भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

महाकवि विशाखदत्त द्वारा

DevanagariSanskritpublished488 पृष्ठ

प्रथमोऽङ्कः ६६।

प्रख्याप्य—संकीर्त्य, -शूलम्—तदाख्यं शस्त्रविशेषम्, आरोप्यताम्—आरोप्यताम्,। अस्य—शकटदासस्य, गृहजनश्च—परिवारश्च, बन्धनागारं—कारागृहे,। प्रवेश्यताम्—निक्षिप्यताम् ।

हिन्दी अनुवादसिद्धार्थक—जो आर्य की आज्ञा ।

चाणक्य—शार्ङ्गरव—शार्ङ्गरव !

[ प्रवेश करके ]

शिष्य—आचार्य ! आज्ञा दीजिये ।

चाणक्य—मेरी ओर से कालपाशिक और दण्डपाशिक से कहो कि चन्द्रगुप्त की आज्ञा है कि जीवसिद्धि नामक जिस क्षपणक ने राक्षस की प्रेरणा से विष-कन्या के द्वारा पर्वतक की हत्या करवायी है, उसे इसी अपराध की घोषणा करके अपमान के साथ नगर से निकाल दिया जाय ।

शिष्य—जो आज्ञा । [ चलने लगता है । ]

चाणक्य—वत्स ! ठहरो ठहरो । और जो यह दूसरा शकटदास नाम का कायस्थ राक्षस की प्रेरणा से हमारे शरीर ( चन्द्रगुप्त ) से द्रोह करने के लिये यहाँ ( पाटलिपुत्र में ) सतत प्रयत्न करता रहता है, उसको भी इस अपराध की घोषणा करके शूली पर चढ़ा दिया जाय और उसके परिवार को जेल में डाल दिया जाय ।

शिष्य—जो आज्ञा । [ चला जाता है । ]

टिप्पणीकालपाशिकः, दण्डपाशिकः—ये दोनो बधिक है। कालपाशः प्रहरणमस्य, दण्डपाशौ प्रहरणो अस्य इति कालपाश, दण्डपाश + ठञ्—इक् । प्रख्याप्य—प्रख्यात या घोषित करके । प्र √ख्या + णिच्, पुक् + क्त्वा—ल्यप् । सनिकारम्—तिरस्कार के साथ । नि √कृ + घञ् भावे = निकारः । तेन सह यथा तथा सनिकारम् क्रियाविशेषणत्वात् द्वितीया । अस्मच्छरीरम्—इसका तात्पर्य चन्द्रगुप्त से है। यहाँ ‘क्रुधद्रुहोरुपसृष्टयोः कर्म’ सूत्र से कर्मसंज्ञा—द्वितीया हुई । अभिद्रोग्धुम्—द्रोह करने के लिये । अभि √द्रुह् + तुमुन् । आरोप्यताम्—आ √रुह् = णिच्, हस्य पः + लोट् कर्मणि—ताम् । गृहजनश्चास्य······प्रवेश्यताम्—इसका फल आगे चौथे अंक में यह दिखाया गया है कि ‘तव च पुत्रदारैः सह समागमः’ ऐसा राक्षस

७० मुद्राराक्षसम्

के कहने पर मलयकेतु के मन मे और 'स्मृत स्यात् पुत्रदारस्य' ऐसा राक्षस के मन मे भी सन्देह उत्पन्न हुआ है ।

चाणक्य—[ चिन्ता नाटयित्वा आत्मगतम ] अपि नाम दुरात्मा राक्षसो गृह्येत ।

सिद्धार्थक—अज्ज ! गहीदो । ( आर्य ! गृहीत ।)

चाणक्य—[ सहर्षमात्मगतम् ] हन्त ! गृहीतो राक्षस । [प्रकाशम्] भद्र ! कोऽय गृहीत ?

सिद्धार्थक—गहीदो मए अज्जस्स सन्देसो, ता गमिस्स अह कज्जसिद्धीए । ( गृहीतो मया आर्यस्य सन्देश । तद्गमिष्याम्यह कार्यसिद्धये । )

चाणक्य—[ साङ्गुलिमुद्र लेखमर्पयित्वा ] गम्यताम् । अस्तु ते कार्यसिद्धि ।

सिद्धार्थक—तह । ( तथा । ) [ इति निष्क्रान्त । ]

[ प्रविश्य ]

शिष्य—उपाध्याय ! कालपाशिको दण्डपाशिकश्च उपाध्याय विज्ञापयत—'इदमनुष्ठीयते देवस्य चन्द्रगुप्तस्य शासनम्' इति ।

चाणक्य—शोभनम् । वत्स ! मणिकारश्रेष्ठिन चन्दनदासमिदानी द्रष्टुमिच्छामि ।

शिष्य—तथा । [ इति निष्क्रम्य चन्दनदासेन सह पुन प्रविश्य ] इत इत श्रेष्ठिन् !

हिन्दी अनुवादचाणक्य—[ चिन्ता का अभिनय करके मन में ] क्या दुष्ट राक्षस पकडा जाएगा ?

सिद्धार्थक—आर्य ! पकड लिया ।

चाणक्य—[ हर्ष के साथ मन में ] बस ! ( अब ) राक्षस पकड लिया गया । [ प्रकट ] भद्र ! यह कौन गृहीत हुआ ?

सिद्धार्थक—मैंने आर्य का सदेश ग्रहण कर लिया । इसलिए मैं कार्य सिद्ध करने के लिए जाता हूँ ।

प्रथमोऽङ्कः७१

चाणक्य—[अंगूठी की छाप से युक्त पत्र सौंपकर] जाओ। तुम्हें कार्य में सफलता मिले।

सिद्धार्थक—जो आज्ञा। [चला जाता है।]

[प्रवेश करके]

शिष्य—आचार्य! कालपाशिक और दण्डपाशिक आप से निवेदन करते हैं कि महाराज चन्द्रगुप्त की इस आज्ञा का पालन किया जा रहा है।

चाणक्य—बहुत ठीक। वत्स! अब मैं सेठ जौहरी चन्दनदास को देखना चाहता हूँ।

शिष्य—जो आज्ञा। [निकलकर पुनः चन्दनदास के साथ प्रवेश करके] सेठ जी, इधर से आइए, इधर से।

टिप्पणीअपि—यहाँ सम्भावनार्थक अव्यय है। 'गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्का-सम्भावनास्वपि' इत्यमरः। गृह्येत—वशीभूतो भवेत्। अत्र सम्भावनायां लिङ्। √ग्रह्+लिङ्—इत कर्मणि = गृह्येतगृहीतः—यह तीसरा गण्ड या पताकास्थान हैं। सहर्षम्, आत्मगतम्—ये दोनों क्रियाविशेषण हैं। हन्त—यहाँ हर्षसूचक अव्यय है। साङ्गुलिमुद्रम्—अङ्गुलिमुद्रया सह वर्तमानः—साङ्गुलिमुद्रः 'तेन सह'—इति बहुव्रीहि स०, तम्। यह 'लेखम्' का विशेषण है।

