मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
३१२ मुद्राराक्षसम्
योग में 'तम्' में द्वितीया हुई। जयाय—अत्र 'तुमर्थाच्च भाववचनात्' इति सूत्रेण चतुर्थी। इन श्लोक में 'जग' से 'चाणक्यनीति' की, 'लोभ' से 'राक्षस' की, 'काम' से 'नन्द' की, 'नगर' से 'मौर्य' की और 'धर्म' से 'चन्द्रगुप्त' की तुलना की गई है। 'उपचीयमानम्' का सम्बन्ध 'धर्म' और चन्द्रगुप्त दोनो से है। इसमें उपमा और समासोक्ति अलंकार है। यहाँ वैदर्भी रीति, प्रसाद गुण और शार्दूलविक्रीडित छन्द है। इस छन्द का लक्षण १, १२ में देखिए ॥ ६ ॥
[ दृष्ट्वा ] अयममात्यराक्षसः। [ परिक्रम्योपसृत्य च ] इदममात्य-राक्षसस्य गृहम्। प्रविशामि। [ प्रविश्यावलोक्य च ] अमात्य ! स्वस्ति भवते।
राक्षस —आर्य जाजले ! अभिवादये। प्रियवदक ! आसनम् अत्र-भवत उपनय।
पुरुष —एद आसणम्। उपविसदु अज्जो। (इदमासनम्। उपविश-त्वार्यः।)
कञ्चुकी—[ उपविश्य ] अमात्य ! कुमारो मलयकेतुरमात्य विज्ञा-पयति—'चिरात्प्रभृत्यार्यं परित्यक्तोचितशरीरसंस्कार इति पीड्यते मे हृदयम्। यद्यपि मह्मा स्वामिगुण न शक्यन्ते विस्मर्तुं तथापि मद्वि-ज्ञापना मानयितुमहंत्यार्य [ इत्याभरणानि प्रदर्श्य ] अमात्य ! इमान्या-भरणानि कुमारेण स्वशरीगदवतार्य प्रेषितानि, धारयितुमहंत्यार्यः।
राक्षस —आर्य ! जाजले ! विज्ञाप्यता मद्वचनात् कुमारः। 'विस्मृता मया स्वामिगुणा भवद्गुणपक्षपातेन। किन्तु—
हिन्दी अनुवाद—[ देखकर ] यह तो मन्त्री राक्षस है। [ घूमकर और समीप जाकर ] यह अमात्य राक्षस का घर है। प्रवेश करता हूँ। [ प्रवेश करके और देखकर ] आपका कल्याण हो।
राक्षस—आर्य जाजले ! अभिवादन करता हूँ। प्रियवदक ! पूज्य (जाजलि) के लिए आसन लाओ।
पुरुष—यह आसन है आर्य बैठें।
कञ्चुकी—[ बैठकर ] अमात्य ! कुमार मलयकेतु अमात्य से निवेदन कर रहे हैं कि आर्य ने बहुत दिनों से शरीरोचित संस्कार (साज-सज्जा)
द्वितीयोऽङ्कः ११३
करना छोड़ दिया है, इससे मेरा हृदय दुःखी है । यद्यपि स्वामी (नन्द) के गुण एकाएक भुलाये नहीं जा सकते हैं तो भी मेरा निवेदन आर्य मान लें । [आभूषणों को दिखाकर] अमात्य ! इन आभूषणों को कुमार ने अपने शरीर से उतार कर भेजा है, आर्य धारण करें ।
राक्षस—आर्य जाजले ! मेरी ओर से कुमार से निवेदन कर दीजिएगा कि आपके गुणों के प्रति पक्षपात के कारण मैने स्वामी ( नन्द ) के गुणों को भुला दिया है । किन्तु—
टिप्पणी—उपसृत्य—समीपम् एत्य । भवते—अत्र 'नमःस्वस्तिस्वाहा'—इति सूत्रेण स्वस्तियोगे चतुर्थी । चिरात्प्रभृति—बहुदिवसतः । परित्यक्तोचितशरीरसंस्कारः—जिसने शरीर का उचित संस्कार करना छोड़ दिया हो । सम् √कृ + घञ् करणे भावे वा, 'सम्परिभ्यां करोतौ भूषणे' इत्यनेन सुडागमः=संस्कारः । परित्यक्तः अगृहीतः उचितः योग्यः शरीरसस्कारः देहस्य नैर्मल्यं येन स परित्यक्तोचितशरीरसंस्कारः । पीड्यते—इति हेतोः पीड्यते, कर्मकर्तरि लट् अथवा इति अनेन पीड्यते, कर्मणि लट् । विज्ञापनाम्—प्रार्थनाम् । मानयितुम्—स्वीकर्तुम् । जाजले—जाजलिन् नाम के एक ऋषि थे । उनके गोत्रापत्य जाजलि कहलाते है । जाजलिनः अपत्यं पुमान् इति जाजलिन् + अण्, 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः = जाजलः । तस्य गोत्रापत्य पुमान् इति जाजल + इञ् = जाजलिः । तत्सम्बोधने हे जाजले इति । स्वामिगुणाः—स्वामिनो राज्ञो नन्दस्य गुणाः दयादाक्षिण्यप्रभृतयः । भवद्गुणपक्षपातेन—भवतो गुणाः, तेषु पक्षपातः = आसक्तिः, तेन । हेतौ तृतीया ।
न तावन्निर्वैर्यैः परपरिभवाक्रान्तिकृपणै-
र्वहाम्यङ्गैरेभिः प्रतनमपि संस्काररचनाम् ।
न यावन्निःशेषक्षपितरिपुचक्रस्य निहितं
सुगाङ्गे हेमाङ्गं नृवर तव सिंहासनमिदम् ॥१०॥
अन्वयः—नृवर! यावत् निःशेषक्षपितरिपुचक्रस्य तव हेमाङ्कम् इदं सिंहासनं सुगाङ्गे न निहितं तावत् परपरिभवाक्रान्तिकृपणैः निर्वीर्यैः एभिः अङ्गैः प्रतनमपि संस्काररचनां न वहामि ॥ १० ॥
व्याख्या—नृवर—नरोत्तम ! यावत्, यदवधि, निःशेषक्षपितरिपुचक्रस्य—
मु० रा०—८
११४ | मुद्राराक्षसम्
निःशेष समग्रं यथा स्यात् तथा क्षपित नाशित रिपुचक्रम् अरिमण्डल यस्य तस्य, तव—ते, हेमाङ्क—सुवर्णलाञ्छितम्, इद—बुद्धिस्थ, सिहासन—भद्रासन, सुगाङ्गे—तदाख्ये कुसुमपुरप्रासादे, न निहित—न स्थापित ( भवेत् ), तावत्—तदवधि, परपरिभवाक्रान्तिकृपणे—परेभ्य शत्रुभ्य य परिभव तिरस्क्रिया तस्य आक्रान्त्या आरोपणेण हेतुना कृपणे दीने, ( अतएव ) निर्वीर्ये—पराक्रमरहिते, एभि—मदीये, अङ्गे—अवयवे, प्रतनुमपि—स्वल्पामपि, सस्कार-चना—भूषणविन्यास, न वहामि—न धारयामि ॥ १० ॥
हिन्दी अनुवाद—हे नरेन्द्र ! जब तक निःशेष रूप मे नष्ट किये गये शत्रु-समूह वाले आपका यह स्वर्णाङ्कित सिंहासन सुगाग नामक राजभवन मे स्थापित नही कर दिया जाता तब तक शत्रुजन्य तिरस्कार के आधान मे दीन एव दुर्बल ( अपने ) इन अगो मे थोडी भी साज-मज्जा धारण नहीं करूँगा ॥ १० ॥
टिप्पणी—नृव !—हे मनुष्यो मे श्रेष्ठ ! नृणा वर नृवर षष्ठीतत्०, तत्सम्बोधन हे नृवर इति । कृपणं—दीन । 'कदर्ये कृपणक्षुद्रकिम्पचानमित-म्पचा । निःस्वस्तु त्रिविधो दीनो दरिद्रो दुर्गतोऽपि स ' इत्यमर । निर्वीर्ये—अशक्त, निस्तेज । निर्गत वीर्यम् एन्य इति निर्वीर्याणि, तै । यह 'अङ्गे' का विशेषण है । निःशेष—निर्गत शेषो यस्मिन् तत् यथा स्यात् तथा । यह क्षपण क्रिया का विशेषण है । इस श्लोक मे परिकर अलङ्कार है, ओज गुण है, पाञ्चाली रीति है और शिखरिणी छन्द है । इस छन्द का लक्षण १, १३ मे देखिए ॥ १० ॥
कञ्चुकी—अमात्य ! त्वयि नेतरि सुलभमेतत् कुमारस्य । तत् प्रति-मान्यता कुमारस्य प्रथम प्रणय ।
राक्षस—आर्य ! कुमार इवानतिक्रमणीयवचनो भवानपि । तद-नुष्ठीयते कुमारस्याज्ञा ।
कञ्चुकी—[ नाट्येन भूषणानि परिधाप्य ] स्वस्ति भवते । साधयाम्यहम् ।
राक्षस—आर्य ! अभिवादये । [कञ्चुकी निष्क्रान्त ।] प्रियवदक ! ज्ञायता कोऽयमस्मद्दर्शनार्थी द्वारि तिष्ठति ।
प्रियवदक—ज अज्जो आणवेदि त्ति । [ परिक्रम्याहितुण्डिक दृष्ट्वा ] ण
द्वितीयोऽङ्कः ११५
अज्ज ! को तुमं ? ( यदार्य आज्ञापयतीति । ननु आर्य ! कस्त्वम् ) ?
