मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

378 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके हेतुबिन्दुवचस्त्वेतत्कीर्तितं धर्मकीर्तिना । स एव भिक्षुः बहुधा कुमारिलहृदिस्थितः ॥ यद्यप्यनुपलब्धिस्सा स्वभावान्तर्निपातिनी । तथापि प्रतिषेधस्य साधनात्पृथगुच्यते ॥ सा चैकादशधेत्येके परे षोडशधेति च । प्राहुर्विभागवैचित्र्यात् पृथक्कृतिफलं न्विदम् ॥ तथा प्रसङ्गानुमानं तद्विपर्यय इत्यपि । विभागोऽस्ति तदर्थं तु वक्तीत्थं किरणावली ॥ तत्स्वभावानुमानं यत् प्रसङ्ग इति कथ्यते । व्यापकानुपलब्धिर्या स विपर्यय इष्यते ॥ 8 मात्रानिमित्तसंयोगिविरोधिसहचारिभिः । स्वस्वामिवध्यघाताद्यैः सांख्यानां सप्तधाऽनुमा ॥ 9 अस्येदं कारणं कार्यं संबन्ध्येकार्थयोगिता । विरोधि लैङ्गिकमिति चतुर्धा कणभोजिनाम् ॥ 10 इति वाचस्पतिः प्राह नैयायिकमते पुनः । पूर्ववच्छेषवच्चैव दृष्टं सामान्यतस्त्रिधा ॥ इत्यक्षपादसूत्रोक्तं कार्यं कारणमेवच । अकार्यकारणं चेति तस्यार्थः कैश्चिदिष्यते ॥ 11 तथैव शाबरे भाष्ये त्वौपवर्षं द्विधेरितम् । यथा प्रत्यक्षतोदृष्टसंबन्धं प्रथमं मतम् ॥

परं सामान्यतोदृष्टसम्बन्धमिति कीर्तितम् । विशेषतोदृष्टमेव प्रत्यक्षत इतीर्यते ॥ सामान्यतोदृष्टमेव स्याद्वैभाषिकसम्मतम् । परोक्षमानं सामान्यगोचरन्विति तन्मतम् ॥ वैशेषिकादयस्तत्र त्वित्थं व्यवहरन्ति हि । दृष्टं चादृष्टमिति च शब्दमात्रप्रभेदतः ॥ 12 सामान्यतोदृष्टमेव द्वितीयमिह कथ्यते । तदेव परिशेषानुमानं व्याख्यातृसम्मतम् ॥ क्रियादिविषयादृष्टस्वलक्षणमितीतरे । दृष्टस्वलक्षणं सर्वमिति केचित् विदुः परे ॥ तेन सामान्यतोदृष्टं दृष्टं चापि विशेषतः । इति द्विधाऽनुमानं स्यादितरेषां विपश्चिताम् ॥ साङ्ख्या गोहिं विज्ञानं दृष्टमित्यभिधीयते । अत्यन्तजात्यभेदेऽपिचानुमानं तदिष्यते ॥ अत्यन्तजातिभेदे तु दृष्टं सामान्यतो मतम् । यथा प्रवृत्तिस्सफला वणिक्कर्षकभूभुजाम् ॥ तथा वर्णाश्रमवतां दृष्टार्थानभिलाषिणाम् । इति प्रशस्तपादेन द्वयमेतदुदाहृतम् ॥ दृष्टं वह्न्यादिकं तत्रादृष्टं कर्मादिकं त्विति । अनुमानप्रमेयं च द्विविधं गुरवो विदुः ॥

विशेषविषयं त्वाद्यं परं सामान्यगोचरम् । नातीन्द्रियेऽनुमानं स्यादिति कौमारिलं मतम् । प्रत्यक्षदृष्टसंबन्धं ययोरेव विशेषयोः । गोमयेन्धनतज्जन्यविशेषादिमतिः कृता ॥ तद्देशस्थेन धूमेन तत्र कालान्तरे पुनः । यदाऽग्निर्बुध्यते पुंसा विशेषविषयं तु तत् ॥ संदिह्यमानसद्भाववस्तुबोधात्प्रमाणता । विशेषदृष्टमेतच्च लिखितं विन्ध्यवासिना ॥ प्राप्तिसामान्येन यत्र गतिसामान्यधीर्भवेत् । आदित्यादौ तत्र दृष्टं सामान्यमिति वार्तिकम् । अर्थापत्त्यैव शक्त्यादेस्सिद्धिमेते विदुर्बुधाः । अनुमानेन शक्त्यादेस्सिद्धिं प्राभाकरा विदुः ॥ तेनेश्वराद्यसिद्धौ तु वेदस्यापौरुषेयता । निराबाधेति हृदयं कौमारिलमिति स्थितम् ॥ 13 सांख्यास्सामान्यतोदृष्टमतीन्द्रियपदं विदुः । तेन क्रिया सकरणिकेतीन्द्रियं साधयन्ति ते ॥ अनुमानं पुनस्सामान्यावधारणलक्षणम् । यथादेशान्तरप्राप्तेर्गतिमच्चन्द्रतारकम् ॥ प्रत्यक्षं तु विशेषस्य प्राधान्येनावधारणा । इति पातञ्जले योगभाष्येऽप्येतद्विवेचितम् ॥