चन्दनदासः—[स्वगतम्]

चाणक्कम्मि अअरुणे सहसा सद्दायिदस्स लोअस्स।
णिद्दोसस्स वि सङ्का किं उण मह जाददोसस्स ॥२१॥

ता भणिदा मए घणसेणप्पमुहा णिअणिवेससंठिआ—कदावि चाणक्कहदओ गेहं विचिण्णावेदि। ता अवहिदा णिव्वहध भट्टिणो अमच्चरक्खसस्स घरअणम्। मह दाव जं होदि तं होदु त्ति।

(चाणक्येऽस्मिन्नकरुणे सहसा शब्दायितस्य लोकस्य।
निर्दोषस्यापि शङ्का किं पुनर्मम जातदोषस्य ॥

तस्माद्भणिता [....]खाः निजनिवेशसंस्थिताः-

७२ | मुद्राराक्षसम्

चाणक्यहतको गेहं विचिनोति । तस्मादवहिता निर्वहत भर्तुरमात्यराक्ष- सस्य गृहजनम् । मम तावत् यद्भवति तद्भवतु इति ।) : शिष्य —भो श्रेष्ठिन् ! इत इत । चन्दनदास —अअं आअच्छामि । ( अयमागच्छामि ।)

[ उभौ परिक्रामतः । ]

शिष्य —[ उपसृत्य ] उपाध्याय, अय श्रेष्ठो चन्दनदास । चन्दनदास —जेदु अज्जो । ( जयत्वाय ) । चाणक्य —[ नाट्येनावलोक्य ] श्रेष्ठिन् ! स्वागतम् । इदमासन- मास्यताम् ।

अन्वय —अकरुणे अस्मिन् चाणक्ये सहसा शब्दायितस्य निर्दोषस्यापि लोकस्य शङ्का, जातदोषस्य मम पुन किम् ? ॥२१॥

व्याख्या—अकरुणे—दयाहीने, अस्मिन्, चाणक्ये—कौटिल्ये, (सति तेन) सहसा—अकस्मात्, शब्दायितस्य—आहूतस्य, निर्दोषस्यापि—निरपराधस्यापि, लोकस्य—जनस्य, शङ्का—भय (जायते), जातदोषस्य—(राक्षसपरिवाररक्षणेन) सापराधस्य, मम—मे, पुन किं—का कथा ? ॥२१॥

तस्मात्—अतएव, मया—चन्दनदासेन, निजनिवेशमस्थिता—निजनिवेशे मद्गृहे संस्थिता वृत्तवान्मा, धनसेनप्रमुखा—धनसेन प्रमुख आदि येषा ते धनसेनप्रभृतय, (जना) भणिता—उक्ता, कदापि—कस्मिंश्चिदपि समये, चाणक्यहतक—नीचचाणक्य, गेह—गृह, विचिनोति—निरूपयति । तस्मात्—तत्, भर्तु—स्वामिन, अमात्यराक्षसस्य, गृहजन—परिवारम्, अवहिता—सावधाना मन्त यूयमिति शेष, निर्वहत—अपनयत । मम—मे, यद्भवति—यदस्ति, तद्भवतु—तदस्त्वित्यर्थ ।

हिंदी अनुवाद—चन्दनदास—[ मन में ] इस चाणक्य के दयाहीन होने पर (उसके द्वारा) अचानक बुलाये गये निर्दोष व्यक्ति को भी भय लगता है, अपराध करने वाले मेरा तो फिर क्या कहना ? ॥२१॥ इसीलिए मैंने अपने घर मे रहने वाले धनसेन आदि को बता दिया कि

प्रथमोऽङ्कः ७३

दुष्ट चाणक्य कभी भी ( हमारे ) घर की तलाशी ले सकता है । इसलिए सावधान होकर स्वामी अमात्य राक्षस के परिवार को हटा दो । मेरा तो जो होना है सो हो ।

शिष्य—सेठ जी ! इधर से आइये इधर से ।

चन्दनदास—यह आया ।

[ दोनों घूमते हैं । ]

शिष्य—[ समीप जाकर ] आचार्य ! ये सेठ चन्दनदास हैं ।

चन्दनदास—आर्य की जय हो ।

चाणक्य—[ अभिनय के साथ देखकर ] सेठ जी ! स्वागत है । इस आसन पर बैठिये ।

टिप्पणीअकरुणे—निर्दय । अविद्यमाना करुणा यस्य स अकरुणः नञ्बहुव्रीहि स०, तस्मिन् । शब्दायितस्य—बुलाये गये । शब्दं कारितः इति शब्द + क्यङ् 'शब्दवैरकलह'—इत्यनेन, ततो हेतुमण्णिजन्तात् कर्मणि क्तः = शब्दायितः, तस्य । यह 'लोकस्य' का विशेषण है । इस पद्य में अर्थापत्ति अलंकार है और आर्या छन्द है ॥२१॥

चाणक्यहतकः—नीच चाणक्य । चाणक्यो हतकः इति चाणक्यहतकः 'कुत्सितानि कुत्सनैः' इति सूत्रेण तत्पुरुषसमासः । विचिनोति—यहाँ 'विचारयति' रूप होना चाहिये; क्योंकि प्राकृत में 'विचिण्णावेदि' यह ण्यन्त प्रयोग आया है । स्वागतम्—यहाँ पूर्ण वाक्य है—'ते स्वागतं भवतु' । आसनम्—आस्यते अस्मिन् इति √आस् + ल्युट्—अन । आस्यताम्—√आस् + लोट्—ताम् भावे ।

चन्दनदासः—[ प्रणम्य ] किं ण जाणादि अज्जो जहा अणुचिदो उवआरो हिअअस्स परिहवादोवि दुःखमुप्पादेदि । ता इहज्जेव उच्चिदाए भूमीए उवविसामि । ( किं न जानात्यार्यः यथानुचित उपचारो हृदयस्य परिभवादपि दुःखमुत्पादयति । तस्मादिहैवोचितायां भूमावुपविशामि ।)

चाणक्यः—भोः श्रेष्ठिन् ! मा मैवम् । उचितेमेवैतत् अस्मद्विधैः भवतः । तदुपविश्यतामासन एव ।

७४ मुद्राराक्षसम्

चन्दनदास—[ स्वगतम् ] उपलक्खिदमणेण दुट्टेण किवि। ( उप- लक्षितमनेन दुष्टेन किमपि । ) [प्रकाशम्] ज अज्जो आणवेदि त्ति। (यदार्य आज्ञापयति ।)[उपविष्ट ।]

चाणक्य—भो श्रेष्ठिन् चन्दनदास ! अपि प्रचीयन्ते संव्यवहाराणां वृद्धिलाभा ।

चन्दनदास—[स्वगतम्] अच्छादरो सकणीओ । ( अत्यादर शङ्क- नीय । [प्रकाशम्] अह इं । अज्जस्स प्पसाएण अखण्डिदा मे वणिज्जा । ( अथ किम् । आर्यस्य प्रसादेन अखण्डिता मे वणिज्या ।)

चाणक्य—न खलु चन्द्रगुप्तदोषा अतिक्रान्तपार्थिवगुणानधुना स्मा- रयन्ति प्रकृती ?

