान्तार्यान्सं प्रचक्षते ॥' विदग्धाश्चतुःषष्टिकला- वेदिनः । मिश्रा वेदान्तवेदिनः । भगवन्तः स्मृतिधराः । यदाह—'देवाश्च लिङ्गि- नश्चैव नानास्मृतिधराश्च ये । भगवानिति ते वाच्याः पुरुषाः स्त्रिय एव च ॥' इति । यद्वा । आराद्याता दूरं गता ग्राम्यत्वादिकदोषेभ्य इत्यार्याः । विदग्धाः का- व्यरसचक्षमनासः । मिश्राः पूज्याः । पूज्ये मिश्रपदं नित्यं बहुवचनान्तम् । 'मरी- चिमिश्रैर्दृष्टेण' इति विष्णुपुराणात् । भगवन्तो ज्ञानादिसंपन्नाः । भूमिदेवा ब्रा- ह्मणाः । इह तत्रोद्घातकरूपा प्रस्तावना । यदाह भरतः—'सुप्रतीतं विस्मृतं वा यत्र कार्य प्रकाश्यते । तदुद्घातकमित्याहुः प्रश्नोत्तरमनोहरम् ॥' इति ॥ प्रबन्धे गुणानाह—भूम्नेति । यत्र प्रबन्धे रसानां शृङ्गारादीनां भूम्ना प्राचुर्येण गहना गम्भीराः सहृदयमात्रग्राह्याः प्रयोगाः सन्ति । एतेनास्य रसममत्वमुक्तम् । यत्र प्रबन्धे विचेष्टितानि मालतीमाधवादेः परस्परव्यापाराः सौहार्देन प्रेम्णा हृद्यानि मनोज्ञानि । यत्रौद्धत्यं नायकनायिकासखीभृत्यादिगुणमाहात्म्यमस्ति । कीदृशम् । आयोजितं विहितं कामसूत्रमनङ्गप्रयोगो यत्र तत् । यद्वा । औद्धत्यं निजोत्कर्षपुरः- सरमन्यावज्ञाविष्करणम् । तच्चायोजितस्य समन्तात्कार्याभिमुखीभूतस्य कामस्य

६ जगद्धरकृता स्मृतं तर्हि । नटः—भाव, किमिव । सूत्रधारः— अस्ति दक्षिणापथे विदर्भेषु पद्मपुरं नाम नगरम् । तत्र केचित्तैत्तिरीयिणः काश्यपाश्चरणगुरवः पङ्क्तिपावनाः प- ञ्चाग्नयो धृतव्रताः सोमपीथिनो डम्बरनामानो ब्रह्मवा- दिनः प्रतिवसन्ति स्म । 'ते श्रोत्रियाः' इति श्लोकः ॥७॥ मन्मथेच्छायाः सूत्रं सूचकम् । सूत्रं संभोगः पटारम्भकस्तन्तुर्वा । अनेनात्र कामोद्दीपकतयौद्धत्यं गुणाय । स्वाभाविकस्य तस्य भूषणत्वमिति दर्शितम् । यत्र चित्राश्चर्यजनिका कथा कल्पितकथत्वात् । रसमयत्वाच्चाश्चर्यम् । वाचि वचने वि- दग्धता परिपाको निर्दोषत्वं वक्रता च यत्र । एतेनान्यनाटकादस्याधिकगुणवत्त्व- मुक्तम् । तं प्रबन्धं नर्तितुमादिशन्ति । मिश्रा इति शेषः ॥ ६ ॥ नटः—किमिव । किं स्मृतमित्यर्थः । अधुना 'रुणद्धि रोदसी वास्य यावत्कीर्तिर्ननश्वरी । तावत्कला- यमध्यास्ते सुकृतं वैबुधं पदम् ॥' इति निजनामादिकथनफलमनुसंध्य तदाचरते— अस्तीत्यादि । दक्षिणदेशस्य शृङ्गाररसवशतया तद्देशत्वेन स्वस्य तदुभयरसब- र्णनशक्तिरुक्ता । विदर्भेष्वित्यनेन वैदर्भीरीतिपरिचयचातुरी दर्शिता । पद्मगरं पद्मावती । नाम प्रसिद्धौ । न तु नामपदमभिधानार्थम् । तदा प्रकृत्यादित्वात्तृतीया स्यादित्यवधेयम् । तैत्तिरीयिणः । तैत्तिरीयकनामशाखाविशेषपाठिन इत्यर्थः। काश्यपाः काश्यपगोत्राः। चरणगुरव इति चरणशब्दः शाखाविशेषाध्ययनपरैकतापन्नजनसङ्घ- वाची । तत्र समूहे । ते गुरवः क्रियां कृत्वा वेदाध्यापयितारः । 