प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

द्वितीयोऽङ्कः ६१ यः प्रागासीदभिनववयोविभ्रमावाप्तजन्मा चित्तोन्माथी विविधविषयोपप्लवानन्दसान्द्रः। वृत्तीरन्तस्तिरयति त्वाश्लेषजन्मा स कोऽपि प्रौढः प्रेमा नव इव पुनर्मान्मथो मे विकारः॥ ३६॥ मिथ्यादृष्टिः—महाराज, अहमपि सांप्रतं नवयौवना संवृत्ता। न खलु भावानुबन्धः प्रेमा कालेनापि विघटते। आज्ञापयतु महाराजः किन्निमित्तं भट्टारकेण स्मृतास्मि। (महाराअ, अहंपि संपदं नवजोवणा संवृत्ता। ण खु भावाणुबन्धो प्पेमा कालेणावि विघडिअदि। आणवेदु महाराओ किंणिमित्तं भट्ठिणा सुमरिदम्हि) महामोहः—प्रिये, स्मर्यते सा हि वामोरु या भवेद्धृदयाद्बहिः। प्रियाऽऽलिङ्गितः सन् युवेव प्रतीये तन्मन्ये मम यौवन गत्वा पुनः परावृत्तमिवेति भावः। य. प्रागिति० अभिनववयो विभ्रमावाप्तजन्मा नवीनावस्थोचितविलासप्राप्तजनुः चित्तोन्माथी हृदयोन्मादकः विविधविषयोपप्लवानन्दसान्द्रः नानाविधभोग्यपदार्थ- सम्बन्धसमुद्भूतहर्षपूर्णः यः मान्मथो विकारः कामवेगः मे मम मोहस्य प्राक् यौ- वनावस्थायाम् आसीत् सः नव इव प्रौढः प्रेमा अनुपभुक्त इव प्रगाढस्तदाश्लेष- जन्मा त्वदङ्गसङ्गसमुद्भवः स्नेहः अन्तः हृदयदेशावच्छेदेन वृत्तीः तत्तद्वाह्यवस्तुविष- यकज्ञानानि तिरयति आवृणोति। मम यौवनदशायां यादृशो मन्मथो विकार आसीत्स एव संप्रति त्वदालिङ्गनेन प्रादुर्भूय ममान्तर्वृत्तीरावृणोतीति मन्ये मदीयं यौवनमेव परावृत्तमिति भावः। शालिनीवृत्तम्, तल्लक्षणं यथा—'मात्तौ गौ चेच्छा- लिनी वेदलोकैः'॥ ३६॥ साम्प्रतम्-भवता सङ्गमस्यात्र काले। नवयौवना-नववयाः। संवृत्ता-जाता। भावा- नुबन्धः-हृदयगतः। प्रेमा-स्नेहः। विघटते-न्यूनीभवति। भट्टारकेण-राज्ञा भवता। स्मर्यत इति० हे वामोरु सुन्दरजङ्गे, सा स्मर्यते ध्यायते या हृदयात् बहिः अन्यत्र नइ जवानीकी मस्तीसे उत्पन्न होने वाला तथा हृदयको मथकर नाना प्रकारका वैषयिक सुख उपस्थित करने वाला जो कामविकार पहले था, वह फिरसे तुम्हारे आलिङ्गनसे उद्भूत होकर सभी वृत्तियोको तिरोहित कर रहा है ॥ ३६ ॥ मिथ्यादृष्टि—महाराज मे भी इस समय नई नवेली सी हो रही हूँ, भावानुबन्धी प्रेम पर समयकी आंच नहीं लगती है। कृपया आप बतावें क्यो याद की गई हूँ। महामोह—प्रिये, जो हृदयसे दूर हो उसे याद किया जाता है, तुम तो हमारे

६२ प्रबोधचन्द्रोदयम् मच्चित्तभित्तौ भवती शालभञ्जीव राजते ॥ ३७ ॥ मिथ्यादृष्टिः—महान्प्रसादः । (महाप्पसादो ) महामोहः—यथैव प्रकाशितैरङ्गैः सर्वत्र विचरसि तथैव प्रवर्तितव्यम् । अन्यच्च दास्याः पुत्री श्रद्धा विवेकेन सहोपनिषदं संयोजयितुं कुट्टिनीभावं प्रतिपन्ना । अतः— प्रतिकूलामकुलर्जा पापां पापानुवर्तिनोम् । केशेष्वाकृष्य तां रण्डां पाषण्डेषु निवेशय ॥ ३८ ॥ मिथ्यादृष्टिः—एतावन्मात्रेऽपि विषये अलं भर्तुरभिनिवेशेन । वचन- मात्रेणैव भर्तुर्दासी श्रद्धा सर्वामाज्ञां करिष्यति । सा खलु मया मिथ्या धर्मो, मिथ्या मोक्षो, मिथ्या वेदमार्गो, मिथ्या सुखविघ्नकराणि शास्त्र- भवेत्, ( स्मरणात्मकज्ञानस्यासन्निहितविषयकत्वनियमात्तस्या एव स्मरणं क्रियते हृदयेन या न तत्र स्थिता ) भवती त्वम् मच्चित्तभित्तौ मद्हृदयरूपकुड्ये शालभञ्जी चित्रविन्यस्तपुत्तलिका इव राजते । अतश्च तव नित्यहृदयस्थतया स्मरणस्य प्रश्न एव नास्तीत्यर्थः ॥ ३७ ॥ प्रकाशितैः-अनावृतैः । दास्याः पुत्रीति निन्दार्थे । कुट्टिनीभावम्-दौत्यम् । प्रति- पन्ना-गता । प्रतिकूलामिति० प्रतिकूलाम् अस्मदननुकूलकार्यपरायणाम् अकुलजाम् दुष्कुल- सम्भवाम् पापाम् स्वकुलक्षयप्रवृत्ततयाऽसदाचाराम् पापानुवर्त्तिनीम् पापानां शमा- दीनामनुगामिनीम् ताम् रण्डाम् नियामकसहितत्वेन रण्डासादृश्यात्तथोक्तिः । श्रद्धाम् पाखण्डेषु सद्धर्मशून्येषु केशेष्वाकृष्य वलाद् गृहीत्वा निवेशय प्रवर्त्तय । श्रद्धा हि त्रिविधा सात्त्विकी, राजसी, तामसी च, तत्र सात्त्विकी श्रद्धा निष्ठावतामेव, अपरे पाखण्डानाम्, अतः श्रद्धासामान्येन नास्माकं भय किन्त्वाद्ययैव, तेन श्रद्धां पाखण्डेषु निवेश्य नोभयमपासयेति भावः ॥ ३८ ॥ एतावन्मात्रे-लघुनीह कार्ये । अभिनिवेशेन-मनोव्यापारेण । वचनमात्रेण-मद्वा- हृदयमें क्रीडा पुत्तलिका की तरह अवस्थित हो ॥ ३७ ॥ मिथ्या०—बड़ी कृपा है । महामोह—जिस तरह खुले वदन सब जगह जाती हो वैसे ही घूमा करना, और अभागी श्रद्धा विवेकके साथ उपनिषद्‌को मिलानेमे कुट्टिनी बनी हुई है, अतः— हमारी विरोध करने वाली पापा, पापाचारा तथा वरजात उस रांड श्रद्धाको चोटी पकड कर पाखण्डोंमे आसक्त कर दो ॥ ३८ ॥ मिथ्या०—इतनी सी बातके लिये आप चिन्ता न करे, कहनेसे ही आपकी दासी श्रद्धा आज्ञा पालन करने लगेगी । उसे जब मै—'धर्म मिथ्या है, मोक्ष मिथ्या है, वेदमार्ग

