निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( २१३ ) ६ अध्याय ७ कल्पयम् । कुलपयसम् । सुलभल्पयः । “त्वंचिद्व्याकल्पयं यथामम् ” ८ विलुङ्गः । आपोमभवन्ति । बिल वखात् । वयाइवहुरुहःसप्त विलङ्गः । ९ वीरुधः । वीरुध ओषधयो भवन्ति । विरोहणात् “वीरुधः पारयिष्णवः” । १० ससद्दामम् । अननुवानदामम् । अभ्यश्नेन दृब्नोतीति “नसद्दामं लतुरिं पर्वतेष्ठाम्” ११ आस्कृधोयुः । अकृष्वायः । ( दीर्घायुः ) “यो अस्कृधोयु रजरः स्वर्वान् ” १२ निष्पृम्भः । निश्चयहानिकः । (निखणयादिदृषा गत्याहरन्तः) । “आजातः पूषंकरणं निष्टम्भास्तेनन-प्रियम्” १३ बबुदुक्यम् । महदुक्यम् । वक्तव्यमस्मै उक्थम् इति बूबुदुक्योवा । “बूबुदुक्यं हवामहे” १४ क्रदूदरः । सोमः । मदूरः मदूकदरेधितिवा । “क्रदूदरथ सख्या सचेय” १५ ऋदूपे । इत्युपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः । ( बृन्द १२८ व्याख्याने ) “ऋदूपेचिद्दूधवो०” ( पा० ६ सं० ५ ) १६ पलकामः । बहुकामः । “पलकामो हि मर्त्यः ” १७ असिन्वती असंखादन्त्यौ । “असिन्वती बप्सती६” १८ कपनाः कम्पनाः । किमयो भवन्ति “मोषथा वधं कपनेव” १ भाऋजीकः प्रतिष्ठभाः । “घर्मकेतःसमिधा भाऋ जीकः” २ सजाताः । मद्योभवन्ति । कुर्वन्ति कलानि । “संसजाताः पिपिशुर्द्रुम्यः” ३ अक्तिः । (अक्तिः) अक्तेर्वा द्रक्तेर्वा दूनेतेर्वा । “चित्राअजिनेनवश्चिति”

हिन्दी निरुक्त ( २१४ ) ६ अध्याय संख्या | शब्द | अर्थ ( तत्व ) अवगम | निगम । २२ | ओम्मना । | ( अवनस्य ) | "परिप्रं समोमना वांवयोगत्" २३ | उपप्रक्षिणी । | सक्तु कारिका । उपलेषु प्रक्षिपति । उपलप्रक्षेपिणीवा | "कारुरहं ततोभिषगुपलप्रक्षिणीनना" २४ | उपमि । | उपस्थे । | "आसीनऊर्द्वामुपसिक्षिशाति" २५ | प्रकल्पविन् । | वणिग्भवति । कलाशचवेद्प्रकलाशच । | "दुर्मित्रासःप्रकल्पविन् निम्मानाः" २६ | अभ्यर्द्ध यश्वा । | अन्योधन्यञ्चास्ति । | "सिषक्ति पूषा अभ्यर्द्ध यश्वा" २७ | ईक्षे । | ईशिषे । | "ईक्षेहि वस्व उभयस्य राजन्" २८ | क्षोषस्य । | अपत्यस्य । | "महःक्षोषस्याशिषनाकरावथ" २९ | अस्मे : | वयम् । अस्मान् । अस्माभिः । अस्मभ्यम् | (१) "अस्मेतेबन्ध्वा" (२) "अस्मेसयांताना- | | अस्मत् । अस्माकम् । अस्मासु । | सत्यासजोषाः" (३) "अस्मेसमानैर्नभिर्- | | | घमपौरस्येभिः" (४) अस्मेप्रयंन्थि मघव- | | | न्नृजोषिन्" (५) अस्मेभ्रारारिचिदुद्दु वः | | | सन्तुयुं यौतु" (६) ऊर्वइवप्रथेकंसो- | | | अस्मे" (७) अस्मेधत्तसवसोवसूसि" ।

