मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

अंकः १ ] मालतीमाधवटीका । १५ नटः—अहमप्यवलोकिता । (इति परिक्रम्य निष्क्रान्तौ ।) प्रस्तावना । पृ० प० १० ५ ०नेपथ्ये कामन्दक्यवलोकिते प्र० । ११ १ ०रभिमतः पाणिग्रहः स्यात्० । ५ ०चित्तविक्खेवी० । ७ ईरिसे आआसे० । ११ ८ तहिं उक्खणिड० । ९ णिउज्जिअदि । नीतिग्रन्थभेदस्तं वेत्तीति कामन्दकी । 'तदधीते' इत्यण्, ङीप् च । अनया ना- नभ्युत्पत्त्या नीतिवेदिताबोधनेन प्रकृतसिद्धेर्हेतुतोक्ता ॥ तदन्तेवासिनी अवलो- किता दृष्टिरिति कार्यसिद्धिदृष्टेरपि कार्यसिद्धिहेतुतोक्ता । तदुत्तेजनिकेति । निष्क्रा- न्तौ । सूत्रधारनटाविति शेषः ॥ प्रस्तावनेति । निवृत्तेति शेषः । एतल्लक्षणं भ- रते—'नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा । सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्र कुर्वते ॥ आमुखं नाम तस्यैव सैव प्रस्तावना मता' इति । परिवृत्य पुनरागत्य । रक्ता पट्टिका लोहितपट्टिका नेपथ्यमलंकारो ययोस्ते ॥ अधुना कामन्दकी समस्तप्र- करणोपयुक्तमुपक्षेपमाह—अपीत्यादि । यदाह—'काव्यार्थस्य समुत्पत्तिरुपक्षेप- स्मृतो बुधैः' । इह तु मालतीमाधवयोर्विवाहनिर्वाहः काव्यार्थः । अपि नामे- ति । नाम संभावनायाम् । तेन भवेदपीत्यर्थः । निश्चये वा नाम । तेन निश्चितमेव भवेदित्यर्थः । कल्याणिनोरित्यनेनाशंसनीयकुशलतयानुग्राह्यत्वमुक्तम् । भूरिवसुर्मा- लतीपिता । महाधनिककन्याया आवश्यकी वराकाङ्क्षेति नामतात्पर्यम् । देवरातो माधवपिता । देववद्राति दत्ते । 'रा दाने' कर्तरि कः देवरातः । तथा च जनो दातरि विवाह्यत इति महाधनिकवद्दान्यत्वप्रभुत्वाद्योगिनोऽनुरूप एव प्रायः पुत्र इति वरे कन्याकाङ्क्षासूचनं नामानुनयेन । एवं च योग्ययोर्योग्य एव संबन्ध इति भावः । पाणिग्रहो विवाहः । विवृण्वतेति । अपिरवधारणे । तेन वामकेनैव वा- मेनैव चक्षुषा दाक्षिण्यमवलम्ब्यते । कीदृशेन । स्फुरता स्पन्दवताऽत एव कल्याणं विवृण्वता सूचयता । स्त्रीणां वामाङ्गस्फुरणस्य शुभसूचकत्वात् । आन्तरङ्गेनेव मदी- यचित्तवृत्तिज्ञेनेव । इवोत्प्रेक्षायाम् । 'उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरिवशब्दोऽपि तादृ- शः' इति दण्डी । अथवापिविरोधे । वामेनापि प्रतिकूलेनापि दाक्षिण्यमानुकू- ल्यमवलम्ब्यत इति विरुद्धमिदम् । वामक इति स्वार्थे कन् ॥ ११ ॥ अवलो- किता । अत्र खलु निश्चये । चित्तविक्षेपोऽसदृश्याभिनिवेशः । चीरेण वस्त्र- खण्डेन चीवरं, सौगतपरिव्राजकवासस्तदेव परिच्छदः परिकरो यस्यास्ताम् । पिण्डपातो नाम बौद्धानां भिक्षाभ्रमणेन भोजनम् । तन्मात्रेण प्राणयात्रा जीवनं यस्यास्ताम् । ईदृशे विवाहकार्ये । इह पुरंध्रीणामेवाधिकारो न तु मवादृशी- नामिति भावः । उत्खण्डित उन्मूलितः संसाररूपोऽवग्रहो मोक्षप्रतिबन्धो यत्र, *

१२ जगद्धरकृता [ अङ्कः १ पृ० प० १२ १ ॰मैवं ब्रूहि । ६ अयि किं० यदेकत्र नो विद्या० । ॰भान्त- वासिनां सा० । ७ ॰तदैव चास्म० । १३ ३ ॰तदो किंति० । १४ २ ॰णिरवेक्खदाए ल० । ८ श्रेयोऽप्यसा० । सः । यद्वा, उन्मूलितः संसाररूपोऽपकृष्टो ग्रहो यत्र सः ॥ कामन्दकी । मा मैति । वीप्साऽत्यन्तनिषेधे । यन्मामित्यादि । स भवान्पूज्यो भूरिवसुर्यन्मां विधेयविषये नियोज्यगोचरे नियुङ्क्ते नियोजयति तत्स्नेहस्य प्रीतेः फलम् । स ह्यस्माकं प्रेमपात्रमिति भावः । असौ नियोगः प्रणयस्य प्रश्रयस्य सार उत्कर्षो निर्यासो वा । यदि मदीयैः प्राणैरथवा मदीयैस्तपोभिः सुहृदो मित्रस्याभिमतं वाञ्छितं कृत्यं कार्यं घटेत तदा तत्कार्यं कृतं स्यात् । मत्प्राणादिभिरपि भवेदित्यर्थः । यद्वा सुहृदो- ऽभिमतमिदं यदि घटेत निष्पद्येत तदा मदीयैः प्राणैस्तपोभिर्वा तत्कृत्यं कृतं स्या- त् । अघटने तु सर्वमिदं व्यर्थमित्यर्थः । एतेनावश्यकर्तव्यतोक्ता । 'प्रणयः प्रेम्णि विश्वासे याज्ञाप्रश्रययोरपि' इति विश्वः ॥ १२ ॥ भूरिवसोः स्वीकारबीजमेवंविध- प्रश्रयोपपत्तिं चाह—किं नेत्यादि । न इति बहुवचनेन स्वभूरिवसुदेवरातानामु- पादानम् । अस्मदिति । अस्माकं सौदामिन्याश्च प्रत्यक्षमित्यर्थः । अपत्यसं- बन्धो विवाहः । सौदामिनीसमक्षमित्यनेन तस्या देवरातबन्धुतया नवमाङ्के मा- धवप्राणत्राणकारणत्वमस्या नाम च सूचितम् । युक्तं चेदम् । 'नासूचितं विशे- त्पात्रम्' इति भरतः । एवमन्यत्रापि सूचितस्यैव प्रवेशः । आन्वीक्षिकी न्या- यशास्त्रम् । तत्र तर्कच्छलादिनिष्टङ्कनेन तदभ्यासान्माधवस्य चोरिकाविवाहे कौ- शलमुक्तम् । श्रवणं पाठः । कुण्डिनपुरं विदर्भनृपराजधानी । प्रहिण्वता प्र- स्थापयता । सुविहितं शोभनं कृतम् । अपत्येत्यादि । देवरातेन पुत्रं प्रहिण्व- तापत्यसंबन्धविधिप्रतिज्ञा विवाहप्रतिज्ञा प्रियस्य सुहृदः प्रीतिमित्रस्य भूरिवसोः । सुहृदः शोभनचित्तस्य वा स्मृतिं स्मरणं नीता प्रापिता । अलोकसामान्यगुणो लोकविलक्षणगुणः पुत्रः प्ररोचनार्थं प्रवृत्तिपाटवार्थं स्फुटीकृतश्च । प्ररोचनस्यैव सर्वकार्यसिद्धयङ्गत्वात्तत्करणम् ॥ १३ ॥ अवलोकिता । अत्रामात्यो भूरिवसुः । माधवस्य कृत इति शेषः । प्रतिपादयति ददाति । चोरिकया विवाहस्य धर्म- शास्त्रे निषेधादिति भावः ॥ तामित्यादि । नन्दननामा राज्ञोऽन्तःपुरसचिवो नृपद्वारा तां याचते । तत्र साक्षान्निषेधः कोपाय राज्ञः । अयं तु मन्द्वारा संयो- जनात्मक उपायः शिवः । परिणामसुख्स इत्यर्थः । आर्या छन्दः । स्यान्नर्मसचिवः सोऽयं कुपितस्त्रीप्रसाधकः । नन्दयतीति नन्दनः । एतेनानन्दजनकत्वादन्तः- पुरसचिवता युक्तेति नामतात्पर्यम् ॥ १४ ॥ कामन्दकी । संवरणं संगोपनम् । विशेषत इत्यादि । तेन भूरिवसुना तयोर्वत्सयोर्विशेषेण स्वमतिनिह्नवः कार्यो निजज्ञानगोपनं कर्तव्यम् । बालत्वाच्छिशुत्वेन । प्रकाशिताभिप्राययोः ।