14 नैयायिकानां व्याख्यानमित्थमत्रावधार्यते । वह्न्यादिकं विशेषेण दृष्टमित्यभिधीयते ॥ रूपाद्रसानुमानं तु दृष्टं सामान्यतो मतम् । शृङ्गाद्विशफवत्त्वं वा सामान्येनावधार्यते ॥ परिशेषानुमानं वा सामान्यत इतीर्यते । अथवाऽतीन्द्रियं वस्तु सामान्यविषयं मतम् ॥ अतीन्द्रियानुमानस्य परिशेषानुमानतः । विशेषः कथितः सूक्ष्मः जयन्तेन स उच्यते ॥ इच्छादिकं शरीरादिविलक्षणसमाश्रयम् । शरीरादिषु बाधायां कार्यत्वादिति तत्क्रमः ॥ परिशेषानुमानस्य प्रवृत्तिक्रम एष हि । इच्छादेर्नाश्रयो देहः प्रसक्तोऽन्योऽपि नाश्रयः ॥ इत्येवं प्रतिषेधेन शिष्यमाणस्तदाश्रयः । इत्थं विशेषमालक्ष्य द्विधा व्याख्यत्स पक्षिलः ॥ 15 अथौपनिषदानां तु व्याससूत्रावलम्बिनाम् । अभिप्रायस्त्वसौ न्यायपरिशुद्धौ प्रकाशितः ॥ विशेषतोदृष्टमेतद्विशेषानुगमे सति । भवेत्सामान्यतोदृष्टं सामान्यानुगमे सति ॥ अस्मदध्यक्षयोग्यार्थानुमानं स्याद्विशेषतः । तदयोग्यार्थानुमानं आहुस्सामान्यतः बुधाः ॥

82 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके तेनेन्दुपरभागादिसिद्धिः शैलापरान्तवत् । व्यक्तेरैक्येऽपिवा देशकालावस्थाभिदावशात् ॥ शृङ्गाच्छैलः स्वरात्पुत्रः रोहिणी कृत्तिकोदयात् । विशेषतोदृष्टमेतत् परं धूमादिकं भवेत् ॥ एतेऽतीन्द्रियवस्तूनां शास्त्रतस्सिद्धिवादिनः । बादरायणसिद्धान्तशास्त्रयोनिनये स्थितः ॥ भवन्तं च भविष्यन्तं भूतं व्यवहितं तथा । सूक्ष्मं च विप्रकृष्टं चेत्येवंजातीयकं तथा ॥ वेदो बोधयितुं शक्तः नान्यदित्यस्ति शाबरम् । तद्युक्तं ततश्चानुमानं त्रैकाल्यगोचरम् ॥ सर्वार्थविषयं चेति न्यायवित्प्रवरोदितम् । विवादोऽयमनादिस्स्यात् उक्तियुक्त्योः परस्परम् । 16 स्वार्थं परार्थमिति च द्विविधं हि विभज्यते । नैयायिकैः तत्र दोषमिममाहुः परे बुधाः ॥ सर्वाणि चानुमानानि स्वानुसंधानशक्तितः । प्रवृत्तानि स्वव्यवहृतिसाधनानीति हि स्थितम् । चेद्विभज्य च वक्तव्यमेवं वक्तुं हि साम्प्रतम् । स्वयंसिद्धं चान्यवाक्यपूर्वकं चेति भेदतः ॥ स्वार्थं परार्थमिति हि प्रत्यक्षादावपीष्यताम् । दोषज्ञाः सूक्ष्ममतयः श्रोतारो नहि केवलम् ॥