हिन्दी निरुक्त ( २१५ ) ६ अध्याय ३० पाथः । अन्तरिक्षम् । पथोव्याख्यातुम् । "श्येनो न दीयन्नन्वेति पाथः" उदकमपि पाथ उच्यते पानात् । "आचष्ट त्रांसांपाथो नदीनाम्" अन्नमपि पाथ उच्यते पानाद्वा । "देवानांपाथ उपवक्षिविद्वान्" ३१ सर्वसीनि । प्रसवे । "देवस्यवयंसवितुः सर्वसीनि" ३२ समया । सर्वतः पृथुः । "त्वमग्ने समयाश्चित्" ३३ विदथानि । वेदनानि । "विदथानि प्रचोदयन्" ३४ आयन्तः समाश्रिताः । "आयन्त इव सूर्य्यंविश्वेदिन्द्रस्य भक्षत" ३५ आशीः । आशिरम् । ( दधि ) "इन्द्राय गाव आशीरम्" अथैषमितराआशीः आशास्ते 'सामै सत्याशीर्देवेषु' ३६ अजोगः । अगारतः । जिगीर्तिर्गरितिकर्मो वा । यदातेमर्त्तो अनुभोगमानलादिदग्नि ष्ठ गृणातिकर्मावा । गृह्णातिकर्मावा । ओषधीरोजोगः । ३७ अमूरः । अमूढः । "मराअमूर न वयं चिकित्वः" ३८ शशमानः । शंसमानः । योवांयज्ञैः शशमानो ह दाशति । ३९ देवो देवाच्या कृपा देवाच्या देवान्प्रति प्रञ्चितया । कृपा "देवोदेवाच्याकृपा" कल्पतया । ४० विजामातुः । विजामातेति शश्वद्दाक्षिणाजाः क्रीता 'अश्रवं हि भूरिदावत्तरा वांविजामा- पतिमाचक्षते । असमस्तइव वरोभि- तुरत वा घास्यालात्" प्रेतः ।

हिन्दी निरुक्त ( २१६ ) ६ अध्याय संख्या | शब्द | अर्थ ( तत्व ) अवगम | निगम । ४१ ओमासः । ओमासइत्युपरिष्टाद्व्याख्यास्यामः । “ओमासश्चर्षणीधृतोविश्वेदेवास उपस्ते” ४२ सोमानम् । सोतारम् । “इन्द्रासोमा० • ह्वं षोधत्तमसनद्वायं ४३ अनवद्यम् । अनवद्यम् किमीदिने’ । ४४ किमीदिने । किमिदंकिमिदमित्येवंचकारिपिशुनः । ४५ अमवान् । अमात्यवान् । अभ्यमनवान् । स्ववान्वा “कृणुष्वपाजःप्रसितिं न पृथ्वीं याहि राजेवामवांइभेन’ । ४६ अमीवा । अम्यमनेन व्याख्याता “यस्तेगर्भममीवा दुर्णामायोनिमाशये” ४७ दुरितम् । दुर्गतिगमनम् । “अतित्रिमन्तो दुरितानिविश्वा” । ४८ ऋत्वे । ऋत्वा — यतेनया विद्धीडपचीयते । ‘ऋत्वे परेहि’ । व्याधिवों भयंवा । ४९ अमतिः । अमाययी । मतिः । आत्ममयी । “ऊर्ध्वायस्या मतिर्भा अदिद्युतत्सवी मति” ५० ऋष्टी । क्षिप्रमान आश्रुश्रूहीति । “ तां ऋष्वर उशतो यद्यन्ते ऋष्टिमयं ५१ पुरन्धिः । पुरन्धिर्बहुधीः ततः— नासत्या पुरन्धिम् । १— पुरन्धिर्भगः, पुरस्तादस्याम्बा-