अङ्कः १ ] मालतीमाधवटीका । १३ पृ० ५० १५ २ ॰कारप्रगुणरम॰ । ४ ॰म्भिसंधाय॰ । तेण तेण वअणोवण्णासेण॰ । १६ ३ बाढम् । जदो ताए वि अत्तणो विणोदणिमित्तं मा हव॰ । ४ ॰अज्ज णिहिदं॰ । ॰यतो माधवा॰ । ७ ॰तीर्थेन घटते । ८ ॰उपोद्धातेन । १७ २ ॰म्हूसवं मअरन्दुज्जाणं अज्ज पभादे अ॰ । यथा तावपि प्रकृतं न जानीतस्तथा कृतं तेनेति भावः । युक्तं चादः । 'नादेशे नाकाले नापरिपक्केन्द्रिये न गुणहीने । कथयति हि कथां स्वगतां न तथास्य कथा भवति वन्ध्या ॥' इति नीतेः ॥ १५ ॥ अनुरागेत्यादि । तयोरनुरागप्रवाहः सर्वलोकविदितः सन्नस्माकम् 'श्रेयानस्ति' इति वा पाठः । श्रेयो लक्ष्मी । यत एवं सति राजा नन्दनक्षोभौ वञ्चनीयौ तयोरन्योन्यानुरागादेव परिणयो वृत्तो न मया कारित इति वक्तव्यमेवेति भावः । सार्वलौकिक इत्यत्र सर्वलोकाट्ठञ् । अन्योन्यानुरागेण गान्धर्वविवाहोऽपि सूचितः ॥ १६ ॥ बहिरित्यादि । विद्वान्त्सुबुद्धिरेकः श्रे- ष्ठोऽद्वितीयो वा सकलं जनं कपटैरभिसंधाय वञ्चयित्वा स्वानर्थान्स्वप्रयोजनानि संपादयति । मौनमभाषणं भजते च । विधिनिषेधपरं वचो न वदतीत्यर्थः । अत एव तटस्थ उदासीन इवानभिव्यक्तव्यापार इत्यर्थः । कथम् । सर्वाकारेणेङ्गितादिना स्वभावसुन्दरं यथा भवति तथा बहिः प्रकटं व्यवहरन्नपि सूक्ष्माण्यपि पराभ्यूह्यस्था- नानि परस्य तर्कस्थानानि स्थगयति पिदधाति । अपिर्भिन्नक्रमः । 'अभिसंधिर्वञ्च- नार्थः' इति धातुसंग्रहः । 'केवलश्रेष्ठयोरेकः' इति धरणिः ॥ १७ ॥ अवलोकिता । अत्रोपन्यासो व्याजेन कार्योद्भेदः । राजमार्गगेत्यनेन सर्वसाधारण्यान्मा- धवस्यानौद्धत्यमद्वितीयवेद्यता च सूचिता । संचारणं च तद्दर्शनेन मालत्या अनुरागायेति भावः । अत्र कामन्दक्यावलोकितायामेवमुक्तत्वात्कथं तव वचना- दिति घटत इति न देश्यम् । प्राक्तैस्तपोभिरित्यादिना तदभिधानात् ॥ कामन्दकी । धात्रेय्युपमातृसुता । एतेन बाल्यात्प्रभृति सकलचेष्टावेदित्वं ध्वनितम् । तथा च लवङ्गिका मालतीगतं यत्कथयति तत्प्रमाणमेवेत्येवकारव्यङ्ग्यम् । अनेनास्याः स- खीत्वमप्युक्तम् । यदाह भरतः—'काष्ठदासी च धात्रेयी प्रतिवेश्या च शिल्पिका । बाला प्रव्रजिता चेति नायिकानां सखीजनः ॥' इति ॥ न इति बहुवचनेनात्मनि लवङ्गिकाहृदयजागरूकबहुमानेन वञ्चकतानिरासः सूचितः । भूय इत्यादि । मालत्यङ्गकैस्साम्यति खिद्यत इति कथितमेव लवङ्गिकयेत्यन्वयः । अङ्गकैरित्यत्रा- न्त्यार्थे कन् । कल्पता मृदुत्वेन । बहुवचनात्सर्वाङ्गमुक्तम् । तथा च मृदुभिः सर्वा- ङ्गैरित्यर्थः । कीदृशैः । तं माधवं दृष्ट्वा दृष्ट्वा पुनः पुनरवलोक्य । गाढोत्कण्ठया ह- ठाकाङ्क्षया लुलितलुलितैरतिम्लानकान्तिभिः। 'ललितलुलितैः' इति पाठे पूर्वं ललितै- *

१४ मालतीमाधवम् [ अङ्कः १ पृ० प० १८ १ ॰दुराणणवासिणो॰ । ” ७ ॰पिअं किदं होदि । ” ११ ॰मालती । तन्नि॰ । १३ ॰रूपः सूत्रयितव्यः । रम्यैरधुना लुलितैर्म्लानैरित्यर्थः । कीदृशम् । सविधनगरीरथ्यया मालतीगृहनिकटरा- जमार्गेण भूयो भूयः पुनः पुनः पर्यटन्तं गच्छन्तम् । इह राजमार्गोपन्यासेन माधव- स्य निःशङ्कः संचारो मालत्याश्च तद्दर्शनेन परवितर्काभावः सूचितः । गमने पौनः- पुन्येन दर्शने प्रति दार्ढ्यमुक्तम् । दर्शनेन च पौनःपुन्येन तस्या उत्कण्ठातिशय उक्तः । यद्वा प्रथमवीप्सया दर्शनं दृष्टानुवृत्त्या प्रथमं रम्यवस्तुचमत्कारेण तत उद्भिद्यमानानुरोगनवाङ्कुरेण नेत्रप्रीतिर्युज्यते । द्वितीयवीप्सया सहचरीभिरप्यज्ञा

[अङ्क १] मालतीमाधवटीका । ३५

पृ० ५० १९ ३ वरीयानन्यो० ।

स्तनेति शेषः ॥ अवलोकिता । 'कौतुकं तु कुतूहलम्' इत्यमरः । मदनसहोत्प- त्तेन वसन्तकालः सूचितः । तस्य च वैवाहिकत्वम् । यदाह—'शरत्सङ्क्रामविषये विवाहे ज्येष्ठमाधवौ' इति । किल प्रसिद्धौ । इति हेतौ । अनुप्रेषणे तत्र किल्बिषा- देर्हेतुत्वम् । अन्योन्यदर्शनेनोभयानुरागे विवाहनिर्वाहः । प्रिये प्रीतिविषये कार्येऽभि- योग आसङ्गः । अत्र कपालमतं महाव्रतम् । कुत इत्यादिना श्मशानाङ्गसूचनम् ॥ कामन्दकी । किल प्रसिद्धौ । विविधा नानारूपा जीवा मानुषादय उपहारा बलयः प्रिया यस्याः सा अनेन मालत्युपहारः सूचितः । आत्मनिरपेक्षं कर्म साहसम्, तेन वर्तन्ते ते साहसिक़ाः । प्रवादः प्रसिद्धिः । इह प्रियेत्यस्यानन्तरमिति पदं देयमन्यथा पूर्वापरानन्वयात् । तथा च प्रियेत्यनेनाकारेण साहसिकानां प्रवाद इत्यर्थः । अत एव वाक्यार्थकर्मादावितेरध्याहारः ॥ अवलोकिता । इह खलु प्रसिद्धौ । तस्याश्चामुण्डाया नातिदूरेणात्यासन्ने वस्तुं शीलं यस्य । तस्य एतेन देवकु- लस्य लोकसंकुलतया किंचिद्विप्रकृष्टं साधकसंस्थानमुक्तम् । साधकस्य योगिनः मुण्डधारिणः कापालिकस्य । अघोरघण्टेति । 'कापालिकास्तु घण्टान्तनामानः समुदाहृताः ।' भरतः । अघोरोऽविमृश्यकारीति नामव्युत्पत्तिः । अनुसंध्यं संध्यायाम् । प्रवृत्तिर्वार्ता । सर्वमघोरघण्टनाशनमाधवरक्षणादिकम् । अत्रैतेन कापालिकादेः कथनेनालं निष्फलमधुनानुपयोगात् ॥ अवलोकिता । बालमिति भावप्रधानम् । तेन बाल्यन्मित्रमित्यर्थः । समुद्रहति विवहति ॥ कामन्दकी । बु- द्धरक्षितेत्यनेन भिक्षुकीत्वं सूचितम् । अत एव दौत्ये नियुक्ता ॥ अवलोकिता । उत्तिष्ठेत्यत्रोध्वैंकर्मत्वान्न तद् ॥ कामन्दकी । अत्युदात्ता गभीरा प्रतिपन्नार्था संवादिनी प्रकृतिर्यस्याः सा तथा । निसृष्टार्थेति । नायिकाया नायकस्य वा मनो- रथं ज्ञात्वा स्वमत्या कार्यं साधयति सा निसृष्टार्था दूती तस्याः कल्पो व्यापारः । प्रस्तावनीय इत्यर्थः । दूती च विविधा । यदा—'निसृष्टार्था मितार्था च तथा शा- सनहारिका । सामर्थ्योत्पादिता हीना दूती तु विविधा मता ॥' इति । शरदि- त्यादि । सा मालती तं माधवं नन्दयतु प्रीणातु । यथा शरच्चन्द्रिका कुमुदं नन्द- यति । यथा चन्द्रिकाकुमुदयोर्नित्यं प्रीतिस्तथा तयोरप्यस्त्विति भावः । कीदृशम् । कान्तं रम्यम् । सुजातं शोभनजन्मानम् । शोभनता च गुणवत्त्वेन । यद्वा कान्त- मन्यस्त्रीभोगचिह्नशून्यम् । यदाह भरतः—'अन्यस्त्रीभोगसंभूतं चिह्नं यस्य न विद्यते । देहे वाप्यधरे वापि स कान्त इति कीर्तितः ॥' सा कीदृशी । कल्याणी निरवद्या । स च युवा कल्याणी विवाहकल्याणयोगी संख्यां प्राप्य कृतकृत्यः कृ- तार्थो भवतु । युवेत्यनेन कन्यायां मदनमदोद्दीपकतायोग्यत्वमुक्तम् । एवं सति वि- धातुः प्रयत्नः सफलो भवतु मनोहरश्च भूपनन्दनाविरोधेन सर्वावर्जकोऽस्त्वित्यर्थः । कीदृशः । अन्योन्यं कामिनोः प्रगुणा अनुरूपा ये गुणास्तेषां निर्माणे कुशलोऽत एव वरीयाञ्छेष्ठो गरीयान्गुरुर्वा । यद्वा अन्योयं प्रगुणा उत्कृष्टा ये गुणास्तेषां निर्माणे

पृ० ५० २० २ ०जाव इमस्सिं उ० । ०मअरन्दणन्दणं । ६ ०भवतु त- त्रैव ग० । ०दिट्ठियायं वय० । ९ किमन्यदितो० ।