द्वितीयोऽङ्कः ६३ प्रलपितानि, मिथ्या स्वर्गफलमिति भण्यमाना वेदमार्गमेव परिहरिष्यति, किं पुनरुपनिषदम् । अपि च । विषयानन्दविमुक्ते मोक्षे दोषान्दर्शयन्त्योप- निषदोऽपि विरक्ता करिष्यतेऽचिरं मया श्रद्धा । ( एद्दहमेत्तके वि विसए अलं भट्टिणो अहिणिवेसेण । वज्जणमत्तक्केण जेव्व भट्टिणो दासी सद्वा सव्वं अप्पणं करि- स्सदि । सा खु मए मित्था धम्मो, मित्था मोक्खो, मित्था वेअमग्गो, मित्था सुह- विग्घकराइं, सत्थपलविदाई, मित्था सग्गफलं ति भणिअन्ती वेअमग्गं जेव्व पलि- हलिसदि, किं उण उवणिसाहम् । अवि अ । विसआणन्दविमुक्के मोक्खे दोसाणं दंसअन्तीए उवणिषदोवि विरत्ता कलिस्सदि अचिरं मए सद्धा ) । महाराजः—यद्येवं सुष्ठु मे प्रियं संपादितं प्रियया । ( पुनरालिङ्ग्य चुम्बति ) मिथ्यादृष्टिः—भट्टारकस्य प्रकाशे एवं प्रवृत्तेन लज्जे । ( भट्टिणोप्पआसे एव्वं प्पउत्तेण लज्जेमि ) महामोहः—तद्भवतु । स्वागारमेव प्रविशामः । ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे ) इति श्रीकृष्णमिश्रविरचिते प्रबोधचन्द्रोदयनाम्नि नाटके द्वितीयोऽङ्कः ॥ २ ॥ ज्ञया केवलया । वेदमार्गपरिहारे तदवयवरूपोपनिषत्परिहारो न्यायसिद्ध इत्याह-वेद- मार्गमिति० विषयानन्दविमुक्ते-सांसारिकसुखशून्ये । मोक्षे-जडताऽऽपत्तिरूपे कैवल्ये । भट्टारकस्य-सूर्यस्य । तथा च स्मर्यते-'तदद्य भट्टारकवारे कथमेतान्' इति हितो- पदेशे । एवं प्रवृत्तेन-भवतश्चुम्बनव्यापारेण । स्वागारम्-निजावासगृहम् । अनेन चुम्बनाद्यभिलाषपूर्तेर्दुर्वारता ध्वनिता । इति मैथिलपण्डितश्रीरामचन्द्रमिश्रप्रणीते प्रबोधचन्द्रोदय'प्रकाशे' द्वितीयाङ्क'प्रकाशः' मिथ्या है, सुखविघ्नकर शास्त्र व्यर्थ हैं, स्वर्गफल व्यर्थ है', यह बता दूंगी तो वह वेदमार्ग ही छोड़ देगी, फिर उपनिषद्की क्या बात ? और—विषयानन्दशून्य मोक्षके दोषों को दिखाकर उसे उपनिषद्से भी शीघ्र ही विरक्त कर दूंगी । महाराज—यदि ऐसी बात है तब तो तुमने मेरा बडा उपकार किया । ( फिर गले लगाकर चूमता है ) मिथ्यादृष्टि—दिनदहाडे आपकी इस प्रवृत्तिसे लज्जा लगती है । महामोह—अच्छी बात है, घरमे ही चले । ( सब जाते हैं ) द्वितीय अङ्क समाप्त

तृतीयोऽङ्कः ( ततः प्रविशति शान्तिः करुणा च ) शान्तिः—(सास्रम्) मातः मातः, कासि । देहि मे प्रियदर्शनम् । ततः— मुक्ताशङ्ककुरङ्गकाननभुवः शैलाः स्खलद्वारयः पुण्यान्यायतनानि संतततपोनिष्ठाश्च वैखानसाः । यस्याः प्रीतिरमीषु सात्रभवती चण्डालवेश्मोदरं प्राप्ता गौः कपिलेव जीवति कथं पाषण्डहस्तं गता ॥ १ ॥ अथवाऽलं जीवितसंभावनया । यतः— सास्रम्-सरुदितम् । प्रियम्-इष्टम् । मुक्ताशङ्केति० मुक्तः त्यक्तः आतङ्कः भयम् यैस्ते मुक्ताशङ्काः निर्भयाः कुरङ्गाः मृगाः येषु तादृशानि यानि काननानि वनानि तेषां भुवः पृथिव्यः निर्भयचरन्मृग- काननधरण्यः, स्खलद्वारयः जलप्रपातयुक्ताः शैलाः पर्वताः, पुण्यानि पवित्राणि आयतनानि देवमन्दिराणि, सन्तततपोनिष्ठाः सदा तपस्यापरायणाः वैखानसाः ऋषयः च, अमीषु अनन्तरमुक्तेषु पदार्थेषु यस्याः भवत्याः श्रद्धायाः प्रीतिः अनुरागः, सा अत्रभवती पूजनीया मम माता श्रद्धा पाषण्डहस्तं वेदबाह्यजनाधिकारम् गता चाण्डालवेश्मोदरम् चण्डालगृहमध्यम् प्राप्ता कपिला गौः इव कथं केन प्रकारेण जीवति ? याऽत्रभवती निर्भयसञ्चरन्मृगभूमिषु जलप्रपातशीतलितशिखरभूधरेषु पवित्रदेवतामन्दिरेषु ऋषिसाहचर्ये च प्रीतिं बिभर्त्ति, पाषण्डहस्तंगता सा चाण्डाल- भवनमुपेतो कपिला गौरिव कथं जीवनं यापयति ? अतिकष्टं भवत्या जीवनमित्यर्थः । स्पष्टमन्यत् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १ ॥ अलं जीवितसंभावनया-सम्प्रति यावद्भवती जीवनं धारयन्ती भविष्यतीति कल्पना व्यर्थेत्यर्थः । ( शान्ति तथा करुणाका प्रवेश ) शान्ति—( रोकर ) मां कहा हो ? मुझे दर्शन दो । निर्भय मृगयुक्त वनभूमि, झरनेवाले पर्वत, पुण्य आश्रम, तपोनिष्ठ मुनिजनसे जो स्नेह करती है, वह श्रद्धा पाखण्डोके हाथ पड़कर चाण्डालके घरमे पड़ी गायकी तरह कैसे जीती होगी ? ॥ १ ॥ अथवा—जीते रहनेकी संभावना करना व्यर्थ है, क्योकि—

तृतीयाऽङ्कः ६५ मामनालोक्य न स्नाति न भुङ्क्ते न पिबत्यपः । न मया रहिता श्रद्धा मुहूर्तमपि जीवति ॥ २ ॥ तद्विना श्रद्धया मुहूर्तमपि शान्तेर्जीवितं विडम्बनमेव । तत्सखि करुणे, मदर्थं चितामारचय । यावदचिरमेव हुताशनप्रवेशेन तस्याः सह- चरी भवामि । करुणा—( सास्रम् ) सखि, एवं विषमज्वलनज्वालोल्कादुःसहान्यक्ष- राणि जल्पन्ती सर्वथा विलुप्तजीवितां मा करोषि । तस्मात्प्रसीदतु मुहूर्तं जीवितं धारयतु प्रियसखी । यावदितस्ततः पुण्येष्याश्रमेषु मुनिजनसमा- कुलेषु भागीरथीतीरेषु निपुणं निरूपयामि कदाचिन्महामोहभीत्या कथ- मामिति० माम् स्वदुहितरम् अनालोक्य अदृष्ट्वा न स्नास्ति न भुङ्क्ते भोजनं करोति, न अपः जलानि पिवति, ( तदेवम् ) मया शान्त्या रहिता वियुक्ता श्रद्धा मुहूर्त्तम् एकमपि क्षणं न जीवति प्राणान् धारयति । मद्दर्शननियतप्राणायास्तस्या मया वियोगे जीवनमशक्यसंभावनमिति भावः ॥ २ ॥ तत्-तस्मात्, ( यतो मद्वियोगे मम स्नेहेन मदीया माता श्रद्धा न जीवति तदुचितं तद्वियुक्ताया ममापि प्राणविसर्जनमिति ) विडम्बनम्-आडम्बरः । चिताम्- दाहोपयिकमग्निस्थानम् । आरचय-कुरुष्व । अचिरम्-शीघ्रम् । हुताशनप्रवेशेन- पावकप्रवेशेन । तस्याः-स्वमातुः श्रद्धायाः । सहचरी-समीपं गता । विषमेति० विषमा अतिदुःसहा, ज्वलनज्वाला वह्निदाहः, तस्याः उल्का तथा दुःसहानि सोढुमशक्यानि नितान्तकठोरतया मर्मव्यथकानि । अक्षराणि-वाक्यानि । जल्पन्ती-अभिदधाना । विलुप्तजीविताम्-मृताम् । त्वदीयानि स्वप्राणविसर्जनत- त्परताद्योकतया मर्मच्छिन्दिदवचनानि श्रुत्वा मदीयं जीवनं गतमिव जायते इति विलुप्तजीवितामित्युक्तेराशयः । प्रसीदतु-अनुग्रहं करोतु । इतस्ततः-यत्रतत्र । मुनि- जनसमाकुलेषु-ऋषिकुलाक्रान्तेषु । भागरथीतीरेषु-गङ्गातटेषु । निपुणं निरूपयामि- जो श्रद्धा बिना मुझे देखे न नहाती है, न खाती है, न पानी ही पीती है, वह मुझसे बिछुड कर क्षणभर भी नही जी सकती है ॥ २ ॥ इसलिये श्रद्धाके विना क्षणभरके लिये भी शान्तिका जीना विडम्बना है । सखि करुणे, मेरी चिता रच दे । मै शीघ्र ही प्राण त्यागकर उसकी सहचरी हो जाऊं । करुणा—( रोकर ) सखि, इस प्रकार अतितीव्र उल्का समान अक्षरों का उच्चारण करके तुम हमारी जान ले रही हो । कृपाकर थोडी देर जीवन धारण करो, जब तक