आहितुण्डिकः—भद्द ! अहं क्खु आहितुण्डिओ जिण्णविसो णाम । इच्छामि अमच्चरक्खसस्स पुरदो सप्पेहि खेलिदुं । ( भद्र ! अहं खल्वाहितुण्डिको जीर्णविषो नाम । इच्छाम्यमात्यराक्षसस्य पुरतः सर्पैः खेलितुम् । )
प्रियंवदकः—चिट्ठ, जाव अमच्चस्स णिवेदेमि । [ राक्षसमुपसृत्य ] अज्ज एसो क्खु सप्पोवजीवी इच्छदि सप्पेहिं अमच्चस्स पुरदो खेलिदुं । (तिष्ठ, यावदमात्यस्य निवेदयामि । आर्य ! एष खलु सर्पोपजीवी इच्छति सर्पैरमात्यस्य पुरतः खेलितुम् ।)
हिन्दी अनुवाद—कंचुकी—अमात्य ! आपके नेतृत्व में कुमार ( मलयकेतु ) के लिए यह सुलभ है । इसलिए कुमार का यह पहला स्नेह ( -सिक्त उपहार, ) स्वीकार कीजिए ।
राक्षस—आर्य ! कुमार के समान आपकी भी आज्ञा टालने योग्य नहीं है । इसलिए कुमार की आज्ञा मान लेता हूँ ।
कंचुकी—[ अभिनय के साथ आभूषणों को पहना कर ] आपका कल्याण हो । मैं जाता हूँ ।
राक्षस—आर्य ! अभिवादन करता हूँ [ कंचुकी चला जाता है । ] प्रियंवदक ! पता करो, यह कौन मुझ से मिलने के लिए द्वार पर खड़ा है ।
प्रियंवदक—आर्य की जो आज्ञा । [ घूमकर और सँपेरे को देखकर ] आर्य आप कौन हैं ?
आहितुण्डिक—भद्र ! मै जीर्णविष नाम का सँपेरा हूँ । अमात्य राक्षस के आगे साँपों से खेलना चाहता हूँ ।
प्रियंवदक—ठहरो, जबतक मै अमात्य से निवेदन करता हूँ । [ राक्षस के पास जाकर ] आर्य ! यह सँपेरा अमात्य के सामने साँपों से खेलना चाहता है ।
टिप्पणी—त्वयि नेतरि—अत्र 'यस्य च भावेन भावलक्षणम्' इति सूत्रेण सप्तमी । प्रतिमान्यताम्—स्वीक्रियताम् । प्रणयः—प्रार्थना अथवा लाक्षणिक अर्थ—प्रेमोपहार । प्रकर्षेण नीयते अनेन इति प्र√नी+अच् करणे = प्रणयः । यह 'प्रतिमान्यताम्' का उक्त कर्म है । अनतिक्रमणीयवचनः
| ११६ | मुद्राराक्षसम् |
|---|
—जिसका वचन उल्लंघनीय न हो। अनतिक्रमणीय वचन यस्य तादृश । परिधाप्य—पहनाकर। परि-√धा + णिच्, पुक् + क्त्वा—ल्यप् । स्वस्ति भवते—अत्र ‘नम स्वस्ति’—इत्यादिसूत्रेण चतुर्थी । साधयामि—गच्छामि । नाटक मे ण्यन्त साध् धातु का प्रयोग प्राय गमन के अर्थ मे किया जाता है—'प्रायेण ण्यन्तर साधिर्गमि स्थाने प्रयुज्यते' दर्पण । अस्मद्दर्शनार्थी—अस्माक दर्शनम् अस्मद्दर्शनम्, तत् अर्थयते याचते इति अस्मद्दर्शन √अर्थ् + णिनि साधुकारिणि कर्तरि । सर्पोपजीवी—सांपो से जीविका चलाने वाला, सॅपेरा । सर्प उप-जीवति इति सर्प-उप-√जीव् + णिनि साधुकारिणि कर्तरि ।
राक्षस —[ वामाक्षिस्यन्दन सूचयित्वा आत्मगतम् ] कथ प्रथममेव सर्प-दर्शनम् ! [ प्रकाशम् ] प्रियवदक ! न न कुतूहलमस्ति सर्पदर्शने । तद् परितोष्य विसर्जयैनम् ।
प्रियवदक —ज अज्जो आणवेदि । [ परिक्रम्याहितुण्डिकमुपसृत्य ] भद्द ! एसो क्खु दे अमच्चो अदंसणेण प्पसाद करेदि । ण उण दसणेण । (यदार्य आज्ञापयति । भद्र ! एष खलु ते अमात्योऽदर्शनेन प्रसाद करोति न पुनर्दर्शनेन ।)
आहितुण्डिक —भद्द ! विण्णवेहि मम वअणेण अमच्च—'ण केवल अह सप्पोवजीवी, पाउअकवी क्खु अह, ता जइ मे दसणेण अमच्चो प्पसाद ण करेदि, ता एद पि पत्तअ वाचेदु प्पसीददु' त्ति । [पत्रमर्पयति] (भद्र ! विज्ञापय मम वचनेनामात्य—'न केवलमह सर्पोपजीवी, प्राकृत-कवि खल्वह, तस्माद् यदि मे दर्शनेनामात्य प्रसाद न करोति, तदा एतदपि पत्रक वाचयितु प्रमोद्तु' इति ।)
प्रियवदक —[ पत्र गृहीत्वा राक्षसमुपसृत्य ] अमच्च ! एसो क्खु आहितुण्डिओ विण्णवेदि—'ण केवल अह सप्पोवजीवी, पाउअकवी क्खु अह, ता जइ मे दसणेण अमच्चो प्पसाद ण करेदि, ता एद पि पत्तअ वाचेदु प्पसीददु' त्ति । (अमात्य ! एष खलु आहितुण्डिको विज्ञापयति—'न केवलमह सर्पोपजीवी, प्राकृतकवि खल्वह, तस्माद् यदि मे दर्शनेनामात्य प्रसाद न करोति, तदा एतदपि पत्रक वाचयितु प्रसीदतु' इति ।)
व्याख्या—वामाक्षिस्यन्दन—वामस्य दक्षिणेतरगस्य अक्ष्ण नेत्रस्य स्यन्दनम्
द्वितीयोऽङ्कः ११७
ईषत्कम्पनं, सूचयित्वा—अभिनयं कृत्वा । कथं—कुतः, प्रथमम् एव—पूर्वमेव, सर्प-दर्शनम्—सर्पस्य अहेः दर्शनम् अवलोकनम् । नः—अस्माकं, सर्पदर्शने—भुजङ्गमाव-लोकने, कुतूहलम्—कौतुकं, नास्ति—न विद्यते । तत्—तस्मात्, एनम्—आहि-तुण्डिकम्, परितोष्य—सन्तुष्टं कृत्वा, विसर्जंय—इतो गन्तुं प्रेरय । अमात्यः—राक्षसः, अदर्शनेन—अवलोकन मन्तरैव, प्रसादम्—अनुग्रहम् उपहारमिति यावत्, करोति—विदधाति ददाति इति यावत्, न पुनः दर्शनेन—सर्पक्रीडामवलोक्ये-त्यर्थः । भद्र—कल्याणयुक्त !, मम वचनेन—मत्कथनेन, अमात्यं, विज्ञापय—निवेदय, अहं, केवलं, सर्पोपजीवी—अहिखेलनवृत्तिः, न—नहि, (किन्तु) अहं, प्राकृतकविः—प्राकृतभाषाकाव्यरचयिता (अस्मि), तस्मात्—तत्, यदि, मे—मम, दर्शनेन—सर्पक्रीडावलोकनेन, अमात्यः, प्रसादं न करोति, तदा—तर्हि, एतत्, पत्रकमपि, वाचयितुं—पठितुं, प्रसीदतु—प्रसन्नो भवतु । पत्रम्—आहि-तुण्डिकदत्तं दलं, गृहीत्वा—आदाय, ˙राक्षसम्, उपसृत्य, उपेत्य आहेति शेषः । आहितुण्डिकः—व्यालग्राही, विज्ञापयति—निवेदयति— न केवलमहं……।