कुशला ॥ १९ ॥ निष्क्रान्ते कामन्दक्यवलोकिते । विष्कम्भक इति । 'वृ- त्तोऽपि स्वेच्छया प्राप्तः संबन्धेनोभयोरपि । विष्कम्भकः स विज्ञेयो यस्तु काव्या- र्थसूचकः ॥ विष्कम्भको द्विधा सोऽयं शुद्धः संकीर्ण एव च । शुद्धो मध्यमपात्रेण संकीर्णो मध्यमाधमैः ॥' इति भरतः ॥ उपकरणमुपढौकनम् । कलहंसः । अत्र तुलितो मकरध्वजस्य कामस्यावलेपो गर्वो येन रूपविभ्रमेण सौन्दर्यविला- सेन तेनावक्षिप्तं तिरस्कृतं मालतीहृदयस्य माहात्म्यं गाम्भीर्यं येन तम् । 'अव- क्षेपः स्मृतो गर्वः' इति शाश्वतः । मकरन्दस्य नन्दनं हर्षकम् । कलहंसो राजहंसः । स च शरदि विराजमानोऽपि योगिनीप्रभावाद्वसन्ते मिलित इति नामाभिप्रायः । मकरन्दः । दिष्ट्येत्यव्ययं हर्षे । माधवस्य वसन्तस्य मकरन्दः पुष्परसः सह- चरो युज्यत एव । इत एवात्रैव । इह शृङ्गारो द्विविधः । यदाह भरतः—'संभोगो विप्रलम्भश्च शृङ्गारो द्विविधो मतः' । संभोगोऽपि विप्रलम्भपूर्वक एव स्वदते । यदाह—'न विना विप्रलम्भेन संभोगः पुष्टिमश्नुते । कषायिते हि वस्त्रादौ भूया- नरागोऽभिजायते ॥' स च दशारम्भः ।

अङ्कः १ ] मालतीमाधवटीका । १७ पृ० प० २२ ५ ॰प्लवनादिवाभूत् । ८ 'इत इतः' इत्यस्याग्रे मा- धवः—(परिक्रम्य ।) कथं प्रियवयस्यो मम मकरन्दः । मकरन्दः—(उपसृत्य ।) सखे माधव, ळ०' इत्य- धिकम् । ८ ॰तपति तपनः । त० ९ माधवः— यदभिरुचितं वयस्याय । (इत्युभावुपविशतः ।)' इत्यधि- कम् । १० ॰बालवउलुज्जाणं० । शान्तरयोगो विकारस्तद्योगि यौवनम् । अयं तु युवेत्यर्थः । अत्र भ्रमतिपदेनाव- च्छिन्नक्रियता, तद्वारा सर्वकालता, भुवपदेन सर्वदेशता, आज्ञापदेन युक्तिजि- ज्ञासां विना स्वीकारः, विकारिपदेन माधवाङ्गीकारिता च ध्वनिता । ललिताः सुन्दरा मधुराः परिभाव्यमानास्ते ते प्रसिद्धा भावा रमणीवदनविभ्रमादयो धी- रतां धैर्यं क्षिपन्त्यपनयन्ति । तदनेन कामकृतमेतदुन्नीयत इति भावः । 'प्रकृ- तिमधुराः' इत्यपि पाठः । तत्र प्रकृत्या स्वभावत एव मधुरा मनोहराः ॥ २० ॥ माधवप्रवेश इह द्विपदिकया । यदाह—'शोकविभ्रमयुक्ते तु व्याधिचिन्तासमा- श्रिते । श्रुतवार्तादिवैरूप्ये योज्या द्विपदिका बुधैः ॥' इति । स्वगतमिति । 'यत्त श्रव्यं न सर्वस्य स्वगतं तदिहोच्यते' इति भरतः ॥ अनुस्मृतिमाह— तामित्यादि । तां नायिकामचिरमधुनैव विचिन्त्य कथं मम चेतः । कर्तृ । कथमपि महता कष्टेन व्यपवर्तते व्यावर्तते नागच्छति वा । तस्यां लग्नं तामेव धावतीत्यर्थः । किं कृत्वा । बालत्वेन कुलीनत्वेन च या लज्जा तामकाण्ड ए- वाप्रस्ताव एव विजित्य । रभसकाल एव हि लज्जाद्यभावप्रस्ताव इति भावः । विनयं मनोमलक्षालनोपदेशं दूरीकृत्य । महानायकताया सहजिकं धीरत्वमु- न्मूल्य । कीदृशम् । मन्थरो मन्दो विवेक इतिकर्तव्यता यत्र तत् । क्रिया- विशेषणं वा कीदृशम् । इन्दोश्चन्द्रात्सुन्दरं मुखं यस्यास्ताम् । वैयधि- करण्येऽपि गमकत्वात्समासः । इह तामित्यनुस्मृतिः, इन्दुसुन्दरेति गुणकीर्तनम्, विभाव्येति चक्षुःप्रीतिः, कथमपीत्युद्वेगः, लज्जां विजित्येत्युन्मादः, मन्थरविवेक- मिति जडतेत्यनेकावस्थोक्ता ॥ २१ ॥ यदित्यादि । तत्संनिधौ यन्मदीयं हृदयं विस्मयेनाद्भुतरसेन स्तिमितं निश्चलम् । एतेन स्तम्भ उक्तः । अत- एवास्तमितो नाशं प्रापितोऽन्यो भावो विस्मयातिरिक्तो धर्मो यत्र तत् । अ- नेन जडतोक्ता । यदाह—'इष्टं त्वनिष्टं वा सुखदुःखे वा न वेत्ति यो मोहात् । तूष्णीकः परवशगः स भवति जडसंज्ञकः पुरुषः ॥' आनन्देन निरन्तरसुखेन मन्दं मन्थरं चाभूत् । अमृतप्लवनादिव सुधासेकादिव । अथ च योगाभ्या- सेन कुण्डलिन्याचरणेनामृतसेकादिवेत्यर्थः । तत्रापि परमानन्दसंदोहो भवत्येव एतेनाद्भुतनायिकादर्शनजातभावभरमन्थरता दर्शिता तद्धृदयमधुना तद्वियोगे- ऽङ्गारक्षुभितमिवाङ्गारावसृष्टमिव व्यथमानं पीडायुक्तमास्त इत्याश्चर्यम् । न च

९४ जगद्धरकृता । [अं० १ पृ० पं० २३ १ ०अहवा मुहुत्तं वि० ४ ०काञ्चनारपा० । ६ ०माधव, अद्य किल स० । ७ ०रा ममदनोद्य० ८ ०अपि नाम मनागवति० । ०गोचरम् । १० तत्किमवनतमु० । १२ ०जन्तुषु रजस्तम० १३ ०परमेश्वरे च । २४ २ ०यतनम् । तत्र चैतस्त० । ०परिक्रम्यावलोक्य च प० । प्रियासङ्गे सुखं तद्वियोगे दुःखमिति दृष्टचरमेव तत्कथमाश्चर्यमिति वाच्यम् । अन- नुभूतरसस्य तस्य शिशुत्वेन किमिदं यदकाण्ड एव व्यथेति तत्संभवात् ॥ २२ ॥ मकरन्दः। इतः। इहागच्छेत्यर्थः । आद्यादित्वात्तसिः। एतेन माधवस्य बाह्यार्थो- प्रहन्निन्द्रियादर्शनं सूचितम् ॥ मकरन्दः। ललाटं तपति ललाटंतपः । 'असूर्यल्ल- लाटयोः' इति खश्प्रत्ययः । खितान्मुम् । माधवीयमनमथोन्मादमपहोतुकामस्येदं वचनम् ॥ माधवः । वयस्यायेति । 'रुच्यर्थानां प्रीयमाणः' इति संप्रदानता । कलहंसः । अत्र मकरन्देन पुष्परसेन सहचरो माधवो वसन्तो बालबकुलमलं- करोतीति ध्वनिरप्युन्मिषति । मुहूर्तं चेत्यत्र सुस्थिते चित्ते वक्तुं युक्तमिति भावः ॥ मकरन्दः । उत्फुल्लपुष्पाणां ये केसराः किञ्जल्कास्तैः कषायो लोहितः शीत- ळश्च य आमोदस्तेन वासितं सुगन्धीकृतमुद्यानं येन तस्य । 'कषायः सुरभौ लो- हितेऽन्यवत्' इति मेदिनीकारः । कषायादिसंबन्धेन सौरभस्यातिगभीरतोक्ता । आमुद्यतेऽनेनेत्यामोद इति । कषायादिसंपदे काञ्चनारेत्युक्तम् ॥ प्रवर्तितः कृतः । अभिरामेति यात्रान्वयि । इह मकरन्दवचनेन नर्मरूपा प्रतिमुखसंधिरुक्ता । यदाह—'शृङ्गारार्थं त्रपाकारि वाक्यं गोष्ठिषु नर्म तत्' इति । अपिः समुच्चये । नाम संभावनायाम् । इदं संभाव्येतापीत्यर्थः । मनागल्पम् । रतिरमणः कामः ॥ मकरन्दः । मुग्धं किंकर्तव्यताशून्यम् । पुण्डरीकं सितपद्मम् । विरहधूसरत्वेन मुखस्य पुण्डरीकसाम्यम् । तस्य लज्जयाकथनमाशङ्क्याह—अन्येष्वित्यादि । माधव, तवापह्नुतिर्लज्जया कथंचिदपि मा भूत् । लज्जयापह्नवं मा कृथाः। एवमप्र- तीकारः स्यादिति भावः । खलु यतः सोऽयं चित्तजन्मा कामः प्रख्यातपौरुषः । चित्तोन्माथविषय इति भावः । कीदृशः । विश्वस्य धातरि जगत्स्रष्टरि परमेश्वरे हरेऽन्येषु जन्तुषु मानुषादिषु च रजस्तमोगुणप्रधानेषु समस्तुल्यव्यापारः । यद्वा अन्येषु मानुषादिषु रजस्तमसावृतेषु च तिर्यग्योनिषु विश्वस्य धातरि ब्रह्मणि पर- मेश्वरे हरे च सम इति भिन्नमेव योज्यम् । अतो लज्जां त्यक्त्वा कथयेति भावः ॥ २३ ॥ माधवः । परिश्रममास्थित इत्यन्वयः। परिश्रममास्थितोऽहं न तु साका- ङ्क्षादिति भावः । मदिरामोदवन्मनोहरो यः परिमलः शुभगन्धः । 'स्याच्छुभ्र- गन्धे परिमलः' इति विश्वः । मिलन्मीलितम् । संकुलेन व्यासाकुलिता या बकु- लमुकुलावली विकासाभिमुखकलिका राजिः सैव मनोहरमाभरणं तेन रमणीयस्य ।