६६ प्रबोधचन्द्रोदयम् मपि प्रच्छन्ना निवसति । (सहि, एव्वं बिसमज्जलणजालाउल्लकादुःसहाई अक्खराई जप्पन्ती सव्वथा विलुत्तजीविदं मं करेसि । ता प्पसीददु मुहुत्तं जीविदं धारेदु पिअसही । जाव इदो तदो पुण्णेसु अस्समेसु मुनिश्रणसमाउलेसु भाईरहीतीरेसु णिउणं णिरुवेम्हि कञ्चावि महामोहभीदिआ कहमवि पच्छण्णा णिवसदि ) शान्तिः—सखि, किमन्विष्यते । अन्वेषितैव— नीवाराङ्कितसैकतानि सरितां कूलानि वैखानसै- राक्रान्तानि समिच्चपालचमसव्याप्ता गृहा यज्वनाम् । प्रत्येकं च निरूपिताः प्रतिपदं चत्वार एवाश्रमाः श्रद्धायाः क्वचिदप्यहो खलु मया वार्त्तापि नाकर्णिता ॥ ३ ॥ साधु गवेषयामि। प्रच्छन्ना-गुप्ता। तावद्भवती मयि कृपां कृत्वा जीवनं धारयतु यावदहमिह पूतेषु मुन्याश्रमेषु गङ्गापरिसरेषु च श्रद्धां साधु गवेषयामि, सम्भा- व्यते-कदाचिन्मोहदृद्भीता सा क्वचिदत्र प्रच्छाद्यात्मानं स्थिता स्यादिति तात्पर्यम् । किम् अन्विष्यते-वृथान्वेषणम्, नास्ति तदाहेः सम्भावनेति भावः । 'अन्वेषि- तैव' इत्यत्र मयेति शेषः, मया कृतेऽन्वेषणे पुनस्त्वत्कर्तृकमन्वेषणं पिष्टपेषणकल्प- मित्यर्थः । नावारेति० नीवारैः मुन्यन्नैः अङ्कितानि युक्तानि सैकतानि पुलिनानि येषान्ता- दृशानि वैखानसैः आक्रान्तानि अध्युषितानि सरिताम् नदीनाम् कूलानि तटप्रदेशाः, समिधः काष्ठानि, चषालः यूपकटकः, चमसाः यज्ञपात्राणि तैर्व्याप्ताः आकीर्णाः यज्व- नाम् यज्ञकृतामध्वर्युणाम् गृहाः आश्रमाः, प्रतिपदम् अखिलेषु स्थानेषु प्रत्येकम् एकैक- शश्च चत्वार एव चत्वारोऽपि आश्रमाः ब्रह्मचर्यगार्हस्थ्यवानप्रस्थसन्न्यासनामानः निरू- पिताः सूक्ष्मेक्षिकया दृष्टाः, अहो आश्चर्यम्, क्वचिदपि एषु कुत्रापि मया श्रद्धायाः विश्वासापराभिधानाया मानसिकनिष्ठायाः वार्त्ता कथा अपि न आकर्णिता श्रुता । नीवाङ्कितपुलिनेषु सरित्तटेषु मुन्यधिष्ठितस्थानेषु याज्ञिकजनगृहेषु चतुर्ष्वपि चाश्रमेषु इधर उधर पुण्याश्रम तथा मुनिजननिषेवित गङ्गातटमे अच्छा तरह ढूंढता हू । कदाचित् महामोहके भयसे कहीं छिपी हुई हो । शान्ति—सखि, क्या अन्वेषण करोगी, खोजा तो— नीवारयुक्त तट वाले मुनिसेवित नदीकूल, समिध्, चपाल तथा चमससे पूर्ण याज्ञिकोके घर, सर्वत्र खोज की गई, चारो आश्रमो मे अन्वेषण किया, किन्तु श्रद्धा की चर्चा कही नहीं सुनी ॥ ३ ॥

तृतीयोऽङ्कः ६७ करुणा—सखि, एवं भणामि। यदि सैव सात्त्विकी श्रद्धा तदा तस्या नेदृशीं दुर्गतिं संभावयामि। न खलु तादृश्यः पुण्यमय्यः सत्य एतादृशी- मसंभावनीयां विपत्तिमनुभवन्ति। (सहि, एवं भणामि। जइ सा जेव्व सत्तई सद्धा तदो ताए ण एरिसी दुग्गदिं संभावेमि। ण खु तारिसीओ पुण्णमयी सद्दोओ एतारिसीं असंभाविज्जं विपत्ति अणुहवन्ति) शान्तिः—सखि, किन्तु प्रतिकूले विधातरि न संभाव्यते। तथाहि— श्रीदेवी जनकात्मजा दशमुखस्यासीद्गृहे रक्षसो नीता चैव रसातलं भगवती वेदत्रयी दानवैः। मया प्रतिपदं तिलशोऽन्वेषणं कृतमथापि मया श्रद्धाया वार्त्ताऽपि नाकर्णिता, एवं- स्थितावपि भवती तदन्वेषणे प्रवर्त्तते, तन्न साफल्यस्याशा न कार्येति भावः। एव- कारोऽत्राप्यर्थकः, शङ्खः पाण्डुरेवेत्यत्र यथा। शार्दूलविक्रीडितमेव वृत्तम् ॥ ३ ॥ सात्त्विकी—सत्त्वगुणाधारा। श्रद्धायास्त्रैविध्यमुक्तं भगवता गीतायाम्—'त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा। सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु॥ यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः। प्रेतभूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः'॥ नेदृशीम्-न एतादृशीम्। दुर्गतिम्-पीडाम्। सात्त्विक्याः श्रद्धायाः सकलकल्याणकरत्वेन नेदृशी कष्टमयी दशासम्भावनामारोहति 'न हि कल्याणकृत्तात दुर्गतिं जातु गच्छति' इति स्मरणात्। तादृश्यः=श्रद्धासमाः। पुण्यमय्यः-पवित्राः। सत्यः-अदूषितचारित्राः। अस- म्भावनीयाम्-अनाशङ्कनीयाम्। विपत्तिम्-कष्टपरम्पराम्। प्रतिकूले—पराङ्मुखे। विधातरि-ब्रह्मणि। विधौ विमुखे सर्वं सम्भाव्यतेऽतः श्रद्धाया अप्येतादृग् विपदुपनिपातो नात्यन्तासम्भाव्य इति भावः। श्रीदेविति० श्रीदेवी लक्ष्मीस्वरूपादेवतारूपा च जनकात्मजा सीता रक्षसः राक्षसस्य दशमुखस्य रावणस्य गृहे लङ्कायाम् नीता अपहृता आसीत्, भगवती विश्ववन्द्या वेदत्रयी ऋग्यजुःसामलक्षणा वेदत्रितयी चैव रसातलं पातालम् दानवैः दैत्यैः नीताऽऽ- करुणा—सखि, मेरा यह कहना है—जो सात्त्विकी श्रद्धा है उसकी ऐसी दुर्गति की संभावना मै नही करती हू। वैसी पुण्यमयी इस तरहकी विपत्तिका अनुभव नहीं कर सकती है। शान्ति—भाग्य विपरीत होनेपर क्या नहीं हो सकता है ? देखो— देवी श्रीजनकात्मजाको राक्षसोंके घर रहना पडा था, वेदत्रयीको दानवोंने पाताल ७ प्र० च०