चन्दनदास—[ कर्णौ विधाय ] सन्त पावम् । सारअणिसासमुग्गएण विअ पुण्णिमाचन्देण चन्दसिरिणा अहिअ णन्दन्ति पकिदिओ । ( शान्तं पापम् । शारदनिशासमुद्गतेनेव पूर्णमाचन्द्रेण चन्द्रश्रियाधिक नन्दन्ति प्रकृतय ।)

हिन्दी अनुवाद—चन्दनदास—[प्रणाम करके] क्या आर्य नहीं जानते हैं कि अनुचित सत्कार तिरस्कार से भी बढकर हृदय में दुःख उत्पन्न करता है । इसलिये यही उपयुक्त भूमि पर बैठ जाता हूँ ।

चाणक्य—सेठ जी ! नहीं, ऐसी बात नहीं है । हम जैसे ( व्यक्तियों ) के द्वारा आपका यह ( सत्कार करना ) उचित ही है। इसलिये आसन पर ही बैठिय ।

चन्दनदास—[ मन में ] इस दुष्ट ने कुछ ताड़ लिया है । [ प्रकट ] जो आर्य की आज्ञा ।

चाणक्य—सेठ चन्दनदास जी ! ( आपका ) व्यवसाय तो बढ़ती पर है न ?

चन्दनदास—[ मन में ] बहुत आदर अनिष्टसूचक होता है। [ प्रकट ] और क्या । आपकी कृपा से मेरा व्यवसाय निर्विघ्न चल रहा है ।

प्रथमोऽङ्कः ७५

चाणक्य— क्या इस समय चन्द्रगुप्त के दोष प्रजाओ को बीते हुए राजा ( .नन्द ) के गुणों का स्मरण नही कराते है ?

चन्दनदास— [ कानों को बन्द करके ] पाप शान्त हो। शरद ऋतु की रात्रि में उदित हुए पूर्णिमा के चन्द्र के समान चन्द्रगुप्त से प्रजाएँ अत्यन्त प्रसन्न है।

**टिप्पणी—उपचार:—**सम्मान, सत्कार। उपचर्यते अनेन इति उप√चर् + घञ् करणे। परिभवात्—तिरस्कार से। परि√भू + अप् भावे = 'परिभवः, तस्मात्। अपादाने पञ्चमी। अस्मद्विधै:—मादृशैः जनैः, भवतः सम्बन्धे, एतत्—आसनदानम्, उचितमेव—उपयुक्तमेव। 'उचितमेव' की जगह 'सम्भावितमेव' इस पाठान्तर की व्याख्या है—'योग्यतया अध्यवसितमेव' अर्थात् वस्तुतः आप हमारे सामने आसन पर बैठने के अधिकारी हैं। यहाँ गूढ़ अर्थ है—'इदं परिभवकरणं सम्भावितमेव' किन्तु बाह्य अर्थ होता है—'इदम् उपचारकरणं सम्भावितमेव'। अपि—यहाँ प्रश्नवाची अव्यय है। प्रचीयन्ते—बढ़ रहे है। प्र√चि + लट्—अन्ते कर्मकर्तरि। संव्यवहाराणाम्—क्रयविक्रयात्मकवाणिज्यानाम्। खरीद-बिक्री के व्यापार मे। सम्—वि—अव√हृ + घञ् भावे = संव्यवहाराः, तेषाम्। वृद्धिलाभा:—सूद और लाभ (व्यापार में)। वणिज्या—वणिक्व्यापार। 'वाणिज्यं तु वणिज्या स्यात्' इत्यमरः। वणिजः कर्म भावो वा इति वणिज्या वणिज् + यत् भावे + टाप् स्त्रियाम्। 'ब्राह्मणादित्वात् ष्यञ् वाणिज्यम्' इति दीक्षितः। माधवस्तु 'वणिज्याशब्दः स्वभावात् स्त्रीलिंगः। भावे एव चात्र प्रत्ययो न तु कर्मणि' इत्याह। अतिक्रान्तपार्थिवगुणान्—राजाओ के बीते हुए गुणों को। पार्थिवानां गुणाः षष्ठीतत्०। अतिक्रान्ताः पार्थिवगुणाः कर्मधारय स०, तान्। प्रकृतयः अतिक्रान्तपार्थिवगुणान् स्मरन्ति—चन्द्रगुप्तदोषाः प्रकृतीः अतिक्रान्तपार्थिवगुणान् स्मारयन्ति। पिधाय—बंद करके। अपि√धा+क्त्वा—ल्यप् 'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः। आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ।।' इति कारिकाबलात् अपेः अकारलोपः। शान्तं पापम्—नाटक में न सुनने योग्य बात के सुनने पर इसका प्रयोग किया जाता है—'शान्तं पापमनिर्देश्ये'। शारदनिशासमुद्गतेन—शरद् ऋतु की रात्रि में उदित। शरदि भवा शारदी शरद् + अण् + ङीप् स्त्रियाम्। शारदी निशा

७८ मुद्राराक्षसम्

चन्दनदास —अज्ज ! अलीअ एदं । केणावि अणभिण्णेण अज्जस्स णिवेदितम् । ( आर्य ! अलोकमेतत् । केनाप्यनभिज्ञेन आर्यस्य निवेदितम् । )

चाणक्य —भो श्रेष्ठिन् ! अलमाशङ्कया । भीता पूर्वराजपुरुषा पौराणामनिच्छतामपि गृहेषु गृहजन निक्षिप्य देशान्तर व्रजन्ति । ततस्तत्प्रच्छादन दोषमुत्पादयति ।

चन्दनदास —एव णेदम् । तम्मि समए आमि अह्मघरे अमच्चरक्खसस्म घरअणो त्ति । ( एव नु इदम् । तस्मिन् समये आसीदस्मद्गृहे अमात्यराक्षसस्य गृहजन इति । )

चाणक्य —पूर्वमनृतमिदानीमासीदिति परस्परविरोधिनी वचने ।

चन्दनदास —एत्तिअ ज्जेव अत्थि मे वाआच्छलम् । ( एतावदेवास्ति मे वाक्छलम् ।)

चाणक्य —भो श्रेष्ठिन् ! चन्द्रगुप्ते राजनि अपरिग्रहश्छलानाम् । तत् समर्पय राक्षसस्य गृहजनम् । अच्छल भवतु भवत ।

हिन्दी अनुवादचाणक्य—सबसे पहले तो आप ही ( हैं ) ।

चन्दनदास—[ कानों को बन्द करके ] पाप शान्त हो, पाप शान्त हो । तिनको का आग से कैसा विरोध ?

