भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

महाकवि विशाखदत्त द्वारा

DevanagariSanskritpublished488 पृष्ठ

चतुर्थोऽङ्कः । २३३

राक्षस कार्यों की चिन्ता के कारण जागते रहने से उत्पन्न सिर-पीड़ा से पीड़ित होकर अभी भी शय्या को नहीं छोड़ रहे है। इसलिए क्षण भर ठहरो, जब तक कि मैं अवसर पाकर तुम्हारे आने की सूचना दे दूँ।

पुरुष—भद्रमुख ! जैसी तुम्हारी इच्छा।

[ तब पलंग पर लेटे चिन्तामग्न राक्षस आसन पर बैठे शकटदास के साथ प्रवेश करता है।]

राक्षस—[ मन में ]

टिप्पणीदौवारिकाणाम्—द्वारत्राणनियुक्तानाम्। द्वारे नियुक्ताः इति द्वार + ठक्—इक, 'द्वारादीनां च' इत्यनेन ऐजागमः। करभक इव—गजशावक इव। त्वरयन्—शीघ्रं साधयन्। √त्वर् + णिच् + शतृ। पाटलिपुत्रात्—कुसुमपुरात्। पुत्रक नामक राजा ने इस नगरी की स्थापना की थी। इसी का आधुनिक नाम पटना है। समुत्पन्नशीर्षवेदनः—शीर्षस्य शीर्षे वा वेदना शीर्षवेदना। समुत्पन्ना शीर्षवेदना अस्य इति समुत्पन्नशीर्षवेदनः = सञ्जातोत्तमाङ्गपीडः। निवेदयामि—अत्र भविष्यत्समीप्ये लट्। भद्रमुख—भद्रं मुखमस्य इति भद्रमुखः, तत्सम्बुद्धौ भद्रमुख इति। ते रोचते—तुभ्यम् इत्यस्य 'ते मयावेकवचनस्य' इत्यनेन ते इत्यादेशः। अत्र 'रुच्यर्थानां प्रीयमाणः' इत्यनेन चतुर्थी।

मम विमृशतः कार्यारम्भे विधेरविधेयता
सहजकुटिलां कौटिल्यस्य प्रचिन्तयतो मतिम् ।
अथ च विहिते मत्कृत्यानां निकाममुपग्रहे
कथमिदमिहेत्युन्निद्रस्य प्रयान्त्यनिशं निशाः ॥ २ ॥

अन्वयः—कार्यारम्भे विधेः अविधेयतां विमृशतः कौटिल्यस्य सहजकुटिलां मतिं प्रचिन्तयतः अथ च मत्कृत्यानां निकामम् उपग्रहे विहिते 'इह इदं कथम्' इति अनिशम् उन्निद्रस्य मम निशाः प्रयान्ति ॥ २ ॥

व्याख्याकार्यारम्भे—कृत्योपक्रमे, विधेः—भाग्यस्य, अविधेयतां—स्वातन्त्र्यम् अननुकूलतामिति यावत्, विमृशतः—विचारयतः, कौटिल्यस्य—चाणक्यस्य, सहजकुटिलां—स्वभावक्रूरां, मतिं—बुद्धिं, प्रचिन्तयतः—पर्यालोचयतः,

२३४ मुद्राराक्षसम्

अथ च—अपि च, मत्कृत्याना—मम प्रयोगाणाम्, निकामम्—यथेच्छम्, उपग्रहे—प्रतीकारे, विहिते—साधिते, इह—अस्मिन् सुविहिते मत्प्रयोग, इदम्—एतत्, कथ—केन प्रकारेण, इति—अनया रीत्या, अनिशम्—निरन्तरम्, उन्निद्रस्य—जाग्रत , मम—मे, निशा—रात्रय , प्रयान्ति—व्यतियन्ति ॥ २ ॥

हिन्दी अनुवाद—कार्य के प्रारम्भ मे भाग्य की प्रतिकूलता को सोचते हुए, चाणक्य की स्वाभाविक कुटिल बुद्धि के विषय मे ऊहापोह करते हुए और अपने कार्यों के अत्यन्त विफल हा जाने पर 'यहाँ यह कैसे ( हुआ )' इस चिन्ता मे निरन्तर जागते हुए मेरी रात्रियाँ व्यतीत होती हैं ॥ २ ॥

टिप्पणी—अविधेयताम्—प्रतिकूलता का । वि √ धा + यत् कर्मणि = विधेय । न विधेय अविधेय । तस्य भाव । तत्ता, ताम् । मत्कृत्यानाम्—मेरे विषकन्या आदि कपट कार्यों का । उपग्रहे—निरोधे । उप √ ग्रह् + अप् भावे = उपग्रह , तस्मिन् । अनिशम्—सतत । अविद्यमाना निशा यस्मिन् कर्मणि तत् यथा तथा । उन्निद्रस्य—उद्गता अच्छिन्ना निद्रा यस्य स उन्निद्र , तस्य । इस श्लोक मे समुच्चय नामक अलङ्कार है, वैदर्भी रीति है और हरिणी छन्द है। इस छन्द का लक्षण ३, ६ मे देखिए ॥ २ ॥

अपि च—

कार्योपक्षेपमादौ तनुमपि रचयन्तस्य विस्तारमिच्छन् बीजानां गर्भितानां फलमतिगहनं गूढमुद्भे दयंश्च । कुर्वन् बुद्ध्या विमर्शं प्रसृतमपि पुनः संहरन् कार्यजात कर्ता वा नाटकानामियमनुभवति क्लेशमस्मद्विधो वा ॥ ३ ॥

अन्वय —आदौ तनुमपि कार्योपक्षेप रचयन्, तस्य विस्तारमिच्छन्, गर्भितानां बीजानाम् अतिगहन फल गूढमुद्भेद्यश्च बुद्ध्या विमर्शं कुर्वन् प्रसृतम् अपि कार्यजात पुन संहरन् नाटकाना कर्ता वा अस्मद्विधो वा इम क्लेशम् अनुभवति ॥३॥

व्याख्या—आदौ—प्रारम्भे, तनुमपि—स्वल्पमपि, कार्योपक्षेप—काव्यस्य शत्रुपराभवात्मकस्य दृश्यस्य उपक्षेप सामाद्युपाय ( नाटककारपक्षे ) बीजन्यास,

चतुर्थोऽङ्कः

२३५

रचयन्—प्रणयन् तस्य—कार्यस्य ( पक्षान्तरे ) बीजस्य, विस्तारं—प्रचयम्, इच्छन्—अभिलषन्, गर्भितानां—सञ्जातगर्भाणां फलप्रसवोन्मुखानामित्यर्थः ( पक्षान्तरे ) दृष्टनष्टानां, बीजानां—प्रसरतां प्रयोगानामित्यर्थः ( पक्षान्तरे ) फलप्रधानहेतूनामित्यर्थः, अतिगहनं—दुरनुमेयं, फलं—परिणतिम्, गूढं—गुप्तं यथा स्यात् तथा, उद्भेदयंश्च—प्रकटयंश्च, बुद्ध्या—मत्या, विमर्शं—कर्त्तव्याकर्त्तव्यविवेकं ( पक्षान्तरे ) अनुसन्धानं, कुर्वन्—विदधत्, प्रसृतमपि—विस्तृतमपि, कार्यजातं—कृत्यवर्गं ( पक्षान्तरे ) नाटकीयं वस्तु, पुनः—भूयः, संहरन्—संगृह्णंश्च ( पक्षान्तरे ) समापयन् अपि, नाटकानां—रूपकाणां, कर्ता वा—रचयिता च, अस्मद्विधो वा—मादृशश्च राजनीतिप्रयोक्ता जनः, इमं क्लेशं—प्रजागरदुःखम्, अनुभवति—भजते ॥३॥