: "लया निर्मलया [ ? ] च" Wait, could it be "अग्राम्यया"? Wait! Let's re-examine that word: "निर्मलया" ends with या. Then space. Then: [ ? ] [ ? ] या . Let's look at the letters: Is it three aksharas? Letter 1: Looks like 'प्रा' or 'ग्रा' or 'अ'? Wait, if the text has "प्राम्यया" or "ग्राम्यया", let's look at the letters: There is:

1. प्रा or ग्रा: notice the top: it has an aa-matra (a vertical line).
2. म्य: म with ya subscript.
3. या: य with aa-matra. Wait, could it be "रम्यया"? "रम्यया" = beautiful! Wait, look at letter 1: Is it 'र'? Does 'र' have a loop? No, 'र' in this font is just an angle: look at 'र' in 'निर्मलया': र is simple. Here, letter 1 has a vertical right stroke and a left loop: that's प! Wait, could it be "प्राग्यया"? No. Could it be "ग्राम्यया"? Wait, why would Jagaddhara write "ग्राम्यया" or "अग्राम्यया"? Wait, in Sanskrit poetics: अग्राम्य = cultured, not rustic

३० जगद्धरकृता [ अङ्कः १ पृ० पं० २५ ५ अथ सा प्रण० । ०अनुचरिभिरविरलकुसुमसंचयावच- यलीलादोहदिनीभिर्० । ,, ८ यतोऽस्याः । २६ २ छेदपाण्डुः क० । ४ ०अन्तःकरणमाकृष्टवती । किं० । २७ १ वयस्य माधव, स्ने० । ,, ९ ०सोऽयमितीरयित्वा । प्रणयिनी स्निग्धा । अनुचरी दासी । संचयः समूहः । अवचयत्रोटनम् । दो- हदोऽभिलाषः । सहर्षमाह—तमेवेति । खोद्देशेनाह—कस्मिन्नपीति । 'भा- गधेयं भाग्यम्' इत्यमरः । इह्यानुमानरूपो गर्भसंधिः कस्मिंश्चिदित्यनेनोक्तः । यदाह—'व्याप्येन व्यापकज्ञानमनुमानमुदीरितम्' इति ॥ विकारचिह्नमाह— परिमृदितेति । यधास्या अङ्गं परिमृदिता मर्दनविषयीकृता या मृणाली बि- सलता तद्वन्म्लानम् । क्रियासु ताम्बूलभक्षणादिषु परिजनयाचनाभिरस्याः कथ- मपि प्रवृत्तिः । इह मृणालीपदेन तनुता, ग्लान्या निद्राच्छेदः, कथमपीत्यादिना विष- यनिवृत्तिः कथिता । तनुत्वम्लानत्वमान्थैर्ग्नानिरुक्ता । यदाह—'ग्लानौ तनुत्ववैव- र्ण्यमन्दतादिनिदर्शनम्' । ननु तनुत्वादिना व्यभिचारिणा कथं कामविकारोन्नयन- मत आह । कलयतीति । तस्याः कपोलो हिमांशोः शोभां कलयति । अनेन पा- ण्डुता दर्शिता । कीदृशः । नूतनदन्तिदन्तखण्डगौरः । छिद्यत इति छेदः खण्डः । इहाभिनवपदेन सपुलकत्वं ध्वनितम् । तथा च कपोलपाण्डुलसपुलकलादिना का- मविकारव्यासेन तदुन्नयनमिति भावः । विरहे पाण्डुतापि । यदाह—'अङ्गस्याशौ- ष्ठवं तापः पाण्डुता कृशता रतिः' ॥ २५ ॥ वर्तिर्नेत्राञ्जनलेखा । अयस्कान्तो लोहाकर्षणो मणिः । लोहधातुर्लोहरूपं द्रव्यम् । अन्तःकरणं मनः । ममान्तःक- रणमाकृष्टवतीत्यर्थः । किं बहुनेत्यनेन सखेदनिःश्वाससूचनम् । संतापेत्यादि । ममैतच्चेतस्तस्यां विषय आसक्तम्, समन्ताल्लभमस्तीत्यर्थः । संतापपरंपरैव महाव्यसनं तदर्थम् । तादर्थ्ये चतुर्थी । संततिपदेन मालतीलाभमन्तरेण याव- ज्जीवमविच्छेदस्तदलाभे प्राणहानिश्चोक्ता । कीदृशम् । अनपेक्षितनिमित्तम् । एतेन विषयालाभेऽप्यस्य स्वाभाविकी प्रीतिरुक्ता । यदाह—'अभ्यासादभिमा- नाच्च तथा संप्रत्ययादपि । विषयेभ्यश्च तत्त्वज्ञा विदुः प्रीतिं चतुर्विधाम् ॥' अनेन निजमृच्छुलुङ्गलमपि निरस्तम् । अत एवाह—प्राय इति । बाहुल्येन भगवती भवितव्यतावश्यंभावि प्राक्तनकर्म जीवानां शुभमशुभं च विदधाति । अत एव सा सर्वकषा सर्वहरा । तथा च ममावश्यकं दुःखम्, त्वं तु यथोचितं कुर्या इति भावः । आसकैल्यादापूर्वात् 'षच् समवाये' कः । सर्वंकषेति खच्प्रत्यये खित्वा- न्मुम् ॥ २६ ॥ मकरन्दः । माधवोक्तप्रीतेरनिमित्तकत्वमुपपादयति—स्नेह इति । निमित्तमिह द्वयं बाह्यमाभ्यन्तरं च । तदिह बाह्यहेत्वपेक्षः स्नेहोऽस्थिर

अङ्कः १ ] मालतीमाधवटीका । २१ पृ० पं० २८ १ अन्योन्यभाव० । ५ ॰मञ्जीररसितानु० । कलापकलकिङ्किणी० । २९ १ मकरन्दः—( स्वगतम् । ) । ॰महतः प्रागनु० । ७ ॰विविभ्रममुत्पलाक्ष्याः । एव । निमित्तनिवृत्तौ तन्निवृत्तेरावश्यकत्वात् । अत आन्तरनिमित्तापेक्षैव स्नेह- स्येति भावः । विप्रतिषिद्धं विरुद्धम् । बाह्यनिमित्तापेक्षया विरोध इति भावः । खोक्ते युक्तिमाह—व्यतिषजतीत्यादि । आन्तरो हेतुः कोऽप्यनिर्वचनीयः पदार्थांन्नरनारीप्रभृतीन्व्यतिषजति विशेषतो मेलयति । यतः प्रीतयो बहिरुपाधी- न्बाह्यहेतून्सौन्दर्यादीन्न संश्रयन्ते प्रकर्षेणावलम्बन्ते । अत्र कोपीत्यनेन जन्मा- न्तरानुभवजनितसंस्कारताध्वनिः । न खल्वित्यनेन दृष्टश्रुतानुमितसकलैहिकोपा- धिनिषेधात्तथावसायः । अत एव विशेषप्रकर्षद्योतकाभ्यामुपसर्गाभ्यामासङ्गस्य जीवितावधित्वमुक्तम् । उक्तं द्रढयति—यतः पतङ्गस्य सूर्यस्योदये पुण्डरीकं विक- सति । चन्द्र उद्गत उदिते सति चन्द्रकान्तो द्रवति क्षरति च । तथा च तीक्ष्णकरो- दये कोमलकमलदलविकासादमृतकरोदये पाषाणदारणाच्च सहजसिद्ध एव हेतुः । इह किं बाह्यं कारणं दृश्यते । तद्वत्प्रकृतेऽपि स्वाभाविक एव स्नेह इति भावः । पुण्डरीकपदमिह पद्ममात्रपरम् । अर्थान्तरन्यासोऽयम् ॥ २७ ॥ ततस्तत इति कथोपक्रमरीतिः ॥ माधवः । तत्र स्थाने । सभ्रूविलास मित्यादि । अथ तस्याः सखीजनेन तदा सोऽयमित्युक्त्वा सप्रत्यभिज्ञमिव पूर्वदृष्टमिति मामवलोक्य सभ्रूविलासं सभ्रूभङ्गं यथा तथा कटाक्षाः क्षिप्ताः । एतेन कटाक्षाणां पूर्वदृष्टप्रत्य- भिज्ञाकारणत्वमुक्तम् । कीदृशेन अन्योन्याशयविदेन । अनेन नायिकाव्युत्प- त्त्यतिशय उक्तः । कीदृशाः । स्मितमीषद्धसितमेवामृतं तेन मनोज्ञाः ‘ईषत्प्रफु- ल्लितैर्गण्डैः कटाक्षैः सौष्ठवान्वितैः । अदृष्टदन्तकुसुमैरुत्तमानां स्मितं मतम् ॥’ इति भरतः । स्वस्यादृष्टचरत्वेन संभावनायामिहेवशब्दः । अवलोक्येति । ल- लिता दृष्टिरियम् । यदाह—‘मधुराकुञ्चिततारा च सभ्रूक्षेपा च सस्मिता । सम- न्मथविकारा च दृष्टिः सा ललिता मता ॥’ इह तु हर्षादियमन्विता । यदाह— ‘धृतौ हर्षे च ललिता’ । भ्रूविलासेल्यनेन मोट्टायितमपि कटाक्षितम् ॥ २८ ॥ मकरन्दः । प्रत्यभिज्ञैकस्य तत्तैदन्तावैच्छिद्यम् (?) । अस्या एवाकारः सोऽयमिति । नाम संभावनायाम् । अदृष्टचरत्वेन माधवप्रत्यभिज्ञाया असंभावदिति भावः । तामेव स्फोटयति—अथेति । अनन्तरं ताः सख्यो हे भर्तृदारिके स्वामिपुत्रि, हर्षेण वयं वर्धामहे, यतोऽत्रैव स्थाने कस्यापि कोऽपि तिष्ठतीत्युक्त्वा मामङ्गुली- खण्डलीलया कथितवत्यः । किं कृत्वा । सलीलं सविलासचेष्टितं यथा तथा प्रतिनिवृत्य । ‘स्त्रीणां विलासचेष्टितं लीला’ इति भरतः । उत्तालमुद्भटम् । वि- भ्रमो विलासो विचित्रभ्रमणं वा मधुरमनोज्ञः । मञ्जीरो नूपुरः । रसितानुविद्धः २४ माल०