व्याप्तिः ३ नचापूर्वास्तीर्थकराः न भवन्तीति निर्णयः । तथात्वे प्रथमैकान्तपरिशेषः प्रसज्यते ॥ (78) व्याप्तिः. 1 अथ व्याप्तिपदार्थीयविकल्पस्यापि संग्रहः । तत्प्रमाणविकल्पोऽपि संग्रहादिह सूच्यते ॥ अविनाभावनियमः व्याप्तिस्सौगतसम्मता । सा च साध्यवदन्यस्मिन्नसंबन्धो निरुच्यते ॥ व्यतिरेकस्सुग्रहस्स्याद्दुर्ग्रहो यावदन्वयः । अतएवाविनाभाव इत्युक्तिः व्यतिरेकतः ॥ व्यतिरेकव्याप्तिरेवानुमानाङ्गतया मता । वैधर्म्यतश्च दृष्टान्तः विपक्षाद्विनिवृत्तये ॥ कार्यकारणभावो वा स्वभावो वाऽत्र गृह्यते । व्याप्तिग्रहोपायतया तैर्बौद्धैरिति निर्णयः ॥ 2 नैयायिकैस्साहचर्यनियमो व्याप्तिरिष्यते । तच्च व्यापकसामानाधिकरण्यमितीर्यते ॥ साहचर्यं चान्वयतः तथैव व्यतिरेकतः । द्वेधाऽपि सम्मतं तेन लिङ्गं त्रिविधमुच्यते ॥ साहचर्येऽत्र घटकः संबन्धः बहुधा मतः । नौलुक्यवच्चतथैव सांख्यवन्नापि सप्तधा ॥

384 "मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके इयानेव विशेषोऽत्र भावयोर्यादृशी ययोः । व्याप्यव्यापकता सैव व्यत्यस्ता तदभावयोः ॥ अग्नेर्भावस्य भूयस्त्वात्तदभावोऽल्पतां व्रजेत् । धूमभावस्य चाल्पत्वात् तदभावो महत्तरः ॥ व्यभिचारज्ञानशून्यसहचारस्य दर्शनम् । हेतुर्व्याप्तिग्रहे तर्कः क्वचिच्छङ्कानिवर्तकः ॥ यावतीनां साध्यहेतुव्यक्तीनां स्यादलौकिकम् । सामान्यलक्षणासत्त्या सहचारस्य दर्शनम् ॥ 3 मीमांसकानां सिद्धान्ते व्याप्तिस्तत्त्वमिदं मतम् । व्याप्तिर्हि नियमः कश्चित् संबन्धोऽस्ति विलक्षणः संबन्धो व्याप्तिरिष्टाऽत्र लिङ्गधर्मस्य लिङ्गिना । व्याप्यस्य गमकत्वं च व्यापकं गम्यमिष्यते ॥ यो यस्य देशकालाभ्यां समो न्यूनोऽपिवा भवेत् । स व्याप्यः व्यापकस्तस्य समो वाऽभ्यधिकोऽपि वा येन केनापि संबन्धेनैष क्वापि नियम्यते । स एव लिङ्गधर्मस्य लिङ्गता समुदाहृता ॥ तथा च नियमाख्यो यस्संबन्धो व्याप्तिलक्षणः । तदभावादागमोऽपि प्रमाणं स्याद्विलक्षणम् ॥ व्याप्तिस्सपक्षदृष्टैवानुमानाङ्कतया मता । सर्वदेशव्याप्तिरत्र दुर्ग्रहैव विपश्चिताम् ॥

व्याप्तिः 38. भूयोदर्शनगम्या च व्याप्तिस्सामान्यधर्मयोः । क्वचिच्च कृत्तिकारोहिण्याद्ययोर्हि विशेषयोः ॥ कैश्चित् यावद्देशकालव्याप्तिधीरङ्गमिश्यते । मानं मृगयमाणाश्च प्रत्यक्षं तत्सकृद्विदुः ॥ बालोऽपि दीपकलिकास्पर्शाद्वेत्ति तथा सकृत् । योगिप्रत्यक्षतुल्यं तन्मानसं केचिदब्रुवन् ॥ भूयोदर्शनसंजातसंस्कारसचिवं पुनः । प्रत्यक्षं चरमं व्याप्तौ मानं केचित्प्रचक्षते ॥ यत्रयत्र भवेद्धूमः तत्रतत्राग्निरित्यसौ । यस्स्यादवगमः स्सोऽयं परोक्षो ह्यानुमानिकः ॥ इति कौमारिलाः प्राहुः नाङ्गं यावन्मतिस्ततः । अन्वयो व्यतिरेकश्च यथासंभवमिष्यते ॥ नियम्यत्वनियन्तृत्वे भावयोर्यादृशी मते । ते एव विपरीते तु विज्ञेये तदभावयोः ॥ गमकस्यैकदेशस्य व्याप्तिं गम्येन भाषितुम् । साध्यसाधर्म्यवैधर्म्यदृष्टान्तः प्रतिपाद्यते ॥ तत्र हेत्वर्थमुद्दिश्य साध्योपादानमिष्यते । उद्देश्यो व्याप्यते धर्मः व्यापकश्चोत्तरो मतः ॥ यद्वृत्तयोगः प्राथम्यमित्याद्युद्देश्यलक्षणम् ।