हिन्दी अनुवाद—राक्षस— [ बाई आँख का फड़कना सूचित करके मन में] कैसे पहले ही सांप का दर्शन हुआ [ प्रकट ] प्रियंवदक ! हमे साँप ( के खेल ) देखने की उत्कंठा नही है । इसलिए इसे सन्तुष्ट करके विदा कर दो ।
प्रियंवदक—जो आर्य की आज्ञा । [ घूमकर और सँपेरे के पास जाकर ] भद्र! ये मंत्री जी बिना ( सर्प-क्रीडा ) दिखाये तुम पर प्रसन्न है, दिखाने से नही ।
सँपेरा—भद्र ! मेरी ओर से मंत्री जी से निवेदन कर दो कि मै केवल सँपेरा (ही) नही हूँ, प्राकृत भाषा का कवि भी हूँ । इसलिए यदि मंत्री जी मुझे दर्शन से कृतार्थ नही करते है तो ( कम से कम ) यह पत्र पढ़ने की कृपा करे ।
प्रियंवदक—[ पत्र लेकर राक्षस के पास पहुँचकर ] अमात्य । यह सँपेरा निवेदन कर रहा है कि मै केवल सर्पजीवी ( सँपेरा ) नही हूँ, प्राकृत का कवि भी हूँ । इसलिये यदि अमात्य मुझे दर्शन देने की कृपा नहीं करते है तो यह पत्र ही बाँच कर अनुगृहीत करें ।
**टिप्पणी—वामाक्षिस्पन्दनम्—**बाई आँख का फड़कना । यह पुरुषों के लिये अशुभसूचक है, जब कि दाईं आँख का फड़कना शुभसूचक है । इसके विपरीत स्त्रियों के लिये बाईं आँख का फड़कना शुभ होता है और दाई का अशुभ ।
११८ || मुद्राराक्षसम्
प्रथममेव—इससे मालूम पड़ता है कि वह समय प्रात काल का था । सवेरे सांप देखने से असगुन होता है । इसलिये राक्षस उसे हटाने को कहता है । परितोष्य—सन्तुष्ट करके । परि√तुष्+णिच्+क्त्वा—ल्यप् । प्रसाद करोति—प्रसन्नता प्रकट करते हैं, इनाम देते हैं । प्राकृतकवि —काव्यादर्श के अनुसार सस्कृत से निकली हुई अनेक भाषाओ का नाम सामान्यतया प्राकृत है । प्राकृतेषु कवि प्राकृतकवि सुप्सुपा स० ।
राक्षस —[ पत्रं गृहीत्वा वाचयति । ]
पाऊण णिरवसेसं कुसुमरसं अत्तणो कुसलदाए ।
जं उग्गिरेइ भमरो तं अण्णाणं कुणइ कज्जं ॥ ११ ॥(पीत्वा निरवशेषं कुसुमरसमात्मनः कुशलतया ।
यदुद्गिरति भ्रमरस्तदन्येषाम् करोति कार्यम् ॥ )
अन्वय —आत्मनः कुशलतया निरवशेषं कुसुमरसं पीत्वा भ्रमरः यद् उद्गिरति तत् अन्येषां कार्यं करोति ॥ ११ ॥
व्याख्या—आत्मनः —स्वस्य, कुशलतया—नैपुण्यात्, निरवशेष—समग्रं, कुसुमरसं—कुसुमस्य पुष्पस्य रसं मधु (पक्षान्तरे कुसुमस्य कुसुमपुरस्य रसं वृत्तं), पीत्वा—सङ्गृह्य ( पक्षान्तरे ज्ञात्वा ), भ्रमरः —मधुकरः ( पक्षान्तरे चरः ) यत्—मधु (पक्षान्तरे वृत्तम् ), उद्गिरति—बहिर्निःसारयति (पक्षान्तरे कथयति), तत्—मधु ( पक्षान्तरे वृत्तम् ), अन्येषाम्—मनुष्याणां ( पक्षान्तरे चरनियोक्तॄणां, कार्यं—कृत्यं, करोति—साधयति ॥ ११ ॥
हिन्दी अनुवाद—राक्षस—[ पत्र लेकर बाचता है । ]
अपनी निपुणता से सम्पूर्ण पुष्प-रस का पान करके (पक्षान्तर में कुसुमपुर का समाचार जानकर ) भौंरा ( पक्षान्तर में गुप्तचर ) जो उगलता है (पक्षान्तर में कहना है ), वह ( मधु पक्षान्तर में कथन ) दूसरो का कार्य सिद्ध करता है ॥ ११ ॥
टिप्पणी—निरवशेषम्—निः नास्ति अवशेषो यत्र तत् निरवशेषम् तत् यथा तथा । यह ‘पीत्वा’ क्रिया का विशेषण है । भ्रमर —भौंरा । भ्रमर इव आचरति इति भ्रमरति । ततः पचाद्यचि = भ्रमरः भ्रमरसद्दशाचरणकर्ता गुप्तचर ।
द्वितीयोऽङ्कः ११६
इस पद्य में अप्रस्तुतप्रशंसा अलंकार है, वैदर्भी रीति है, प्रसाद गुण है और आर्या छन्द है । आर्या का लक्षण १,५ में देखिए ॥ ११ ॥
राक्षसः— [ आत्मगतम् ] अये ! कुसुमपुरवृत्तान्तज्ञः अहं भवत्प्रणिधिश्चेति गाथार्थः । आः कार्यव्यग्रत्वात् मनसः प्रभूतत्वाच्च प्रणिधीनां विस्मृतम्, इदानीं स्मृतिरुपलब्धा । व्यक्तम् आहितुण्डिकच्छद्मना कुसुमपुरादागतेन विराधगुप्तेनानेन भवितव्यम् । [ प्रकाशम् ] प्रियंवदक ! प्रवेशय एनं, सुकविः एषः श्रोतव्यमस्मात् सुभाषितम् ।
प्रियंवदकः— जं अज्जो आणवेदि त्ति । [ आहितुण्डिकमुपसृत्य ] उपसप्पदु अज्जो । ( यदार्य आज्ञापयतीति । उपसर्पत्वार्यः ) ।
आहितुण्डिकः— [ नाट्येनोपसृत्यावलोक्य च संस्कृतमाश्रित्य स्वगतम् । ]
अये ! अयममात्यराक्षसस्तिष्ठति । स एषः—