२२ जगद्धरकृता [ अङ्कः १

शब्दानुगतः । मेखलायाः कलापो गुच्छः । यद्वा मेखला च कलापश्च तयोः किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका । 'मेखला च कलापश्च भवेच्छ्रोणिभूषणम् । एकयष्टि- र्भवेत्काञ्ची मेखला त्वष्टयष्टिका ॥ रशना षोडश ज्ञेया कलापः पञ्चविंशतिः ॥' इति भरतः । इदं सर्वं निवर्तनक्रियाविशेषणम् । गतिरियं विकला । यदाह— 'आवेगे चैव हर्षे च कार्ये च त्वरयान्विते । एतेषु च गतिं प्राज्ञो विकलां संप्र- योजयेत् ॥' इति । 'राजा भट्टारको देवस्तत्सुता भर्तृदारिका' । राजपदमीश्वर- मात्रपरम् । तेनामात्यकन्यापि भर्तृदारिकेत्युच्यत इत्यवधेयम् । कोऽपि कस्या- पीत्यनेनानुद्घाटोद्भावनेन तासां चातुर्यमुक्तम् । अत एव कस्यापीति सामान्यनि- र्देशात्क्लीबत्वम् । अन्यथा स्त्रीलिङ्गनिर्देशः स्यात् । कोऽपीति पुंल्लिङ्गनिर्देशस्तु स्पष्टार्थः । अन्यथा किमपीति निर्देशे पुष्पादिप्रतिपत्त्या संशयः स्यादिति भावः । अङ्गुलीदलपदेन सविलासाख्यानमुक्तं संगुप्तमाख्यानं वा ध्वनितम् । इदमाख्यानं नर्मवाक्यम् । यदाह—'सहास्यवचनप्रायं नर्मेच्छन्ति मनीषिणः' ॥ मक- रन्दः । हन्त हर्षे । उद्भेदः प्रकाशः ॥ कलहंसः । अनुबन्धिनी प्रतीय- माना ॥ अत्रान्तर इत्यादि । सखीनां दर्शनावसर एव पद्माक्ष्याः संबन्धि तन्मान्मथं कामजमाचार्यकमुपदेशकमाविरासीत्प्रकटीभूतम् । कीदृशम् । किमप्य- निर्वचनीयमत एव वाग्विभावाद्वचनप्रपञ्चादतिक्रान्तमतिशयितं वैचित्र्यं यस्य तत् । उल्लसित उत्थितो विभ्रमो भावभेदो यत्र तत् । 'यच्चित्तवृत्तेरन्यवस्थितत्वं शृङ्गार- जो विभ्रम उच्यतेऽसौ । भेदाह्वयस्तस्य मदानुबन्धात्कार्यस्यसंज्ञाः कथिता वि- दग्धैः ॥' इति भरतः । भूरि प्रचुरः सात्त्विकविकारो यत्र तत् । सत्त्वं मानसं किमपि तेन निर्वृत्तः सात्त्विको भावः । यदाह—'सत्त्वोत्कटे मनसि ये प्रभवन्ति भावास्ते सात्त्विका निगदिताः कविभिः पुराणैः ।' ते च—'स्वेदः स्तम्भोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विका मताः ॥' इति । अपास्तं क्षिप्तं धीरत्वं येन तत् । महाभिजनलायनपेक्षत्वादिति भावः । विजयी सर्वत्राप्रति- हतम् । कुमार्थ्या अपि शिशुत्वाद्विजय इति भावः । उत्पलाक्ष्या इत्यनेन बहुविधे ने- त्रविकारे प्रीतिगो हाव इहोक्तः । यदाह—'भूनेत्रादिविकाराद्यः शृङ्गाराकारसूचकः । स्थायिभावः स्थितो हाव ईर्ष्यातः प्रीतिगोऽपि च ॥' इह श्लोके विलास उक्तः । यदाह—'दयितावलोकनादौ विशेषोऽङ्गक्रियासु यः । शृङ्गारचेष्टासहितो विलासः समुदीरितः' ॥ २९ ॥ संप्रति 'हेला हावात्समुत्थिता' इति भरतानुसारेण हावा- नन्तरं हेलामाह—स्तिमितेत्यादि । 'नारीणां प्रियसंभोगलज्जासाध्वसकौतुकैः । स्वभावाविष्कृतो वेगो हेलेति परिकीर्तितः ॥' इति भरतः । श्लोकार्थस्तु तस्या आलोकितानां सहसा दर्शनानां पात्रं योग्योऽहमभूवं वृत्तोऽस्मि । 'सहसा दर्शनं यत्स्यात्तदालोकितमुच्यते' इति भरतः । कीदृशानाम् । मदीयरूपनिरूपणाश्चर्येण स्तिमितानि निश्चलानि हर्षेण विकसितानि प्रफुल्लानि च तेषाम् । दृष्टिरियमद्भुता । यदाह—'समाकुञ्चितपक्ष्मोग्रा विस्मयोद्भूततारका । सौम्या विकसितान्ता च दृष्टिः स्यादद्भुताभिधा ॥' यद्वा स्तिमितं मन्दं यथा तथा विकसितानां प्रकाशि- तानां प्रथमं नायकदर्शनेन शनैः शनैः प्रसारणमिति भावः । अनेनोत्तरोत्तरदर्शे-

जाभिलाषः सूचितः। उल्लसन्ती चपला भ्रूलतेव येषु तेषाम् । दीर्घत्वेन भ्रूलतयो रूप- कम् । अनेन कान्तादृष्टिरुक्ता । यदाह—'हर्षप्रसादजनिता कान्ताल्यर्थं समन्मथा । सभ्रूक्षेपकटाक्षा च शृङ्गारे दृष्टिरिष्यते ॥' मसृणानि चिकणानि लज्जया मुकुलि- तानि च तेषाम् । दृष्टिरियं मुकुलिता—'मुग्धा निमीलितान्ता च मुकुला दृष्टिरि- ष्यते ॥' इति भरतः । यद्वा सुखभावनया मसृणं मन्दं यथा भवति तथा मुकुलि- तानाम्। एतेन दर्शनजनितानन्दसंपत्पर्यवसानं सूचितम् । पुनः पुनर्दर्शनाकाङ्क्षया तिर्यगायतत्त्वेन प्रान्ते निकटे च विस्तारवताम् । शङ्किता दृष्टिरियम् । यदाह— 'किंचिच्चलस्थिरा किंचिन्नम्रिता तिर्यगायता । गूढा चकिततारा च शङ्किता दृष्टि- रुच्यते ॥' अनेन कटाक्षपर्यवसानमुक्तम् । प्रतीपदिगायत मन्नेत्रपाते सति लज्जया दर्शनोत्सुकतया च किंचिदाकुञ्चितानां मुद्रितानाम् । आकुञ्चितेयं दृष्टिः । यदा- ह—'अनाकुञ्चितपक्ष्मोग्रा पुटैराकुञ्चितैस्तथा । संनिकुञ्चिततारा च कुञ्चिता दृष्टिरु- च्यते ॥' न च 'कुञ्चिना सूचिता नष्टदुष्प्रेक्षाक्षिण्यथासु या' इति भरते नियमा- दिह कुञ्चितदृष्टिकथनमयुक्तमिति वाच्यम् । लज्जया माधवे दुष्प्रेक्षत्वसंभवात् । पात्रं कीदृशम् । विविधं नानाप्रकारम् । स्तिमितदृष्टिप्रयोगेऽपि मयापि तथैव दृष्टि- प्रयोगः कृत इत्यर्थः । 'योग्यभाजनयोः पात्रम्' इत्यमरः । अभूवमिति भुवो लुङि सिचि रूपम् ॥ ३० ॥ अलसैरित्यादि । पक्ष्मलाक्ष्याः प्रशस्तपक्ष्मयुक्तायास्तैरव- लोकितैः कटाक्षतापन्नैर्मम हृदयमपहृतं स्ववशीकृतम् । इह रक्षकबाहुल्येन गम- नत्वरया शङ्कया वावलोकितानामेव कटाक्षत्वमुक्तम् । कटाक्षस्तिर्यग्विलोकना- त्मकः कर्णाभ्यर्णसंचारितारकः सर्वानङ्गरङ्गजनक इति भावः । तथा निष्कल- त्वेनापविद्धं मथितम् । मध्यमानतया द्रवरूपत्वेन पीतम् । अत एवोन्मूलितम् । तदा किमपि मया न ज्ञातमित्यर्थः । अत एवाशरणं रक्षकशून्यं जातम् । ततो यथार्हं कुर्विति भावः । कीदृशैः । लज्जयालसैर्मन्दैः कौतुकेन वलितैश्चलितैः । अथ मुकुलनेन मुग्धै रम्यैः । प्रीत्या स्निग्धैः रूपदर्शनाद्भुतचिन्ताभ्यां निष्पन्दैरनि- मेषैः । पुनः कोऽयं द्रष्टव्य इति विषादान्मन्दैरित्यर्थः । इयं विषादिनी दृष्टिः । यदाह—'विषादविस्तीर्णपुटा पर्यन्तान्ता निमेषिणी । किंचिन्निष्टब्धतारा च नार्या दृष्टिर्विषादिनी ॥' यद्वा अलसं मन्दं यथा तथा वलितैः । इयं निर्विकारा दृष्टिः । यदाह—'ललिताकुञ्चिता या च या च धीरावलोकिनी । निर्विकारा दृगिष्टा सा साछ्येवाकारगुप्तिषु ॥' तथा प्रथमदर्शनापेक्षयाधुना विशेषदर्शनादधिकं विकसता- न्तर्विस्मयेन स्मेरा मुग्धा तारा येषां तैः । इयं दृष्टिः स्निग्धा । यदाह—'किंचि- त्सहासेव सविस्मयेव सभ्रूसमुत्क्षेपकटाक्षयुक्ता । स्निग्धा निका मं प्रमदेव निष्ठा शृङ्गारजा दृष्टिरिह प्रदिष्टा ॥' यद्वा कटाक्षैर्मम हृदयमपहृतमित्यनेन प्रीतिरुक्ता । अन्यस्यापि चक्षुःप्रीतिहेतोर्मनोहरत्वं भवत्येव । अपविद्धमित्यनेन चित्तासङ्ग उक्तः । अपव्यथेरत्यन्तासङ्गवाचित्वादिति भावः । पीतमारामायत्ततां नीतम् । अनेन