386 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वं हि भासते । विधेयस्येत्येतदेव विवृतं नव्यतार्किकैः ॥ साध्येन साधनस्याथ व्याप्तिमन्थे प्रचक्षते । व्याप्तिरावृत्तिरेषा स्यादथवाऽधिकदेशता ॥ भूमौ प्रतिष्ठितो वह्निः धूमाग्रं व्योम्न्यवस्थितम् । व्याप्नोति कथमित्यत्र प्रत्यवस्थीयते परैः ॥ 4 निरूपाधिकसम्बन्धो व्याप्तिरित्यपरे विदुः । उपाधिस्साधनाव्याप्तिसाध्यव्याप्त्यादिगर्भितः ॥ तत्रोपाधिव्याप्तिवस्तुनिर्णयेऽन्योन्यसंश्रयः । तत्रचेत्थं समाधानं परिशुद्धावुदीरितम् ॥ यो यावत्साध्यदेशस्थः न यावद्धेतुदेशगः । स उपाधिरिति ज्ञानान्न दोष इति निश्चितम् ॥ 5 अन्तर्व्याप्तिः बहिर्व्याप्तिरिति व्याप्तिर्द्विधा मता । सिषाधयिषितव्यक्तिव्याप्तिरन्तरितीर्यते ॥ बहिः व्यक्त्यन्तरव्याप्तिरिति ह्यार्हतनिर्णयः । पक्षे व्याप्तिर्भवेदन्तः त्वन्यत्र बहिरिष्यते ॥ इति प्रमाणतत्त्वेऽपि विस्तृतं देवसूरिणा । विशेषव्याप्तिरन्तः स्यात् बहिसामान्यतो भवेत् ॥ वृथा विभाग इत्याहुः विबुधा न्यायवेदिनः । व्यतिरेकव्याप्तिबुद्ध्याऽप्यन्वयव्याप्तिरेव हि ॥

अवधार्येत सैव स्यादनुमाङ्गमितीतरे । इत्थं व्याप्तिविकल्पोऽयं संक्षेपादिह सूचितः ॥ 6 अथ साधर्म्यवैधर्म्यविचारे किंचिदुच्यते । शाक्या वैधर्म्यवचनं पाक्षिकं नैव सेहिरे ॥ वैधर्म्यमेव वक्तव्यं सर्वदेत्यप्यवादिषुः । धूमत्वं नाम सामान्यं न वस्तु परमार्थतः ॥ अस्तु वाऽथापि साधर्म्यं न वक्तुमिह शक्यते । अशेषदेशकालेषु दुर्ग्रहः शिखिनोऽन्वयः ॥ विपक्षव्यतिरेकस्तु सुज्ञानः स्याददर्शनात् । सुकरं चैकदेशस्थैनैवानग्निष्वदर्शनम् ॥ तस्माद्धूमो ह्यनग्निभ्यो रिच्यमानोऽवबोधकः । अनग्निव्यावृत्तिमुखादग्नेरिह विनिश्चयः ॥ अतद्व्यावृत्तिविषयौ लिङ्गशब्दावतो मतौ । अत्र प्रत्युक्तिरेषा स्यादपोहश्लोकवार्तिकम् ॥ न चादर्शनमात्रेण ताभ्यां प्रत्यायनं भवेत् । सर्वत्रेव ह्यदृष्टत्वात्प्रत्याय्यं नावशिष्यते ॥ अस्य चायमभिप्रायस्संग्रहात्प्रतिपाद्यते । विपक्षादर्शनं त्वत्रादर्शनस्वनशब्दितम् ॥ प्रत्यायनं पुनरतद्व्यावृत्तिविषयं मतम् । तच्छब्दार्थौ लिङ्गशब्दौ तत्रापोहमतिः क्वचित् ।