वामां बाहुलतां निवेश्य शिथिलं कण्ठे निवृत्तानना
स्कन्धे दक्षिणया बलान्निहितयाप्यङ्के पतन्त्या मुहुः ।
गाढालिङ्गनसङ्गपीडितमुखं यस्योद्यमाशङ्किनी
मौर्यस्योरसि नाधुनाऽपि कुरुते वामेतरं श्रीः स्तनम् ॥ १२ ॥
व्याख्या— कुसुमपुरवृत्तान्तज्ञः—पाटलिपुत्रवृत्तान्तज्ञाता, अहं, भवत्प्रणिधिः—भवतः तव प्रणिधिः दूतः, इति, गाथार्थः—गाथायाः आर्याछन्दसा परिणद्धाया गीतिकाया अर्थः तात्पर्यम् । मनसः—चित्तस्य, कार्यव्यग्रत्वात्—कार्येषु कृत्येषु व्यग्रः आकुलः तस्य भावः तस्मात्, प्रणिधीना—चराणां, प्रभूतत्वाच्च—आधिक्याच्च, विस्मृतम् । इदानीम्—अधुना, स्मृतिः—स्मरणम्, उपलब्धा—प्राप्ता । व्यक्तम्—स्पष्टम्, आहितुण्डिकच्छद्मना—व्यालोपजीविमिषेण, विराधगुप्तेन, अनेन—चरेण, भवितव्यम्—भाव्यम् । एषः, सुकविः—सुपण्डितः, अस्मात्—सुकवेः, सुभाषितं—सुवाक्यं, श्रोतव्यम्—आकर्णनीयम् ।
अन्वयः— यस्य उद्यमाशङ्किनी श्रीः वामां बाहुलतां कण्ठे शिथिलं निवेश्य निवृत्तानना बलात् स्कन्धे निहितया अपि मुहुः अङ्के पतन्त्या दक्षिणया गाढालिङ्गनसङ्गपीडितमुखं वामेतरं स्तनम् अधुनापि मौर्यस्य उरसि न कुरुते ॥ १२॥
व्याख्या— यस्य—राक्षसस्य, उद्यमाशङ्किनी—उद्योगभीता, ( सती ),
१२४ मुद्राराक्षसम्
व्याख्या—शरासनधरै—धनुर्धरैः, प्राकार—प्राचीरं, परित—समन्तात्, क्षिप्र—शीघ्रं, परिक्रम्यताम्। प्रतिद्विपघटाभेदक्षमं—प्रतिपक्षा ये द्विपा गजा तेषां घटाया सघातस्य भेदे विघटने क्षमं समर्थं, द्विरदे—हस्तिभि, द्वारेषु—तोरणेषु, स्थीयताम्। येषाम्—अस्मदीयाणा, यश—कीर्तिं, अभीष्टम्—अभीप्सितम्, ते, मृत्युभय—मरणभीति, त्यक्त्वा—मुक्त्वा, दुर्बले—हीनबले, शत्रोर्बले—रिपो सैन्ये, एकमनस—एकचित्ता ( भूत्वा ), प्रहर्तुमनस—जिघांसव ( सन्त ), मया—राक्षसेन, सह—सार्धं, निर्यान्तु—बहिरागच्छन्तु ॥१३॥
हिन्दी अनुवाद—राक्षस—[ शस्त्र ( तलवार ) खींचकर हडबडी के साथ ] मेरे रहते कौन कुसुमपुर को घेरेगा ? प्रवीरक ! प्रवीरक ! अभी तुरन्त—
धनुर्धर ( सैनिक ) परकोट की चार ओर शीघ्र चक्कर लगावे, शत्रुओं के हाथियों के समूह को तितर-बितर करने में समर्थ हाथी द्वारों पर खड़े हो जायें । जिन्हें यश की चाह है, वे मरने का भय त्यागकर दुर्बल शत्रु-सेना पर एक मन से प्रहार करने की इच्छा वाले होकर मेरे साथ बाहर निकल आवे ॥१३॥
टिप्पणी—उपरोत्स्यति—घेरेगा । उप√रुध् + लृट्—स्यति । अत्र 'अनद्यतनप्यमर्षयोर्लिङ्वृत्तेऽपि' इति सूत्रेण सूत्रे लृट् । प्रवीरक—यह राक्षस के तत्कालीन अनुचर का नाम है । शरासनधरै—धनुर्धारी योद्धा । शरा अस्यन्ते क्षिप्यन्ते यै तानि शरासनानि शृ√अस् + ल्युट् करणे । धरन्तीतिधरा √धृ + अच्, शरासनानां धरा शरासनधराः, तै अनुक्ते कर्त्तरि तृतीया । प्राकारम्—चहारदीवारी । प्रक्रियते इति प्र√कृ + घञ्, कर्म्मणि, उपसर्गस्य दीर्घ = प्राकार , तम् । यहाँ 'परित ' के योग में द्वितीया हुई । प्रतिद्विपघटाभेदक्षमे—प्रतिद्वन्द्वी हाथियों के समूह को छिन्न-भिन्न करने में समर्थ। घटनम् इति√घट् + अट् भावे = घटा । 'घटा घटनगोष्ठीभघटनासु च योषिति' इति मेदिनी । येषामभीष्टम्—अभि√इष् + क्त कर्म्मणि वर्तमाने 'मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च' इत्यनेन । येषाम् इत्यत्र 'क्तस्य च वर्तमाने' इति सूत्रेण षष्ठी । दुर्बले—दुःस्थितानि बलानि अस्य इति दुर्बलम्, तस्मिन् । एकमनस—अभिन्नहृदय । प्रहर्तुमनस—प्रहार करने की इच्छा रखने वाले । प्रहर्तुम् मन एषाम् इति प्रहर्तुमनस 'तुङ्काममनसोरपि' इति मकारलोप । इस पद्य में स्वभावोक्ति अलंकार और काव्यलिंग अलंकार की संसृष्टि है । इसमे वीर
द्वितीयोऽङ्कः १२५
रस है, स्थायी भाव है, गौडी रीति है, ओज गुण है और शार्दूलविक्रीडित छन्द है । इस छन्द का लक्षण १, १२ में देखिए ।।१३।।
विराधगुप्तः—अमात्य ! अलमावेगेन । वृत्तमिदं वर्ण्यते ।
राक्षसः—[निःश्वस्य] कष्टं वृत्तमिदम् । मया पुनर्जातं स एव कालो वर्तते इति । [ शस्त्रमुत्सृज्य सास्रम् ] हा देव नन्द ! स्मरामि ते राक्षस-म्प्रति प्रसादातिशयम् । यस्तु एवंविधकाले—
यत्रैषा मेघनीला चरति गजघटा राक्षसस्तत्र याया-
देतत् पारिप्लवाम्भःप्लुति तुरगबलं वार्यतां राक्षसेन ।
पत्तीनां राक्षसोऽन्तं नयतु बलमिति प्रेषयन्मह्यमाज्ञा-
मज्ञासीः स्नेहयोगात् स्थितमिव नगरे राक्षसानां सहस्रम् ॥१४॥