१४ / जगद्धरकृता [ अङ्कः १ पृ० प० ३२ १ रसेनाभिसंधिना० । २ ०त्मनोऽपनि० । ३ ०वेत्रश- रूपा० । ५ ०कृतवती तदाच० । संकल्प उक्तः । मानसव्यापारस्यात्मवशत्वादिति भावः । उन्मूलितमित्यनेन विषय- निवृत्तिः सूचिता । अशरणमित्यनेन चित्तापहरणादिनिवारकाभाव उक्तः । नायिकाया निरवद्यरूपता च सूचिता । अलसेत्यनेन निद्रोच्छेदः, वलित इत्यनेन त्रपानाशः, मुग्धत्वेन मधुरता, स्निग्धत्वेन साभिलाषत्वम्, अभिलष- णीयस्य स्नेहविषयलाभिष्पन्दतया निकोचवैमुख्यम्, मदत्वेन सहर्षत्वम्, अधि- केत्यादिनान्तर्विकासिनी स्मेरतारा चेत्युक्तम् । एवं चालसवलितैरपहृतम् । योऽपि हि चोरादिः किंचिदपहरति स मन्दं मन्दं वलत इति भावः । मुग्धैः सहजरूपदर्शनातिमोहवद्भिः स्निग्धैर्मद्विषयस्नेहसूचकचेष्टावद्भिरपविद्धं क्षिप्तम् । पराभूतमिति यावत् । ‘विद्धक्षिप्तेरिताः समाः’ इत्यमरः । अनेन चेतसोनायति- र्दर्शिता । ननु चित्तावक्षेपनिवारकं तदनुध्यानादिकं किमिति न कृतमत आह— निष्पन्दैर्विमुखैर्मन्दैर्मदेकविश्रान्तैश्च पीतं तदितरानुसंधानशून्यं कृतम् । तथा च नान्यविषयपरिशीलनकथेति भावः । अधिकेल्यादिनोन्मूलितम् । अनेन मनोनि- ग्रहाभावो मित्रोपदेशानवसरश्च सूचितः । इह पूर्वश्लोकेन नार्थपौनरुक्यम् । आलोकितावस्थाकटाक्षावस्थयोर्भेदात् । नायकस्य रसाक्षिप्तचित्तत्वाद्वा ॥ ३१ ॥ तथाविधभावदर्शनेन हृदयंगमत्वं संभाव्यते । अपदेशेपि प्रेम्णोऽनिष्ठाशङ्कित्वादिति भावः । अभिसंधिरभिप्रायः । यथाकथंचिदिति । चेतस्तदपहृतत्वादिति भावः । वर्षवराः क्लीबास्तत्प्रायास्तत्प्रधानाः । यद्वा ‘विनीताः सर्वसत्त्वासु क्ली- बाश्चैव स्वभावतः । जात्या न दोषिणश्चैव ते वै वर्षवरा मताः ॥’ इति परिभा- षिता वर्षवराः । हस्तिनीसमारोहणादिना महावंशजत्वेन मालत्या उत्तम- स्त्रीत्वं सूचितम् । यद्वा हस्तिनीसमारोहणेनात्युच्चयानतया दूरदर्शित्वं सूचितम् । तत्रापि मन्थरगतिसूचनाय हस्तिनीग्रहणम् । हस्तिजातावपि स्त्रिया मन्थरगति- मत्त्वात् । एतदुभयं चिरं माधवावलोकनायेति भावः ॥ यान्त्येत्यादि । तया पक्ष्मलाक्ष्या यान्त्या मम हृदये गाढं यथा तथा कटाक्षो निखात इव दत्त इव । तदा तदवलोकनं मम हृदये लग्नमित्यर्थः । निखात इत्यनेन कटाक्षस्य दुःसह- त्वमुक्तम् । कीदृश्या । तदाननं वहन्त्या । कीदृशम् ? मुहुर्वलिता चकिता कंधरा घाटा यत्र तत् । क्षणं क्षणं व्यावर्तमानं पश्यन्त्येत्यर्थः । आवृत्तवृन्तमाव- र्जितनालं यच्छतपत्रं पद्मं ततो निरतिशया भा दीप्तिर्यस्य तत् । तन्निभं तत्तु- ल्यमिति वा । वृन्तादारभ्यावर्तनेन पद्मविवर्तनसिद्धिः । कीदृशः प्रथममान- न्दहेतुतयामृतेन दिग्ध उपचितः पश्चाद्दर्शनानन्दविच्छेदाद्विषेण दिग्धः ॥ ३२ ॥ ततःप्रभृति तसादारभ्य ॥ परिच्छेदेत्यादि । विकारः कामजो भावोऽन्तर्ज- डयति मोहयति, तापं च कुरुते व्यथयति । यदा तत्प्राप्तिचिन्ता तदा जडतेतरका- र्याप्रतिपत्तिः । यदा च तद्व्यतिरेकचिन्ता तदा ताप इति कालभेदेन जाड्यताप- योर्न विरोधः । तदुभयजनकवस्तुनोऽभावमाशङ्क्याह—कोऽपि विचिन्त्यानिर्वच-

अङ्कः १ ] मालतीमाधवटीका । २५

पृ० पं० ३५ १ अहो अभिषङ्गः । ५ ०प्येव यस्मात् । ३६ २ ०लम्ब्य बालबकुलकुसु० । ४ ०एष वः सुमनसां संनि० । ५ ०द्वारिका वर्तते । ०रण अमी० । ७ ०णीयता विधातुः स० । ३७ २ तथा च म० । ६ ०सिदं खु म० । ता जिदं० ।

नीयः परिच्छेदमेयत्तामतीतोऽतिक्रान्तो निर्वेतुमशक्यश्च । यः पुनरसिजन्म- न्यनुभवपथं न गतवान्त एव परिच्छेत्तुं निर्वेतुं चाशक्य इति भावः । सांप्रतं तदनुभवेन तद्वयं किमिति न क्रियत इत्याशङ्क्याह—विवेकप्रध्वंसात्प्रशस्तज्ञाना- भावादुपचितमहामोहेन गहनः संकटः । तदानीं विवेकाभाव इति भावः । अ- नेन जडता दर्शिता ॥ ३३ ॥ परिच्छेदव्यक्तिरित्यादि । संनिकृष्टेऽपि घटादौ परिच्छेदव्यक्तिर्निर्णयाभिव्यक्तिर्न भवति । घटादिकमपि निर्णोतुं न शक्नो- मीत्यर्थः । अनेन बाह्येन्द्रियाणां विषयव्यावृत्तिरुक्ता । अभ्यस्तेऽपि वारंवारमनु- भूतेऽपि स्मरणमतथाभावेन खण्डस्फुटिततया विरसं वैरस्यवत् । एतेन मन- सोऽपटुत्वमुक्तम् । इयमनुस्मृत्यवस्था । विषयवृत्त्या संतापः शीतलसेवनादपि नापैतीत्याह—हिमसरसि शीतलसरोवरे चन्द्रमस्यमृतकरकिरणे वा मनःसंताप- हानिः । चन्द्रमःपदं लक्षणया स्वकिरणमाह । इयमुद्वेगावस्था । यदाह—'आसने शयने वापि न तिष्ठति न तुष्यति । औत्सुक्यं च भवेन्नित्यमुद्वेगस्थान एव च ॥' निष्ठाशून्यं धैर्यहीनं मनो भ्रमति चपलत्वात् । किमपि मनोरथमालिखत्यालि- खति । अनेनोन्मादावस्थोक्ता ॥ ३४ ॥ कलहंसः । अपहृतो वशीकृतः । अपिः संभावनायाम् । नाम प्रकाशे ॥ स्वागतमिति । 'यत्तु श्राव्यं न सर्वस्य स्वगतं तदिहोच्यते ।' इति भरतः । अभिषङ्ग आसक्तिरूपो मनःपराभवः । 'आक्रोश- शापाभिभवेष्वभिष्वङ्गपदं विदुः' इति शाश्वतः ॥ मा मुमुहदिति । अनन्य- जन्मा कामः खल्वर्थे मा मुमुहत् । न चित्तविप्लवसहितमजीजनत् । एवं च ते मतिर्मलीमसविकारेण कामजेन घना निबिडा मा भूदित्यादिनिषेधवाक्यमि- हानर्थकमेव । ननुपदमन्वये । यतः कामो जृम्भितो वलयितो गुणो ज्या यस्य सः । जृम्भितगुण उपचितव्यापारो वा कामः । नवयौवनं च जृम्भितगुणम् । प्रकाशितरूपादिकमस्तीत्यर्थः । अतस्तत्पराधीनोऽयं न निषेधुं शक्य इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ प्रकाशमिति । 'यत्तु सर्वजनश्राव्यं प्रकाशं तदिहेष्यते' इति भरतः । अन्वयो वंशः ॥ माधवः । करेणुका हस्तिनी । अन्यतमान्या । स्वार्थे तमप् । यद्वा एकपर्यायोऽयमव्युत्पन्न एवान्यतमशब्दः । वारयोषित्दूतिका । तस्या इहकलादुपादानमिह । विलम्ब्यैकाकिनी भूत्वा । नेदीयसी निकटस्था च भूत्वा । उभयत्र पुष्पत्रोटनक्रमेणेति योज्यम् । कुसुमापीडव्याजेन पुष्पद्दामच्छ- लेन । अभ्यर्थनाभङ्गभयेन च्छलेन मामाहेति भावः । अथ च कुसुमेनापीडयति कुसुमापीडः कामः । तद्व्याजेन मां प्रणम्येत्यर्थः । महाभाग महाभाग्य । 'भागो