'स गुरुर्यः क्रियां कृत्वा वेदमस्मै प्रयच्छति' इति स्मृतेः । यद्वा चरणैः कलापादिभिर्गुरवो महान्तः । पङ्क्तिपावनाः पङ्क्तौ भोजनादिगोष्ठ्यां पावना अग्रभोजिनः पवित्रा वेत्यर्थः । यद्वा 'यजुषां पारगो यस्तु साम्नां यश्चापि पारगः । अथर्वशिरसोऽध्येता ब्राह्मणः पङ्क्तिपा- वनः ॥' इति लक्षिताः । पञ्चाग्नयो दक्षिणाग्निगार्हपत्याहवनीयसभ्यावसथ्यरूपाम्रि- पञ्चकोपासकाः । धृतव्रताश्चान्द्रायणादिव्रतयोगिनः । सोमपीथिनः । सोमो लतावि- शेषो हुतशेषो वा तत्पायिनः । अनेन सोमयागयाजित्वमुक्तम् । डम्बरनामानो डम्बरमुत्कर्षसूचकं कुलनाम

तदामुष्यायणस्य तत्रभवतः सुगृहीतनाम्नो भट्टगोपालस्य पौत्रः पवित्रकीर्तेर्नीलकण्ठस्यात्मसंभवो भट्टश्रीकण्ठपद- लाञ्छनो भवभूतिर्नामा जातूकर्णीपुत्रः कविर्निसर्गसौ- हृदेन भरतेषु स्वकृत्तिमेवंप्रायगुणभूयसीमस्माकमर्पित- वान् । यत्र खल्वियं वाचोयुक्तिः । 'ये नाम-' र्थीर्थम् । यागादीनां धनसाध्यतया तेषां तदादरो न तु भोगायेति भावः । दा- रान्पत्नीराद्रियन्ते । अपत्याय संतत्यर्थं न तु कामायेत्यर्थः । त आयुर्जीवनमा- द्रियन्ते । तपोर्थं तपश्चरणार्थं न तु व्यसनार्थम् । क्लेशबहुलं धर्म्यं कर्म तपः । तदनेन तेषां सर्वगुणवत्त्वं दर्शितम् । 'भूयिष्ठं भूयश्च भूरि च' इत्यमरः । 'अथ क्रतुकर्मेष्टं पूर्तं खातादिकर्मणि । दाराः पुं भूम्नि च' । विनिश्चयायेत्यादौ तादर्थ्ये चतुर्थी ॥ ७ ॥ अत्र कुले जात आमुष्यायणः । तत्रभवतः पूज्यस्य । सुगृहीतं शोभनोच्चारणं बलिकर्णादिवन्मङ्गल्यं नाम यस्य । भट्टश्रुतःशाखाभिज्ञः । पवित्रा पुण्या कीर्तिर्यस्य । तस्यात्मसंभवः पुत्रः । श्रीः सरस्वती कण्ठे यस्य स श्री- कण्ठः । तद्वाचकं पदं लाञ्छनं चिह्नं यस्य सः । नाम्ना श्रीकण्ठः । प्रसिद्ध्या भवभूतिरित्यर्थः । 'श्रीर्वेश रचनाशोभाभारतीसरलद्रुषु' इति मेदिनीकारः । जतू- कर्णगोत्रप्रसूता जातूकर्णी तस्याः पुत्रः । निसर्गसौहृदेन साहजिकसौहार्देन । ननु 'हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च' इत्युभयवृद्ध्या सौहार्दमिति स्यात् । उच्यते । हृदित्यादौ प्रतिपदोक्तस्य ग्रहणात् 'हृदयस्य हृल्लेख-' इति हृदादेशस्यासिद्धेः । यद्वा 'संज्ञापूर्वोको विधिरनित्यः' इति वचनादुभयपदवृद्धेरनित्यत्वम् । यद्वा 'सुहृद्दुहृदौ मित्रामित्रयोः' इति निपातस्य सुहृच्छब्दस्यावयवो हृच्छब्दस्तदन्तो- त्तरपदवृद्धिर्भवति । एवंप्रायगुणभूयसीं 'भूम्नां रसानाम्' इत्यादिप्रायैर्गुणैश्चर्चि- तामर्पितवान्प्रयोगतोऽर्थतश्च संक्रमितवान् । खलु प्रसिद्धौ वाक्यभूषायां वा । वाचोयुक्तिर्वचनरचनम् । 