६८ प्रबोधचन्द्रोदयम्

गन्धर्वस्य मदालसां च तनयां पातालकेतुश्छला- दैत्येन्द्रोऽपजहार हन्त विषमा वामा विधेर्वृत्तयः ॥ ४ ॥ एवं विधिविलसितमेतदिति संप्रधारय । तद्भवतु । पाखण्डालयेष्वेव तावदनुसरावः । करुणा—सखि, एवं भवतु ! ( सहि, एवं भोदु ) ( इति परिक्रामतः ) ( अग्रतो विलोक्य ) करुणा—( सत्रासम् ) सखि, राक्षसो राक्षसः । ( सहि, रक्खसो रक्खसो ) शान्तिः—कोऽसौ राक्षसः ? करुणा—सखि, पश्य पश्य । य एष गलन्मलपिच्छिलबीभत्सदुःप्रे- सीत् । गन्धर्वस्य देवयोनिभेदस्य मदालसां नाम तनयाम् पुत्रीम् दैत्येन्द्रः दानव- मुख्यः पातालकेतुः तदाख्यः अपजहार हृत्वा स्वं लोकं नीतवान् । तदेतत्सर्वं सामा- न्यतोऽर्थान्तरन्यासेन समर्थयति—हन्त खेदे, विधेः ब्रह्मणः वृत्तयः व्यापाराः विषमाः कुटिलाः, कारणान्वेषणविधुरा इत्यर्थः । साक्षालक्ष्मीस्वरूपायाः सीताया दशमुख- कर्त्तृकापहरणे वेदत्रय्याश्च दैत्यैः पातालप्रापणे एवं मदालसानामिकाया गन्धर्वसु- तायाः पातालकेतुद्वाराऽपहरणे विधेर्वामत्वादतिरिक्तं किमपि कारणमनुसन्धानदुरापं तदेवं श्रद्धाया अपि विपदुपनिपातो विधिवैपरीत्यप्रभव एवेति बोध्यम् ॥ ४ ॥ विधिविलसितम्-भाग्यकृत्यम् । एतत्-श्रद्धायाः कष्टम् । सम्प्रधारय-निश्चयेन विद्धि । पाषण्डालयेषु-वेदबाह्यजनगृहेषु राजसतामसश्रद्धयोभाजनानां भवनेष्विति हृदयम् । य इति० गलता बहिर्भवता मलेन नासाक्षिकर्णादिकायच्छिद्रद्वारनिर्गतधारावादि- मलेन पिच्छिला आर्द्रा अत एव च बीभत्सा घृणाव्यञ्जिका दुष्प्रेक्ष्या द्रष्टुमयोग्या पहुँचा दिया, गन्धर्वकन्या मदालसाको दैत्येन्द्र पातालकेतुने छलसे हर लिया । विधाता की वृत्तियाँ बड़ी टेढ़ी हुआ करती है ॥ ४ ॥ ऐसा भाग्यका विधान है इसे समझो । अच्छी बात । पाखण्डालयमे खोजे । करुणा—सखि, ऐसा ही हो । ( चलती हैं ) ( आगेकी ओर देखकर ) करुणा—( डरकर ) सखि, राक्षस है राक्षस । शान्ति—कहाँ राक्षस है ? करुणा—सखि, इधर देखो, देखो, मलके गिरते रहनेसे इसकी देह पिच्छिल हों

तृतीयोऽङ्कः ६६ द्यदेहच्छविः उल्लुञ्चितचिकुरमुक्तवसनदुर्दर्शनः शिखिशिखण्डपिच्छ- काहस्त इत एवाभिवर्त्तते । (सहि, पेक्ख पेक्ख । जो एसो गलन्तमलपिच्छि- लबीहत्सदुप्पेक्खदेहच्छवी उल्लुंचिचचिउरमुक्कवसणदुद्दंसणो सिहिसिहण्डपिच्छ- आहत्थो इदो जेव्व अहिवट्टदि ) शान्तिः—सखि, नायं राक्षसः । निर्वीर्यः खल्वयम् । करुणा—तर्हि क एष भविष्यति । (ता को एसो भविस्सदि ) शान्तिः—सखि, पिशाच इति शङ्के । करुणा—सखि, प्रस्फुरन्महामयूखमालोद्भासितभुवनान्तरे ज्वलति प्रचण्डमार्त्तण्डमण्डले कथं पिशाचानामवकाशः ? (सहि, पप्फुरन्तमहामऊ- हमालोब्भासिअभुअणन्तरे जलदि प्पचण्डमत्तण्डमण्डले कहं पिसाआणं अवआसो ? ) देहच्छविः कायकान्तिर्यस्य तादृशः । उल्लुञ्चितचिकुरः लुञ्चितकेशः, मुक्तवसनः नग्नश्च अत एव दुर्दर्शनः दर्शनायोग्यः । शिखिनो मयूरस्य शिखण्डिका पिच्छः हस्ते यस्य तादृशः । इत एवाभिवर्त्तते-इमामेव दिशमागच्छति । एतद्वर्णनं जैन- साधोः-तेषां मते स्नानं निषिद्धं तथाकरणे जीवविनाशसंभवात्, कचोल्लुञ्चनं विवसनत्वं चाचारपरिप्राप्तम्, शिखिपिच्छञ्चते मार्गावस्थितसूक्ष्मजन्तूनामपासनाय बिभ्रतीति तत्परिचायकेऽत्र वाक्ये सर्वमुपात्तम् । निर्वीर्यः = पौरुषबलरहितः । पिशाचः-प्रेतः । शङ्के-उत्प्रेक्षे । मलदिग्धत्वविवसनत्त्वादिमूलेयमुत्प्रेक्षा । प्रस्फुरदिति० प्रस्फुरतः प्रकटस्य महामयूखस्य किरणस्य मालया समूहेन उद्भा- सितं भुवनान्तरं धरित्र्या अन्तरालं येन तादृशे । ज्वलति-दीप्यमाने । प्रचण्ड- मार्त्तण्डमण्डले-प्रखरसूर्य्यमण्डले । कथं पिशाचानामवकाशः-केन प्रकारेण प्रेतानां प्रचारस्यावसरः, ते हि तमसि सर्पन्ति ज्वलति चाधुना मध्यन्दिनतरणिः प्रखरैः स्वैः करैस्तदयं पिशाचो न संभवतीति भावः । रही है, बाल नोंच दिये गये हैं, कपडा नही है, हाथ में मयूरपिच्छिका है । शान्ति-सखि, यह राक्षस नही है, यह निर्वीर्य है । करुणा-तो फिर यह कौन है ? शान्ति-सखि, पिशाच मालूम पड़ता है । करुणा-सखि, किरणों से भुवनको उद्भासित करनेवाले प्रचण्ड सूर्यमण्डलके सामने पिशाच कैसे होगें ?

१०० प्रबोधचन्द्रोदयम् शान्तिः-तर्हि अनन्तरमेव नरकविवरादुत्तीर्णः कोऽपि नारकी भवि- ष्यति । ( विलोक्य विचिन्त्य च ) आः, ज्ञातम् । महामोहप्रवर्तितोऽयं दिग- म्बरसिद्धान्तः । तत्सर्वथा दूरे परिहरणीयमस्य दर्शनम् । ( इति पराङ्मुखी- भवति ) करुणा-सखि, मुहूर्तकं तिष्ठ । यावदत्र श्रद्धामन्वेषयामि । ( सहि, मुहुत्तकं चिट्ठ । जाव एत्थ ! सद्धां अण्णेसामि ) ( उभे तथा स्थिते ) ( ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो दिगम्बरसिद्धान्तः ) दिगम्बरः-ॐ नमोऽर्हद्भ्यः । नवद्वारपुरीमध्ये आत्मा दीप इव ज्वलति । एष जिनवरभाषितः परमार्थोऽयं मोक्षसुखदः । ( इति परिक्रामति ) अनन्तरम्-इदानीम् । नरकविवरात्-रौरवादिनामकनरकविलात् । उत्तीर्णः- बहिर्गतः । कोऽपि नारकी कश्चन नरकवासी । महामोहप्रवर्त्तितः-मोहेन प्रचारितः । दिगम्बरसिद्धान्तः-जैनमतप्रभेदः । परिहरणीयम्-त्याज्यम् , अर्हद्भ्यः-जैनमत ईश्वरस्य नाम अर्हन् इति तथा चोक्तम्-‘अर्हन्नित्यथ जैनशासनरताः' इति । नव- द्वारपुरी-नवेन्द्रिययुता तनुः । दीप इव ज्वलति-प्रदीपवत् प्रकाशते । अयं हि दिगम्बरसिद्धान्तः-अङ्गुष्ठपरिमाण एवात्मा हृत्पुण्डरीककोशमध्ये दीपवज्ज्वलति, गृहाभ्यन्तरवर्त्तिदीपप्रभावदङ्गुष्ठमात्रस्यैव जीवस्य सर्वदेहव्याप्तेः सुखदुःखादयो भवन्तीति । तस्मात्परिच्छिन्नपरिमाण आत्मा, स एवानादिवासनाभिः सुखदुःख- भोगार्थं शरीरे निःक्षिप्य बध्यते, तन्निवृत्तिश्च भगवतार्हतादर्शितैर्धर्मैः केशोल्लुञ्चन- तप्तशिलारोहणादिभिर्जायते, तथा च दिगम्बरश्रुतिः-'पञ्जरस्थः शुको यद्वद्विमुक्तो बन्धनाद् ब्रजेत्' । त्वरितं तद्वदेवात्मा विमुक्तश्चोर्ध्वगो भवेत् । इति परमार्थः-सार- भूतोऽर्थः । मोक्षसुखदः-मोक्षरूपपरमानन्दप्रदः । श्रावकाः-गृहस्था जनाः, ते हि श्रवणाधिकृतत्वात् श्रावका उच्यन्ते । शान्ति—तो फिर अभी अभी नरकसे निकला हुआ कोई नारकी होगा । ( देख तथा सोचकर ) अहा, समझ गया । यह तो महामोह प्रवर्त्तित दिगम्बर मत है । इसके दर्शनसे बचना चाहिये । ( मुह फेर लेती है ) करुणा-सखि, क्षणभर रुकजा, जबतक यहाँ श्रद्धाको खोज लूं । ( दोनों खोजती हुई ठहरती है ) ( यथा वर्णित दिगम्बर मतका प्रवेश ) दिगम्बर-अर्हन् को नमस्कार है । नवद्वारपुरी मध्यमें आत्मा दीपकी तरह जल