388 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके अन्वयस्य सपक्षेऽपि विपक्षवददर्शनात् । द्वाभ्यां च व्यावृत्त एषः धूमस्संशयको भवेत् ॥ तथाचापोहहूपार्थो लोके नैव प्रसिद्ध्यति । अतोऽन्वयोऽप्यङ्गमिति स्वीकृतुमुचितं बुधैः ॥ अन्वयस्य क्वचिद्दृष्टौ ह्यतद्व्यावृत्तिनिश्चयः । यत्तु सर्वत्रान्वयोऽयं दुर्गहस्स्यादितीरितम् ॥ तत्तुल्यं व्यतिरेकेऽपि नैषोऽदर्शनमात्रतः । किन्तु दृश्यादर्शनात, एकदेशास्थितस्य तु ॥ न कदाचिद्धि सर्वत्र दृश्यादर्शनसंभवः । तेन सर्वत्रान्वयेऽथ व्यतिरेके च सर्वतः ॥ अविज्ञातेऽपि बहुशः साहित्यावगमात्पुनः । व्यभिचारादर्शनेन सनाथादनुमोदयः ॥ सर्वैरभ्युपगन्तव्यः एवं शब्देऽपि दृश्यताम् । तद्वस्तुविषयौ लिङ्गशब्दौ नापोहगोचरौ ॥ अपोहवार्तिकश्लोकभाव एवं निरूपितः । 7 अन्वयव्यतिरेकी च तथा स्यात्केवलान्वयी ॥ केवलव्यतिरेकी च हेतुः व्याप्तिप्रभेदतः । अतस्त्रिधाऽनुमानं स्यादिति न्यायविदां मतम् ॥ कौमारिलाद्याः नेच्छन्ति हेतुं तं व्यतिरेकिणम् । तथा वादीन्द्रादयश्च नेच्छन्त्यन्वयिनं पुनः ॥

व्याप्तिः 38 अन्वयव्यतिरेक्येकहेतुमात्रविदस्ति चेत् । तृतीयश्शोभते पन्थाः स च द्वावपि दूषयेत् ॥ नैयायिकास्तु तान्सर्वान् दूषयेयुः महाधियः । अत्रायमभिसंधिस्स्यात् केवलव्यतिरेकिणः ॥ निरासे वेदविदुषां न्यायशुद्ध्यादिसूचितः । हैतुकास्साधयन्त्यत्र केवलव्यतिरेकिणा ॥ यद्यदिच्छन्ति तत्सर्वं स चादौ भज्यते यदि । त्र्यंशोऽवरोपितो भारो भवेद्धैतुकभञ्जने ॥ प्रमाणवादारम्भे च तद्विस्तर उदीरितः । साध्याप्रसिद्धिः वैषम्यं व्यर्थतोपनयस्य च ॥ अन्वयेनैव सिद्धिश्च व्यतिरेकिणि दूषणम् । तत्स्थाने ह्यभिषिञ्चन्ति पञ्चमीं प्रमितिं तु ते ॥ व्यतिरेकव्याप्तिबुद्ध्या साऽन्यथाऽकारि तार्किकैः । यच्चानुकूलतर्के सत्यप्रसिद्धविशेषणः ॥ न दोष इति भाषन्ते तार्किकाः तदसङ्गतम् । तर्को हि नाप्रसिद्धार्थं क्वचित्साधयितुं क्षमः ॥ अतोऽप्रसिद्धतादोषः तर्के सत्यपि दुस्त्यजः । केवलव्यतिरेकी च स क्वचिद्भावगोचरः ॥ अभावगोचरश्चेति द्विविधो विबुधैर्मतः । गौरिति व्यवहर्तव्य इति स्याद्भावगोचरः ॥

इतरेभ्यो भिद्यत इत्यभावाविशेषयो मतः । व्यावृत्तिर्व्यवहारश्च लक्षणस्य प्रयोजनम् ॥ इति व्यवहृतिः प्राचां विदुषां तन्निबन्धना । 8 केवलान्वयिहेतुश्च सम्मतो न्यायवेदिभिः ॥ अत एवाविनाभावः दुर्ग्रहः तत्र कथ्यते । धर्मादयः प्रमेयत्वात् प्रत्यक्षाः कस्यचित्त्विति ॥ उदाहरन्ति न्यायज्ञाः केवलान्वयिनं क्वचित् । इदं वाच्यं ज्ञेयतयेत्यपि क्वापि प्रयुज्यते ॥ तद्दूषयति वादीन्द्रः समाधिस्तत्र हि श्रुतः । वाच्यत्वं ज्ञायते चैवं ज्ञेयत्वमभिधीयते ॥ विरोधो व्यक्तिभेदेन यथावदुपशाम्यति । वाच्यत्वेऽपि च वाच्यत्वं ज्ञेयत्वे ज्ञेयता तथा ॥ व्यक्तिभेदाद्विरोधस्य शान्तिः बीजाङ्कुरादिवत् । नात्माश्रयप्रसक्तिर्वा नान्योन्याश्रयताऽपि वा ॥ प्रमेयत्वाभिधेयत्वप्रसङ्गे इति निर्णयः । तथापि विफलं त्वेतदिति केचन जानते ॥ इदं प्रयोजनं ज्ञेयं तत्त्वमुक्ताकलापतः । यतो वाचो निवर्तन्त इति श्रुत्येकदेशिनाम् ॥ सद्विवर्तविदां मार्गनिरोधः प्रथमं फलम् । दुस्साधं क्वचिदप्येवमवाच्यत्वादि चेत्तदा ॥