हिन्दी निरुक्त ( २१७ ) ६ अध्याय देवाः-इत्येकम् । २-इन्द्र इत्यपरम् । सख्युक्रमेतसः पुरां च दारयितुत्तमः । ३-वरुणा इत्यपरम् । तं प्रजभया- स्तोति । “इमाम् नू कवितमस्य मायाम्” ५२ रुधत् । द्युतिवर्णनाम रोचतेर्ज्वलतिकर्मणः । “समिद्धस्य रुशददर्शिपाजः” । ५३ रिशादसः । रेशयदारिणः ( देवाः ) । 'अस्ति हि वः सजात्यं रिशादसो देवा- सो अस्त्याप्यम् । ५४ सुदत्रः । कल्याणदानः । “त्वंह्यासुदत्रो विद्वाधातुरपाम्”। ५५ सुविदत्रः । कल्याणविद्यः । “आग्नेयाहि सुविदत्रेभिरर्वाङ्” । ५६ आनुषक् । आनुषगितिनाम-अनुपूर्वस्य । अनु- “स्तृणन्ति बर्हिरानुषक्” । षक्तं भवति । ५७ तूर्वनिः । तूर्णवनिः । “सतूर्वणिर्महां अरेणु पौंस्ये” । ५८ गिर्वाणाः । देवी भवति । गीर्भिरेनंनयन्तीति । 'जुष्टं गिर्वणसे बृहत्” ५६ असूतँ सूर्यँ अनुसमीरिता, सुसमीरिते । (अन्तरिक्षे) “असूतेँ सूर्यँरजसि निषत्तै ये भूतानि समकृण्वन्विमानि ।” ६० अम्यक् । अमाक्तैति वाऽभ्यक्तेतिवा । “अम्यक्सवात इन्द्रतेसखिभ्यः” । ६१ याह्यिभ्रन् । याहीति । “याह्यिभ्रन्वधि तमः स्ययाविदूत्” ।

हिन्दी निरुक्त (२१८) ३ अध्याय

संख्या | शब्द | अर्थ ( तत्व ) अवगम | निगम

६२ | जारयायि । | उत्प्लवगोपिता जारियायिर्जज्ञे । | “ सस्तः पितेव जारयायि यज्ञैः ” । ६३ | ऋधियम् । | अग्रमगनेनेति वा ऽग्रगरणेनेतिवाऽग्रस- | “ प्रवोऽच्छार्का जुजुषाणासो अस्थुरभूत् | | म्पादिम् इतिवा । | विश्वे अग्रियोत वाजाः ” । ६४ | चनः । | इत्यन्ननाम । | ⎧ “ ऋतौदिन्द्र प्रस्थिते मादृग्वीर्विच्वना ६५ | पक्वता ॥ | पक्वानि । पक्वतिर्नामौषतः । ( प्रा- | ⎨ दधिश्चवपक्वतातसोमम् ” | | ख्यातास्वरूपं चेतन्नाम ) । | ⎩ ६६ | पुरुह्वः ॥ | पुरुषा आपो भवन्ति शुचं संहन्वन्ति । | “ ऋतस्यहि पुरुह्वः सन्ति पूर्वीः ” । ६७ | अमिनः । | अमितमात्रो महान् भवति । अम्य- | “ अमिनः सहोभिः ” | | मितो वा । | ६८ | जक्षतीः । | आपो भवन्ति । शब्दकारिक्यः | “ मरुतो जक्षतीरिव ” ६९ | अप्रतित्कुतः । | अप्रतित्कुतः । अप्रतित्वलितो वा । | “ अस्मभ्यमप्रतित्कुतः ' ७० | शासदाना । | शाशद्यमानः । | “ प्रतिस्वां मति मतिरच्छाशदानाः ” ७१ | सम्नः । | सर्पर्कात् । इदमपि इतरत्सम्पूर्धत्स्मा- | “ सुमकरत्नमत्तये ” | | देव । सत्रिचो । नैतंग्रा । |