अन्वयः—यत्र एषा मेघनीला गजघटा चरति तत्र राक्षसः यायात्, पारिप्लवाम्भःप्लुति एतत् तुरगबलं राक्षसेन वार्यताम्, पत्तीनां बलं राक्षसः अन्तं नयतु इति मह्यम्, आज्ञां स्नेह-योगात् नगरे राक्षसानां सहस्रम् इव स्थितम् अज्ञासीः ॥१४॥
व्याख्या—यत्र—यस्मिन् समरमुखे, एषा—बुद्धिस्था, मेघनीला—अभ्रश्यामा, गजघटा—करिसंहतिः, चरति—संग्रामार्थं भ्रमति, तत्र—रणप्रदेशे, राक्षसः—नन्दामात्यः, यायात्—गच्छेत्, पारिप्लवाम्भःप्लुति—पारिप्लवं चञ्चलम् द्रुतं प्रसरत् इति यावत् यत् अम्भः जलं तस्य प्लुतिः उत्प्लवनमिव प्लुतिः यस्य तादृशम्, एतत्—दृश्यमान, तुरगबलम्—अश्वसैन्यं, राक्षसेन, वार्यताम्—निवर्त्यताम्, पत्तीनां—पदातीनां, बलं—सैन्यं पराक्रम वा, राक्षसः, अन्त—नाशं, नयतु—प्रापयतु, इति—इत्थम्, मह्यम्—मां प्रति, आज्ञा—नियोग, प्रेषयन्—प्रेरयन् कुर्वन्निति यावत्, स्नेहयोगात्—प्रीतिसम्पर्कात्, नगरे—कुसुमपुरे, राक्षसानां सहस्रम् इव, स्थितम्—युद्धाय सन्नद्धम्, अज्ञासीः—अमंस्थाः ॥ १४ ॥
हिन्दी अनुवाद—विराधगुप्त—अमात्य ! आवेग मे न आइए । यह तो समाचार का वर्णन किया जा रहा है ।
राक्षस—[ आह खींचकर ] यह समाचार कष्टदायक है । मैने तो समझा कि वही समय है । [ हथियार छोड़कर आँसू के साथ ] हा महाराज नन्द ! मैं
१२६ | मुद्राराक्षसम्
आपकी राक्षस के प्रति अत्यन्त कृपा का स्मरण करता हूँ। जो (आप) ऐसे समय मे—
जहाँ (समरांगण मे) ऐसी बादल-सी नील वर्ण वाली गज-पंक्ति घूम रही है, वहाँ (उसको विनष्ट करने के लिए) राक्षस जावे, तेजी से बहते हुए जल की गति के समान गतिवाली अश्व-सेना को राक्षस रोके और पैदलों की सेना को राक्षस विनष्ट करे—इस प्रकार मुझे आज्ञा देते हुए प्रीति के कारण नगर मे हजारो राक्षसो के समान स्थित (मुझे) मानते थे ॥१४॥
टिप्पणी—आवेगेन—क्रोधेन । अलम्—व्यर्थम् । सास्रम्—अश्रुपूर्णनेत्रं यथा स्यात् तथा । क्रियाविशेषणत्वात् द्वितीया नपुंसकत्वं च । प्रमादातिशयम्—प्रमादस्य प्रमत्तताया अतिशयम् आधिक्यम् । मेघनीला—मेघ इव नीला 'उपमानानि सामान्यवचने' इत्यनेन उपमितसमास । गजघटा—दे० श्लोक १३ की टिप्पणी । पत्तीनाम्—पैदलों । पद्यन्ते इति √पद् + क्तिच् वा औणादिक क्ति कर्तरि = पत्तयः, तेषाम् । 'पदातिपत्तिपदगपादातिकपदाजय' इत्यमरः । मह्यम्—अत्र 'क्रियया यमभिप्रैति सोऽपि सम्प्रदानम्' इत्यनेन सम्प्रदानसंज्ञा—चतुर्थी । इस पद्य मे लुप्तोपमा अलंकार वाच्योत्प्रेक्षा अलंकार के साथ संसृष्ट है । इसमे ओज गुण है, लाटी रीति है और स्रग्धरा छन्द है । इस छन्द का लक्षण १, १ मे देखिए ॥१४॥
ततस्ततः ?
विराधगुप्त—तत समन्तादुपस्रुद्ध पुष्पपुरमवलोक्य, बहुदिवसप्रभृति महदुपरोधवैशशमुपरि पौराणा परिवर्तमानमसहमाने, तस्यामप्यवस्थाया पौरजनापेक्षया सुरङ्गामेत्यापक्रान्ते तपोवनाय देवे सर्वार्थसिद्धौ, स्वामिविरहात् सुशिथिलीकृतप्रयत्नेषु युष्मद्वलेषु, जयघोषणाव्याघातादिसाहसानुमितान्तर्नगवामिषु, पुनरपि नन्दराज्यप्रत्यानयनाय सुरङ्गया बहिरपगतेषु युष्मासु चन्द्रगुप्तनिधनाय युष्मत्प्रयुक्त्या विषकन्यया घातिते तपस्विनि पर्वतेश्वरे—
व्याख्या—ततः—तदनन्तर, समन्तात्—चतुर्दिक्षु, उपरुद्ध—सैन्याक्रान्त, कुसुमपुरम्, अवलोक्य—दृष्ट्वा, बहुदिवसप्रभृति—अनेकवासरान् यावत्, पौराणा—नागरिकाणाम्, उपरि, महत्—बहुलम्, परिवर्तमान—प्रतिदिननूत-
द्वितीयोऽङ्कः १२७
नम्, उपरोधवैशसम्—उपरोधेन अवरोधेन वैशसम् अत्याचाररूपघातुककर्म, असहमाने—अमृष्यमाणे, तस्यामप्यवस्थायाम्—असहमान-दशायामपि, पौर-जनापेक्षया—पौरजनेषु या अपेक्षा आदरः तया, सुरङ्गाम्—कञ्चित् बिलमार्गम्, एत्य—प्राप्य, तपोवनाय—तपोवनं गन्तुं, देवे—राज्ञि, सर्वार्थसिद्धौ, अपक्रान्ते—अपसृते ( सति ), स्वामिविरहात्—प्रभुविच्छेदात्, सुशिथिलीकृतप्रयत्नेषु—मन्दीकृतोद्योगेषु, युष्मद्बलेषु—भवत्सैन्येषु, जयघोषणाव्याघातादिसाहसानुमि-तान्तर्नगरवासिषु—जयस्य घोषणा डिण्डिमाघातपूर्वकविज्ञापनम् तस्या व्याघातः अकरणम् स आदिर्येषां तैः साह सैः साहसिककार्यैरित्यर्थः अनुमितेषु नन्दानुरक्ता एते इति ज्ञातेषु ( सत्सु ) अन्तर्नगरवासिषु—पुराभ्यन्तरवासिषु, पुनर्राप—भूयोऽपि, नन्दराज्यप्रत्यानयनाय—नन्दभूपराज्यायत्तीकरणाय, सुरङ्गया—गुप्तमार्गेण, बहिरपगतेषु—बाह्यप्रदेश गच्छत्सु, युष्मासु—भवत्सु, चन्द्रगुप्त-निधनाय—वृषलनाशाय, युष्मत्प्रयुक्तया—भवत्प्रेरितया, विषकन्यया—विपा-क्तबालया, तपस्विनि—वराके निरपराधे इत्यर्थः, पर्वतेश्वरे, घातिते—विनाशिते ( सति ),—
हिन्दी अनुवाद—तब तब ?