अनुमेयवादः 391 किं पुनस्सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र तत्रतु । 9 महाविद्या नाम कश्चिद्धेतुः वादीन्द्रसम्मतः ॥ स केवलान्वयी यावत्सपक्षेषु स्थितो मतः । महाविद्यासूत्रकर्ता यः कुलार्काभिधो बुधः ॥ महाविद्याप्रवीणश्च शिवादित्याभिधो बुधः । तस्यास्ति किंचिद्व्याख्यानं महाविद्याविडम्बनम् । तस्य प्रणेता वादीन्द्रः यस्स्याच्छङ्करकिङ्करः । विवादाध्यासितं स्वस्वेतरवृत्तित्ववर्जितः ॥ यस्सकर्तृकनिष्ठस्स्यात्तस्याधिकरणं भवेत् । प्रमेयत्वात्कलशवत् इत्यादिः केवलान्वयी ॥ एतेन क्षित्यङ्कुरादेस्स्यात्सकर्तृकतेति च । तर्कानुकूल्यतस्तत्र बलाबलविनिर्णयः ॥ इति प्राचीनसिद्धान्ताः प्रायस्संगृह्य दर्शिताः । वेदान्तसूरिभिर्न्यायपरिशुद्धाविति स्थितम् ॥ (79) अनुमेयवादः. 1 न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकायां कारिका इमाः । दिङ्नागकथिताः वाचस्पतिमिश्रैरुदाहृताः ॥ केचिद्धर्मान्तरं मेयं लिङ्गस्याव्यभिचारतः । संबन्धं केचिदिच्छन्ति सिद्धत्वाद्धर्मधर्मिणोः ॥

392 मानमेयरहस्यश्लोकवार्त्तिके लिङ्गं धर्मे प्रसिद्धं चेत् किमन्यत्तेन मीयते । अथ धर्मिणि तस्यैव किमर्थं नानुमेयता ॥ संबन्धेऽपि द्वयं नास्ति षष्ठी श्रूयेत तद्वति । अवाच्योऽनुगृहीतत्वात् न चासौ लिङ्गसंगतः ॥ लिङ्गस्याव्यभिचारस्तु धर्मेणान्यत्र दृश्यते । तत्र प्रसिद्धं तद्युक्तं धर्मिणं गमयेदिति ॥ २ मीमांसकानां सिद्धान्ते त्वनुमेयमिदं मतम् । इदानीं पर्वते वह्निरस्तीत्यनुमितिः भवेत् ॥ देशकालानुरक्तस्य वह्नेः प्रागप्रसिद्धितः । सिद्धसाधनशङ्का तु वारितैवं कुमारिलैः ॥ पर्वतस्याग्निरस्तीति संबन्धोऽस्तीति वा तयोः । न हि प्रयुञ्जते धीराः संबन्धोऽतो न साध्यते ॥ तस्माद्धर्मविशिष्टस्य धर्मिणः स्यात् प्रमेयता । तत्र धर्मी धूम एव प्राच्यतार्किकसम्मता ॥ ३ गुरुभिस्त्वन्यथा तत्र निर्णीतं तत्प्रदर्श्यते । व्याप्तिग्रहणवेलायां धूमवत्यखिले स्थले ॥ वह्निमत्ताऽस्तीतिबुद्धेः प्रकृते पर्वते पुनः । धूमवत्त्वं ग्रहीतव्यं नच तेजस्विता पुनः ॥ सा हि पूर्वगृहीतैव संस्कारात्स्मर्यते तदा । प्रत्युत्पन्ननिदानोत्था संगतिस्त्वनुमा ततः ॥