'वाग्दिक्पश्यञ्चो युक्तिर्दण्डहरेषु' इति षष्ठ्यलुक् । संप्रति स्वकौशलबलेन सगर्वमाह—ये नामेत्यादि । इह तावत्त्रिविधाः पु- रुषाः । केचिदज्ञा एव । केचिदद्वैतमतमग्नमनसः । काव्यरसविरसाः । इतरे सहृ- यहृदयामोदिकाव्यभव्यरसभररसिकाः । तत्राद्यान्प्रत्याह—ये केचिदज्ञा नोऽस्मा- कमिह प्रबन्धेऽवज्ञामवधीरणं प्रथयन्ति ख्यापयन्ति । नाम संभावनायाम् । संभाव्यत इव न तु वास्तवमित्यर्थः । ते किमपि किंचिदल्पं जानन्ति । तान्प्रति ताँल्लक्षीकृत्य मम नैष यत्नः । न हि बधिरे गीयते । यद्वा किंशब्द आक्षेपे । ते किं जानन्ति । किंतु न जानन्तीत्यर्थः । द्वितीयान्प्रत्याह—ये नाम निश्चये । वैषयिकसुखविमुखा मुमुक्षव इहावधीरणामाचरन्ति ते किमपि वाङ्मनसागोचरं परं ब्रह्म जानन्ति । ते नमस्यास्तान्प्रति मम नैष यत्नः । न हि सम्राजमधिकृत्य कौपीनं सूत्र्यत इति भावः । अन्त्यान्प्रत्याह—मम समानधर्मा तुल्यगुणः कोऽपि जन उत्पत्स्यते जन्माप्स्यत्यस्ति विद्यते वा तं प्रत्येव यत्न इति भावः । इहाल्पज्ञत्वेन साधर्म्यमनौद्धत्याय । बहुज्ञत्वेन साधर्म्यं कदर्थदुर्जनविवर्जनायेत्यु-

इति श्लोकः ॥ ८ ॥ अपि च 'यद्वेदाध्ययनम्-' इति श्लोकः ॥ १० ॥ १ अतो यदस्माकमर्पितं प्रियसहृदात्रभवता भवभूतिनाम्ना प्रकरणं स्वकृतिर्मालतीमाधवं नाम त- मयत्र विवक्षा । अथेदानीमनुत्पन्नस्य कथमुत्पादोऽत्रानुपलब्धस्य वा कथमुप- लम्भ इत्युभययोग्यतामाह - यतः कालोऽयं निरवधिर्विगतावसानः । विपुला महती च पृथ्वी भूमिः । तथा च तस्येदानीमनुत्पन्नस्य कालान्तर उत्पाद इहा- नुपलब्धस्य देशान्तर उपलम्भश्च स्यादिति भावः । इह प्रथमार्धे बहुत्वेन प्रयोगो द्वितीयार्धे एकत्वेन प्रयोगश्च न दोषः । भिन्नवाक्यार्थत्वात् । एकवा- क्यार्थत्वे तादृक्प्रयोगस्यायोग्यतया दोषत्वात् । तथैव व्युत्पत्तेरित्यवधेयम् । यद्वा अवज्ञाप्रथमावसरेऽहंकारेणात्मनो गौरवाद्बहुत्वं निजसमतावसरे शान्त्या- त्मन्येकत्वम् । यद्वा जात्यभिप्रायमेकवचनम् ॥ ८ ॥ अधुना निजगुणगरिमोप- दर्शनेन निजग्रन्थे विदग्धमादरमाह- यद्वेदेत्यादि । यत्र खल्वियं वाचोयुक्ति- रित्यत्राप्यनुषज्यते । अद्वैतप्रतिपादको वेदभाग उपनिषत्तज्ज्ञानम् । योगः पात- ञ्जलशास्त्रम् । तयोरध्ययनज्ञानयोः कथनेन किम् । अपि तु न किमपीत्यर्थः । यतस्ततो वेदाध्ययनादेर्नाटके कश्चिद्गुणो नास्ति । तेषां नाटकेऽनुपयोगात् । तत इति ल्यब्लोपे पञ्चमी । तान्प्राप्य नाटके न कश्चिद्गुण इत्यर्थः । वयं सर्वमेव विद्मः, अनङ्गतया पुनस्तदत्र न निबद्धमिति भावः । तर्ह्यत्र कवेर्वेदादिज्ञानज्ञापनं किमर्थमत आह- यदिति । वचसां यत्प्रौढत्वं वाक्यार्थे पदं पदार्थे वाक्यं तत्कृतिः । यथा न दैवीयं किं तु मानुषीयर्थे निमेषवती । चन्द्रवदित्यर्थे 'नयन- समुत्थं ज्योतिरत्रेः' इति । यदाह दण्डी-'पदार्थे वाक्यवचनं वाक्यार्थे च पदाभिधा । प्रौढिर्व्याससमासौ च साभिप्रायत्वमस्य च ॥' इति । यच्च वचसामु- दारता विकटत्वं यस्मिन्सति पदानि जनो नृत्यन्तीवेति मन्यते । यद्वा, उदार- तालंकारादिदोषशून्यत्वम् । यद्वा, उदारता गुणभेदः । यदाह दण्डी -'उत्कर्ष- वान्गुणः कश्चिदुक्ते यस्मिन्प्रतीयते । तदुदारमाश्रयं तेन सनाथा काव्यपद्धतिः ॥' इति । यच्चार्थतो गौरवमनर्घ्यार्थता । यद्वा स्वल्पं वचनमर्थसार्थप्रसरसमर्थ- मित्यर्थः । तद्यदि नाटकेऽस्ति ततस्तदेव पाण्डित्यवैदग्ध्ययोर्गमकं बोधकम् । पण्डितो वेदाध्ययनादिकुशलस्तस्य भावः पाण्डित्यम् । वैदग्ध्यं रसादियोगि- प्रबन्धबन्धनकौशलम् । अनेन ग्रन्थे सर्वगुणवत्त्वमुक्तम् । तत्कर्तृत्वेनात्मनः सर्वपथीनमतिमहत्त्वमप्युक्तम् - नाटक इति । ननु नाटक इत्ययुक्तम् । अस्य प्रकरणत्वात् । प्रकरणनाटकयोर्भेदात् । मैवम् । नट नृत्तावित्यस्य घञि स्वार्थे कनि नाटकमिति । तथा च नाटके नाट्य इत्यर्थात् ॥ १० ॥' भूमिका व्याज- प्रवेशः । यदाह भरतः- 'अन्य रूपैर्यदन्यस्य प्रवेशः स तु भूमिका ।' इति । वर्गे भवा वर्याः । नटमेलकस्था इत्यर्थः । सौगतस्य बौद्धस्य । जगतपरित्रा-

१ अत्रापि नवमत्वे दशमत्वं त्रिपुरारिकृतटीकानुक्रमेण संख्यासंमेलनायैव ।

मालतीमाधवटीका । ९ देव तत्र भवतः कालप्रियनाथस्य पुरतः प्रयोगेण प्र- स्थापयितुमुद्यताः । तत्सर्वे कुशीलवाः संगीतप्रयो- गेण मत्स्मीहितसंपादनाय प्रवर्तन्ताम् । नटः— (स्मृत्वा ।) एवं क्रियते युष्मदादेशः । किंतु या यस्य युज्यते भूमिका तां खलु तथैव भावेन सर्वे वर्ग्याः पाठिताः । सौगतजरत्परिव्राजिकायास्तु कामन्दक्याः प्रथमां भूमिकां भाव एवाधीते, तदन्तेवासिन्यास्त्व- हमवलोकितायाः । सूत्रधारः—ततः किम् । नटः—ततः प्रकरणनायकस्य मालतीवल्लभस्य माध- वस्य वर्णिकापरिग्रहः कथम् । सूत्रधारः—मकर- न्दकलहंसप्रवेशावसरे तत्सुविहितम् । नटः—तेन जिका वृद्धा भिक्षुकी । एतादृशी दौत्ये प्रशस्ता । यदाह भरतः—'विधवेक्षणिका दासी भिक्षुकी शिल्पकारिका । प्रविश्य चाशु विश्वासं दूतीकार्यं च विन्दति ॥' इति । वृद्धत्वं चास्या रूपशून्यसर्वदृश्यलप्रगल्भत्वसूचकम् । यदाह—'लज्जितं नार्थवन्तं वा रूपिणं वा तथातुरम् । दूतं वाप्यथ वा दूतीं न तु कुर्यात्कथंचन ॥' अन्तेवासिनी निकटशिष्या । अहं भूमिकामधीय इत्यन्वयः ॥ ततः किमिति । एतावदुक्त्वा किमिति विरतोऽसीत्यर्थः । प्रकरणलक्षणं भरते—'आत्मशक्त्या क- विर्यत्र कथां नायकमेव च । औत्पत्तिकं प्रकुरुते तद्धि प्रकरणं विदुः ॥' इदं च शुद्धम् । यदाह भरतः—'द्विधा प्रकरणं तन्तु शुद्धं संकीर्णमेव च । कुलस्त्रीर- चितं शुद्धं संकीर्णं वेश्यया कृतम्' ॥ अत्र नाटके यादशो नियमस्तथादृशः । नाय- कलक्षणं भरते—'नेता विनीतो मधुरस्त्यागी दक्षः प्रियंवदः । रक्तलोकः शुचि- र्वाग्मी रूढवंशः स्थिरो युवा ॥ धृत्युत्साहस्मृतिप्रज्ञाकलामानसमन्वितः । शूरो दृढश्च तेजस्वी शास्त्रचक्षुश्च धार्मिकः ॥ विनयः शीलसंपत्तिर्मधुरः प्रियदर्शनः । त्यागः सर्वस्वदानं स्याद्दक्षः क्षिप्रकरो मतः ॥ प्रियंवदोऽनुत्कटवाक्सनेहो लो- करञ्जकः । मितप्रस्तुतवाग्वाग्मी नित्यकर्मरतः शुचिः ॥ ख्यातवंशो रूढवंशः षोडशात्रिंशको युवा । बाह्यजनःकर्मभिर्येश्च न चलः स स्थिरो मतः ॥ धृतिः सर्वेषु या प्रीतिरुत्साहोऽग्लानिरेव च । स्मृतिः कालान्तरज्ञानं प्रज्ञा तीक्ष्णमतिर्मता ॥ कलाश्चात्र चतुःषष्टिर्मानश्चित्तसमुन्नतिः । शूरः संग्रामनिपुणो रूपवान्दृश्य उच्यते ॥ अतिप्रतापस्तेजस्वी शास्त्रचक्षुस्त्रयीपरः । आत्मवत्सर्वभूतानि यः पश्यति स धा- र्मिकः ॥' इति । ननु मालतीवल्लभत्वं माधवस्य न योग्यं माधवेन वसन्तेन समं वर्षाकालीनाया मालत्या जातेः सम्बन्धाभावात् । मैवम् । अपूर्वमेव हि पदार्थ- सार्थं योगिनीप्रभावात्संपन्नमासाद्य सहृदयहृदयचमत्कारकारिणीं वैदग्धीमेव क- २३ माल०

१० जगद्धरकृत हि तन्नभोगादेवान्भवतः सामाजिकानुपासहे । सूत्रधारः—बाढम् । एषोऽस्मि कामन्दकी संवृत्तः । किरयमुत्प्रेक्षितवानित्यदोषः । माधव इति नाम्ना शृङ्गारमयतोक्ता । वसन्तस्य शृङ्गारमयत्वात् शृङ्गारमयत्वेन विष्णुदैवतत्वमपि कटाक्षितम् । यदाह भरतः— 'शृङ्गारो विष्णुदैवतः' इति । अत एव श्यामलमपि वक्ष्यति कुवलयदळश्यामो- ऽयमित्यादिना । 'श्यामो भवेत्तु शृङ्गारः' इत्यपि भरतः । अयममात्यत्वाद्धीरोदात्तो नायकः । यदाह भरतः—'सेनापतिरमात्यश्च धीरोदात्तौ प्रकीर्तितौ' इति ॥ मालती नायिका । तल्लक्षणं भरते—'स्वान्यसाधारणस्त्रीति तद्गुणा नायिका त्रिधा । स्वकीया तत्र वक्तव्या मुग्धा मध्या प्रगल्भिका ॥ शीलाजैवादिसंयुक्ता कुटिला च पतिव्रता । लज्जावती चापरुषा निपुणा च