चाणक्य—यह ऐसा विरोध है कि आप आज भी राजा के अहित करने वाले अमात्यराक्षस के परिवार को अपने घर मे लाकर रख रहे हैं ।

चन्दनदास—आर्य ! यह मिथ्या है । किसी अनजान ( व्यक्ति ) ने आप से कह दिया है ।

चाणक्य—सेठजी ! डरिए मत । डरे हुए पहले के राजसेवक न चाहते हुए भी नागरिकों के घरों म ( अपन ) परिवारों को रखकर दूसरे देश मे चले गए हैं । इसलिए उनको छिपाना अपराध ( उत्पन्न करता ) है ।

चन्दनदास—यह ऐसा है । ( कि ) उस समय हमारे घर मे अमात्यराक्षस का परिवार था ।

प्रथमोऽङ्कः ७६

चाणक्य—पहले ( यह ) मिथ्या ( है ) और अब 'था' ये बातें परस्पर विरोधी हैं ।

चन्दनदास—इतना ही मेरी बातों मे छल ( दोष ) है ।

चाणक्य—सेठजी ! चन्द्रगुप्त के राजा रहते छलो की गुंजाइश नही है । इसलिए राक्षस के परिवार को सौप दीजिए । ( ताकि ) आपके छल का पूर्ण अभाव हो जाय ।

टिप्पणीराजापथ्यकारिणः—भूपानिष्टविधायिनः । राजा का अनिष्ट करने वाले । पथोऽनपेतं पथ्यम् पथिन् + यत् । न पथ्यम् अपथ्यम् नञ्तत्० । राज्ञः अपथ्यम् षष्ठीतत्० । तत् करोति तच्छीलः राजापथ्य √ कृ + णिनि = राजापथ्यकारी, तस्य । अभिनीय—लाकर इस अर्थ मे इसका प्रयोग क्वाचित्क है । वैसे इसका अर्थ होता है नाट्य या अभिनय करके । अभि √ नी + क्त्वा—ल्यप् । अलीकम्—मिथ्या । आर्यस्य निवेदितम्—यहाँ शेषत्व की विवक्षा से षष्ठी हुई है; अन्यथा चतुर्थी होनी चाहिए था । अलमाशङ्कया—अत्र 'गम्यमानापि क्रिया कारकविभक्तौ प्रयोजिका' इत्यनेन तृतीया । आशङ्कया = भयेन, अलम् = व्यर्थम् असाध्यमिति यावत् । पूर्वराजपुरुषाः—पहले के राजाओं के कर्मचारी, पूर्वाश्च ते राजानः पूर्वराजाः कर्मधारय स०, समासान्त टच् । तेषा पुरुषाः षष्ठीतत्० । अनिच्छताम्—इससे यह सकेत किया गया है कि इसमे आपका दोष नही है, क्योकि आपके न चाहते हुए भी राक्षस ने अपने परिवार को आपके घर में रख छोड़ा । अतएव भयभीत होने की कोई आवश्यकता नही है । तत्प्रच्छादनम्—तस्य गृहजनस्य प्रच्छादनम् गोपनम् । इससे यह बताया गया है कि छिपाना आपका कार्य है, इसलिए दोष है । परस्परविरोधिनी—एक दूसरे के विरोधी ( वचन ) । क्योकि पहले तो चन्दनदास ने कहा कि हमारे घर में अमात्य राक्षस के परिवार के रहने की सूचना ही गलत है और अब कहता है कि पहले हमारे घर में अमात्य का परिवार था । इन दोनों बातो मे स्पष्टतः विरोध है । परेण परेण विरुध्यते इति परस्परेण विरुध्यते = परस्पर-वि √ रुध् + णिनि साधुकारिणि कर्तरि । परस्पर शब्द की सिद्धि इस प्रकार की जाती है—'कर्मव्यतिहारे सर्वनाम्नो द्वे वाच्ये समासवच्च बहुलम्' इत्यनेन परशब्दस्य द्वित्वम्, बहुलग्रहणात् समासवद्भावस्य अभावः, 'असमासवद्भावे पूर्वपदस्य सुपः

८० मुद्राराक्षसम्

मुर्वत्तञ्च' इत्यनेन नादेश । वाक्छलम्—वाणी का छल या बहाना। वाचि छलम् सुप्सुपान०। इसका लक्षण यह है—'अविशेषाभिहितेऽर्थे वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरकल्पन वाक्छलम्' न्याय सूत्र। अच्छलम्—छलस्य अभाव इति 'अव्यय विभक्ति'—इत्यादि सूत्रेण अव्ययीभाव स०।

चन्दनदास — अज्ज ! ण विण्णवेमि तस्सिं समए आसि अह्माघर अमच्चरक्खसस्स घरअणो त्ति । (आर्य ! ननु विज्ञापयामि तस्मिन् समये जानीदस्मद्गृहे अमात्यराक्षसस्य गृहजन इति ।)

चाणक्य — अथेेदानीं क्व गत ?

चन्दनदास — ण जाणामि । ( न जानामि । )

चाणक्य — [ स्मित कृत्वा ] कथ न ज्ञायते नाम ? भो श्रेष्ठिन् ! शिरसि भयमतिदूरे तत्प्रतीकार ।

चन्दनदास — [ स्वगतम ]

उवरि घण घणरडिअ दूर दइदा किमेददावडिअम् । हिमवदि दिव्वोमहिओ सीसे सप्पो समाविट्ठो ॥२२॥ (उपरि घन घनरटित दूरे दयिता किमेतदापतितम् । हिमवति दिव्याौषधय शीर्षे सर्प समाविष्ट ॥)

व्याख्या—स्मित कृत्वा—ईषद्विहस्य । कथ—केन प्रकारेण, न ज्ञायते—न अवगम्यते । भो श्रेष्ठिन्—चन्दनदास !, शिरसि—मस्तके भयम्—भीति ( अस्ति ), तत्प्रतीकार —तस्य भयस्य प्रतीकार निवृत्त्युपाय, अतिदूरे — विप्रकृष्ट ( वर्तते )।

अन्वय — एतत् किम् आपतितम् ? उपरि घन घनरटितम् दूरे दयिता, हिमवति दिव्योपधय शीर्षे सर्प समाविष्टः ॥२२॥