विराधगुप्त—तब चारो ओर से कुसुमपुर को घिरा हुआ देखकर नागरिकों के ऊपर बहुत दिनों से चलने वाले घेरे से उत्पन्न नये-नये घोर अत्याचार को न सह सकते हुए महाराज सर्वार्थसिद्धि के उस अवस्था मे भी नागरिकों के आदर से सुरंग के रास्ते तपोवन के लिए भाग जाने पर, स्वामी के अभाव के कारण आपके सैनिकों के प्रयत्नों मे ढीले पड़ जाने पर ( चन्द्रगुप्त की ) विजय-घोषणा में की गई विघ्नबाधा आदि साहसिक कार्यों से नगर के अन्दर रहने वाली जनता की मनोवृत्ति का पता चल चुकने पर, पुनः नन्द के राज्य को लौटा लाने के लिए सुरंग के द्वारा आपके बाहर चले जाने पर, चन्द्रगुप्त की हत्या के लिए आपके द्वारा प्रयुक्त विषकन्या से बेचारे पर्वतेश्वर के मार दिये जाने पर—
टिप्पणी—उपरोध—उप √रुध् + घञ् भावे = उपरोधः । वैशसम्—क्रूरता । विशसस्य भावः वैशसम् विशस् + अण् भावे । पौरजनापेक्षया—पौरजनेषु अपेक्षा सुप्सुपा स०, तया । हेतौ तृतीया । तपोवनाय—तपोवनं गन्तुम् । अत्र 'क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः' इति सूत्रेण कर्मणि चतुर्थी ।
१२८ मुद्राराक्षसम्
साहस—बल या हठ से किया जान वाला कार्य। सहसा कृतम् इति साहस - अण्।
राक्षस —सखे ! पश्याश्चर्यम्—
कर्णेनेव विषाङ्गनैकपुरुषव्यापादिनी रक्षिता
हन्तुं शक्तिरिवार्जुनं बलवती या चन्द्रगुप्तं मया।
सा विष्णोरिव विष्णुगुप्तहतकस्यात्यन्तिकश्रेयसे
हैडिम्बेयमिवेत्य पर्वतनृपं तद्वध्यमेवावधीत् ॥ १५ ॥
अन्वय —कर्णेन इव मया अर्जुनम् इव चन्द्रगुप्तम् हन्तुम् बलवती एक-पुरुषव्यापादिनी शक्ति ( इव ) या विषाङ्गना रक्षिता, सा विष्णो इव विष्णु-गुप्तहतकस्य आत्यन्तिकश्रेयसे तद्वध्यम् हैडिम्बेयमिव पर्वतनृपम् एव एत्य अवधीत् ॥ १५ ॥
व्याख्या—कर्णेन इव—राधेयेन इव, मया—राक्षसेन, अर्जुनम् इव—गाण्डीविनम् इव, चन्द्रगुप्तम्, मौर्यम्, हन्तुम्, मारयितुम्, बलवती—प्रबला, एक-पुरुषव्यापादिनी—एकम् एकमेव पुरुषं जनं व्यापादयति हन्ति या तादृशी, शक्ति —इन्द्रप्रदत्तशक्तिनामास्त्रविशेष ( एकघ्नी इव ), या विषाङ्गना—विष-कन्यया, रक्षिता—स्थापिता, सा, विष्णो इव—भगवत इव, विष्णुगुप्तहतकस्य—चाणक्यस्य, आत्यन्तिकश्रेयसे—अधिककल्याणाय, तद्वध्यम्—तस्य विष्णो पक्षा-न्तरे तस्य चाणक्यस्य वध्यं घात्यं, हैडिम्बेयम् इव—हिडिम्बासुतं घटोत्कचमिव, पर्वतनृपम्—पर्वतकम्, एव, एत्य—प्राप्य, अवधीत्—विनाशितवती ॥१५॥
हिन्दी अनुवाद—राक्षस—मित्र ! आश्चर्य तो देखो—
कर्ण के समान मैंने अर्जुन के समान चन्द्रगुप्त को मारने लिये प्रबल तथा एक ही व्यक्ति का वध करने वाली शक्ति (बाणविशेष) के समान जिस विषकन्या को रख छोड़ा था, उसने विष्णु के समान दुष्ट चाणक्य के अत्यन्त कल्याण के लिये विष्णु के वध्य (पक्षान्तर में चाणक्य के वध्य) घटोत्कच के समान राजा पर्वतक को ही प्राप्त करके मार दिया ॥ १५ ॥
टिप्पणी—पश्य—समझो, क्योकि दृश् धातु का प्रयोग ज्ञान अर्थ मे भी किया जाता है। एकपुरुषव्यापादिनी—एकः पुरुषः कर्मधारय स०, तम्
द्वितीयोऽङ्कः १२६
व्यापादयति इति एकपुरुष—वि—आ√पद्+णिच्+णिनि कर्तरि साधुकारिणि आवश्यके वा। यह 'विषाङ्गना' और 'शक्तिः' दोनों का विशेषण है। **विष्णोः—**कृष्ण। **विष्णुगुप्तहतकस्य—**हत एव हतकः हत+क स्वार्थे। विष्णुगुप्तश्चासौ हतकश्च ‘कुत्सितानि कुत्सनैः’ इति समासः। **आत्यन्तिकश्रेयसे—**नित्य या सार्वकालिक कल्याण के लिये। अत्यन्ते भवम् आत्यन्तिकम् अत्यन्त+ठञ्—इक। आत्यन्तिकम् श्रेयः कर्मधारय स०, तस्मै। ‘क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः’ इति सूत्रेण कर्मणि चतुर्थी। **हैडिम्बेयम्—**घटोत्कच। हिडिम्बायाः अपत्यं पुमान् इति हिडिम्बा+ढक्—एय=हैडिम्बेयः, तम्। इस पद्य में विषमालंकार पूर्णोपमा अलंकार से संकीर्ण है। इसमें वैदर्भी रीति है, माधुर्य गुण है और शार्दूलविक्रीडित छन्द है। इस छन्द का लक्षण १, १२ मे देखिये ॥ १५ ॥
**विराधगुप्तः—**अमात्य ! दैवस्यात्र कामचारः, किमत्र क्रियते ?
**राक्षसः—**ततस्ततः ?
**विराधगुप्तः—**ततः पितृवधपरित्रासादपक्रान्ते कुसुमपुरात् कुमारे मलयकेतौ, विश्वासिते च पर्वतकभ्रातरि वैरोचके, प्रकाशिते च चन्द्रगुप्तस्य नन्दभवनप्रवेशे, चाणक्यहतकेनाहूयाभिहिताः कुसुमपुरनिवासिनः सर्वे एव सूत्रधाराः यथा—‘सांवत्सरिकवचनादद्यैवार्धरात्रसमये एवाभिमतः चन्द्रगुप्तस्य नन्दभवनप्रवेशो भविष्यतीति, ततः प्रथमद्वारात्प्रभृति संस्क्रियतां राजभवनम्’ इति। ततः सूत्रधारैरभिहितम्—‘आर्य ! प्रथममेव देवस्य चन्द्रगुप्तस्य नन्दभवनप्रवेशमुपलभ्य सूत्रधारेण दारुवर्मणा कनकतोरणन्यासादिभिः संस्कारविशेषैः संस्कृतं प्रथमराजद्वारम्। इदानीमस्माभिरभ्यन्तरे संस्कारो विधेय.’ इति। ततश्चाणक्यवटुना, अनादिष्टेनैव दारुवर्मणा संस्कृतं राजभवनद्वारमिति परितुष्टेनेव, दारुवर्मणः सुचिरं दाक्ष्यमभिनन्द्याभिहितम्—‘अचिरादस्य दाक्ष्यस्यानुरूपं फलमधिगमिष्यसि दारुवर्मन् !’
**व्याख्या—दैवस्य—**भाग्यस्य, **कामचारः—**स्वेच्छा। **पितृवधपरित्रासात्—**पितुः तातस्य वधः नाशः तस्मात् परित्रासः भयम् तस्मात्, **कुसुमपुरात्—**पाटलि-
मु० रा—६
१३० मुद्राराक्षसम्
पुत्राव, कुमारे, मलयकेतौ, अपक्रान्ते—पलायिते, पर्वतकभ्रातरि—पर्वतकसहोदरे, वैरोचके, विश्वासिते—आश्वासिते च, चन्द्रगुप्तस्य—मौर्यस्य, नन्दभवनप्रवेशे—नन्दभूपगृहमन्निवेशे, प्रकाशिते—प्रख्यापिते च, चाणक्यहतकेन, आहूय—आकार्य, सर्वे—ममे, कुसुमपुरनिवासिन —पाटलिपुत्रवास्तब्या , सूत्रधारा —शिल्पिन , अभिहिता —कथिता , सावत्सरिकवचनात्—दैवज्ञवाक्यात्, अद्यैव—अस्मिन्नेव, अर्धरात्रसमये—निशार्धसमये, एव, चन्द्रगुप्तस्य, नन्दभवनप्रवेश —नन्दगृह-सन्निवेश , अभिमत —अभीष्ट , भविष्यति ।, तत —तदनन्तर, प्रथमद्वारात् प्रभृति—पूर्वद्वारमारम्य, राजभवन—राजप्रासाद , सज्जीक्रियताम्—सम्वाग्युक्त विधीयताम् । तत —तत्पश्चात्, सूत्रधारे , अभिहितम्—कथितम्, आर्य—पूज्य, देवस्य—महाराजस्य, चन्द्रगुप्तस्य, प्रथममेव—प्रागेव, नन्दभवनप्रवेशम्—नन्द-नृपगृहमन्निवेशम्, उपलभ्य—ज्ञात्वा, सूत्रधारेण—शिल्पिना, दारुवर्मणा—तन्नाम्नेन, कनकनोरण्यान्यादिभि —कनकस्य सुवर्णस्य तोरण बहिर्द्वारं तस्य चास सन्निवेश स आदि येषा तै , मस्कारविशेषे —यूपलोपरि बहिर्द्वारपातनोग्रो-गात्मनेरित्यथ , प्रथमराजद्वारम्—पूर्वनृपद्वारम्, मस्कृतम्—सत्कारास्पदवृतम् । इदानीम्—अधुना, अस्माभि —शिल्पिभि , अभ्यन्तरे—अन्तर्गले, सम्कार —परिष्कार , विधेय —कर्तव्य । तत —तदनन्तरम्, अनादिष्टेनेव-आदेशमप्राप्तवतैव, दारुवर्मणा, राजभवनद्वार, सम्कृतम्, इति—अस्माद्धेतो , परितुष्टेन—सन्तुष्टेन इव, चाणक्यवटुना—विष्णुगुप्तेन, सुचिर—बहुकाल, दारुवमरण , दाक्ष्य—निपुणताम्, अभिनन्द्य—प्रशम्य, अभिहितम्—'दारुवर्मन् ! अन्य—दाक्ष्यस्य, अनुरूप—सदृश, फलम्, अचिरात्—शीघ्रम्, अधिगमिष्यसि—प्राप्स्यसि' ।
हिन्दी अनुवाद—विराधगुप्त—अमात्य ! इसमे भाग्य की मनमानी है ।
राक्षस—तब तब ?