हिन्दी निरुक्त ( २१६ ) ६ अध्याय ७२ सुशिप्रः सुशिप्रश्चेतेन व्याख्यातम् । शिग्रे हनू । नासिके वा । "वाजे सुशिप्रगोमति" ७३ रंशु । रंशु रमणीयेषु रमणात् । "सचित्रैश्चिकितिले रंशुभासा" ७४ द्विबर्हाः। द्वयोः स्थानयोः परिवृढो मध्यमे च स्थाने उत्तमे च । "उतद्विबर्हा अस्मिनः सहोभिः" ७५ अक्रः । आक्रमणात् । "अक्रो न बभ्रिः समिथे महीनाम्" ७६ उराशः । उरु कुर्वाणः । "दूत ईयसे प्रदिव उराशः" ७७ स्तियांनाम् स्तिया आपो भवन्ति । स्त्यायनात् । "वृषा सिन्धूनां वृषभः स्त्यानाम्" ७८ स्तिपाः । (अपः) स्तिपापालनः । उपस्थित्यान् पालयति इति वा । "स न स्तिपा उतभवातन्पाः" ७६ जबारु । जवमानरोहि । जरमाणारोहि । गरमा- णरोहि इति वा । "ऋगू रूप अरूपितं जबाहु" ८० जरूथम् । गरुधं । युशतेः । "जरूथं हन्याविरथै पुरन्धिम्" ८१ कुलिशः । इति वज्रनाम । कूलशातनो भवति । "स्कन्धां सीवकुलिशेना विवृक्णाहिः शयत उपपृक् पृथिव्याः" ८२ तुञ्जे । तुञ्जते दानकर्मणः । "तुञ्जे तुञ्जे य उत्तरे" ८३ वर्हुगा । परिवर्हणा । "वह्च्छुष्का प्रसुतौ वर्हणाकृतः" ८४ ततनुष्टिः । (तितनिषुः ) "यो अस्मैमत्रं सध- ० व्यापापञ्चक्तस्ततनुष्टि-

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का लिप्यन्तरण (transcription) दिया जा रहा है:

हिन्दी निरुक्त ( २३० ) ६ अध्याय

हिन्दी निरुक्त (२२१) ६ अध्याय ६६ घोषूक्‌यते व्युद्‌दृश्यत इत्यर्थः । “एधमानाद्विलुभयस्य राजा घोषूक्‌यते विशश्चेन्द्री मनुष्यान्” ६७ सुमत स्वपमित्यर्थः । “उपमागात्सुभममेधायि मन्म” ६८ दिविष्टुषु दिव एषणेषु । “स्थूरं राधः शतावयं कुरुश्रव दिवि- ष्टिषु” ६६ दूतः व्याख्यातः । २०० जिन्वति जिन्वतिः प्रीतिकर्मा । “भूमिं पर्जन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्व- न्त्यग्नयः” १०१ अस्म्रः अमात्रो महान् भवति अभ्यमितो वा । “महा अस्म्रो वृजने विरप्शि” १०२ ऋचीषमः ऋचासमः “स्तवे वज्र ऋचीषमः” १०३ अनशंरातिम् अनश्लीलदानम् “अनशंरातिं वसुदामपस्तुहि” १०४ अनर्वा अप्रत्यूतोऽन्यस्मिन् “अनर्वाणं वृषभं मन्द्रजिह्वम्” १०५ असामि ‘असामि’ सामिप्रतिषिद्धम् । अपरि- “असाम्योजो बिभृथा सुदानवः” समाप्तम् (अनन्तम् ) १०६ गल्दा गल्दा धमनयो भवन्ति गलनमासु धी- “आत्वाविशन्तिचन्द्रय आगल्दा धम- यते (नाडी) नीनामू” १०७ जल्हवाः । कवलनग्रहीताः । “न पापासोमनामहे नारायासो न जल्हवः”

हिन्दी निरुक्त ( १३३ ) ६ अध्याये संख्या | शब्द | अर्थ ( तत्व ) अवगम | निगम १०८ | बकुरः । | भास्करः । भयंकरः । भासमानो द्रव- | “ यवंयवेकशिवना ”...“ अग्निद्दस्युं बकुरे- | | तीति वा । ज्योतिर्वा उदकं वो । | णा धमन्तोुरु ज्योतिरचकृथुरायौय । ” १०९ | बेकनाटान् । | बेकनाटाः खलु कुसीदिनोभवन्ति । | “ इन्द्रो विश्वान्बेकनाटाँ अहद्दृधः ” | | द्विगुणकारिणो वा द्विगुणदायिनोवा । | | | द्विगुणं कामयन्ते इतिवा । | ११० | अभिचेतन । | अभिधावत । | “ जीवान्नो अभिचेतनादिभ्यासः पुरा | | | हथात् ” १११ | अंहुरः । | अंहस्वान् । अंहूरखाम्– इत्यप्यस्य | 'कृष्वन्न हूरणा दुरु' | | भवति । | “ सप्तमर्यादाः कवयस्ततक्षुस्तासामेका- | | | मिदमभ्यंहुरोगात् ” ११२ | बतः । | इति निपातः खेदानुकम्पयोः । | “ बतोबतासि यमन्नैव ते मनोद्दयं | | | चाविदामः” ११३ | वाताप्यम् । | उदकं भवति । वात एतदाप्याययति । | “ पन्वानो वाताप्यं विश्वश्चन्द्रम् ” ११४ | चाकन् । | चायन्-इतिवा । कामयमानइतिवा । | “वेतेनवायोन्यधायि चाकन् ” ११५ | रथयति । | रथयंतीति सिद्धस्तन्मण्डः, रथंयो काम- | “एषदेवो रथयति.”