३६ जगद्धरकृता [ अङ्कः १ पृ० ५० ३८ ३ तां च किल राजा० । ०नाय प्रार्थयते इ० । ४ ०तया चाहमनुरुध्यमा० । ८ ०पौरजनस्य० । ३९ २ ०कामाभिश्वङ्ग० । ४ ०भागधेयाः कुमार्योऽन्यत्रास० । भाग्यार्थयोरपि' इति विश्वः । सुश्लिष्टगुणतया सुलभसूत्रत्वेन । संनिवेशो रच- नाभेदः । कुतूहलिनी पुष्पदाम्रि कौतुकवती । भर्तृदारिकेत्यनेन कन्यालार्सनौ- त्सुक्यमुक्तम् । यद्वा भरतेन कन्याया विश्रम्भपात्रत्वस्वीकारादिह कन्यात्वेन तत्सूचनम् । अभिनवो लोकोत्तरो विचित्रो बहुप्रकारः । कुसुमेषु पुष्पेषु व्या- पारो रचनाप्रबन्धः । एतेन माल्यग्रथनकुशलाद्भुतकौशलकुतूहलिनी सेत्युक्तम् । वैदग्ध्यस्य ग्रथनचातुर्यस्य । कृतार्थता कृतप्रयोजनता । विदग्धप्रेयसीयं प्रशंस- येति भावः । फलतु सफलास्तु । विदग्धजनाय दानात् । सरस एवाम्लान एव सक्संनिवेशः । महार्घतां बहुमूल्यताम् पक्षे वो युष्माकं संनिवेशः संयोगः । परस्परानुरूपादिना रमणीयः क्रीडार्होऽर्हणीय एव । इह व इति युष्मदो 'गुरा- वेकेषाम्' इति गौरवे बहुवचनम् । कुतूहलिनी दूतसमाजे साकाङ्क्षा । अभिनवोऽ- भूतपूर्वः । तदेकासक्तत्वात् । विचित्रः साधुः । विविधविकारकारित्वेनाश्चर्यज- नको वा कुसुमेषोः कामस्य व्यापारो मोहनम् । वैदग्ध्यस्य सकलकलाभिज्ञतायाः सार्थकत्वम् । विदग्धप्रीतिजनकत्वात् । निर्माणरमणीयता घटनसौन्दर्यम् । फल- त्वमनुरूपजनसंसर्गात् ॥ नो चेदिदं सर्वं व्यर्थमिति भावः । सरसः शृङ्गारोऽनु- रागो वा । कण्ठावलम्बनमालिङ्गनम् । महार्घता दुर्लभत्वम् । तदिह श्लिष्टपदेन नायकव्युत्पत्तिमभिप्रायं च ज्ञात्वा दूतीव्यापारः प्रसरतीति ध्वनितम् ॥ मक- रन्दः । वैदग्ध्यं श्लिष्टपदप्रयोगादिति भावः ॥ माधवः । अनुयुक्त्या पृष्ट्या । प्रसूतिरपत्यम् । प्रसादभूमिर्विश्वासस्थानं तस्याः । तव च प्रसादभूमिरनुकम्पा- पात्रं मालादानात् ॥ कलहंसः । अत्र विलसितं विजृम्भितम् । अनयोरन्यो- न्यानुरागादिति भावः ॥ मकरन्दः । बहुमानस्य गौरवस्यापर्याप्तिरनवधिक- त्वम् ॥ अनभियोज्यत्वरक्षणत्वादियोगादिति भावः ॥ माधवः । अनुरुध्यमानो मुहुर्याच्यमानः । असौ लवङ्गिका । अभिनिविष्टयातिशयन्निविष्टितया । विहस्त- तया व्याकुलतया ॥ महानयं प्रसाद इति । यतो न वस्तुनि प्रेम किंतु गुणेष्विति भावः ॥ मकरन्दः । सुश्लिष्टं निश्चितम् । दृष्टपूर्वः पूर्वं दृष्टः । ता- दृशो महाकुलजाः । चक्षूरागानुरागायोरेकविषयत्वं भरतमतम् । अन्यदप्यनुरा- गचिह्नमाह - अन्योन्येत्यादि । त्वयि तस्याः प्रागनुरागचिह्नं व्यक्तमेवास्ति । कथम् । सखीनामन्त्योन्यसंगतदृशां कसापि कोऽपीति निवेदनमेकम् । कथम- न्यथा सखीजनस्त्वां वीक्ष्य कटाक्षयति तां कथं वा सखीजनो वदत्येवमिति भावः । अपरं लवङ्गिकाया व्युत्पन्नं वचनम् । कथमम्यथा कुतूहलिनीत्यादि वदतीममिति भावः । 'संगते दारिते भिन्नः' इति विश्वः ॥ ३६ ॥ कलहंसः । अत्र येन ज- नेनापहृतम् । यन्निबन्धनेोऽस्य कामविकार इति भावः ॥ मकरन्दः । मालत्या

अङ्कः १ ] मालतीमाधवटीका । ३७ पृ० प० ४० ३ ॰केनैनन्माधवस्य प्रतिच्छन्दकमभि० । ७ ॰ते वितर्कः ८ ॰कलहंसक, कु० । १३ ॰विणोदो त्ति । १४ ॰स्य माधव, सर्वथा समा० । ४१ ४ ॰द्रष्टव्यस्वरूपा० । ॰लिख्यतां मालती । ५ ॰स्याय तदुपनेय चित्रफलकं चित्रवर्तिकाञ्च । (मकरन्द उपनयति ।) (लि०) । ६ ॰दृशोरुद्गमं वा० १० तथापि व्यवसितो० । ११ ॰तोऽभिष्वङ्गः । लिखितमित्यर्थः ॥ कलहंसः । अथ किं स्वीकारे ॥ माधवः । वितर्क ऊहः ॥ मकरन्दः । अधिगमः प्राप्तिः ॥ कलहंसः । उत्कण्ठाविनोद इति । माधवानुरक्ता मालती तमनुप्राप्तवती चित्रलिखितालोकनेनापि रमत इति भावः ॥ येत्यादि । हे सखे, तत्संगमं प्रति नैव संशयोऽस्ति । भवतो नयन- योर्या कौमुदी ज्योत्स्ना आनन्दकारित्वात् । तस्या मनोरथबन्धबन्धुरमिलाषनि- बन्धाय प्रियः शोभनजन्मा भवानपि । ननु परस्परानुरागेऽपि विधिकामवै- मुख्यान्न सिद्धिरत आह—यस्मिन्संगमे विधिमदनौ कृतप्रयत्नौ । चक्षुःप्रीत्या कामः, एतद्देशानयनाद्विधिः कृताभियोग इत्यर्थः । अभियोगाच्च कन्यालाभः । यदाह—'अभियोगाद्धि कन्याया लाभो निश्चित एव च' ॥ ३७ ॥ चित्रेण मा- धवचित्तानुरागमुद्दीपयति—द्रष्टव्येति । माधवः । वयस्यायेत्यत्र 'रुच्यर्थानां प्रीयमाणः' इति संप्रदानता । अधुना मनःसङ्गे हर्षात्सात्त्विकभावमाह—वारं- वारमित्यादि । अयं मम पाणिर्लेखाविधिषु चित्रनिर्माणेषु नितरामसमर्थ वर्तत एव न तु लिखति । अत्र किं करोमि । यथा तथा लिखामीत्यर्थः । 'न तराम्' इति पाठे नैव वर्तत इत्यर्थः । यतो बाष्पपूरस्तदनुध्यानादानन्दाश्रुप्रवाहो वारं- वारं दृशोरुद्गमं प्रचारं तिरयति च्छादयति । तस्याः संकल्पेन चिन्तनेनोपहितो ज- डिमा सर्वकार्याप्रतिपत्तिर्यस्य तद्गात्रं शरीरं स्तम्भं निश्चलत्वमभ्येति । 'हर्षरोगभय- विस्मयविषादमददोषसंभवः स्तम्भः' इति भरतः । कीदृशः सद्यो लिखनोपक्रम- काल एव स्विद्यन्नार्द्रीभवन् । अविरतोत्कम्पेनाधिकचलनेन लोलाङ्गुली यत्र सः । अङ्गुल्या लिखनहेतुतया तच्चापल्यादलिखनं सूचितम् । तदिहाश्रुस्तम्भस्वेदकम्पा उक्ताः । रोमाञ्चादिकं च नोक्तम् । तेषां लिखनाप्रतिकूलत्वात् । सर्वमिदं सा- त्त्विकं हर्षात् । यदाह—'क्रोधभयहर्षलज्जादुःखभ्रमरोगतापपीडाभ्यः । व्याया- मसाध्वसादेः स्वेदः स्यात्पीडनेनापि ॥ शीतभयहर्षरोथस्पर्शजरारोगजः कम्पः ॥' इति ॥ ३८ ॥ अधुना मालती चित्रं द्रक्ष्यतीति सानुरागोपालम्भं श्लोकं लि- खति—जगतीत्यादि । ते ते नवेन्दुकलादयो भावाः पदार्था जयिनो मदज- नने सर्वत्राप्रतिहताः स्वभावतो मनोज्ञा अन्ये सन्त्येव ये मनो मदयन्ति । मम पुनर्न मदहेतवः प्रत्युत दाहहेतव एवेति भावः । अत्र जयिन इत्यनेन कालविशेषे