व्याख्या—एतत्—इदम्, किम्, आपतित—प्राप्तम् ? ( अनेन व्याकुलीभूतोऽह कर्तव्य न स्थिरीकरोमि । प्रवासस्थस्य जनस्य यथा ) उपरि—मस्तकाग्रे, घन—गम्भीर, घनरटित—मेघगर्जन, दूरे—असन्निहितप्रदेशे, दयिता—प्रिया ( एतदपि `तयैव । यद्वा) हिमवति—हिमालये, दिव्योपधय —उत्तमभेषजानि,

•प्रथमोऽङ्कः• ८१

शीर्षे—शिरसि, सर्पः—अहिः, समाविष्टः—दंशनार्थं समु पागतः (इति यादृशम् एतदपि तादृशमेव ) ॥२२॥

**हिन्दी अनुवाद—चन्दनदास—**आर्य ! मैं निवेदन कर रहा हूँ कि उस समय हमारे घर मे अमात्य राक्षस का परिवार था ।

**चाणक्य—**अव इस समय कहाँ गया ?

**चन्दनदास—**नही जानता हूँ ।

चाणक्य—[ मुस्कुराकर ] क्यों नहीं जानते हैं ? सेठ जी ! सिर पर भय ओर उससे बचने का उपाय अत्यन्त दूर !

चन्दनदास—[ मन में ]

यह क्या आ पड़ा ? ( यह तो ऐसा ही है कि जैसा किसी परदेशी के सिर के ) ऊपर तो मेघों का गंभीर गर्जन हो रहा है और प्रिया पड़ी है दूर में ( अथवा ) साँप सिर पर चढ़ आया है और दिव्य ओषधियां हिमालय पर हैं ॥२२॥

**टिप्पणी—शिरसि भयम्......**यहाँ तात्पर्य यह है कि आपको भय है राजा से, जो बिलकुल नजदीक है और प्रतीकार की आशा है राक्षस से, जो अत्यन्त दूर है । यहाँ अप्रस्तुत सिर पर भय के प्रतिपादन से प्रस्तुत समीपवर्ती राजदण्डरूप अर्थ के वोध होने के कारण अप्रस्तुतप्रशंसा अलंकार है । उपरि घनं घनरटितं......इस पद्य में अप्रस्तुतप्रशंसा अलंकार दृष्टान्त अलंकार से संकीर्ण है ॥२२॥

**चाणक्यः—**अन्यच्च । नन्दमिव विष्णुगुप्तः—[ इत्यर्धोक्ते लज्जां नाटयित्वा ] चन्द्रगुप्तममात्यराक्षसः समुच्छेत्स्यतीति मैवं मंस्थाः ।

पश्य—

विक्रान्तैर्नयशालिभिः सुसचिवैः श्रीवक्रणासादिभिः
नन्दे जीवति या तदा न गमिता स्थैर्यं चलन्ती मुहुः ।
तामेकत्वमुपागतां द्युतिमिव प्रह्लादयन्ती जगत् ।
कश्चन्द्रादिव चन्द्रगुप्तनृपतेः कर्तुं व्यवस्येत् पृथक् ॥२३॥

मु० रा०—६

८२ मुद्राराक्षसम्

अपि च । [ ‘आस्वादितद्विरदशोणितशोणशोभाम्’—इति पूर्वोक्तं पठति । ]

चन्दनदास — [ स्वगतम् [ फलेण संवादिदं से विकत्थियदम् । ( फलेन संवादितमस्य विकत्थितम् । )

[ नेपथ्ये कलकलः । ]

व्याख्या—अन्यच्च—अपि च । विष्णुगुप्तः—चाणक्यः, नन्दमिव—यथा नव नन्दान् ( हतवान् तथैव चन्द्रगुप्तः त्वामित्याशयः । ) इति—इयति, अर्धोक्ते—अर्धकथने, लज्जा—त्रपा, नाटयित्वा—अभिनय । अमात्यराक्षस, चन्द्रगुप्तम्—वृषल, समुच्छेत्स्यति—समुन्मूलयिष्यति, इति मैवं मंस्थाः—मैवं जानीहि ।

अन्वय—तदा नन्दे जीवति मुहुः चलन्ती या श्रीः विक्रान्तैः नयशा- लिभिः वक्रणासादिभिः सुसचिवैः स्थैर्यं न गमिता, द्युतिमिव एकत्रमुपा- गता जगत् प्रह्लादयन्ती ताम् चन्द्रादिव चन्द्रगुप्तनृपतेः पृथक् कर्तुं कः व्यवस्येत् ॥ २३ ॥

व्याख्या—तदा—तस्मिन् समये, नन्दे—तदाख्ये राजनि, जीवति—विद्यमाने सति, मुहुः—वारंवार, चलन्ती—कम्पमाना, या, श्रीः—राजलक्ष्मीः, विक्रान्तैः—शूरैः, नयशालिभिः—नीतिज्ञैः, वक्रणासादिभिः—वक्रणासप्रभृतिभिः, सुसचिवैः—सुमन्त्रिभिः, स्थैर्य—स्थिरता, न गमिता—न प्रापिता, द्युतिमिव—कान्तिमिव, एकत्रमुपागताम्—अभिन्नतामापन्नाम्, जगत्—लोकं, प्रह्लादयन्तीम्—आनन्दयन्तीम्, ताम्—श्रियं, चन्द्रादिव—इन्दोरिव, चन्द्रगुप्तनृपतेः—मौर्यभूपतेः, पृथक्, कर्तुं—वियोजयितुं, कः व्यवस्येत्—यतेत न कोऽपीत्यर्थः ॥२३॥

अस्य—चाणक्यस्य, विकत्थितम्—आत्मश्लाघा, फलेन—नन्दविनाशरूपेण, ( सह ) संवादितम्—सामञ्जस्यं प्रापितम् ।

हिन्दी अनुवाद—चाणक्य—और भी । नन्द को चाणक्य की तरह [ ऐसा आधा कहने पर लज्जा का अभिनय करके ] चन्द्रगुप्त को अमात्य राक्षस समूल नष्ट कर देगा—ऐसा मत समझो । देखो—

प्रथमोऽङ्कः ८३

उस समय नन्द के जीवित रहने पर बार-बार चलायमान होती हुई जो राज्यलक्ष्मी पराक्रमी एवं नीतिनिपुण वक्रणास आदि अच्छे मंत्रियों के द्वारा स्थिरता को प्राप्त नही कराई गई और जो (अब) ( चन्द्रिका पक्ष में चन्द्रमा से और राज्यलक्ष्मी पक्ष में चन्द्रगुप्त से ) अभिन्नता को प्राप्त एवम् संसार को आनन्दित करने वाली है, उसको चन्द्रमा के समान राजा चन्द्रगुप्त से अलग करने का प्रयत्न कौन करेगा ? ॥२३॥