तृतीयोग्ङ्कः १०१ (आकाशे) अरेरे श्रावकाः, शृणुध्वम्— (ॐणमो अरिहन्ताणम्। णवदुवालग्घलमज्झे अप्पा दीवेव्वलदि। एसो जिणवलभासिदो पलमत्थो जं मोक्ससुखदो अलेले सावका, सुणुधं)— मलमयपुद्गलपिण्डे सकलजलैरपि कीदृशी शुद्धिः। आत्मा विमलस्वभावः ऋषिपरिचरणैर्ज्ञातव्यः ॥ ५ ॥ (मलमअपोग्गलपिण्डे सव्वलजलेहि वि केलिसी सुद्धी। अप्पा विमलसहाओ रुसिपलिचलणेहिं जाणव्वो ॥) किं भणथ कीदृशमृषिपरिचरणमिति। तच्छृणुध्वम्— (किं भणत्थ केलिसं लिसिपारिचलणं ति। ता सुणुध)— दूरे चरणप्रणामः कृतसत्कारं च भोजनं मिष्टम्। ईर्ष्यामलं न कार्यं ऋषीणां दारान् रममाणानाम् ॥ ६ ॥ (दूले चलणपणामो, किदसक्कारं च भोअणं मिट्ठम्। इस्सामलं ण कज्जं, लिसिणं दालारं लमन्ताणम् ॥) मलमयेति० मलमये श्लेष्ममूत्रादिमलैः पूर्णे पुद्गलानां परमाणूनां पुञ्जरूपे पिण्डे देहे 'पुद्गलपिण्डे' देहे इति वा 'पुद्गलं वपुरात्मनः' इति धरणी। सकलजलैः समस्तै- रपि वारिभिः कीदृशी किमप्राशुद्धिः, सर्वस्मिन्नपि जले उपयुक्ते स्वाभाविकरूपेण मलवतोऽस्य देहस्य शुद्धिर्न संभवतीत्यर्थः। (न चानेन कायिकमलेनात्मा लिप्यते) आत्माविमलस्वभावः सहजनिर्मलः, स चात्मा ऋषिपरिचरणैः साधुसेवाभिर्ज्ञातव्यः। आत्मस्वरूपं प्रागुक्तम् ॥ ५॥ ऋषिपरिचरणैरात्माज्ञातव्य इत्युक्तं तत्र का ऋषिपरिचरणप्रक्रियेति वक्तुमाह— कीदृशमिति। दूरे इति० दूरे दूरदेशतः चरणप्रणामः पादवन्दनम्, शरीरस्पर्शस्तु न कार्य इति भावः। कृतसत्कारं योग्यादरपूर्वकम् मिष्टं मधुरं भोजनम्, नैतावदेव, किन्तु रही है। यही जिनवर भाषित परमार्थ सिद्धान्त मोक्षसुखदाता है। अरे ओ श्रावको, सुनो— मलमय पुद्गलपिण्डरूप देहकी कैसी शुद्धि? यह आत्मा विमल स्वभाव का है यह बात ऋषि परिचर्यासे जानी जाती है ॥ ५ ॥ क्या कहा? ऋषि परिचर्या कैसे की जाती है? तो सुन लो— दूरसे चरणोंमें प्रणाम करो, सत्कारपूर्वक मधुर भोजन दो, यदि ऋषि तुम्हारी स्त्रियों के साथ विहार करें तो मनमें ईर्ष्या मत करो ॥ ६ ॥

१०२ प्रबोधचन्द्रोदयम् ( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) श्रद्धे, इतस्तावत्। ( सद्धे, इदो दाव ) ( उभे सभयमालोकयतः ) ( ततः प्रविशति तदनुरूपवेषा श्रद्धा ) श्रद्धा—किमाज्ञापयति राजकुलम् । ( किं आणवेदि लाउलम् ) ( शान्तिर्मूर्च्छिता पतति ) दिगम्बरसिद्धान्तः—श्रावकाणां कुटुम्बं मुहूर्तमात्रमपि मा परिहरि- ष्यति भवती । ( सावकाणं कुलं मुहुत्तमेकं वि मा पलिहलिस्सदि भवदी ) श्रद्धा—यदाज्ञापयति राजकुलम् ! ( जं आणवेदि लाउलम् ) ( इति निष्क्रान्ता ) करुणा—समाश्र्वसितु प्रियसखी । न खलु नाममात्रेण प्रियसख्या भेतव्यम् । यतः श्रुतं मया हिंसासकाशाद्यदस्ति पाषण्डानामपि तमसः सुता श्रद्धेति । तेनैषा तामसी श्रद्धा भविष्यति । ( समस्ससदु पिअसही । णं खु णाममेत्तेक्केण पियसहीए भेदव्वं । जदो सुदं मए हिंसासकासादो जं अत्थि ऋषीणाम् साधूनाम् दारान् श्रावकजनवनिताः रममाणानाम् भुञ्जानाम् ईर्ष्यामलात् कथमसमेऽन्येषां दारान् रमयन्तीत्येवं बुद्धिरीर्ष्यामलं तन्न कार्यम् , तेषां वीतबन्धन- त्वाद्यथेच्छाचारस्याविगीतत्वात्तदुपदेशवशादेव च धर्मस्य व्यवस्थाप्यत्वात् ॥ ६ ॥ मूर्च्छिता—विगतचेतना, शान्तिः स्वमातरं श्रद्धां नितान्तश्रद्धानां दिगम्बर- सिद्धान्तानामालयेषु दृष्ट्वा स्वमातुर्दशापरिवर्त्तनेन पातित्यं सम्भाव्य मूर्च्छिता जातेति बोध्यम् । परिहरिष्यति-त्यक्ष्यति, यथामी श्रावका अस्मासु श्रद्धां कथमपि कदापि न जह्युस्तथा यतनीयं भवतीति । नाममात्रेण-श्रद्धेति नामसादृश्येन नेयं भवत्या माता श्रद्धा, सा हि सात्त्विकी, ( नेपथ्यकी ओर देखकर ) श्रद्धे, जरा इधर आना । ( दोनो सभय देखती हैं ) ( तदनुरूप वेशधारिणी श्रद्धाका प्रवेश ) श्रद्धा—राजकुलका क्या आदेश है ? ( शान्ति मूर्च्छित होकर गिर पडती है ) दिगम्बरसिद्धान्त—श्रावक परिवारको क्षणभरके लिये भी मत छोड़ना । श्रद्धा—राजकुलकी जैसी आज्ञा । ( जाती है ) करुणा—धीरज धरो प्रियसखि, नाममात्रसे तुमको नहीं डरना चाहिये । मैने सुना