हिन्दी अनुवाद—और भी—प्रारंभ मे थोड़े भी कार्य के उपाय को ( पक्षान्तर में—बीजन्यास को ) करता हुआ, उस ( कार्य, पक्षान्तर में—बीज ) का विस्तार चाहता हुआ, फलोन्मुख ( पक्षान्तर में—दृष्टनष्ट ) बीजों ( प्रयोगों, पक्षान्तर में—फल के प्रधान हेतुओं ) के अत्यंत गहन परिणाम को गुप्त रूप से प्रकट करता हुआ, बुद्धि से ( कर्तव्य और अकर्तव्य का ) विवेक ( पक्षान्तर में—अनुसन्धान ) करता हुआ और फैले हुए भी कार्य-समूह ( पक्षान्तर में—नाटकीय कथावस्तु ) को पुनः इकट्ठा ( पक्षान्तर में—समाप्त ) करता हुआ नाटककार और मेरे जैसा ( नीति-प्रयोग-कर्ता ) व्यक्ति इस ( जागरण-रूप ) क्लेश का अनुभव करते हैं ॥३॥

टिप्पणीआदौ—प्रारंभ मे, मुख-सन्धि मे। 'यत्र बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा। प्रारम्भेण समायुक्ता तन्मुखं परिकीर्तितम्।' कार्योपक्षेपम्—शत्रुपराजय्यरूप साम आदि उपाय को। बीजन्यास को। उपक्षिप्यते प्रस्तूयते अनेन इति उप√क्षिप् + घञ् करणे = उपक्षेपः। कार्यस्य उपक्षेपः, तम्। 'काव्यार्थस्य समुत्पत्तिरुपक्षेप इति स्मृतः'। इस नाटक में चाणक्य के कार्योपक्षेप को प्रथम अंक में 'तन्मर्यापि तावत्' इत्यादि से किया गया है। तस्य विस्तारम्—कार्य, बीज के विस्तार को। बीज का लक्षण यह है—'स्तोकोद्दिष्टं कार्यहेतुर्वीजं विस्तार्यनेकधा'। गर्भितानाम्—फलोन्मुख, दृष्टनष्ट। गर्भः सञ्जातः एषाम् इति गर्भ + इतच् = गर्भितानि, तेषाम्। 'गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य बीजस्यान्वेषणं मुहुः'। यहाँ चाणक्य का कार्योपक्षेप गर्भित है, राक्षस का नहीं। द्वितीय अंक में

२३६मुद्राराक्षसम्

ये दोनों बाते देखने को मिलती हैं। उद्भेद्यन्—प्रकट करता हुआ। यहाँ फल का प्राकट्य चौथे और पाँचवे अंक में वर्णित हुआ है। विमर्शम्—विवेक, विमर्शनमस्ति। वि $\sqrt{}$मृश् + घञ् भावे = विमर्श। 'यत्र मुख्यफलोपाय, उद्भिन्नो गर्भतोऽधिक । शापाद्यं सान्तरायञ्च स विमर्श इति स्मृत ॥' यहाँ हम इसको तीसरे अंक के २३वें श्लोक में देख सकते हैं। प्रसृतमपि कार्यजातम् पुन संहरन्—फैले हुए भी कार्य-समूह का उपसंहार करता हुआ। निर्वहणसन्धि में नाटकीय वस्तु का उपसंहार किया जाता है—'बीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथायथम्। ऐकार्थ्यमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत्॥' यहाँ चाणक्य के कार्य-समूह का उपसंहार सप्तम अंक के 'भृत्या भद्रभटादय'—इत्यादि श्लोक में देखा जा सकता है। नाटकानाम्—दृश्य काव्य या रूपक को नाटक कहते हैं। इसका लक्षण यह है—'नाटकं ख्यातवृत्तं स्यात् पञ्चसन्धिसमन्वितम्'। इमं क्लेशम्—इस (जागरण रूप) कष्ट का। यहाँ नाटककार ने राजनीतिक नाटक की रचना करने में होने वाले कष्ट को राक्षस के कथन के द्वारा व्यक्त किया है। जैसे राजनीतिक दाव-पेंच खेलने वाले को कभी-कभी रात-रात भर जागना पड़ जाता है उसी तरह इस नाटककार को भी प्राय जागना पड़ा है, ऐसा इस श्लोक से ध्वनित होता है। इस श्लोक में श्लेषालंकार और दीपकालंकार में अङ्गाङ्गि-भाव से सांकर्य है। इसमें वैदर्भी रीति है और स्रग्धरा छन्द है। इस छन्द का लक्षण १, १ में देखिए ॥३॥

तदपि नाम दुरात्मा चाणक्यवटु, —'

[ उपसृत्य ]

दौवारिक—जेदु जेदु—' ( जयतु जयतु—' )

राक्षस—'अभिमन्यातु शक्यं स्यात्।

दौवारिक—अमच्चो। ( अमात्य )।

राक्षस—[ वामाक्षिस्पन्दं सूचयित्वात्मगतम् ] 'दुरात्मा चाणक्यवटु-जयति, अभिमन्यातु शक्यं स्यादमात्य' इति वागीश्वरी वामाक्षिस्पन्दनेन प्रस्तावगता प्रतिपादयति। तथापि नोद्यमस्त्याज्यः। [ प्रकाशम् ] भद्र! किमसि वक्तुकामः?

दौवारिक—अमच्च! एसो क्खु करहओ पाडलिपुत्तादो आदो,

चतुर्थोऽङ्कः २३७

इच्छदि अमच्चं पेक्खिदु । (अमात्य ! एष खलु करभकः पाटलिपुत्रा- दागतः, इच्छति अमात्यं प्रेक्षितुम् ।)

**राक्षसः—**अवारित प्रवेशयैनम् ।

**दौवारिकः—**जं अमच्चो आणवेदि । [ इति निष्क्रम्य पुरुषमुपसृत्य ] भद्द ! एसो क्खु अमच्चो चिट्ठदि, ता उपसप्प णं । (यदमात्य आज्ञा- पयति । भद्र ! एष खलु अमात्यस्तिष्ठति, तदुपसर्प एनम् ।)

[ इति निष्क्रान्तो दौवारिकः । ]

**हिन्दी अनुवाद—**तो भी दुष्टात्मा वटुक चाणक्य,'—

[ पास जाकर ]

**द्वारपाल—**जय हो जय हो—'

**राक्षस—**प्रतारणा करने योग्य होता ।

**द्वारपाल—**अमात्य ।

राक्षस—[ बायीं आँख का फड़कना देखकर मन मे ] 'दुष्टात्मा वटुक चाणक्य विजयी हो, अमात्य प्रतारणा करने योग्य होता'—यह दैवी वाणी प्रकरण-प्राप्त होती हुई बायी आँख के फडकने के द्वारा सूचित कर रही है । तो भी उद्यम नहीं छोड़ना चाहिए । [ प्रकट ] भद्र ! क्या कहना चाहते हो ?