विराधगुप्त—तब पिता की हत्या से घबड़ाकर कुमार मलयकेतु के कुसुमपुर से भाग जाने पर, पर्वतक के भाई वैरोचक को विश्वास दिला दिये जाने पर और चन्द्रगुप्त के नन्द के महल में प्रवेश करने की घोषणा कर दी जाने पर दुष्ट चाणक्य ने कुसुमपुर के रहने वाले सभी कारीगरो को बुलाकर कहा कि ज्योतिषियो के कहने के अनुसार आज ही आधी रात के समय चन्द्रगुप्त का नन्द के भवन में प्रवेश करना इष्ट होगा । इसलिए प्रथम द्वार से लेकर राज-भवन को सुसज्जित
द्वितीयोऽङ्कः १३१
कर दो । उस पर कारीगरों ने कहा—'आर्य ! पहले ही महाराज चन्द्रगुप्त के नन्द-भवन में प्रवेश को जानकर शिल्पी दारुवर्मा ने सोने के तोरण की रचना आदि सजावटों से राजभवन के प्रथम द्वार को सजा दिया । अब हमें भीतर की सजावट करनी है ।' तदनन्तर बिना कहे ही दारुवर्मा ने राजभवन के द्वार को सजा दिया—इससे मानों सन्तुष्ट होकर अल्पबुद्धि चाणक्य ने बड़ी देर तक दारूवर्मा के कौशल की प्रशंसा करके कहा—'दारुवर्मा ! इस कौशल के अनुरूप फल शीघ्र प्राप्त करोगे ।'
टिप्पणी—सांवत्सरिक—ज्योतीषी । संवत्सरं कथयन्ति बोधयन्ति वा इति संवत्सर + ठञ् शेषे, तस्य इकादेशः । अर्धरात्रसमये—अर्धं रात्रेः इति अर्धरात्रः एकदेशितत्०; समासान्त अच् प्रत्ययः 'अहः सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच्च रात्रेः' इत्यनेन, 'रात्राह्नाहाः पुंसि' इत्यनेन पुंस्त्वम् । अर्धरात्र एव समयः अर्धरात्रसमयः, तस्मिन् । कालाधिकरणे सप्तमी । प्रथमद्वारात्—अत्र प्रभृत्यर्थयोगे पञ्चमी । संस्कारविशेषैः—विशेष प्रकार की सजावटों से । इसका गूढार्थ है—चन्द्रगुप्त के ऊपर तोरण गिराने के प्रयत्नों से । अभ्यन्तरे संस्कारः—भीतर में सजावट । इसका गूढार्थ है—चन्द्रगुप्त को विष देना तथा शयन-कक्ष में मारना । विधेयः—वि √धा + यत् कर्मणि । चाणक्यवटुना—अल्पमति या क्षुद्रबुद्धि चाणक्य ने । चाणक्यश्चासौ वटुश्च इति चाणक्यवटुः, तेन । अनुरूपं फलम्—उचित फल । इसका गूढार्थ है— वधरूप फल ।
राक्षसः—[ सोद्वेगम् ] सखे ! कुतश्चाणक्यवटोः परितोषः ? अफलमनिष्टफलं वा दारुवर्मणः प्रयत्नमवगच्छामि । यदनेन बुद्धिमोहादथवा राजभक्तिप्रकर्षात्नियोगकालमप्रतीक्षमाणेन जनितश्चाणक्यवटोश्चेतसि बलवान् विकल्पः । ततस्ततः ?
विराधगुप्तः— ततश्चाणक्यहतकेनानुकूललग्नवशादद्यार्धरात्रसमये चन्द्रगुप्तस्य नन्दभवनप्रवेशो भविष्यतीति शिल्पिनः पौरांश्च गृहीतार्थान् कृत्वा तस्मिन्नेव क्षणे पर्वतेश्वरभ्रातरं वैरोचकमेकासने चन्द्रगुप्तेन सहोपवेश्य कृतः पृथ्वीराज्यार्धभागः ।
राक्षसः—किं वातिसृष्टं पर्वतेश्वरभ्रात्रे वैरोचकाय पूर्वप्रतिश्रुतं राज्यम् ?
विराधगुप्तः—अथ किम् ?
| १३२ | मुद्राराक्षसम् |
|---|
राक्षस —[स्वगतम्] नियतमतिधूर्तवटुना तस्यापि तपस्विन कमप्यु- 'पांशुवधमाकलय्य पर्वतेश्वरविनाशजनितस्यायशस परिहारार्थमेपा लोक- प्रतिपत्तिरुपचरिता । [प्रकाशम्] ततस्तत ?
व्याख्या—सोद्वेगम्—उद्वेगेन उत्कण्ठया सहित यथा स्यात् तथा आहेति शेष , सखे—मित्र, चाणक्यवटो —अल्पमतिचाणक्यस्य, परितोष —सन्तोष , कुत —कस्मात् ? दारुवर्मण , प्रयत्न—प्रयासम्, अफल—निष्फलम्, वा—अथवा, अनिष्टफलम्—अशुभफलम्, अवगच्छामि—जानामि । यत्—यस्मात्, बुद्धिमोहात्—मतिभ्रमात्, अथवा राजभक्तिप्रकर्षात्—राज्ञि सर्वार्थसिद्धौ भक्त्याधिक्यप्रदर्शनात्, नियोगकालम्—आदेशसमयम्, अप्रतीक्षमाणेन—असहिष्णुना, अनेन—दारुवर्मणा, चाणक्यवटो , चेतसि—मनसि, बलवान्—प्रबल , विकल्प —सन्देह , जनित —उत्पादित । तत —तदनन्तरम्, चाणक्यहतेनेन, अनुकूललग्नवशात्—शुभमुहूर्त्ताद्गणात्, अद्य, अपराह्नसमये, चन्द्रगुप्तस्य, नन्दभवन-प्रवेश , भविष्यति, इति, शिल्पिन , पौराश्च, गृहीतार्थान्—अवगताभिप्रायम्, कृत्वा—विधाय, तस्मिन्नेव क्षणे—नन्दभवनप्रवेशसमय एवेत्यर्थ , पर्वतेश्वर-भ्रातर—पर्वतकसोदर, वैरोचकम्—एतदाख्यम्, एकासने—एकोषवेशन, चन्द्रगुप्तेन, सह—साकम्, उपवेश्य—सम्स्थाप्य, पृथ्वीराज्यार्धभाग —पृथ्वी वसुधा एव राज्य तस्यार्धभाग , कृत —विहित । कि, वैरोचकाय, पूर्वप्रतिश्रुत—प्राक्प्रतिज्ञात राज्यम्, अनिसृष्टम्—दत्तम् । अतिधूतवटुना—अतिशठेन चाणक्येनेति शेष , तपस्विन —वराक्स्य, तस्यापि—पर्वतेश्वरभ्रातुरपि, कमपि—अनिवचनीयमपि, उपांशुवधम्—रहस्यमारणम्, आकलय्य—अवधार्य, पर्वतेश्वरविनाशजनितस्य—पर्वतेश्वरहत्योत्पन्नस्य, अयशस —अकीर्ते , परिहारार्थम्—निवारणार्थम्, नियत—निश्चितम्, एषा, लोकप्रतिपत्ति —लोकाना जनाना प्रतिपति अवबोध , उपचरिता—परिकल्पिता ।
हिन्दी अनुवाद—राक्षस—[ उद्विग्नता के साथ ] मित्र ! मन्दमति चाणक्य को सन्तोष कहाँ ? मैं तो दारुवर्मा के प्रयत्न को निष्फल या अनर्थकारी समझता हूँ । जो कि इसन मतिभ्रम के कारण अथवा राजभक्ति की अधिकता-वश आदेश के समय की प्रतीक्षा किये बिना दुष्ट चाणक्य के मन में बडा सन्देह उत्पन्न कर दिया । तब तब ?