हिन्दी निरुक्त ( ३२३ ) ६ अध्याय यते इति वा ॥ “धेनुं नङषं पिन्वतमसक्राम् ” असंक्रमणीयम् “सतीनां च साधनं । विभक्तांचाधवम्” ११६ असक्राम् । आधवनात् । “विजेषकूदिन्द्र इवानवब्रवः” ११७ आधवः । आनवब्रवः । “ अराथि कक्षे विकटे गिरिर्गच्छ ११८ आनवब्रवः । सदानोनुवे । शब्दकारिके । ( दुर्भिक्षे ) सदान्वे” ११९ सदान्वे । “ शिरिम्बिठस्य सत्वभिः ” १२० शिरिम्बिठः । मेघः । शीर्यते विठे । “ पराशरः शतयातुर्वसिष्ठः । ” १२१ पराशरः । पराशरः–पराशीर्णस्यस्थविरस्य स्थवि- रस्यजज्ञे । “यत्रा वोवधूदति क्रिक्विदती ” १२२ क्रिक्विदती । विकर्तनदन्ती । “ वामं वामं त आदुरे .... वामं दूँवः १२३ करूळती । कृत्तदतो । अपिवादेवं कश्चित्कृत्तदन्तं करूळती” दृष्ट्वाएवमवदक्षत् । अदन्तकः पूषा-इति ब्राह्मणम् । “ दनोनोविश्वइन्द्रमग्नवाचः !” १२४ दनः । दानमनसः । “आवोरा मिवमामयं गरारुरभिसन्यते” १२५ गरारू । संधियायिषुः । “ अश्वयुर्गव्यूरथयूर्वसुंयूः” १२६ इंदुंयूः । इंदुंकामयमानः । अथापि तद्दूर्देभ भा- ष्यते । वसुयुरिन्दूः । वसुमान्-इत्य- थार्थः ।

हिन्दी निरुक्त ( ५२४ ) ६ अध्याय

| संख्या | शब्द | अर्थ ( तत्व ) अवगम | निगम । | | १२७ | कीकटेषु | कीकटा नामदेशोऽनार्यनिवासः की- | “किंते कृण्वन्ति कीकटेषु गावः” | | | | कटाः किं कृताः, किं क्रियाभिरिति | | | | | प्रेप्सा वा । | | | १२८ | बन्दुः | द्रुषद्भवति । बन्दो वा, भिन्दो वा, | “तु विधां ते सुकृतं सुप्रयं धनुः साधु- | | | | भयदो वा, भासमानो द्रवतोति वा । | र्बन्दो हिरण्ययः’ | | १२९ | वृन्दम् | वृन्देन व्याख्यातम् । वृन्दारकश्च ! | | | १३० | किः | कर्ता । | “अयं होता किरुसखसस्य” | | १३१ | उल्बम् | (जरायुः) स्रोचोतैः । वृणोतेर्वा । | ‘महान्तुल्बं स्थविरं तदासीत्’ | | १३२ | ऋबीसम् | अपगतभासम् । ( पृथ्वी ) | “हिमेनाग्निं घ्रंसमवारयेथां पितुमती | | | ऋबीसमुर्बीसम् | | मूर्ज मस्ता अधत्तम् । ऋबीसे अत्रिम- | | | इति निघण्टौ | | श्विनावनीत मन्निन्त्यथुः सर्वगणेरखस्ति” | | | चतुर्थोऽध्यायः | | |