**द्वारपाल—**अमात्य ! यह करभक पाटलिपुत्र से आया है और आप से मिलना चाहता है ।

**राक्षस—**बिना रोक-टोक के उसे प्रविष्ट कराओ ।

**द्वारपाल—**जैसी अमात्य की आज्ञा । [ बाहर जाकर ( उस ) पुरुष के पास पहुँचकर ] भद्र ! ये अमात्य विराज रहे हैं, इसलिए उनके पास जाओ ।

[ द्वारपाल चला जाता है । ]

**टिप्पणी—तदपि—**यहाँ तात्पर्य यह है कि अमात्य के उस प्रकार क्ले- शानुभव करते रहने पर भी दुष्ट चाणक्य उद्यम नही छोड़ता है । **उपसृत्य—**समीप जाकर । यह तीसरा पताकास्थान है । साहित्यदर्पण में कहा गया है—

'अर्थोपक्षेपकं यत्तु लीनं सविनयं भवेत् । श्लिष्टप्रत्युत्तरोपेतं तृतीयमिदमुच्यते ।।'

२३८ मुद्राराक्षसम्

अभिसन्धातुम्—पराभवितुम् प्रतारयितुमित्यर्थ । वामाक्षिस्पन्दम्— वामम् अक्षि, तस्य स्पन्द, तम् । वाईं आंख का फड़कना पुरुष के लिए अशुभ- सूचक है। इसीलिए राक्षस 'तदपि नाम'—इत्यादि अपनी उक्ति के साथ द्वारपाल की उक्ति को जोड़कर 'दुरात्मा चाणक्यवटुर्जयति, अभिसन्धातुं शक्य स्यादमात्य,' ऐसा वाक्य पढ़ता है। वागीश्वरी—वाग्देवता । प्रस्तावगता—प्रस्ताव प्रक- रण गता प्राप्ता । प्रनिपादयति—कथयति सूचयतीति यावत् ।

करभक—[ राक्षसमुपसृत्य ] जेदु जेदु अमच्चो । जयतु जयत्व- मात्य । )

राक्षस—[ नाट्येनावलोक्य ] भद्र करभक ! स्वागतम् । उपविश्य- ताम् ।

करभक—ज अमच्चो आणवेदि । ( यदमात्य आज्ञापयति । ) [ इति भूमावुपविशति । ]

राक्षस—[ आत्मगतम् ] अथ कस्मिन् प्रयोजने मयाऽद्य प्रणिधिः प्रहित इति प्रभूतत्वात् प्रयोजनानां न खल्ववधारयामि । [ इति चिन्तां नाटयति । ]

[ तत् प्रविशति चत्रपाणिरपर पुरुष । ]

पुरुष—ओसरध अज्जा ! ओसरध । अवेध माणहे ! अवेध । किं ण पेक्खह ? । ( अपसरत आर्या ! अपसरत । अपेत मान्या ! अपेत । किं न पश्यथ ? )

दूरे पच्चासत्ती दमणमवि दुल्तह अधण्णेहि । कल्लाणकुलहराण देवाण ज मनुस्सदेआण ॥ ४ ॥ (दूरे प्रत्यासत्तिर्दर्शनमपि दुर्लभमधन्यै कल्याणकुलधराणां देवानाम्च मनुष्यदेवानाम् ॥ ४ ॥ )

अन्वय—कल्याणकुलधराणा देवाना मनुष्यदेवाना च दर्शनमपि अधन्यैः दुर्लभम्, प्रत्यासत्ति दूरे ॥ ४ ॥

व्याख्याकल्याणकुलधुराणां—(देवपक्षे) कल्याण स्वर्णामय कुलधरः - कुलपर्वत मेरु येषा तादृशाना _ (राजपक्षे कल्याणानां कुल कल्याणकुल,

चतुर्थोऽङ्कः २३६

धरन्तीति धराः, कल्याणकुलस्य धराः कल्याणकुलधराः तेषां कल्याणकुलधराणां मङ्गलसमूहभाजिनां) देवानां—सुराणां, मनुष्यदेवानां च—मनुष्याणां मनुष्येषु वा देवाः देवतुल्याः मनुष्यदेवाः तेषां मनुष्यदेवानां राज्ञां च, दर्शनमपि—अवलोकनञ्च, अधन्यैः—हतभाग्यैः पुरुषैः, दुर्लभम्—दुष्प्रापम्, प्रत्यासत्तिः—सामीप्यप्राप्तिः, दूरे (तिष्ठतु) ॥ ४ ॥

हिन्दी अनुवादकरभक—[ राक्षस के पास पहुँचकर ] अमात्य की जय हो, जय हो ।

राक्षस—[ अभिनयपूर्वक देखकर ] भद्र करभक ! स्वागत है । बैठो ।

करभक—अमात्य की जो आज्ञा । [ भूमि पर बैठ जाता है । ]

राक्षस—[ मन में ] अच्छा, किस काम में इस गुप्तचर को भेजा था, वह कार्यों की अधिकता के कारण निश्चित नहीं कर पा रहा हूँ । [ सोचने का अभिनय करता है । ]

[ तब हाथ में बेंत लिये दूसरा पुरुष प्रवेश करता है । ]

पुरुष—हटो आर्यो ! हटो । दूर हो जाओ मान्यो ! दूर हो जाओ । क्या नहीं देखते हो ?

सोने के मेरुपर्वत पर निवास करने वाले (राजा के पक्ष में कल्याणसमूह को धारण करने वाले) देवताओं और राजाओं के दर्शन भी भाग्यहीनों के लिए दुर्लभ हैं, सामीप्य प्राप्त करना तो दूर रहा ॥ ४ ॥

टिप्पणीकस्मिन् प्रयोजने—किं प्रयोजनमुद्दिश्येत्यर्थः । विषयाधिकरणे सप्तमी । प्रहितः—प्र-√हि (प्रेरणे) + क्त कर्मणि । वेत्रपाणिः—वेत्रं पाणौ यस्य सः बहुव्रीहि स०, ‘प्रहरणार्थेभ्यः परा निष्ठा’ इति पाणिशब्दस्य परनिपातः । अधन्यैः—अत्र ‘न लोकाव्यय’—इति खलर्थयोगे षष्ठीप्रतिषेधः । प्रत्यासत्तिः—समीप में जाना या रहना । प्रति—आ-√सद् + क्तिन् भावे । अत्र उपसर्गवशात् धातोः सकर्मकत्वम् ।

[ आकाशे ] अज्जा ! किं भणाध, किं णिमित्तं एसा ओसालणा करीअदि ? अज्जा ! एसो क्खु कुमालो मलयकेदू समुप्पण्णसीसवेअणं अमच्चरक्खसं पेक्खिदुं इह ज्जेव आअच्छदि । एदिणा कालणेण

२४० मुद्राराक्षसम्

ओसारणा करीअदि । ( आर्या ! किं भणथ, किं निमित्तमेषाऽपसारणा क्रियते ? आर्या ! एष खलु कुमारो मलयकेतुः समुत्पन्नशीर्षवेदनममात्य-राक्षसं प्रेक्षितुमिहैवागच्छति । एतेन कारणेनापसारणा क्रियते । )

[ इति निष्क्रान्तः पुरुषः । ]

[ ततः प्रविशति भागुरायणेन कञ्चुकिना चानुगम्यमानो मलयकेतुः । ]

मलयकेतुः — [ निःश्वस्याऽऽत्मगतम् ] अद्य दशमो मासस्तातस्योपरतस्य । न चास्माभिर्वृथा पुरुषकारमुद्वहद्भिस्तमुद्दिश्य तोयाञ्जलिरप्यावर्जितः । अथवा, प्रतिज्ञातमेतत् पुरस्तात् ।

वक्षस्ताडनभिन्नरत्नवलयं भ्रष्टोत्तरीयांशुकं हाहेत्युच्चरितार्तनादकरुणं भूरेणुरुक्षालकम् । तादृङ्मातृजनस्य शोकजनितं सम्प्रत्यवस्थान्तरं शत्रुस्त्रीषु मया विधाय गुरवे देयो निवापाञ्जलिः ॥ ५ ॥