अनुमेयवादः 393 4 सामान्यव्याप्तिसहितपक्षधर्मत्वधीबलात् । सामान्ये पक्षनिष्ठत्वं विशेषः न्यायविन्मतः ॥ अनुमेयं च मत्त्वर्थः नान्यशब्दार्थ इत्यतः । संबन्धसाध्यतापक्षाक्षेपास्सर्वे निवारिताः ॥ तस्माल्लोकायिताशङ्काः सर्वा अप्याकुलीकृताः । इति नैयायिकैकान्तः विश्रुतस्सर्ववादिनाम् ॥ स एव प्रायशस्सर्वैः स्वीकृतो नव्यसूरिभिः । निरूढतर्कसंस्काराः सुधियः प्रथमं यतः ॥ 5 यत्सिषाधयिषन्त्यत्र तार्किकाः परमेश्वरम् । तत्रानुमाने यत्किंचित्प्रसङ्गादिह कथ्यते ॥ प्राधान्येनानुमानं तु त्रिविधं हीशसाधनम् । कार्यालिङ्गकमाद्यं स्यात् द्वितीयं वेदलिङ्गकम् ॥ अदृष्टलिङ्गकं चान्यत् विस्तरः कुसुमाञ्जलौ । वेदलिङ्गकमेवोपदेशलिङ्गकमुच्यते ॥ विवादाध्यासितं ह्येतत्कार्यत्वात्स्यात्सकर्तृकम् । कादाचित्कत्वतः कार्यं सर्ववित्कर्तृपूर्वकम् ॥ अन्वयव्यतिरेक्याद्यं द्वितीयं व्यतिरेकवत् । वेदवाक्यं कर्तृपूर्वं वाक्यत्वाद्भारतादिवत् ॥ वेदस्सर्वज्ञप्रणीतः वेदत्वात् व्यतिरेक्यदः । अदृष्टं सकलं साक्षात्कर्तृधीमदधिष्ठितम् ॥

394 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके अचेतनत्वे च सति कार्यकारित्वतस्त्विति । अत्र दोषादोषचिन्ता प्रवृत्ता महती कथा ॥ (80) न्यायवादः. 1 प्रतिज्ञा चापदेशश्च तथैव च निदर्शनम् । तथैव चानुसंधानं प्रत्याम्नायश्च पञ्चमः ॥ 2 इति प्रशस्तपादोक्तमथ पक्षिलभाषितम् । प्रतिज्ञा च तथा हेतुरुदाहरणमित्यपि ॥ तथैवोपनयश्चापि भवेन्निगमनं ततः । जिज्ञासा संशयश्चैव शक्यप्राप्तिः प्रयोजनम् ॥ व्युदासस्संशयस्येति दशान्येऽवयवान्विदुः । प्रमाणसामर्थ्यबुद्धिः शक्यप्राप्तिरितीर्यते ॥ परे तु पञ्चावयवान् प्रतिज्ञादीन् प्रचक्षते । न्यायः परप्रत्ययार्थः वाच्यं यावदपेक्षितम् ॥ पञ्चावयवसंयुक्तमित्याहुरिह केचन । अत्रचावयवव्यूहे प्रमाणानि परस्परम् ॥ संभूयसंदिग्धमर्थं साधयन्तीति भाषितम् । शब्दः प्रतिज्ञाऽनुमानं हेतुः प्रत्यक्षमेव तत् ॥ उदाहरणमत्रोपमानं चोपनयो मतः । सर्वेषामुपसंहारो भवेन्निगमनं पुनः ॥

न्यायवादः ३९५ ३ स्वाभिप्रायानुसारेण परः प्रत्यायते परैः । तत्र स्वप्रतिपत्तिर्हि क्रमेणैवं प्रजायते ॥ प्रथमं पर्वतोऽध्यक्षः कथ्यते स प्रतिज्ञया। ततो लिङ्गस्योपलब्ध्या हेतुना तन्निवेद्यते ॥ ततो व्याप्तिस्मृतिः साऽपि दृष्टान्तेनाभिधीयते । ततः परामर्शसिद्धिः स चोपनयवेदितः ॥ ततश्चानुमितिस्सैषा प्रोक्ता निगमनादिह । एवं च पञ्चावयवाः जयन्तेन निगुम्भिताः ॥ ४ इति तार्किकसिद्धान्तं प्रायस्सर्वोऽनुमन्यते । अथ मीमांसकानां तु मते भेदः प्रदर्श्यते ॥ प्रतिज्ञया निगमनं हेतुनोपनयस्तथा । गतार्थ इति कः कुर्यात् पञ्चावयवघोषणाम् ॥ तदेवं पौनरुक्त्येन तथाऽध्याहारदोषतः । तर्कबौद्धमते हित्वा वयं त्र्यवयवे स्थिताः ॥ तत्तु पञ्चतयं केचित् द्वयमन्ये वयं त्रयम् । उदाहरणपर्यन्तं यद्बोद्राहरणादिकम् ॥ ५ तथाचावयवद्वैधवादिभिस्सौगतैरिह । यत्सत्तत् क्षणिकं सन्तश्चामी भावा इतीर्यते ॥ तत्रोदाहरणं चोपनयश्चेति द्वयं मतम् । सूच्यन्ते नहि पाठ्यन्ते धीमन्तो वादिनः खलु ॥