—:०:—

हिन्दी निरुक्त ( २२५ ) ६ अध्याय षष्ठाध्याय के निघण्टुस्थ कुछ प्रासङ्गिक शब्द । शब्द अर्थ प्रथमः पादः । शुचिः शोचतेर्ज्वलतिकर्मणः। अयमपि इतरः शुचिःएत- स्मादेव निषिक्तमस्मात्पापमिति नैरुक्ताः।(खं०१) मुष्टिः मोचनाद्वा मोषणाद्वा मोहनाद्वा । ( खं० २ ) रोदसी द्यावापृथिव्यौ । विरोधनात् । रोधः कूलम् । निरुणाद्धिस्रोतः । कूलम् रुजते विपरीतात् । लोष्टः अविपर्ययेण । अपारे दूरपारे । बलः वृणोतेः । ( खं० ३ ) व्रजः व्रजति-अन्तरिक्षे । गोः माध्यमिकाया वाचः । सुगान् सुगमनान्पथः निरजे निरजनाय । ( निर्गमनाय ) । वाशीः आपोवावहनाद्वाघोषाद्वावदनात् । पुरुहूतम् बहुभिः आहूतम् । धनन्तीः धनतिर्गतिकर्मा । वद्वह उदर । मूलम् मोचनाद्वा मोषणाद्वामोहनाद्वा । ( खं०४ ) अग्रम् आगतं भवति आकियतोदेशात् । सललूकम् संलुब्धं भवति पापकमितिनैरुक्ताः सरूकं वा- स्यात् । सरतेरभ्यस्तात् । तपुषिः तपतेः । २६

हिन्दी निरुक्त ( २२६ ) ६ अध्याय

शब्द अर्थ हेतिः हन्तेः । ऋधुः इतिह्रस्वनाम । निवृत्तं भवति । ( खं० ४ (३) ) जनश्रियम् जातश्रियम् । ( खं० ५ ) अंशम् ग्रहः । ( खं० ५ ) ( ४ ) द्वितीयः पादः । कारुः कर्ता स्तोमानाम् । ( खं० २ ) ततः इति सन्ताननाम । पितुर्वा पुत्रस्यवा । नना नमतेः । मातावादुहितावा । नानाधियः नानाकर्माणः । वसूयवः वसुकामाः । जनमाने जनिष्यमाणे ( खं० ५ ) ग्रसिष्ठः ग्रसितृतमः ( खं० ५ ) चिकित्‍वः विदुषः भूरिदावत्तरा (रौ) बहुदातृतरौ ( खं० ६ ) जामाता जाअपत्यंतन्निर्माता ( खं० ६ ) श्यालः आसन्नः संयोगेन इति नैदानाः । स्याल्लोमानि वपतीतिवा । म्लाजः लाजतेः म्यम् शूर्पम् स्यतेः शूर्पम् अशनपवनम् शृणातीर्वा ( खं० ६ ) तृतीयः पादः । औशिजः उशिजः पुत्रः ( कक्षीवान् ) ( खं० १ ) कक्षीवान् कक्ष्यावान् कुशिक वृष्टेः कान्तिकर्मणः . ( खं० १ )

हिन्दी निरुक्त ( २३७ ) ६ अध्याय 〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰 शब्दं अर्थ अघशंसम् अघस्यशंसितारम् । ( खं० २ ) अघम् हन्तेः । निर्ह्रसितोपसर्गः आहन्तीति । तपुः तपतेः । चरुः सञ्चयोभवति । चरतेर्वा । समुच्चरन्त्यस्मादार्षः । ब्रह्मद्विषे ब्राह्मणद्वेषिणे । क्रव्यादे क्रव्यमदते । घोरचक्षसे घोरख्यानाय । क्रव्यम् निकृत्ताज्जायते इतिनैरुक्ताः । अनवायम् अनवयवम् । यदन्येनव्यवेयुः । अद्धैषम् इतिवा । पिशुनः पिशतेः विपिशतीति । ( खं० २ ) कृणुष्व कुरुष्व । ( खं० ३ ) पाजः पालनात् । प्रसितिम् पृथिवीम् । प्रसितिः प्रसयनात् तन्तुर्वा जालंवा । तृष्वीं इतिक्षिप्रनाम । त्वरतेर्वा । तपिष्ठैः तप्ततमैः । तृप्ततमैः । प्रपिष्टतमैरितिवा । दुशर्मा क्रिमिर्भवति । पापनामा । कृमिः क्रव्येमेद्यति । क्रमतेर्वाऽस्यात्सत्सरणात्कर्मणः । क्रमतेर्वा । ( खं० ३ ) अध्वरे यज्ञे । ( खं० ४ ) उशतः कामयमानान् । नासत्यौ अश्विनौ । सत्यावेवनासत्यावितिऔर्णवाभः । सत्यस्यप्रणेतारौ इतिआग्रायणः । नासिका- प्रभवौबभूवुरितिवा । ( खं० ४ )