अन्वय — मातृजनस्य शोकजनितं वक्षस्ताडनभिन्नरत्नवलयं भ्रष्टोत्तरीयांशुकं भूरेणुरुक्षालकं हाहेत्युच्चरितार्तनादकरुणं तादृक् अवस्थान्तरं सम्प्रति शत्रुस्त्रीषु विधाय मया गुरवे निवापाञ्जलिः देयः ॥ ५ ॥

व्याख्यामातृजनस्य—मातृणां जननीनां जनस्य समूहस्य, शोकजनित—शोकेन भर्तृवियोगदुःखेन जनितं समुत्पन्नं, वक्षस्ताडनभिन्नरत्नवलय—वक्षसः उरसः यानि ताडनानि आघाताः तैः भिन्नानि भग्नानि रत्नवलयानि मणिनिर्मित-कटकानि यस्मिन् तादृशम्, भ्रष्टोत्तरीयांशुक—भ्रष्टं स्वस्थानाच्च्युतमुत्तरीयांशुक-मुत्तरीयवस्त्रं यस्मिन् तादृशं, भूरेणुरुक्षालकम्—भुवः भूम्याः रेणवः धूलयः ताभिः रुक्षा अस्रिग्धा अलका चूर्णकुन्तलाः यस्मिन् तादृशम्, हाहेत्युच्चरितार्तनादकरुणम्—हा हा इति अनेन प्रकारेण उच्चरित उद्गतः यः आर्तनाद दीनस्वरः तेन करुणं हृदयविदारणं, तादृक्—तथाविधम्, अवस्थान्तरं—दशान्तरं, सम्प्रति—अधुना, शत्रुस्त्रीषु—अरिवधूषु, विधाय—कृत्वा, मया—मलयकेतुना, गुरवे—पित्रे निवापाञ्जलि—निवापस्य पितृदानस्य अञ्जलिमितं जलम्, देयः—समर्पणीयः ॥ ५ ॥

चतुर्थोऽङ्कः २४१

हिन्दी अनुवाद—[ आकाश में ] आर्यगण ? क्या कह रहे हो, किस कारण ( लोगों को ) हटाया जा रहा है ? आर्यवृन्द ! ये कुमार मलयकेतु उत्पन्न शिरोवेदना वाले अमात्य राक्षस को देखने के लिए यही आ रहे हैं। इस कारण हटाया जा रहा है।

[ पुरुष निकल जाता है। ]

[ तब भागुरायण और कंचुकी से अनुसरण किया जाता हुआ मलयकेतु प्रवेश करता है। ]

मलयकेतु—[ साँस खींचकर मन में ] पिताजी को मरे आज दसवाँ महीना है। व्यर्थ में पुरुषत्व को ढोते हुए हमने उनके उद्देश्य से जलांजलि भी अर्पित नहीं की। अथवा पहले यह प्रतिज्ञा की थी—

माताओं के शोक से उत्पन्न छाती पीटने के कारण टूटे हुए रत्न-कंकणों वाली, गिरे हुए उत्तरीय वस्त्र वाली, धरती की धूलों से रूखे बालों वाली और हाय-हाय इस प्रकार उच्चारण किये गये दीनस्वर के कारण हृदयविदारक—ऐसी भिन्न दशा ( अर्थात् दुर्दशा ) को वैरियों की स्त्रियो ( के भाग्य ) में ( बदल ) करके मुझे पिता का श्राद्ध-तर्पण करना है ॥५॥

**टिप्पणी—अपसारणा—**हटाना। अप√सृ + णिच् + युच्—अन, टाप्। **समुत्पन्नशीर्षवेदनम्—**समुत्पन्ना सञ्जाता शीर्षे शिरसि वेदना पीड़ा यस्य सः समुत्पन्नशीर्षवेदनः त्रिपदव्यधिकरणबहुव्रीहि स०, तम्। **उपरतस्य—**मृतस्य। **तातस्य—**अत्र शेषे षष्ठी। तातस्य सम्बन्धे इत्यर्थः। **दशमः—**दशानां पूरणः इति दशन्+डट्, तस्य मडागमः। तोयाञ्जलिः तोयस्य अञ्जलिः अञ्जलिमितं जलमित्यर्थः। **आवजितः—**दत्तः। आ√वृज् + णिच् + क्त कर्मणि। **अलक—**सिर के बाल, केशपाश। **तादृक्—**तद्√दृश् + क्विन् कर्त्तरि। **अवस्थान्तरम्—**अन्या अवस्था अवस्थान्तरम् मयूरव्यंसकादित्वात् नित्यसमासः। **निवापाञ्जलिः—**श्राद्धतर्पणमित्यर्थः। इस श्लोक में असम्भवद्वस्तुसम्बन्धरूप निदर्शना अलंकार है। इसमें शार्दूलविक्रीडित छन्द है। इस छन्द का लक्षण १, १२ में देखिए ॥५॥

तत् किमिह बहुना ?

उद्यच्छता धुरमकापुरुषानुरूपां।
गन्तव्यमाजिनिधनेन पितुः पथा वा।

मु० रा०—१६

२४२मुद्राराक्षसम्

आच्छिद्य वा स्वजननीजनलोचनेभ्यो नेयो मया रिपुवधूनयनानि बाष्पः ॥ ६ ॥

अन्वय —अकापुरुषानुरूपां धुरम् उद्वहता मया पितु पथा वा आजिनि-धनेन गन्तव्यम्, बाष्पो वा स्वजननीजनलोचनेभ्य आच्छिद्य रिपुवधूनयनानि नेयः ॥६॥

व्याख्या—अकापुरुषानुरूपाम्—अकापुरुषस्य वीरस्य अनुरूपां योग्या, धुरं—भारम्, उद्वहता—वहता, मया, पितु —जनकस्य, पथा—मार्गेण, वा—अथवा, आजिनिधनेन—आजौ सङ्ग्रामे निधनं मरणं तेन, गन्तव्यं—प्रस्थातव्यम्, बाष्पो वा—नेत्रजलं वा, स्वजननीजनलोचनेभ्य —स्वस्य आत्मन जननीजनस्य मातृसमूहस्य लोचनेभ्य नेत्रेभ्यः, आच्छिद्य—गृहीत्वा, रिपुवधूनयनानि—शत्रुस्त्रीनेत्राणि, नेय —प्रापणीयः ॥ ६ ॥

हिन्दी अनुवाद—इसलिए इस विषय में बहुत कहने से क्या (लाभ) ? वीर पुरुष के योग्य भार का वहन करते हुए मुझे पिता के मार्ग से या संग्राम में मृत्यु के द्वारा जाना चाहिए अथवा अपनी माताओं की आँखों से छीनकर शत्रु-वनिताओ की आँखों में आँसू को पहुँचा देना चाहिए ॥ ६ ॥

टिप्पणी—अकापुरुषानुरूपां—रूपम् अनुगता अनुरूपा। कुत्सित पुरुष कापुरुष वा कुपुरुष 'विभाषा पुरुषे' इत्यनेन कादेशस्य विकल्पात् । न कापुरुष अकापुरुष विरोधार्थे नञ्समास । तस्य अनुरूपा, ताम् । उद्वहता--वहन करते हुए । उद् √यम् + शतृ । अत्र 'समुदाङ्भ्योयमोऽग्रन्थे' इत्यनेन आत्मनेपदस्य दुर्वारत्वेऽपि 'स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले' इत्यनेन परस्मैपदम् । वा—विकल्पार्थक अव्यय । स्वजननीजनलोचनेभ्य —अत्र 'ध्रुवमपायेऽपादानम्, इत्यनेन पञ्चमी । इस श्लोक में विकल्प अलकार है और वसन्ततिलका छन्द है । इस छन्द का लक्षण १, ८ में देखिए ॥ ६ ॥