396 मानमेयरहस्यश्लोकवार्त्तिके पक्षस्य वचनं नाम प्रतिज्ञा स च दुर्वचः । ज्ञातव्ये पक्षधर्मत्वे पक्षो धर्म्यभिधीयते ॥ व्याप्तिकाले भवेद्धर्मः साध्यसिद्धौ पुनर्द्वयम् । तस्मान्नयाये प्रतिज्ञायाः प्रयोगो नेति जानते ॥ सपक्षः स्यात्समानोऽर्थः साध्यधर्मसहत्तवतः । सपक्षलक्षणं त्वेतद्दिङ्नागविबुधोदितम् ॥ अनुमेयेऽथ तत्तुल्ये सद्भावः नास्तिताऽसति । इत्येवं धर्मकीर्तेश्च सपक्षविषयं वचः ॥ एवं स्थितेऽपि कैश्चित्तु बौद्धैः क्षणिकवादिभिः । सपक्षलक्षणं साध्यधर्मवत्त्वमितीरितम् ॥ ततश्च पक्ष एव स्यात्सपक्ष इति तन्मतम् । सत्त्वेन क्षणभङ्गानुमाने सर्वसपक्षता ॥ ततश्च पक्षवचनमनपेक्षितमुच्यते । तत्तु सर्वैरपि परैः विबुधैः प्रतिषिद्ध्यते ॥ 6 प्रतिज्ञा हेतुरिति च द्वयमेवार्हता विदुः । मन्दबुद्धिविवेकाय दृष्टान्ताद्यपि कुत्रचित् ॥ 7 न च शक्यं प्रतिज्ञातुं पक्षो नास्तीति केवलम् । एतत्प्रतिज्ञावाक्यार्थे पक्षोपगमसंभवात् ॥ तस्य चानभ्युपगमे न हि पक्षो निषिद्ध्यते । न हेतुनिरपेक्षात्मा पक्षो नामास्ति कश्चन ॥

न्यायवादः ३९ प्रसाधयितुमिष्टो हि हेतुना पक्ष उच्यते । हेतुमात्रनिषेधोऽपि न च सर्वत्र शक्यते ॥ स्वप्रवृत्तिविरोधेन न कारकनिषेधनम् । ज्ञापकस्य निषेधस्तु व्यवहारविरोधकृत् ॥ न दृष्टान्तनिषेधोऽपि सर्वलोकविसम्मतेः । तत्पक्षहेतुदृष्टान्तमर्यादा सुप्रतिष्ठिता ॥ तथा न्यायनिरुक्त्याख्यवादेऽधिकरणात्मकः । न्यायो निरूप्यते चैवं नयोऽप्यार्हत उच्यते ॥ ८ यो वादिप्रतिवादिभ्यां निश्चितस्साधनं तु तत् । इति दिङ्नागोक्तमतः नासत्यात्सत्यधीः क्वचित् ॥ येऽपि रेखादयो दृष्टाः वर्णानां प्रतिपादकाः । न ते स्वेनापि रूपेण परमार्थत्ववर्जिताः ॥ वर्णात्मना न सत्याश्चेत्सर्वभावेष्वयं विधिः । पदार्थान्तररूपेण न सत्यं किंचिदिष्यते ॥ हेत्वादीनां तु भवतः स्वरूपेणाप्यसत्यता । तेन बाष्पादिवत्तेषामुपायत्वं न लेख्यवत् ॥ नन्वसत्यपि बाह्येऽर्थे बुद्ध्यारूढेन सिद्ध्यति । वासनाशब्दभेदोत्थविकल्पप्रविभागतः ॥ न्यायविद्भिरिदं चोक्तं धर्मादौ बुद्धिमाश्रिते । व्यवहारोऽनुमानादेः कल्प्यते न बहिः स्थिते ॥