हिन्दी निरुक्त ( २२८ ) ६ अध्याय शब्द अर्थ आप्यम् आप्नोतेः । ( खं० ५ ) चतुर्थः पादः । करस्नौ बाहू । कर्मणां प्रस्रवतारौ । ( खं० १ ) हनुः हन्तेः । नासिका नसतेः । धेना दधातेः । ( खं० १,) स्कन्धः वृक्षस्य समास्कन्नोभवति । अयमपीतरःस्कन्धः एतस्मादेव । आस्कन्नं काये । ( खं० २ ) घ्रंसः इति अहर्नाम । ग्रस्यन्तेऽस्मिन् रसाः । (खं०४) ऊधः ( गोः ) उद्धततरंभवति । उपोन्नद्धमितिवा । स्नेहानु- प्रदानसामान्याद्रात्रिरांपऊध उच्यते । द्यमान् द्योतनवान् । तनूशुभ्रम् तनूशोभयितारम् । कवासखः यस्यः कपूयाः सखायः । दृढा दृढानि । ( खं० ४ ) प्रभरा प्रहर । ( खं० ५ ) तूतुजानः तूर्णत्वरमाणः । ( खं० ५ ) अस्मयुः अस्मान् कामयमानः । ( खं० ६ ) देवयज्यया देवयज्यायै । ( खं० ७ ) सनये लब्धये । शकटम् शकृदितंभवति । शनकैस्तकतीतिवा । शब्देन तकतीतिवा । एधमानद्विट् एधमानान् असुन्वतोद्वेष्टि । अधायि अध्यधायि ।

हिन्दी निरुक्त ( २७६ ) ६ अध्याये शब्द अर्थ मन्म मनः । ( मननीयमर्थजातम् ) ( खं० ७ ) स्थूरः समाश्रितमात्रो महान्भवति । ( खं० ८ ) अणुः अनुस्थवीयांसम् । उपसर्गो लुप्तनामरूपो यथा सम्प्रति । कुरुङ्गः राजाबभूव । कुरुगमनाद्वाकुलगमनाद्वा । कुरुः कृन्ततेः । क्रूरम् कृत्त्यप्स्य भवति । कुलम् कुष्णातेः । विपुषितम्भवति । पञ्चमः पादः । स्तवे स्तूयते । ( खं० १ ) मन्द्रजिह्वम् मन्दनजिह्वम् । मोदनजिह्वमितिवा । अर्कैः अर्चनीयैः । ( स्तोमैः ) सामि स्यतेः । ( समाप्तम् ) सुदानवः कल्याणदानाः । ( खं० १ ) भूर्णिम् भ्रमणशीलम् । ( खं० २ ) याचिषत् याचिष्यते । ( खं० २ ) मनामहे मन्यामहे । ( खं० ३ ) अरायासः अधनाः । ( खं० ३ ) वृकः लाङ्गलं भवति । विकर्तनात् । ( खं० ४ ) लाङ्गलम् लङ्गतेः । लाङ्गूलवद्वा । लाङ्गूलम् लगतेर्लङ्गुतेर्लम्बतेर्वा । आर्य्यः ईश्वरपुत्रः । अहर्दृशः सूर्यदृशः । ये इमानि अहानि पश्यन्ति न पराणि (नास्तिका) ( खं० ४ )