२८ जगद्धरकृता [ अङ्कः १ पृ० प० ४२ ५ (प्रविश्य सत्वरम् ।) । ६ कलहंसअ, अप्पा० । णेण उवल० । ४३ १ (माधवमकरन्दौ विलोक्य सत्व० ।) । ३ ष्कृत आस्यताम् । ४ (उपविश्य ।) कल० । १२ प्भाअ, अह इं । ४४ ८ ०वयस्य, खरतरकिरणोऽयं भगवान्सहस्रदीधितिरलंक- रोति मध्यमह्नः । त० । मेव गच्छावः । देशविशेषे च जयशालिन आनन्दसन्दोहदा इत्युक्तम् । भाव्यन्ते भावनामर्हन्ति सुन्दरतयेति भावः । मालतीमित्राः सहृदयाह्लादकाः । ते त इति वीप्सया चन्द्रादयो देवादयश्च प्रसिद्धा एवेति दर्शितम् । सर्वनाम्ना च ये यत्र चेतःप्रति- ष्ठास्ते तत्र गृह्यन्त इति ध्वनितम् । तुशब्देनान्येषां तथात्वं तत्संप्रतिपत्तिद्वारे- त्युक्तम् । कस्तर्हि मदहेतुरत आह-मम पुनरियं चित्रलिखिता मालती नयनयो- र्ज्योत्स्ना यन्नेत्रगोचरं प्राप्ता स एवैकोऽत्र जन्मनि महोत्सवः । अत्र किं पुनः संभोगादिकमित्यनुरागः । स एव महोत्सवः । अनुरागो भवतु मा वा भूदित्यु- पालम्भः । एतेनात्यन्तानुरागो मालत्यां दर्शितः । एकपदेनान्येषामविभोवेऽपि नानन्दकत्वम् । अत एव स एवैत्यनेन तत्पोषः । जन्मनीति सामान्यनिर्देशेन समस्तजन्मनि मालतीतुल्या नास्तीति व्यज्यते । वाचिकोऽयं रसः । यदाह- 'रसानुरूपैरालापैः श्लोकैर्वाक्यैः पदैस्तथा । नानालंकारसंयुक्तैर्वाचिको रस उ- च्यते ॥' इति । इह प्रकृतिमधुरत्वेऽपि मालत्या एव मदजननाद्व्यतिरेकालंकारः । प्रियाख्यानात्प्रियोऽलंकारः । विलोचनचन्द्रिकेति रूपकम् । न चात्र नवेन्दुकला प्रतिपच्चन्द्रकला, सा च न मदहेतुरिति वाच्यम् । यतो नूत इति नवः प्रश- स्तेन्दुरित्यर्थः । यद्वा नवं नूतनमिन्दुकलादिकं चेति द्वन्द्वः । यद्वा नवः सागरा- दुत्थितमात्रः । पूर्ण एवेत्यर्थः ॥ ३९ ॥ प्रविश्येति । यत्र पटीक्षेपेण प्रवेश- स्तत्र प्रविश्येत्युक्तिः । अनुसारोऽनुसरणम् । एतेऽपि ये चित्रफलके लिखिताः । इह गौरवादेकत्वे बहुवचनम् । द्वित्वे वा बहुवचनम् ॥ कलहंसः । अभिलि- खित इति शेषः । तथा च मालत्या विनोदाय माधवो लिखितस्तेनापि सा तदर्थं लिखितेत्यर्थः ॥ मन्दारिका । अत्र विज्ञानं शिल्पकौशलम् । अनुरूपानुरा- गादनयोरिति भावः । अवितथं सत्यम् । एवमेतन्मालत्यैव माधवप्रतिच्छन्दकं लिखितमित्यर्थः । दृष्टवतीत्यर्थः । लवङ्गिकया द्वारा माधवानुरागो मालत्याम- स्तीत्यर्थः ॥ मकरन्दः । संस्थायो गृहम् । 'संस्थायः संनिवेशे च संघातेऽपि च दृश्यते' इति मेदिनीकारः ॥ घर्मेत्यादि । मालत्याः परिजनवारसुन्दरीणां कपोलकुङ्कुमानि प्रातर्विरचितविचित्रपत्रावलीवैदग्ध्यं यत्तदधुना मध्याह्ने जहति त्यजन्ति । कैः । धर्माम्भसो विसरस्य समूहस्य विवर्तनैर्विविधजलकणैः करणैः ।

अनेन नायिकायाः सुकुमारतया निःसहत्वमुक्तम् । मालत्याः कन्यात्वेन पत्रा- वल्यभावात्परिजनेत्युक्तम् । माङ्गल्यतया प्रातरेव कुङ्कुमेन पत्रावलीलिखनम् । अत एव वसन्तकालस्य शीतत्वात्कुङ्कुमेन भूषाकरणमिति मतमपास्तम् । 'धारा- सिक्तवसुंधरासुरभयः' इत्यभिधानाद्वर्षाकालप्रस्तावात् । 'समूहे निवहव्यूहसंदोह- विसरव्राजाः' इत्यमरः । इहोन्मादावस्था । अत एवात्र तत्संबद्धा कथा । यदाह— 'तत्संबद्धां कथां युङ्गे सर्वावस्थागतामिह' इति ॥ ४० ॥ उन्मीलदिति । हे पवन, उन्मीलन्मुकुलेन विकचकोरकेण करालाद्विषमात्कुन्दगुच्छात्क्षरन्निबिडम- करन्दश्च तयोर्बन्धो । मकरन्दस्य यो गन्धस्तद्वन्धो । तत्सहचरेति वा । ईदृ- शोऽपि त्वं मे न सुखाय किंतु तापाय अतस्तां मालतीमीषदालिङ्ग्य ममाङ्गमङ्गं प्रत्यङ्गं स्पृश । अमृतमय तदङ्गसङ्गशीतस्त्वं मम तापशान्तये भविष्यसीति भावः । यद्वा तदीयतापशान्तिर्भवेदित्यनुरागात्तामालिङ्ग्येत्युक्तम् । तां कीदृ- शीम् । प्रचलनेत्रां विरहे पवनस्य दुःसहत्वेन भयादितस्ततः क्षिप्तनेत्राम् । अत एव नम्रीभवदङ्गां च । इह विषमकुन्दकोशसंचरणेन गतिप्रतिबन्धान्मान्- द्यम्, मकरन्दसङ्गाच्छैत्यम्, गन्धबन्धुतया सौगन्ध्यं च वायोरुक्तम् । ईषदा- लिङ्ग्य नयनेन सुरभिपदेनाभिघातनिःसहत्वं मालत्यामुक्तम् । 'करालो दन्तुरे तुङ्गे' इत्यमरः ॥ ४१ ॥ माधवस्स्वानङ्गदुःसहत्वमाह—अभिहन्तीत्यादि । एष स्मरोऽनवग्रहः प्रतिरोधशून्यः कोमलकायं माधवं कथमचिरेणैवाभिहन्ति । हन्तानुकम्पायाम् । 'हन्त हर्षेऽनुकम्पायाम्' इत्यमरः । कीदृशः । विकृतस्य भावो वैकृतम्, तस्य विवर्तोऽन्यथावसानं तेन दारुणो दुःखदः । यथा कलभं करिबालकं मृदुकायं कठोरो दुःसहः कूटपाकलो हस्तिवातज्वरोऽचिरेण हन्ति तथेत्यर्थः । सोऽप्यनवग्रहोऽप्रतिकरणीयो विकृतिविवर्तदारुणश्च भवति । 'गजं वातज्वरो हन्ति तथा वै कूटपाकलः' इति वैद्यके ॥ ४२ ॥ माधवः । इदं स्वगतम् । स्वयमनध्यवसायादाह—तदत्रेति । अत एव भगवती ज्ञानसंपन्नेह शरणं रक्षिका । द्वितीयाङ्कावतारोऽयम् । यदाह—'अङ्कावसाने यत्रैव भावि- नोऽङ्कस्य सूच्यते । वस्तुबीजमुपोद्घातैः सोऽङ्कावतर इष्यते ॥' इदानीमुन्मादा- वस्थोद्भावनावलात्तन्मयत्वमाह—पश्यामीत्यादि । तामेकामेव विवर्तमानां प्रपञ्चरूपां परितः सर्वत्र पश्यामीत्याश्चर्यम् । विवर्तमानत्वमेवाह । इत इत उभ- यपार्श्वे । पुरतोऽग्रे । पश्चात्पृष्ठे । अन्तर्मनसि । बहिस्त्वग्भागे । अनेन तदावेशा- त्सर्वत्र तन्मयत्वमुक्तम् । यदाह—'यो येन भावेनाविष्टः सुखदेनेतरेण वा । स तदाहितसंस्कारः सर्वं पश्यति तन्मयम् ॥' परित इत्यत्र 'पर्यभिभ्यां च' इति तसिः । कीदृशीम् । वक्त्रं वहन्तीम् । उद्बुद्धं विकसितं मुग्धं कान्तं यत्सुवर्णपद्मं ततो निरतिशया भा दीप्तिर्यस्य तत् । तन्निभं तत्तुल्यमिति वा । एतेन गौरीत्व- मुक्तम् । आसङ्गेन मय्यासक्त्या तिर्यगपवर्तिता दृष्टिर्यस्य तत् । यथा यान्त्या तयाहं दृष्टस्तथैव तां पश्यामीति भावः ॥ ४३ ॥ अधुना सर्वाकारेण पीडा- माह—प्रसरतीत्यादि । वयस्य, पश्य । संप्रति मम कोऽप्यनिर्वचनीयस्वरूपो देहदाहः प्रसरति व्याप्नोति । अत एव परिमाथी सर्वतो मथनशीलः । करणाना- मिन्द्रियाणामर्थग्राहकत्वं मे प्रमोहस्तिरयति पिदधाति । सर्वेन्द्रियसंमोहो ममे-

३० जगद्धरकृता [ अङ्कः १ पृ० प० ४६ ८ मासक्ति० । ४७ ६ इति बकुलवीथिनाम प्रथमोऽङ्कः । त्यर्थः । मम गात्रं शरीरम् कर्तृ । रणरणकस्य वियोगतरोर्वृद्धिमुपचयं बिभ्र- दावर्ति भ्राम्यदस्ति । यद्वा रणरणः कामस्तस्य विवृद्धिअधिकाधिकदशागामित्वम् । 'भारो रणरणः कामो विषयः' इत्युत्पलिनी । तथा मम हृदयम् । कर्तृ । अन्त- र्दहति । ज्वलतीत्यर्थः । तन्मयत्वं मालतीमयत्वं च धत्ते ॥ ईदृशी मम दशा सद्य एव विपत्तिमादधाति । तदत्र यथावत्त्वमाचरेति भावः । अत्रावर्तीति व्याधिः । ज्वलतीत्युद्वेगः । तन्मयत्वमित्युन्मादः । हृदयस्य तु तन्मयत्वधारणेन दुःसहदशायामपि जीवनाशा दर्शिता । 'करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि' इत्यमरः ॥ ४४ ॥ निष्क्रान्ता इति । बीजार्थं युक्तं कृत्वा निष्क्रमो भवति । यदाह—'बीजार्थं युक्तियुक्तं च कृत्वा कार्यं यथारसम् । निष्क्रमं तत्र कुर्वीत सर्वेषां रङ्गवर्तिनाम् ॥' इति ॥ बकुलवीथीति । 'नानारससमायुक्ता संधि- द्वयविभूषिता । अर्थप्रकृतिभिः पूर्णा स्यादेकाङ्का तु वीथिका ॥ त्रिभिः पात्रैः प्रयोज्येयमुत्तमाधममध्यमैः । कर्तव्या नायिका चात्र शृङ्गारद्वयसंयुता ॥' इति भरतः ॥ प्रासूत यं रत्नधरो गुणाढ्यो गुणाढ्यरूपा दमयन्तिका च । जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽङ्को गतोऽयमाद्यो रसराजराजी ॥ इति प्रथमोऽङ्कः ।