और भी। ['आस्वादितद्विरदशोणितशोणशोभाम्'—इस पूर्वोक्त (श्लोक) को पढ़ता है।]

चन्दनदास—[ मन में ] इसकी आत्मप्रशंसा ( दंभ ) तो ( नन्दविनाश-रूप ) फल के अनुरूप ( शोभित होता ) है।

[ नेपथ्य में कोलाहल मचता है। ]

टिप्पणीमा मस्थाः—मत समझो। √मन् + लुङ्—थास् 'माङि लुङ्' इत्यनेन भविष्यति लुङ्, 'न माङ्योगे' इत्यनेन अडागमप्रतिषेधः। इसका कर्ता 'त्वम्' लुप्त है। नन्दे—नवनन्देषु। अत्र जातावेकवचनम्। विक्रान्तैः—पराक्रमी। वि√क्रम् + क्त वर्तमाने। यह 'सुसचिवैः' का विशेषण है। नय-शालिभिः—नीतिज्ञ। नीयते अनेन इति √नी + अच् करणे बाहुलकात् अथवा नयति राजानम् इति √नी + अच् कर्तरि = नयः = नीतिः। तेन शालन्ते शोभन्ते इति नयशालिनः नय √शाल् + णिनि 'सुप्याजातौ'··· इत्यनेन। तैः। यह भी 'सुसचिवैः' का विशेषण है। वक्रणासादिभिः—वक्रणास आदि—वक्रा नासा यस्य स वक्रणासः बहुव्रीहि स०; 'अज्नासिकायाः संज्ञायाम्'—इत्यनेन अच्प्रत्ययः नासिकायाः नसादेशश्च, ततः 'पूर्वपदात् संज्ञायामगः' इत्यनेन णत्वम्। वक्रणासः आदौ येषां ते वक्रणासादयः; तैः। यह भी 'सुसचिवैः' का विशेषण है। चन्द्रात्—अत्र 'पृथग्विनानाना'—इति सूत्रेण पृथकयोगे पञ्चमी अथवा 'ध्रुवमपाये'—इत्यनेन अपादाने पञ्चमी। चन्द्रगुप्तनृपतेः—चन्द्रगुप्तश्चासौ नृपतिश्च कर्मधारय स०, तस्मात्। यहाँ भी 'चन्द्रात्' की तरह पञ्चमी हुई है। इस श्लोक मे श्रौती पूर्णोपमा अलंकार है। लाटी रीति है, ओज गुण है, वीर रस है और शार्दूलविक्रीडित छन्द है। छन्द का लक्षण श्लोक १२ में दे०। व्यवस्येत्—यत्न करे। वि—अव √सो + लिङ्—यात् सम्भावनायाम्। संवादितम्

<!-- Page 183 OCR pending -->

प्रथमोऽङ्कः ८५

निर्वास्यते—निष्कास्यते । राजापथ्यकारित्वस्य—राजद्रोहविधायित्वस्य, फलम्, अनुभवतु—भुनक्तु । चन्दनदास ! अयम्—एषः, राजा—वृषलः, राजापथ्यकारिषु—राजविद्रोहिषु, तीक्ष्णदण्डः—उग्रशासनः । तत्, पथ्यं—हितं, सुहृद्वचः—मित्रकथनं, क्रियताम्—विधीयताम् । राक्षसगृहजनः—राक्षसपरिवारः, समर्प्यताम्—दीयताम् । चिरं—बहुकालं, विचित्रः—बहुविधः, राजप्रसादः—नृपानुग्रहः, अनुभूयताम् । अयमपि—एषोऽपि, राजापथ्यकारी एव, कायस्थः—चित्रगुप्तजातीयः, शकटदासः—तदाख्यः राक्षससुहृत्, शूलम्—लोहनिर्मितमायुधम्, आरोपयितुं, नीयते—तत्समीपं प्राप्यते । स्वकर्मफलम्—स्वस्य आत्मनः कर्म कार्यं तस्य फलम्, अनुभवतु । एवम्—इत्थम्, अपथ्यकारिषु—अहितविधायिषु,—तीक्ष्णदण्डः, अयं राजा—चन्द्रगुप्तः, भवतः—तव, राक्षसकलत्रप्रच्छादनं—राक्षसगृहजनगोपनं, न मर्षयिष्यति—न सहिष्यते । तत्—तस्मात्, परकलत्रेण—राक्षसपरिवारसमर्पणेनेत्यर्थः, आत्मनः—स्वस्य, कलत्रं—गृहजनं, जीवितं च—जीवनं च, रक्ष—पाहि । आर्य !, किं मे—मामित्यर्थः, भयं—त्रासं, दर्शयसि ? अमात्यराक्षसस्य, गृहजनं, सन्तमपि—विद्यमानमपि, न समर्पयामि—न प्रदास्यामीत्यर्थः, किं पुनः, असन्तम् अविद्यमानम् ।

हिन्दी अनुवादचाणक्य—शार्ङ्गरव ! पता लगाओ, यह क्या है ।

शिष्य—जो आज्ञा । [ बाहर जाकर और पुनः प्रवेश करके ] आचार्य ! यह महाराज चन्द्रगुप्त की आज्ञा से राजद्रोही क्षपणक जीवसिद्धि अपमान के साथ नगर से निकाला जा रहा है ।

चाणक्य—ओह ! क्षपणक !! अथवा राजा से द्रोह करने का फल भोगो । सेठ चन्दनदास ! ऐसा ही यह राजा राजद्रोहियों के प्रति कठोर दंड वाला है । इसलिए मित्र का हितकारी वचन मानो । राक्षस के परिवार को सौंप दो । और चिरकाल तक राजा के अद्भुत अनुग्रह का अनुभव करो ।

चन्दनदास—मेरे घर मे अमात्य का परिवार नही है ।

[ नेपथ्य में फिर कोलाहल होता है । ]

चाणक्य—शार्ङ्गरव ! पता लगाओ, यह क्या है ।

शिष्य—जो आज्ञा [ बाहर जाकर और पुनः प्रवेश करके ] आचार्य !