हिन्दी निरुक्त ( २३० ) ६ अध्यायै शब्द अर्थ पणीन् बणिजः । ( खं० ४ ) हथान् हननात् । ( खं०५ ) हवनश्रुतः ये आर्तानां आह्वानं शृण्वन्ति ते । मत्स्याः मधौ उदकेस्यन्दन्ते । माद्यन्ते अन्योन्यं भ- क्षणाय इतिवा । ( खं० ५ ) जालम् जलचरं भवति । जले भवंर्वा । जले शयंवा । सप्तमर्यादाः स्तेयं । तल्पारीहणम् । ब्रह्महत्या । भ्रूणह- त्या । सुरापानम् । दुष्कृतस्य कर्मणः पुनः पुनः सेवा । पातकेऽनृतोद्यम् । इति (खं०५) । लिबुजा व्रततिर्भवति । लीयते विभुजन्तीति। (खं०६) व्रततिः वरणाच्च । संयनाच्च । ततनाच्च । वायः वेः पुत्रः । वेति च य इति च चकार शाकल्यः उदात्तं त्वेवमाख्यातमभविष्यत् । अनुसमा- प्तश्चार्थः । षष्ठः पादः काणः अविक्रान्तदर्शनः इति औपमन्यवः । कणते- र्वा स्यादणुभावकर्मणः । कणतिः शब्दाणूभावे भाष्यते । अनुकणतीति । मात्राणूभावात्क- णः । दर्शनाणूभावात्काणः । ( खं० २ ) विकटः विक्रान्तगतिः इति औपमन्यवः कुटतेर्वा स्यात् । विपरीतस्य, विकुटितो भवति । बिठम् अन्तरिक्षम् । वौरिटेन व्याख्यातम् । कालकर्णी अलक्ष्मीः । ( खं० २ ) आदरिः आदरणात् ( खं० ३ )

हिन्दी निरुक्त ( २३१ ) ६ अध्याय

शब्द अर्थ
सुप्रवाचः मृदुवाच । ( खं० ३ )
मगन्दः कुसीदी ( खं० ४ )
मागन्दः माम् आगमिष्यतीति स ददाति ।
प्रमगन्दः मगन्दस्य मागन्दस्य वा अपत्यम् । अत्यन्त-
कुसीदिकुलीनः । प्रमदकोवा । योऽयमेवा-
स्ति लोकोनपर इति प्रेप्सुः । पण्डको वा ।
पण्डकः पण्डगः । प्रार्दकोवा । प्रार्दयत्याण्डौ ।
आण्डौ आणीइव ।
नैचाशाखम् नीचाशाखः । नीचैः शाखः ।
शाखाः शक्नोतेः ।
आशिरः शरणात् । ( खं० ४ )
ऋदूपे अर्द्दनपातिनौ । गमनपातिनौ । शब्दपा-
तिनौ । दूरपातिनौ वा । ( खं० ५ )
ऋदूवृधा मर्मणि अर्द्दनवेधिनौ । गमनवेधिनौ । शब्द-
वेधिनौ । दूरवेधिनौ वा ।
रणयौ रमणीयौ ; संग्राम्यौ वा । ( खं० ५ )
ओदनम् उदकदानम् । ( मेघम् ) ( खं० ६ )
सर्वगसम् सर्वनामानम् । ( खं० ८ )
शशः शशनाद्दु । गुखश्च । ( खं० ८ )
---~{ ॐ }~---

अथ षष्ठाध्यायः ॥ ६ ॥ प्रथमः पादः । ( खं० १ ) ( द्वात्रिंशच्छतं ( १३२ ) पदानि ) [निघ०] आशशुक्षणिः ॥१॥ ( निरु० ) “त्वमग्ने द्युभिस्त्वमाशशुक्षाणिस्त्व- मद्‌भ्यस्त्वमश्मनस्परि । त्वं वनेभ्यस्त्वमोषधीभ्य- स्त्वं नृणां नृपते जायसे शुचिः ॥” ( ऋ० सं० २, ५, १७, १ ) ॥ त्वम्-अग्ने ! द्युभिः = अहोभिः त्वम्-आशु- शुक्षणिः । आशु-इति च शु-इति च क्षिप्रनामनी भवतः । क्षणिः-उत्तरः । क्षणोतेः । ‘आशु शुचा क्षणोति’ इतिवा । सनोति-इतिका ‘शुक्’ शोचतेः ॥ पञ्चम्यर्थे प्रथमा तथाहि वाक्यसंयोगः । ‘आ-’इति आकार उपसर्गःपुरस्तात्, चिकी- र्षितजःउत्तरः । ‘आ-शुशोचयिषुः-’ इति । ‘शुचिः’ शोचतेर्ज्वलतिकर्मणः । अयमपि