तृतीयोऽङ्कः १०३ पासण्डाणं वि तमसः सुद्धा सद्धेति । तेण एसा तामसी सद्धा भविस्सदि ) शान्तिः—( समाश्वस्य ) सखि, एवमेवैतत् । तथाहि— दुराचारा सदाचारां दुर्दर्शा प्रियदर्शनाम् । अम्बामनुसरत्येषा दुराशा न कथंचन ॥ ७ ॥ तद्भवतु तावत् । सौगतालयेष्वप्यसावन्विष्यताम् । ( शान्तिकरुणे परिक्रामतः ) ( ततः प्रविशति भिक्षुरूपः पुस्तकहस्तो बुद्धागमः ) भिक्षुः—( विचिन्त्य ) भो भो उपासकाः, सर्वे क्षणक्षयिण एव निरात्मकाश्च यत्रार्पिता बहिरिव प्रतिभान्ति भावाः । अन्या चेयं श्रद्धा तामसी, तन्नामसाम्येन स्वमातुः पातमुत्प्रेक्ष्यालं भयेनेति तात्पर्यम् । एवमेवैतत्-नामसाम्यमेवेदम् , इयमत्र दृश्यमाना तामसी श्रद्धैव, न मम मा- तेति बोध्यम् । दुराचार्येति० दुराचारा । अशोभनाचारा दुर्दर्शा भीषणाकृतिः दुराशा नीचा इयम् तामसी श्रद्धा एषा सदाचाराम् चारित्रशुद्धाम् प्रियदर्शनाम् रमणीयाकृतिमनोहराम् अम्बाम् मम मातरं सात्त्विकीं श्रद्धाम् कथञ्चन केनापि प्रकारेण नैवानुसरति नानु- करोति । केवलं नामैव समानं नान्यत् किमप्यतो न मम मातेयमिति भावः ॥ ७ ॥ सौगतालयेषु—बौद्धगृहेषु असौ-सात्त्विकी श्रद्धा । पुस्तकहस्तः—हस्तधृतपुस्तकः । बौद्धा बुद्धोपदेश सङ्कलितं धर्मग्रन्थं सदा हस्ते धारयन्तीति रूढेयेत्थमुक्तम् । उपासकाः-बौद्धागमविचारतत्पराः । सर्व इति० सर्वे भावाः पदार्थाः क्षणक्षयिणः क्षणभङ्गुराः निरात्मकाः असन्तश्च, है कि हिंसाके मुहसे पाखण्डियोंके पास भी तामसी श्रद्धा रहती है । यह वही तामसी श्रद्धा होगी । शान्ति—( धीरज धर कर ) सखि, यही बात है, क्योंकि— अभागी यह दुराचारा तथा दुर्दर्शना हमारी सदाचारा तथा प्रियदर्शना अम्बाका अनुसरण किसी तरह भी नही कर रही है ॥ ७ ॥ अच्छा, तो तबतक सौगतालयमे उसकी खोज की जाय । (शान्ति और करुणा चलती है) ( भिक्षुरूप पुस्तकहस्त बुद्धागमका प्रवेश ) भिक्षु—( सोचकर ) अरे ओ उपासको, जिस धीसन्ततिमे अर्पित होनेसे सभी क्षणक्षयी तथा शून्यात्मकभाव बहिःस्थितकी

१०४ प्रबोधचन्द्रोदयम्

सैवाधुना विगलिताखिलवासनत्वा-
द्धीसन्ततिः स्फुरति निर्विषयोपरागा ॥ ८ ॥
(परिक्रम्य पुनः सश्लाघम् ) ( अहो, साधुरयं सौगतधर्मो यत्र सौख्यं
मोक्षश्च । तथाहि—
आवासो लयनं मनोहरमभिप्रायानुरूपा वणिङ्-
नार्यो वाञ्छितकालमिष्टमशनं शय्या मृदुप्रस्तराः ।
श्रद्धापूर्वमुपासिता युवतिभिः क्लृप्ताङ्गदानोत्सव-
'यत्सत्तत् क्षणिकं यथा जलधरः सन्तश्च भावा अमी' इति प्रामाणिकोक्तेः । अमी
क्षणभङ्गुरा निरात्मकाश्च भावाः यत्र यस्यां धीसन्ततौ विज्ञानधारायाम् अर्पिताः
प्रतिफलिताः बहिरिव बाह्या इव प्रतिभान्ति भासन्ते, एतन्मते सर्वेऽपि पदार्था
ज्ञानाकारा एवेति । सैव धीसन्ततिः अधुना सम्प्रति विगलिताखिलवासनत्वात्
सकलसंस्कारोच्छेदात् निर्विषयोपरागा विषयरक्तिरहिता स्फुरति प्रकाशते एतन्मते
सांसारिकवासनाभिर्धीसन्ततौ प्रतिफलान्ति भावास्ते च क्षणभङ्गुराः सत्ताशून्याश्चापि
सन्तो प्रतिभासमानशरीरा यावत् तिष्ठन्ति तावद्बन्धः, सांसारिकवासनाच्छेदे तु
विषयोपरागराहित्येन शुद्धा धीसन्ततिः स्फुरति सैव दशा निर्वाणस्येति सिद्धान्तः ।
एतेन मुक्तोऽहमिति कथितम् ! धीसन्ततिस्वरूपमाह धर्मकीर्त्तिः—'स्वाभाविकमेव
संविदः स्वप्रकाशत्वं, विषयास्तत्र विष्वक्प्रकाशन्ते' इति । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥८॥
साधुः-प्रशस्यः । सुगतो बुद्धः, तस्यायं सौगतो धर्मः । सौख्यं कामनापूत्तिः ।
मोक्षः परमपदप्राप्तिः ।
आवास इति० मनोहरम् रमणीयम् लयनम् कुट्टिमगृहम् आवासः निवासस्थानम्,
अभिप्रायानुरूपाः इच्छालभ्याः वणिङ्नार्यः श्रेष्ठिजनललनाः रूपाजीवा वेश्या वा,
वाञ्छितकालम् इष्टे समये इष्टम् अभिलाषानुरूपम् अशनम्, मृदुप्रस्तराः कोमला-
स्तरणाः शय्याः । श्रद्धापूर्वम् एषां भिक्षूणां सेवा शरीरार्पणादिकर्मणाऽऽराधनम् बुद्ध-
तरह प्रतीत होते हैं, समस्त वासनाके विगलित हो जानेके कारण विषयोपरागशून्य वह
धीसन्तति प्रकाशित हो रही है ॥ ८ ॥
( चलकर, प्रशंसासे ) अहा, धन्य है यह सौगतधर्म जिसमे सुख तथा मोक्ष दोनों है ।
क्योंकि—
रहनेके लिये कोठा, इच्छानुवर्त्तिनी सेठोंकी स्त्रियां, उचित समय पर मधुर तथा
यथेष्ट भोजन, कोमल शय्या, श्रद्धासे युवतियाँ अङ्गदानपूर्वक उपासना करती हैं । इस