[ प्रकाशम् ] आर्य जाजले । उच्यन्तामस्मद्वचनादनुयायिनो राजान —'एक एवाहममात्यराक्षसस्यातर्कितागमनेन प्रीतिमुत्पादयितुमिच्छामि, अत कृतमनुगमनक्लेशेन' ति ।

कञ्चुकी—यदाज्ञापयति कुमार । [परिक्रम्याकाशे] भो भो राजान ! कुमार समाज्ञापयति—'न खल्वह केनचिदनुगन्तव्यः' इति । [ विलोक्य

चतुर्थोऽङ्कः २४३

सहर्षम् ] कुमार ! कुमार ! एते भवदाज्ञासमनन्तरमेव प्रतिनिवृत्ताः सर्व एव राजानः । पश्यतु कुमारः—

सोत्सेधैः स्कन्धदेशैः खरतरकविकाकर्षणात्यर्थभुग्नै- रश्वाः कैश्चिन्निरुद्धाः खमिव खुरपुटैः खण्डयन्तः पुरस्तात् । केचिन्मातङ्गमुख्यैर्विहतजवतया मूकघण्टैर्निवृत्ताः मर्यादां भूमिपाला जलधय इव ते देव नोल्लङ्घयन्ति ॥ ७ ॥

अन्वयः—कैश्चित् खुरपुटैः पुरस्तात् खं खण्डयन्तः इव अश्वाः खरतरकविकाकर्षणात्यर्थभुग्नैः सोत्सेधैः स्कन्धदेशैः निरुद्धाः । केचित् विहतजवतया मूकघण्टैः मातङ्गमुख्यैः निवृत्ताः । देव ! जलधय इव भूमिपालाः ते मर्यादां न उल्लङ्घयन्ति ॥ ७ ॥

व्याख्या—कैश्चित्—भूपालैः, खुरपुटैः—शफाग्रभागैः, पुरस्तात्—अग्रे, खम्—आकाशम्, खण्डयन्तः इव—चूर्णयन्तः इव, अश्वाः—घोटकाः, खरतरकविकाकर्षणात्यर्थभुग्नैः—खरतराः अतितीक्ष्णाः याः कविकाः खलीनाः तासां कर्षणैः सग्रहैः अत्यर्थम् अतिशयम् भुग्नैः कुटिलैः, सोत्सेधैः—उन्नतैः, स्कन्धदेशैः—ग्रीवाप्रदेशैः, निरुद्धाः—अवरुद्धाः । केचित्—इतरे राजानः, विहतजवतया—विहतः निरुद्धः जवः वेगः येषां तथाविधतया, मूकघण्टैः—मूकाः निःशब्दाः घण्टाः गलघण्टाः, येषां तैः, मातङ्गमुख्यैः—गजेन्द्रैः, निवृत्ताः—गमनविरताः । देव !—महाराज !, जलधय इव—समुद्रा इव, भूमिपालाः—नृपाः, ते—तव, मर्यादाम्—आज्ञां (समुद्रपक्षे वेलां), न उल्लङ्घयन्ति—न अतिक्रामन्ति ॥ ७ ॥

हिन्दी अनुवाद—[ प्रकट ] आर्य जाजलि ! हमारी ओर से अनुगमन करने वाले राजाओ से कहो कि मैं अकेला ही अमात्य राक्षस के पास सहसा उपस्थित होकर प्रीति को उत्पन्न करना चाहता हूँ । इसलिए पीछे-पीछे चलने का कष्ट करना व्यर्थ है ।

कञ्चुकी—कुमार की जो आज्ञा । [ घूमकर आकाश में ] हे राजवृन्द ! कुमार आज्ञा देते हैं कि मेरे पीछे-पीछे कोई न आवे [ देखकर हर्षपूर्वक ] कुमार ! कुमार ! ये सभी राजा लोग आपकी आज्ञा पाते ही लौट गए । कुमार देखे—

कुछ राजाओं ने खुरो के अग्रभागो से सामने आकाश को मानों चूर्ण करते

२४४ मुद्राराक्षसम्

हुए तथा अत्यन्त तीक्ष्ण लगामों के खींचने से अत्यधिक टेढ़े और ( इसीलिए ) समुन्नत हो उठने वाले ग्रीवाभागों से युक्त अश्वों को रोक लिया। कतिपय राजगण वेग के रोक देने के कारण निःशब्द घंटे वाले गजराजों के साथ लौट पड़े। महाराज ! समुद्र के समान राजा लोग आपकी आज्ञा का उल्लंघन नहीं करते हैं ॥ ७ ॥

टिप्पणीअतर्कितागमनेन—सहसोपस्थित्या । √तर्क् + णिच् स्वार्थे + क्त कर्मणि = तर्कितम् न तर्कितम् नञ्तत्० । तादृशं गमनम् कर्मधारय स०, तेन । कृतम्—अलम् । अस्य योगे 'अनुगमनक्लेशेन' इत्यत्र तृतीया । पुरस्तात्—अव्ययमेतत् । पूर्वस्मिन् देशे इति पूर्व + टि—अस्ताति स्वार्थे । अतिशयेन खरम् इति खरतरम् । √भुज् + क्त कर्तरि = भुग्न। सोत्सेधे —उद् √भिद् + घञ् भावे = उत्सेधः = उच्छ्रायः । तेन सह इति सोत्सेधाः, तैः । स्कन्धदेशैः —अत्र इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया । निरुद्धाः —नि √रुध् + क्त कर्मणि । मातङ्गमुख्यैः —मातङ्गानां मुख्याः षष्ठीतत्० वा मातङ्गेषु मुख्याः सुप्सुपा स०, तैः । निवृत्ताः—नि √वृत् + क्त कर्तरि । भूमिपालाः —भूमिं पालयति इति भूमि √पाल् + णिच् + अण् कर्तरि । इस श्लोक में स्वभावोक्ति अलंकार, उत्प्रेक्षा और उपमा अलंकारों से संसृष्ट है। इसमें स्रग्धरा छन्द है। इस छंद का लक्षण १, १ में देखिए ॥७॥

मलयकेतु —आर्य जाजले ! त्वमपि सपरिजनों निवर्तस्व । भागुरायण एको मामनुगच्छतु ।

कञ्चुकी—यदाज्ञापयति कुमारः ।

[ इति सपरिजनों निष्क्रान्तः ]

मलयकेतु —सखे भागुरायण ! विज्ञापितोऽहमिहागच्छद्भिर्भद्रभटप्रभृतिभिः, यथा—'न वयममात्यराक्षसद्वारेण कुमारमाश्रयणीयमाश्रयामहे, किन्तु कुमारस्य सेनापतिं शिखरसेनमुररीकृत्य दुष्टामात्यपरिगृहीतात् चन्द्रगुप्तादपरक्ताः सन्तः कुमारमाभिरामिकगुणयोगादाश्रयणीयमाश्रयामहे' इति । तन्मया सुचिरमपि विचारयता तेषां न वाक्यार्थोऽधिगतः ।

भागुरायण —कुमार ! नायमत्यन्तदुर्बोधोऽर्थः । पश्य, विजिगीषुमात्मगुणसम्पन्नं प्रियहितद्वारेणाश्रयणीयमाश्रयेदि' ति ननु न्याय्य एवायम् ।