८६ मुद्राराक्षसम्

यह भी राजद्रोही कायस्थ शकटदास शूली पर चढाने के लिए ले जाया जा रहा है।

चाणक्य—अपने कर्म का फल भोगे। सेठजी ! इस प्रकार अनिष्ट करने वालो के प्रति कठोर दण्ड देने वाला यह राजा आपका राक्षस के परिवार को छिपाना सहन नहीं करेगा। इसलिए दूसरे के परिवार से अपने परिवार और जीवन को बचाओ।

चन्दनदास—आर्य ! मुझे क्या भय दिखा रहे हैं ? घर मे अमात्य राक्षस के परिवार के रहने पर भी मैं नहीं दूंगा, फिर न रहने पर तो कहना ही क्या।

टिप्पणीराजापथ्यकारी—राजा का अनिष्ट करने वाला । पथोऽनपेतं पथ्यम् । पथिन्+यत् 'धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते' इत्यनेन । न पथ्यम् अपथ्यम् नञ्तत्० । राज्ञ अपथ्यम् षष्ठीतत्० । तत् करोति तच्छील इति राजा-पथ्य√कृ+णिनि । निर्वास्यते—निष्कासित किया जा रहा है। निर्√वस्+णिच्+लट्—ते कर्मणि । प्राचीन काल मे सन्यासी तथा ब्राह्मण को मृत्युदंड के बदले केवल निर्वासन का दंड ( देश निकाला ) दिया जाता था— 'वपनं द्रविणादानं स्थानान्निष्क्रामणं तथा । एष हि ब्रह्मबन्धूनां वधो नान्योऽस्ति दैहिक ॥' प्रमाद --अनुग्रह । 'प्रमादोऽनुग्रहे वाव्यगुणाम्बाम्व्यविपत्तिषु' इति मेदनी । किं मे भय दर्शयसि—अत्र 'मे' इति चतुर्थ्यन्त पदम् । 'दृशे सर्वत्र' इति भाष्यकृदुक्त्या 'पत्य दर्शयन्' इत्यत्र इव चतुर्थी । समर्पयामि—अत्र भविष्यत्सामीप्ये लट् ।

चाणक्य —चन्दनदास ! एष ते निश्चय ?

चन्दनदास —वाढ । एसो धीरो मे णिच्छओ । ( बाढमेष धीरो मे निश्चय । )

चाणक्य —[ स्वगतम् ] साधु चन्दनदास ! साधु ।

सुलभेष्प्वर्थलाभेषु परसंवेदने जन ।
क इद दुष्कर कुर्यादिदानीं शिविना विना ॥२४॥

अन्वय —इदानीं शिविना विना क जन परसंवेदने सुलभेषु अर्थलाभेषु इद दुष्कर कुर्यात् ॥२४॥

प्रथमोऽङ्कः ८७

व्याख्या—इदानीम्—अधुना, शिविना—तन्नामकोशीनरदेशाधिपेन, विना—अन्तरा, कः, जनः—लोकः, परसंवेदने—परस्य परकीयर्थस्य संवेदने समर्पणे (कृते सति ) सुलभेषु—सुप्राप्येषु, अर्थलाभेषु—राजप्रसादादिरूपेषु अभीष्टसिद्ध्यादिषु, इदम्—अन्यकलत्रसंगोपनात्मकं, दुष्करं—कठिनं, ( कर्म ) कुर्यात्—आचरेत् ॥२४॥

हिन्दी अनुवादचाणक्य—चन्दनदास ! क्या यह तुम्हारा निश्चय है ?

चन्दनदास—हाँ, यह मेरा दृढ निश्चय है ।

चाणक्य—[ मन में ] वाह चन्दनदास ! वाह ।

इस समय ( सत्ययुग के राजा ) शिवि को छोड कर कौन व्यक्ति दूसरे की वस्तु को समर्पित कर देने से अर्थ-लाभ होने पर यह कठिन कर्म करे ॥२४॥

टिप्पणीबाढम्—यह स्वीकारार्थक अव्यय है । शिविना—अत्र 'पृथग्विनानाना'—इति विनायोगे तृतीया । यहाँ पौराणिक कथा यह है कि एक बार सत्ययुग में बाज का रूप धारण किये हुए धर्म से कपोतरूपधारी शरणागत इन्द्र की रक्षा करने के लिए राजा शिवि ने अपना शरीर काट-काट कर बाज को दे दिया था । इस पद्य में व्यतिरेक अलंकार है; क्योकि यहाँ शिवि ने सत्ययुग में दुष्कर कार्य किया था और तुम इस समय पापी कलियुग में ऐसा कर रहे हो—इस भाव के कारण उपमानभूत शिवि की अपेक्षा उपमेय चन्दनदास के आधिक्य का वर्णन हुआ है । इसमे प्रसादगुण है, वैदर्भी रीति है और अनुष्टुप् छन्द है । लक्षण १, ३ में देखिए ॥२४॥

[ प्रकाशम् ] चन्दनदास ! एष ते निश्चयः ?

चन्दनदासः—बाढम् ।

चाणक्यः—[ सक्रोधम [ दुरात्मन् ! तिष्ठ दुष्टवणिक् ! अनुभूयतां तर्हि नरपतिक्रोधः ।

चन्दनदासः—[ बाहू प्रसार्य ] सज्जोज्हि । अणुचिट्ठदु अज्जो अत्तणो अहिआरसरिसम् । ( सज्जॊऽस्मि । अनुतिष्ठतु आर्यः आत्मनोऽधिकारसदृशम् । )

मुद्राराक्षसम् ६०

पुत्र और स्त्री सहित । पुत्राश्च कलत्रं च इति पुत्रकलत्राणि द्वन्द्वम० तै सह वर्तते इति सपुत्रकलत्र बहुव्रीहि स०, तम् । दिष्ट्या—भाग्य से । यह तृतीया-विभक्त्यन्तप्रतिरूपद अव्यय है। मित्रकार्येण—अत्र हेतौ तृतीया । पुरुष-दोषेण—पुरुष के दोष (चोरी आदि अपकर्म, अर्थात् अपने किये अपराध) से । अत्र करणे तृतीया । इस वाक्य मे परिसंख्या अलकार है । हन्त—यहाँ हर्ष सूचक अव्यय है । अप्रियवत्—अप्रिय वस्तुओ की तरह । अप्रिये तुल्यम् इति अप्रिय+वति 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वति' इत्यनेन । इस श्लोक मे उत्प्रेक्षा अलकार है । कोई यहाँ उपमा अलकार मानते हैं । इसमे वैदर्भी रीति है, प्रसाद गुण है और अनुष्टुप् छन्द है ॥ २५ ॥

[ नेपथ्ये कलकल ]

चाणक्य —शार्ङ्गरव शार्ङ्गरव !