तृतीयोऽङ्कः १०५ क्रीडानन्दभरैर्व्रजन्ति विलसज्ज्योत्स्नोज्ज्वला रात्रयः ॥ ६ ॥ करुणा—सखि, क एष तरुणतालतरुप्रलम्बो लम्बमानकषायपिशङ्ग- चीवरो मुण्डितसचूडमुण्डपिण्ड इत एवागच्छति । (सहि, को एसो तरुण- तालतलुप्पलम्बो लम्बन्तकसासपिसङ्गचिउरो मुण्डिदसचूडमुण्डपिण्डो इदो जेव्व आअच्छदि) शान्तिः—सखि, बुद्धागम एषः । भिक्षुः—(आकाशे) भो भो उपासकाः भिक्षवश्च, श्रूयतां भगवतः सुगतस्य वाक्यामृतम् । (पुस्तकं वाचयति) पश्याम्यहं दिव्येन चक्षुषा प्रीतिकृते इति विश्वासपूर्वकम् क्लृप्ताङ्गदानोत्सवक्रीडानन्दभरैः सिद्धशरीरसमर्पणजन्य- सुरतानन्दसमूहैः युवतिभिरारूढयौवनाभिरन्यनारीभिः उपासिताः विलसज्ज्योत्स्नो- ज्ज्वलाः स्फुटचन्द्रधवलाः रात्रयः व्रजन्ति । अस्माकं भिक्षूणां सौभाग्यमिदं यत्सुन्दर- मावासस्थानं लभामहे, यथेच्छं वारनारीरालिङ्गामः, उचिते समयेऽभिमतं भोजनं प्राप्नुमः, कोमलप्रच्छदपटं शयनीयमुपयुञ्ज्महे, युवतिभिः परस्त्रीभिः साधूनां सेवया भगवान् प्रसीदतीति विश्वासमन्तराधाय स्वयमागत्य रतियाचनायां क्रियमाणायां चन्द्रधवलासु निशासु ताभिः सह रमामहे इति । बौद्धमते बौद्धपरिव्राजकलिङ्गपूजां स्त्रियो निजपत्यनुमत्यैव कुर्वन्तीति प्रसिद्धिः । एतेनास्माकं भिक्षूणां भोगेन सहैव मोक्षोऽप्युपपद्यत इति परमं सौभाग्यमस्माकमन्येषान्तु न तथेति स्वमते व्यतिरेक उक्तः । शार्दूलविक्रीडितमेव वृत्तम् ॥ ९ ॥ तरुणतालतरुप्रलम्बः-प्रौढतालवृक्षदीर्घः । लम्बमानम् आस्तीर्यमाणम् कषाय- पिशङ्गरक्तं कषायपिशङ्गवर्णं चीवरं बृहदाकृतिपरिधानं यस्य तादृशः । मुण्डितसचूड- मुण्डपिण्डः-कारितसशिखशिरोवपनः । उपासकाः-बौद्धमते श्रद्धालवो गृहस्थाः । वाक्यामृतम्-वचनसुधाम् , वचनानां सर्वविधसन्तापहरत्वेन सुधात्वमुपचरितम् । सुगतिम्-सत्कर्म । दुर्गतिम्-दुष्कर्म । तरह चन्द्रिकाधवल रात्रियों आनन्दमें कटतीं है ॥ ९ ॥ करुणा—यह कौन है जो ताडकी तरह लम्बा, लटकता हुआ केसरिया चोगा पहने शिखा समेत सिर घुटवाये इधर ही आरहा है । शान्ति—सखि, यह बुद्धागम है । भिक्षु—(आकाशकी ओर) अरे ओ उपासको और भिक्षुओं, भगवान् सुगतके वचनामृत सुनलो । (पुस्तक बांचता है) मैं दिव्य दृष्टिसे लोगोंकी सुगति तथा दुर्गति देखा

१०६ प्रबोधचन्द्रोदयम् लोकानां सुगतिं दुर्गतिं च । क्षणिकाः सर्वे संस्काराः । नास्त्यात्मा स्थायी । तस्माद्भिक्षुषु दारान्नाक्रमत्सु नेर्षितव्यम् । चित्तमलं हि तद्यदीर्ष्यानाम । ( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) श्रद्धे, इतस्तावत् । ( प्रविश्य श्रद्धा ) श्रद्धा—आज्ञापयतु राजकुलम् । ( आणवेदु लाउलम् ) भिक्षुः—उपासकान्भिक्षूंश्च चिरमालिङ्ग्य स्थीयताम् । श्रद्धा—यदाज्ञापयति राजकुलम् । ( जं आणवेदि लाउलम् ) ( इति निष्क्रान्ता ) शान्तिः—सखि, इयमपि तामसी श्रद्धा । करुणा—एवमेतत् । ( एवं णेदम् ) । क्षपणकः—( भिक्षुमालोक्योच्चैःशब्दम् ) । अरेरे भिक्षुक, इतस्तावत् । किमपि पृच्छामि । ( अलेले भिक्खुअ, इदो दाव । किंपि पुच्छिस्सम् ) नास्त्यात्मा स्थायी—सर्वेषां भावानां क्षणिकत्वेनात्मनोऽप्यस्थायित्वं निवेदितमेव, दारान्–स्त्रियः, उपासकानाम् इति शेषः । आत्मनोऽस्थायित्वे येनात्मना परपुरुषोप- सर्पणं कृतं स तु गतं एवेति वृथा कोपं स्त्रीणां भिक्षुरतौ मा कारीति भावः । चित्त- मलम्–मनोमालिन्यकरम् , तच्च ज्ञानपरिपन्थीति तन्न कार्यमिति भावः । उपासकान्– श्रद्धायुक्तान्गृहिणः, चिरम्–बहुकालपर्यन्तम् । तामसश्रद्धावत्त्व एव गृहस्था भिक्षुभ्यो निजदारानुपहिरण्यन्तीति तदुपायमेवान्येन वाक्येन कृतवानयं भिक्षुरिति तात्पर्यम् । क्षपणकः—जैनागममतावलम्बी दिगम्बरः । करता हूं । सभी सस्कार क्षणिक हैं । स्थायी आत्मा नहीं हैं । अतः भिक्षु यदि स्त्रियों पर आक्रमण करे तो ईर्ष्या मत करना । ईर्ष्या चित्तका मल है । (नेपथ्य की ओर देखकर) श्रद्धे, जरा इधर आना । (श्रद्धाका प्रवेश) श्रद्धा—राजकुलका क्या आदेश है ? भिक्षु—उपासकों तथा भिक्षुओंसे सदा लिपटी रहो । श्रद्धा—राजकुलकी जैसी आज्ञा । (जाती है) शान्ति—सखि, यह भी तामसी श्रद्धा है । करुणा—यही बात है । क्षपणक—(भिक्षुको देखकर, जोरसे) अरे ओ भिक्षुक, इधर आना । कुछ तुम्हैं पूछूँगा ।

तृतीयोऽङ्कः १०७ भिक्षुः—( सक्रोधम् ) आः पाप पिशाचाकृते, किमेवं प्रलपसि । क्षपणकः—अरे, मुञ्च क्रोधम् । शास्त्रगतं पृच्छामि । (अले, मुञ्च कोहम् । साच्छगदं पुच्छामि ) भिक्षुः—अरे क्षपणक, शास्त्रकथामपि वेत्सि । भवतु । प्रतीक्षामस्ता- वत् । ( उपसृत्य ) किं पृच्छसि । क्षपणकः—भण तावत्क्षणविनाशिना त्वया कस्य कृते इदं व्रतं धार्यते । ( भण दाव क्खणविणासिणा तुए कस्स किदे एदं व्वदं घालीअदि ) भिक्षुः—अरे श्रूयताम् । अस्मत्संततिपतितः कश्चिद्विज्ञानलक्षणः समुच्छिन्नवासनो मोक्ष्यते । क्षपणकः—अरे मूर्ख, कस्मिन्नपि मन्वन्तरे कोऽपि मुक्तो भविष्यति । पिशाचाकृते-पिशाचवज्जघनाकृतिशालिन् । क्षणविनाशिना-क्षणविनाशिसर्वमिति मन्यमानेन । अयमाशयः-यस्य मते सर्वं क्षणिकं तस्यात्माऽपि क्षणिकः, तर्हि किमर्थं व्रतादिकष्टं क्रियेत, येन व्रतं क्रियते तस्य तत्फलभोगायास्थायित्वादिति । अस्मत्सन्ततीति० भावानां क्षणिकत्वं ज्ञानाकारत्वं चातिष्ठमाना बौद्धा धीसन्तति- मनुवर्त्तमानामभिप्रयन्ति तेनैव शरीरपातप्रसङ्गमापाद्यमानं वारयन्ते, तदभिप्रायेणै- वेदमुत्तरम् , अस्मात् सन्ततिपतितः-अहं व्रतकत्र्त्ता यद्धीसन्ततौ तद्धी सन्ततौ भावी कोऽपि मोक्ष्यते, तेन व्रतानुष्ठायिमोक्ष्यमाणयोरेकसन्ततिगतत्वेन व्रतमोक्षयोर्न वैय- धिकरण्यमिति न त्वदुक्तवृथात्वशङ्का । समुच्छिन्नवासनः-नष्टवासनः, वासनानाशो मोक्षहेतुः स च व्रतादिकायक्लेशसाध्य इति बौद्धप्रसिद्धिसमनुरुध्योक्तम् । मन्वन्तरे-कतिपययुगान्तरे । भिक्षु—( क्रोधसे ) आः पाप पिशाचाकृते, क्या बक-बक कर रहा है । क्षपणक—अरे, क्रोध छोड़ो, शास्त्रगत बात पूछनी है । भिक्षु—अरे क्षपणक, तू शास्त्रकी बातें भी जानता है। अच्छी बात है। मैं इन्तजार करू गा । ( समीप जाकर ) क्या पूछता है । क्षपणक—तू क्षण विनाशी है तो फिर किसके लिये यह व्रत करता है । भिक्षु—अरे, सुनो, हमारी सन्ततिमे पतित कोई विज्ञानलक्षण निवृत्तवासन होगा । उसे मोक्ष होगा । क्षपणक—अरे मूर्ख, किसी मन्वन्तरमे कोई मुक्त होगा, तुम जो इस समय कष्ट उठा