चतुर्थोऽङ्कः २४५

मलयकेतुः—सखे भागुरायण ! नन्वस्माकममात्यराक्षसः प्रियतमो हिततमश्च ।

हिन्दी अनुवाद—मलयकेतु—आर्य जाजलि ! तुम भी परिजनों के साथ लौट जाओ । अकेला भागुरायण मेरे पीछे-पीछे आवे ।

कंचुकी—कुमार की जो आज्ञा ।

[ अनुचरों के साथ चला जाता है । ]

मलयकेतु—मित्र भागुरायण ! यहाँ आये हुए भद्रभट आदियो ने मुझसे कहा कि हम लोग अमात्य राक्षस के द्वारा आश्रय के योग्य कुमार का आश्रय नही ले रहे हैं, किन्तु कुमार के सेनापति शिखरसेन ( की बातों ) को स्वीकार करके दुष्ट अमात्य चाणक्य के वशीभूत चन्द्रगुप्त से विरक्त होकर उत्तम गुणों से विभूषित होने के कारण कुमार का आश्रय ले रहे है । सो मैने चिरकाल तक सोचने पर भी उनके वाक्य का तात्पर्य नही समझा ।

भागुरायण—कुमार ! यह तात्पर्य दुर्बोध नहीं है । देखिए, जीतने के इच्छुक, आत्मा के गुणों ( पराक्रम, उत्साह आदि ) से सम्पन्न और आश्रय के योग्य का आश्रय प्रिय एवं हितचिन्तक व्यक्ति के द्वारा ग्रहण करना चाहिए ।

मलयकेतु—मित्र भागुरायण ! आमात्य राक्षस तो हमारे अत्यन्त प्रिय एवम् अत्यन्त हितचिन्तक हैं ।

टिप्पणीविज्ञापितः—निवेदितः । आमात्यराक्षसद्वारेण—अमात्य-राक्षस एव द्वारम्, तेन, करणे तृतीया । आश्रयणीयम्—सेवनीयम् । आश्रया-महे—सेवामहे । ऊरीकृत्य—स्वीकृत्य । ऊरी √कृ + क्त्वा—ल्यप्, 'ऊर्यादि-च्चिडाचश्च' इत्यनेन गतिसंज्ञा, 'कुगतिप्रादयः' इत्यनेन गतिसमासः । आभि-रामिकगुणयोगात्—प्रशस्तगुणभूषितत्वात् । अभि समन्तात् रमयति इति अभि √रम् + णिच् + अच् कर्तरि = अभिरामम् । तत् शीलमस्य इति अभिराम + ठक्—इक = आभिरामिकम् । तस्य गुणाः । तैः योगः, तस्मात् । हेतौ पञ्चमी । विजिगीषुम्—विजयाभिलाषिणम् । विजेतुम् इच्छुः विजिगीषुः वि√जि + सन्, द्वित्वादि + उ, तम् । प्रियहितद्वारेण—प्रियश्चासौ हितः प्रियहितः । स एव द्वारम् उपायः, तेन ।

२४६ मुद्राराक्षसम्

भागुरायण —कुमार ! एवमेतत्, किन्तु अमात्यराक्षसश्चाणक्ये बद्धवैरो न तु चन्द्रगुप्ते, तद्यदि कदाचिच्चन्द्रगुप्तश्चाणक्यमतिजितकाशि-नमसहमान साचिव्यादवरोपयेत्, ततो नन्दकुलभक्त्या नन्दान्वय एवाय-मिति कृत्वा, सुहृज्जनापेक्षया च, अमात्यराक्षसश्चन्द्रगुप्तेन सह सन्दधीत । चन्द्रगुप्तोऽपि पितृपारम्पर्यागत एवायमिति गत्वा सन्धि-मनुमन्येत । एव मत्यम्मास्वपि कुमारो न विश्वमेदित्ययमेषा वाक्यार्थ ।

मलयकेतु —युज्यते । सखे भागुरायण ! अमात्यराक्षसस्य गृहमार्ग मादेशय ।

भागुरायण —इत इत कुमार । [इत्युभौ परिक्रामत ।] कुमार ! इदमात्यराक्षसस्य गृह, प्रविशतु कुमार ।

मलयकेतु —एष प्रविशामि । [इत्युभौ प्रवेशम नाटयत ।]

राक्षस —[आत्मगतम्] आ स्मृतम् ! [प्रकाशम्-] भद्र ! अपि दृष्टस्त्वया कुसुमपुरे वैतालिक स्तनकलस ?

करभक —अमच्च ! अथ इ ? (अमात्य ! अथ किम् ?)

मलयकेतु —सखे भागुरायण ! कुसुमपुरवृत्तान्त प्रस्तूयते । तदुप-सर्पाव, शृणुवस्तावत्—

सत्त्वभङ्गभयाद्राज्ञा कथयन्त्यन्यथा पुर । अन्यथा विवृत्तार्थेषु स्वैरालापेषु मन्त्रिण ॥८॥

अन्वय —मन्त्रिण राज्ञा पुर सत्त्वभङ्ग भ्यात् अन्यथा कथयन्ति, विवृत्तार्थेषु स्वैरालापेषु अन्यथा ॥८॥

व्याख्या —मन्त्रिण —अमात्या, राज्ञा—नृपाणा, पुर —अग्रे, सत्त्वभङ्ग-भयात्—सत्त्वस्य मनस प्रभावस्य वा भङ्ग नाश तस्य भयात् भीत्या, अन्यथा—प्रकारान्तरेण, कथयति—वदति, विवृत्तार्थेषु—विवृत प्रकटीभूत अर्थ तात्पर्य येषु तादृशेषु, स्वैरालापेषु—स्वच्छन्दभाषणेषु, अन्यथा—अन्य-प्रकारेण (कथयन्ति) ॥८॥

हिन्दी अनुवादभागुरायण—कुमार ! यह ऐसा ही है । किन्तु अमात्य राक्षस का वैर चाणक्य से बँधा हुआ है न कि चन्द्रगुप्त से, इसलिए यदि

चतुर्थोऽङ्कः २४७.

कदाचित् अत्यन्त अभिमानी चाणक्य को सहन न करता हुआ चन्द्रगुप्त (उसे) मन्त्रि-पद से च्युत कर दे, तदनन्तर नन्द-वंश की भक्ति के कारण यह नन्द-वंश का ही है—यह समझकर तथा (चन्दनदास आदि) मित्रों की अपेक्षा के कारण अमात्य राक्षस चन्द्रगुप्त के साथ सन्धि कर ले, और चन्द्रगुप्त भी पितृ-परम्परा से आया हुआ ही यह है—यह सोचकर सन्धि का अनुमोदन करे तो ऐसी स्थिति में हम लोगों पर भी कुमार विश्वास न करें—यह इनके वाक्य का तात्पर्य है।

मलयकेतु—ठीक है। मित्र भागुरायण ! अमात्य राक्षस के घर का मार्ग बताओ।

भागुरायण—इधर से कुमार (आवें) इधर से। [दोनों घूम जाते हैं।] कुमार ! यह अमात्य राक्षस का घर है, कुमार प्रवेश करे।

मलयकेतु—यह प्रवेश करता हूँ। [दोनों प्रवेश करने का अभिनय करते हैं।]

राक्षस—[मन में] ओह ! स्मरण आ गया। [प्रकट] भद्र ! क्या तुम कुसुमपुर में वैतालिक स्तनकलस से मिले थे ?

करभक—अमात्य ! और क्या ?