द्वितीयोऽङ्कः १३३
विराधगुप्त—तब दुष्ट चाणक्य ने शुभ लग्न के कारण आज आधी रात के समय चन्द्रगुप्त का नन्द-भवन में प्रवेश होगा—इस बात से कारीगरों और नागरिकों को अवगत कराकर उसी समय पर्वतेश्वर के भाई वैरोचक को चन्द्रगुप्त के साथ एक आसन पर बैठाकर पृथ्वी रूपी राज्य का आधा हिस्सा लगा दिया ।
राक्षस—क्या पर्वतेश्वर के भाई वैरोचक को पहले का स्वीकारा हुआ राज्य दे दिया ?
विराधगुप्त—और क्या ?
राक्षस—[ मन में ] निश्चय ही अतिदुष्ट ( चाणक्य ) ने उस बेचारे की भी कोई रहस्यमय हत्या सोचकर पर्वतेश्वर के विनाश से उत्पन्न अपयश को मिटाने के लिए यह जनता में धारणा बना दी है । [ प्रकट ] तब तब ?
टिप्पणी—अफलम्—अविद्यमानं फलम् अस्मिन् इति अफलः नञ्बहुव्रीहि स०, तम् । अनिष्टफलम्—न इष्टम् अनिष्टम् नञ्तत् ० । अनिष्टं फलम् अस्य इति अनिष्टफलः बहुव्रीहि स०, तम् । अनुकूललग्नवशात्—√ लग् + क्त कर्तरि लग्नम् । अनुकूलं लग्नम् कर्मधारय स० । तस्य वशम् = आयत्तता षष्ठीतत्०, तस्मात् । गृहीतार्थान्—जिन्हे बात मालूम हो गई हो । गृहीतः अर्थः = विषयः यैः ते गृहीतार्थाः, तान् । अतिसृष्टः—दे दिया । अति √ सृज् + क्त कर्मणि । उपांशुवधम्—एकान्त मे की जाने वाली हत्या को । 'उपांशु' यह एक अव्यय है । उपांशु वधः सुब्सुपा स०, तम् । आकलय्य—विचार कर । आ √ कल् + णिच् स्वार्थे + क्त्वा—ल्यप् । लोकप्रतिपत्तिः—लोक में प्रसिद्धि । प्रति √ पद् + क्तिन् भावे = प्रतिपत्तिः । लोके प्रतिपत्तिः सुब्सुपा स० । उपचरिता—फैला दी है । उप √ चर् + क्त कर्मणि । यहाँ राक्षस यह समझ रहा है कि वैरोचक को आधा राज्य देकर चाणक्य पर्वतेश्वर की हत्या के कलंक को धोना चाहता है; किन्तु राक्षस को यह पता नहीं है कि चाणक्य की कूटनीति ने जनता में यह अफवाह फैला रखी है कि पर्वतेश्वर को मरवाने वाला राक्षस ही है ।
विराधगुप्तः—ततः प्रथममेव प्रकाशिते चन्द्रगुप्तस्यार्धरात्रे नन्दभवन-प्रवेशे कृताभिषेके च वैरोचके विमलमुक्तागुणपरिक्षेपोपरचितपटवारवाण-प्रच्छादितशरीरे मणिमयमुकुटनिबिडनियतरुचिरतरमौलौ सुरभिकुसुम-दामवैकक्षकावभासितविपुलवक्षः स्थले परिचिततमैरप्यनभिज्ञायमानाकृतौ
द्वितीयोऽङ्कः १३५
वाहनेषु—बहिः निगृहीतानि नियन्त्रितानि वाहनानि अश्वादयो यैः तादृशेषु, स्थितेषु, चन्द्रगुप्तानुयायिषु, भूमिपालेषु—राजसु, युष्मत्प्रयुक्तेनैव, चन्द्रगुप्तनिपा-दिना—वृषलहस्तिपकेन, वर्वरकेण—तदाख्येन, कनकदण्डान्तर्निहिताम्—कनकस्य स्वर्णस्य दण्डो यष्टी तस्य अन्तः अभ्यन्तरे निहितां स्थापिताम्, असिपुत्रिकां—छुरिकाम्, आक्रष्टुकामेन—बहिर्निःसारणेच्छुना, करेण—हस्तेन, कनकश्शृङ्खला-वलम्बिनी—कनकस्य सुवर्णस्य शृङ्खला बन्धनरज्जुः ताम् अवलम्बते तच्छीलेति, कनकदण्डिका सुवर्णयष्टिः, अवलम्बिता—धृता। उभयोः दारुवर्मवर्वरकयोः, अस्थाने—अयुक्तस्थाने, यत्नः—उद्योगः।
हिन्दी अनुवाद—विराधगुप्त—तदन्तर पहले ही चन्द्रगुप्त के अर्धरात्रि के समय नन्दभवन में प्रवेश का प्रचार हो जाने पर, वैरोचक के अभिषेक कर दिये जाने पर, उज्ज्वल मोतियों की लंबी लटकती मालाओं से खचित रंग-बिरंगे कंचुक से (वैरोचक के) शरीर के ढक जाने पर, मणिनिर्मित मुकुट से कसकर जकड़े हुए अत्यन्त सुन्दर केशपाश के होने पर, सुगन्धित गजरे के जनेऊ की तरह धारण करने से विशाल वक्षःस्थल के शोभासम्पन्न होने पर, परिचितों से भी न पहचानी जाती हुई आकृति के होने पर और दुष्ट चाणक्य के आदेश से चन्द्रगुप्त के चढ़ने योग्य चन्द्रलेखा नामक हथिनी पर चढ़कर चन्द्रगुप्त के अनुयायी राजाओं से अनुसरण किये जाते हुए वैरोचक के शीघ्रता से महाराज नन्द के भवन में प्रवेश करने पर आपके भेजे हुए शिल्पी दारुवर्मा ने 'यह चन्द्रगुप्त है' ऐसा समझकर वैरोचक के ऊपर गिराने के लिए तोरण रूपी यन्त्र को संभाल लिया। इसी बीच चन्द्रगुप्त के अनुयायी राजाओ के बाहर वाहनों को रोककर ठहर जाने पर आपके भेजे हुए चन्द्रगुप्त के महावत बर्बरक ने सोने की छड़ी के भीतर रखी हुई छुरी को खींचने की इच्छा से सोने की जंजीर से लटकती हुई सोने की छड़ी (की मूठ) को हाथ से पकड़ लिया।
राक्षस—दोनों का प्रयत्न अनुचित स्थान पर है। तब तब?
टिप्पणी—कृताभिषेके—कृतः अभिषेकः यस्य असौ कृताभिषेकः, तस्मिन्। वैकक्षक—जनेऊ की तरह पहना हुआ हार। विशिष्टः कक्षः अस्मात् इति विकक्षम् प्रादिबहुव्रीहि स०। विकक्षे भवम् इति विकक्ष + अण् + कन् स्वार्थे = वैकक्षकम्। उपवाह्याम्—उप √वह् + ण्यत् कर्मणि। यह 'गजवशाम्' का विशेषण है। यन्त्रतोरणम्—यन्त्रकलितं यन्त्रयुक्तं यन्त्रमुक्तं वा तोरणम्