[ प्रविश्य ]

शिष्य —उपाध्याय ! आज्ञापयतु ।

चाणक्य —ज्ञायता किमेतत् ।

शिष्य —[ निष्क्रम्य विभाव्य पुन प्रविश्य सम्भ्रान्त ] उपाध्याय ! एष खलु शकटदास वध्यमान वध्यभूमेरादाय समपक्रान्त सिद्धार्थक ।

चाणक्य —[ स्वगतम् ] साधु सिद्धार्थक ! साधु, कृत कार्यारम्भ ! [ प्रकाशम् ] प्रसह्य किमपक्रान्त ? [ सक्रोधम् ] वत्स ! उच्यता भागुरायणो यथा त्वरित सम्भावयेति ।

[ निष्क्रम्य प्रविश्य च ]

शिष्य —[ सविषादम् ] उपाध्याय ! हा धिक् कष्टम् । अपक्रान्तो भागुरायणोऽपि ।

चाणक्य —[ स्वगतम ] व्रजतु कार्यसिद्धये । [ प्रकाशम् । सक्रोधमिव ।] वत्स ! उच्यतामस्मद्वचनाद्भद्रभटपुरुषद्तडिङ्गीरातवलगुप्तराजसेनरहिताक्षविजयवर्माण शीघ्रमनुसृत्य गृह्यता दुरात्मा भागुरायण ।

शिष्य —तथा [ इति निष्क्रम्य पुन प्रविश्य सविषादम् ] हा धिक्

६१

प्रथमोऽङ्कः

कष्टम् । सर्वमेव तन्त्रमाकुलीभूतम् । तेऽपि खलु भद्रभटप्रभृतयः प्रथम- तरमुषस्येवापक्रान्ताः ।

हिन्दी अनुवाद—[नेपथ्य में कोलाहल]

चाणक्य—शार्ङ्गरव शार्ङ्गरव !

[ प्रवेश करके ]

शिष्य—आचार्य ! आज्ञा दीजिए ।

चाणक्य—पता लगाओ, यह क्या हो रहा है ।

शिष्य—[बाहर जाकर और पता लगाने पर घबड़ाये हुए भीतर आकर ] आचार्य ! यह तो सिद्धार्थक वध किये जाते हुए शकटदास को वधस्थान से लेकर भाग गया है ।

चाणक्य—[ मन में ] वाह सिद्धार्थक ! वाह ! तुमने कार्य प्रारम्भ कर दिया है । [प्रकट] क्या जबर्दस्ती भाग निकला ? [क्रोध के साथ] वत्स ! भागुरायण से कहो कि शीघ्र पकड़ लाए ।

[ बाहर जाकर और ( फिर ) भीतर आकर ]

शिष्य—[ कष्ट के साथ ] आचार्य ! बडा अनर्थ हुआ ! भागुरायण भी भाग गया ।

चाणक्य—[ मन में ] कार्य सिद्ध करने के लिए जाए । [ प्रकट । मानो क्रोध के साथ] वत्स ! मेरी ओर से भद्रभट, पुरुषदत्त, डिङ्गीरात, बलगुप्त, राजसेन, रोहिताक्ष और विजयवर्मा से कहो कि तुरन्त पीछा करके दुष्ट भागुरायण को पकड़ लें ।

शिष्य—जो आज्ञा । [ बाहर जाकर पुनः भीतर आकर खेद के साथ ] अनर्थ ! महान् अनर्थ !! सम्पूर्ण राष्ट्र अस्त-व्यस्त हो गया है । वे भद्रभट आदि भी बहुत पहले तड़के ही भाग गए ।

टिप्पणीविभाव्य—विचिन्त्य । पता करके । वध्यभूमेः—मृत्यु-दंड (शूली, फाँसी आदि) देने के स्थान से । अत्र अपादाने पञ्चमी । समपक्रान्तः—पलायितः । भाग गया । प्रसह्य—हठात् । यह एक अव्यय है । त्वरितम्—शीघ्रम् । सम्भावय—निगृह्य शीघ्रमानय इति वाह्यार्थः, त्वमपि तेन सार्द्धं कार्यं

६२ मुद्राराक्षसम्

माधव इति गूढार्थ । यह भी बिन्दु है । सविषादम्—विषादेन सह इति सविषादम् यथा स्यात् तथा । क्रियाविशेषणमेतत् । हा धिक् कष्टम्—हाय कष्ट को धिक्कार है अर्थात् महान् दुःख की बात है । तन्त्रम्—राष्ट्र । 'तन्त्रं सिद्धान्ते राष्ट्रे च परिच्छदप्रधानयो' इति हैम । आकुलीभूतम्—अस्त व्यस्त या व्याकुल हो गया । आकुल + च्वि, इत्व, दीर्घ √भू + क्त । प्रथमतराम्—बहुत पहले । अतिशयेन प्रथम यथा तथा इति प्रथम + तरप् ।

चाणक्य —[स्वगतम्] सर्वेषामेव शिवाः पन्थानः सन्तु । [ प्रकाशम् ] वत्स ! अलं विषादेन । पश्य—

ये याताः किमपि प्रधार्य हृदये पूर्वं गता एव ते ये तिष्ठन्ति भवन्तु तेऽपि गमने कामं प्रकामोद्यमाः । एका केवलमर्थसाधनविधौ सेनाशतेभ्योऽधिका नन्दोन्मूलनदृष्टवीर्यमहिमा बुद्धिस्तु मा गान्मम ॥२६॥

अन्वय —ये हृदये किमपि प्रधार्य याताः ते पूर्वम् एव गताः । ये तिष्ठन्ति ते अपि कामं गमने प्रकामोद्यमाः भवन्तु । अर्थसाधनविधौ एका सेना-शतेभ्यः अधिका नन्दोन्मूलनदृष्टवीर्यमहिमा मम बुद्धिस्तु केवलं मा गात् ॥२६॥

व्याख्या—ये—भागुरायणप्रभृतयः जनाः, हृदये—मनसि, किमपि—अनभिव्यक्तस्वरूपं वस्तु, प्रधार्य—अनुध्याय, याताः —( मलयसमीपं ) गताः, ते, पूर्वं—प्रागेव, गताः । ये—तदतिरिक्ता जनाः, तिष्ठन्ति—इह वर्तन्ते, ते अपि, कामं—यथेच्छं, गमने—इतः प्रयाणे, प्रकामोद्यमाः प्रयत्नवन्तः, भवन्तु—सन्तु। अर्थसाधनविधौ—प्रयोजनसिद्धौ, एका—असहाया, सेनाशतेभ्यः —बहुसेनाभ्यः, अधिका—बहुला, नन्दोन्मूलनदृष्टवीर्यमहिमा—नन्दानाम् उन्मूलने उत्पादने दृष्टं अवलोकितं वीर्यमहिमा प्रभावातिशयः यस्याः तादृशी, मम—मे, बुद्धिः —धीः, तु, केवलं, मा गात्—न गच्छतु ॥२६॥

हिन्दी अनुवाद—चाणक्य—[मन में] सभी के मार्ग कल्याणकारी हों । [प्रकट] वत्स ! दुःख करना व्यर्थ है । देखो—

जो मन में कुछ सोचकर गये हैं, वे पहले ही चले गए । जो ठहरे हुए हैं, वे भी स्वेच्छानुसार जाने के लिए प्रयत्नशील हों । प्रयोजन को सिद्ध करने में सैकड़ों