मलयकेतु—मित्र भागुरायण ! कुसुमपुर का वृत्तान्त चल रहा है ! इसलिए हम दोनों समीप नहीं जाते, (यहीं से) तब तक सुनते हैं—

मंत्री लोग प्रभाव के नष्ट हो जाने के भय से राजाओं के सामने (किसी बात को) दूसरे ढंग से कहते हैं और प्रकट तात्पर्य वाली स्वच्छन्द बातचीतों में अन्य प्रकार से (कहते हैं) ॥८॥

टिप्पणी—एवमेतत्, किन्तु—भागुरायण चाणक्य का गुप्तचर है। वह राक्षस और मलयकेतु में फूट डालना चाहता है। फूट या भेद का लक्षण यह है—'स्नेहापरागानयनं संघर्षोत्पादनं तथा। संतर्जनं च भेदज्ञैर्भेदस्तु त्रिविधः स्मृतः॥' यहाँ भागुरायण ने 'स्नेहापरागानयन' भेद का प्रयोग किया है।

बद्धवैरः—धृतविद्वेषः। बद्धं वैरं येन स बद्धवैरः। अतिजितकाशिनम्—अनल्पमदशालिनम्। अतिजितेन अतिजयेन काशते तच्छीलः इति अतिजित

२४८ मुद्राराक्षसम्

काश्+णिनि कर्तरि ताच्छील्ये = अतिजितकाशी, तम् । साचिव्यात्—मन्त्रिपादात् । अवरोपयेत्—च्यावयेत् । अव√रुह्+णिच्, ह्म्य प+लिङ्—यात् । नन्दकुलभक्त्या राक्षस नन्दवंश के भक्त हैं और चन्द्रगुप्त नन्द का पुत्र है, इसलिए सम्भव है कि राक्षस चन्द्रगुप्त के प्रति आकृष्ट हो जायें। सुहृज्जनापेक्षया—अत्र हेतौ तृतीया । राक्षस के मित्र चन्दनदास सपरिवार कारागार में हैं और भी उनके कतिपय मित्र संकट में हैं। इसलिए चन्द्रगुप्त से उनका सन्धि कर लेना कोई आश्चर्य की बात नहीं है । सन्दधीत—सन्धिं कुर्यात् । यदि अपसारयेत् तदा सन्दधीत इति विवक्षाया हेतुहेतुमद्भावात् लिङ् । सन्धिम्—सम्√धा+कि भावे = सन्धि, तम् । विश्वसेत्—वि√श्वस्+लिङ्—यात् । अत्र सम्भावनाया लिङ् । श्वस् धातु अदादिगणीय है । इसलिए, यहाँ 'विश्वस्यात्' रूप होना चाहिए, किन्तु 'गणकार्यमनित्यम्' इस नियम के बल से, यहाँ अदादिगणीय कार्य न होकर भ्वादिगणीय कार्य हुआ। युज्यते—√युज् (दिवादि)+लट्—ते कर्तरि । शृणुमस्तावत्—भागुरायण ने मलयकेतु के मन में राक्षस के प्रति सन्देह का अंकुर उत्पन्न कर दिया है, इसलिए वह छिपकर राक्षस की बातचीत सुनना चाहता है । स्वैरालापेषु—आ√लप्+घञ् भावे=आलापा । स्वैरा आलापा कर्मधारय स०, तेषु । इस श्लोक में काव्यलिंग अलकार है और अनुष्टुप् छन्द है। इसका लक्षण १, ३ में देखिए ॥ ८ ॥

भागुरायण—यदाज्ञापयति कुमार ।

राक्षस—भद्र ! अपि तत् कार्यं सिद्धम् ?

करभक—अमच्चस्स प्पसाएण सिद्धम् । (अमात्यस्य प्रसादेन सिद्धम् ।)

मलयकेतु—सखे भागुरायण ! किं तत् कार्यम् ?

भागुरायण—कुमार ! गहन खलु सचिववृत्तान्तो नैतावता परिच्छेत्तु शक्यते । अवहितस्तावच्छृणु ।

राक्षस—विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि ।

करभक—सुणादु अमच्चो, अत्थि दाव अह अमच्चेणाणत्तो, जहा—

चतुर्थोऽङ्कः

'करभअ ! कुसुमपुरे गच्छिअ भणिदव्वो मम वअणेण तुए वैआलिओ थणकलसो, जहा—'चाणक्कहदएण तेसु तेसुं अण्णाभङ्गेसुं अणुचिट्ठी-अमाणेसुं चन्दउत्तो समुत्तेअणसमत्थेहिं सिलोएहिं उबसिलोइदव्वो' त्ति । (शृणोत्वमात्यः, अस्ति तावदहममात्येनाज्ञप्तो यथा—'करभक ! कुसुमपुरं गत्वा मम वचनेन त्वया भणितव्यो वैतालिकः स्तनकलसः, यथा—'चाणक्यहतकेन तेषु तेषु आज्ञाभङ्गेषु अनुष्ठीयमानेषु चन्द्रगुप्तः समुत्तेजनसमर्थैः श्लोकैरुपश्लोकयितव्यः' इति ।)

राक्षसः—ततस्ततः ?

करभकः—तदो मए पाडलिउत्तं गच्छिअ सुणाविदो अमच्चस्स सन्देसं वैआलिओ थणकलसो । (ततो मया पाटलिपुत्रं गत्वा श्रावितोऽमात्यस्य सन्देशं वैतालिकः स्तनकलसः ।)

राक्षसः—ततस्ततः ?

करभकः—एत्थन्तरे णन्दकुलविणासदुम्मणस्स पोरजणस्स परिओसं सम्मुप्पाअन्तेण चन्दउत्तेण आघोसिदो कुसुमउरे कौमुदीमहोसबो । सोवि चिरआलपबत्तमाणो जणिदपरिओसो अहिमदबन्धुजणसमागमो बिअ, ससिणेहं बहुमाणिदो णअरजणेण । (अत्रान्तरे नन्दकुलविनाशदुर्मनसः पौरजनस्य परितोषं समुत्पादयता चन्द्रगुप्तेनाघोषितः कुसुमपुरे कौमुदीमहोत्सवः । सोऽपि चिरकालप्रवर्तमानो जनितपरितोषः अभिमत-बन्धुजनसमागम इव सस्नेहं बहुमानितो नगरजनेन ।)

हिन्दी अनुवाद—भागुरायण—कुमार की जो आज्ञा ।

राक्षस—भद्र ! क्या वह कार्य सिद्ध हुआ ?

करभक—अमात्य की कृपा से सिद्ध हो गया ।

मलयकेतु—मित्र भागुरायण ! वह कौन कार्य है ?

भागुरायण—कुमार ! दुर्ज्ञेय अमात्य का वृत्तान्त इतने से निश्चित नहीं किया जा सकता ।

राक्षस—विस्तार से सुनना चाहता हूँ ।

करभक—अमात्य सुनें । आपने मुझे आज्ञा दी थी कि—करभक ! कुसुमपुर

२५० मुद्राराक्षसम्

में जाकर, तुम मेरी ओर से वैतालिक स्तनकलस से कहना कि 'दुष्ट चाणक्य के द्वारा उन-उन आज्ञा-भंगों के किये जाने पर (तुम्हें) उत्तेजित करने में समर्थ श्लोकों से चन्द्रगुप्त की स्तुति करनी चाहिए'।

राक्षस— तत तत ?

करभक— तब मैंने पाटलिपुत्र में जाकर अमात्य का संदेश वैतालिक स्तनकलस को सुना दिया।

राक्षस— तत तत ?

करभक— इस बीच नन्दवंश के विनाश से खिन्न पुरवासियों को सन्तुष्ट करते हुए चन्द्रगुप्त ने कुसुमपुर में कौमुदीमहोत्सव (मनाये जाने) की घोषणा करवा दी। चिरकाल से चले आते हुए और आनन्द उत्पन्न करने वाले उस (कौमुदीमहोत्सव) का भी नागरिकों ने अभीष्ट वधु के आगमन के समान स्नेह-पूर्वक अभिनन्दन किया।

**टिप्पणी—अस्ति तावत्—**यहाँ 'अस्ति' एक अव्यय है। श्रावित —स्तनकलसं अमात्यसन्देशं श्रुतवान् = अह स्तनकलसम् अमात्यसन्देशं श्रावितवान्—मया स्तनकलस अमात्यसन्देश श्रावित । 'गतिबुद्धि—' सूत्रेणायं कर्मसंज्ञा—द्वितीया । नन्दकुलविनाशदुर्मनसः नन्दानां कुलानि नन्दकुलानि तेषां विनाश नन्दकुलविनाशः । तेन दु दुष्टं खिन्नमित्यर्थः मनो यस्य स नन्दकुलविनाशदुर्मनाः, तस्य । **चिरकालप्रवर्तमान —**प्र√वृत्+शानच् बन्तरि = प्रवर्तमान । चिरं काल । चिरकाल प्रवर्तमान द्वितीयातत्० । अत्र अत्यन्तसंयोगे द्वितीया, 'अत्यन्तसंयोगे च' इत्यनेन समासः ।

राक्षस —[ सराष्पम् ] हा देव नन्द !—

कौमुदी कुमुदानन्दे जगदानन्दहेतुना कीदृशी सति चन्द्रेऽपि नृपचन्द्र त्वया विना ॥ ९ ॥

**अन्वय —**नृपचन्द्र ! कुमुदानन्दे चन्द्रे सति अपि जगदानन्दहेतुना त्वया विना कौमुदी कीदृशी ? ॥ ९ ॥

**व्याख्या—**नृपचन्द्र !—हे चन्द्रतुल्यभूपाल !, कुमुदानन्दे—कुमुदानां कैरवाणाम् आनन्दे हर्षवर्धके, चन्द्रे—चन्द्रमसि, सति अपि—विद्यमानेऽपि,

चतुर्थोऽङ्कः २५३

मलयकेतुः—एवमेतत् ।

राक्षसः—ततस्ततः ?

करभकः—तदो चन्दउत्तेण आणाभङ्गकलुसिदहिअएण सुइरं अमच्चगुणं प्पसंसिअ प्पब्भंसिदो अहिआरादो चाणक्कहदओ । ( ततश्चन्द्रगुप्तेनाज्ञाभङ्गकलुषितहृदयेन सुचिरममात्यगुणं प्रशस्य प्रभ्रंशितोऽधिकारात् चाणक्यहतकः । )

मलयकेतुः—सखे भागुरायण ! गुणप्रशंसया दर्शितश्चन्द्रगुप्तेन राक्षसे भक्तिपक्षपातः ।

भागुरायणः—कुमार ! न तथा गुणप्रशंसया यथा चाणक्यवटोर्निराकरणेन ।

राक्षसः—भद्र ! किमयमेवैकः कौमुदीमहोत्सवप्रतिषेधश्चन्द्रगुप्तस्य चाणक्यं प्रति कोपकारणमुतान्यदप्यस्ति ?

मलयकेतुः—सखे भागुरायण ! चन्द्रगुप्तस्य अपरकोपकारणान्वेषणे किं फलमेष पश्यति ?

भागुरायणः—कुमार ! एतत् फलं पश्यति—'अतिमतिमान् चाणक्यो निष्प्रयोजनमेव किमिति चन्द्रगुप्तं कोपयिष्यति ? न च कृतवेदी चन्द्रगुप्त एतावता गौरवमुल्लङ्घयिष्यति । सर्वथा चाणक्यचन्द्रगुप्तयोः पुष्कलात् कारणाद् यो विश्लेष उत्पद्येत, स आत्यन्तिको भविष्यति' इति ।

हिन्दी अनुवादमलयकेतु—यह ऐसा ही है ।

राक्षस—तब क्या हुआ ?

करभक—तब आज्ञा-भंग होने के कारण अप्रसन्न चित्त वाले चन्द्रगुप्त ने बहुत देर तक आपके गुण की प्रशंसा करके चाणक्य को अधिकार से च्युत कर दिया ।

मलयकेतु—मित्र भागुरायण ! गुण की प्रशंसा के द्वारा चन्द्रगुप्त ने राक्षस के प्रति ( अपनी ) भक्ति का पक्षपात दिखलाया ।

२५४ मुद्राराक्षसम्

भागुरायण—कुमार ! गुण की प्रशंसा के द्वारा उतना नहीं जितना कि दुष्ट चाणक्य को हटाने के द्वारा ।

राक्षस—भद्र ! क्या यही एक कौमुदीमहोत्सव का रोका जाना चन्द्रगुप्त का चाणक्य के प्रति क्रोध का कारण है या और भी है ?

मलयकेतु—मित्र भागुरायण ! चन्द्रगुप्त के दूसरे क्रोध के कारण के अन्वेषण में क्या लाभ देखते हैं ?

भागुरायण—कुमार ! यह लाभ देखता हूँ—'अत्यन्त बुद्धिमान् चाणक्य बिना प्रयोजन के ही चन्द्रगुप्त को क्यों कुपित करेगा ? कृतज्ञ चन्द्रगुप्त भी इतने से ( चाणक्य की ) प्रतिष्ठा का उल्लङ्घन नहीं करेगा । सब प्रकार से परिपुष्ट कारण होने से चाणक्य और चन्द्रगुप्त में जो फूट पड़ेगा, वह आत्यन्तिक ( स्थायी ) होगा' ।

टिप्पणी—आज्ञाभङ्गकलुषितहृदयेन—कलुषं कृतम् इति कलुष + णिच् ( नामधातु ) + क्त कर्मणि = कलुषितम् । आज्ञाभङ्गेन कलुषितम् तथाविधं हृदयम् यस्य स , तेन। भक्तिपक्षपात —भक्त पक्षपातः चन्द्रगुप्तस्य भक्तिः राक्षसे पक्षपातिनी न चाणक्य इत्यर्थः । निराकरणेन—हटाने से । निर् + आ √कृ + ल्युट्—अन भाव । मतिमान्—प्रशस्ता मतिः अस्ति अस्य इति मति + मतुप् । कृतवेदी—कृतम् उपकृतम् वेत्ति इति कृत √विद् + णिनि साधुकारिणि कर्तरि = कृतवेदी = कृतज्ञः । आत्यन्तिक —प्रवृद्ध प्रतीकारायोग्य इत्यर्थः । अतिगतम् अन्तम् अत्यन्तम् । अत्यन्ते भवः इति अत्यन्त + ठञ्—इक = आत्यन्तिकः ।

करभक—अमच्च ! अत्थि अण्णदपि चन्दउत्तस्स कोवकारणं चाणक्के । ( अमात्य ! अस्त्यन्यदपि चन्द्रगुप्तस्य कोपकारणं चाणक्ये । )

राक्षस—किं किम् ?

करभक—जधा पढमं दाव उवेक्खिदो अणेण अवक्कमन्तो कुमारो मलयकेदू अमच्चरक्खसो अ । ( यथा प्रथमं तावदुपेक्षितोऽनेन अपक्रामन् कुमारो मलयकेतुः अमात्यराक्षसश्च । )

राक्षस—[ सहर्षम् ] सखे शकटदास ! हस्ततलगत्तो मे चन्द्रगुप्तो