१०८ प्रबोधचन्द्रोदयम् ततस्ते सांप्रतं नष्टस्य कीदृशमुपकारं करिष्यति। अन्यच्च पृच्छामि। केन ते ईदृशो धर्म उपदिष्टः ? ( अले मुलुक्ख, कस्सिंचि मण्णन्तले कोचि सुक्को भविस्सदि। तदो दे संपदं णट्ठस्स कीरिसं उवआलं कलिस्सदि। अण्णं च पुच्छामि। केण दे ईरिसो धम्मो उवदिट्ठो ? ) भिक्षुः—नूनं सर्वज्ञेन भगवता बुद्धेनोक्तोऽयमेव धर्मः। क्षपणकः—अरे, सर्वज्ञो बुद्ध इति कथं त्वया ज्ञातम्। ( अले, सव्वण्णो बुद्धोत्थि त्ति कथं तुए णादम् ) भिक्षुः—ननु रे, तदागमैरेव प्रसिद्धो बुद्धः सर्वज्ञ इति। क्षपणकः—अरे उज्झितबुद्धिक, यदि तस्य भाषितेन सर्वज्ञत्वं प्रति- पन्नोऽस्सि तदहमपि सर्वं जानामि। त्वमपि पितृपितामहैः सह सप्त- पुरुषमस्माकं दास इति। ( अले, उज्झिअभुद्धिअ, जथि तस्स भासिदेण सव्व- ण्णत्तं पडिवज्जेसि ता अहं पि सव्वं जाणामि। तुमंपि पिठुपिदामहेहि सहं सत्त- पुलिसं अम्हाणं दासो त्ति ) भिक्षुः—(सक्रोधम्) आः पाप, पिशाच मलपङ्कधर, कस्तवाहं दासः ? नष्टस्य-मृतस्य। तदागमैः-बुद्धागमैः। उज्झितबुद्धिक निर्बुद्धे तस्य-बुद्धस्य। प्रतिपन्नः-ज्ञातवान्। 'अहमपि सर्वं जानामि' इति मदुक्त्या ममापि सर्वत्वं प्रतिपद्यस्व, बुद्धस्य सर्वज्ञतां यथा तदुक्तौ विश्वस्य प्रतिपन्नोऽसि तथैव मदुक्तौ विश्वस्य ममापि सर्वज्ञतां प्रति विश्वासं कुर्वि- त्याशयः। पाप-पापाचार। पिशाच-राक्षसवदभव्यदर्शन। मलपङ्कधर-मलिनतनो। रहे हो वह तुम्हारा क्या उपकार करेगा। और मै पूछता हू किसने तुम्हे इस तरहका धर्मोपदेश किया ? भिक्षु—सर्वज्ञ भगवान् बुद्ध ने यह उपदेश किया है, यही धर्म है। क्षपणक—अरे, बुद्ध सर्वज्ञ है यह तुमको किसने बताया ? भिक्षु—उनके शास्त्रमें बुद्धकी सर्वज्ञता प्रसिद्ध है। क्षपणक—अरे निर्बुद्धि, यदि उसीके कहनेसे उसे सर्वज्ञ मानता है तो मै भी सर्वज्ञ हू, बाप दादों के सहित तुम भी हमारे दास हो। भिक्षु—(क्रोधसे) अरे पाप, मलपङ्कधर, मै तुम्हारा कैसा दास हूं ?

तृतीयोऽङ्कः १०६

क्षपणकः—अरे विहारदासीभुजङ्ग दुष्टपरिव्राजक, दृष्टान्त एष मया
दर्शितः । तत् प्रियं ते विस्रब्धं भणामि । बुद्धानुशासनं परिहृत्यार्हतानु-
शासनमेवानुसृत्य दिगम्बरमतमेव धारयतु भवान् । (अले बिहालदासी-
भुअङ्ग दुट्ठपलिब्वज्जिअ, दिट्टंतो एसो मए दंसिदो । ता पिअं दे विस्सद्धं भणामि ।
बुद्धाणुसासणं पलिहलिअ अलिहन्ताणुसासणं जेव्व अनुसलिअ दिग्गवलमदं जेव्व
धालेदु भवम् )
भिक्षुः—आः पाप, स्वयं नष्टः परानपि नाशयितुमिच्छसि ।
स्वाराज्यं प्राज्यमुत्सृज्य लोके निन्द्यामनिन्दितः ।
अभिवाञ्छति को नाम भवानिव पिशाचताम् ॥ १० ॥
अपि च, आर्हतमपि धर्मवेदनं कः श्रद्दधाति ?
--------------------------------------------------
विहारदासीभुजङ्ग-वेश्याभर्त्तः । दृष्टान्तः-निदर्शनम् । यथा बुद्धोक्तौ विश्वस्य
तदीयां सर्वज्ञतां प्रतिपन्नोऽसि तथा मदीयोक्तौ विश्वस्य स्वस्य मम दासत्वमपि
त्वया स्वीकर्त्तव्यमिति दृष्टान्तो मया दर्शितो न तु वास्तविके तव दासत्वे मम
तात्पर्यमिति ।
विस्रब्धम्-विश्वस्तम् । बुद्धानुशासनम्-बौद्धमतम् । परिहृत्य-त्यक्त्वा । आर्ह-
तानुशासनम्-जैनमतम् । दिगम्बरमतम्-जैनमतैकदेशम् ।
नष्टः—पतितः । नाशयितुम्-पातयितुम् , जैनमतं धारयित्वा भ्रंशयितुमित्यर्थः ।
स्वाराज्यमिति० प्राज्यं प्रकृष्टम् स्वराज्यम् उत्सृज्य त्यक्त्वा भवानिव भवद्वत्
लोकनिन्द्याम् शास्त्रगर्हिताम् पिशाचताम् क्षपणकत्वम् को नाम अभिवाञ्छति ।
यथाभवानिह मते विश्वस्य पिशाचतांगतः तथा कोऽन्यो बौद्धो नित्यस्वातन्त्र्यं
परित्यज्य पिशाचभावं भजतामित्यर्थः ॥ १० ॥
धर्मवेदनम्-धर्मज्ञानम् ।
--------------------------------------------------
क्षपणक—अरे विहारदासीभुजङ्ग, दुष्ट परिव्राजक, मैने यह दृष्टान्त दिखलाया है ।
विश्वसनीय हित तुम्हे कह रहा हू कि बुद्धमत छोडकर जैनमतमें दिगम्बर जैन सिद्धान्तको
अपना लो ।
भिक्षु—अरे पापी, तू खुद पतित है, अब दूसरोंको गिराना चाहता है ।
प्रचुर स्वाराज्य छोड़कर कौन अनिन्दित जन तुम जैसे इस निन्द्य पिशाचताको ग्रहण
करना चाहेगा ॥ १० ॥
और—आर्हत मत पर श्रद्धा ही किसे है ?

११० प्रबोधचन्द्रोदयम् क्षपणकः—ग्रहनक्षत्रचारचन्द्रसूर्योपरागलुप्तलाभपरमार्थज्ञानसंधानद- र्शनेन निरूपितं सर्वज्ञत्वं भगवतोऽर्हतः । (ग्गहणक्खत्तचारचन्दसूरुलोपत्ता- अलुप्पलाहपलमत्थाणाणसंधाणदंसणेण णिरूविदं सव्वणंतणं भअवदो अरिहन्तस्स) भिक्षुः—अरे, अनादिप्रवृत्तज्योतिषातीन्द्रियज्ञानेन प्रतारितेन भगव- तेदमतिकष्टं व्रतमाश्रितम् । तथाहि— ज्ञातुं वपुः परमितः क्षमते त्रिलोकीं जीवः कथं कथय संगतिमन्तरेण । शक्नोति कुम्भनिहितः सुशिखोऽपि दीपो भावान्प्रकाशयितुमप्युदरे गृहस्य ॥ ११ ॥ ग्रहाः-सूर्यचन्द्रादयः नक्षत्राणि-अश्विन्यादयः । तेषाञ्चारः-नियतमागं नियत- कालं च सञ्चरणम् । चन्द्रसूर्योपरागः-सूर्यग्रहणं चन्द्रग्रहणञ्च । लुप्तलाभः-पृथिव्यादौ निखाय स्थापितस्य धनस्य लुप्तस्य लाभः । अथवा सद्य एवादशंनं गमितस्य पदा- र्थस्य लाभः । परमार्थज्ञानम् तत्त्वज्ञानम् । यदस्माकमर्हन् ग्रहनक्षत्रचारचन्द्रग्रहण- लुप्तलाभादिकं साधारणजनदुर्बोधमाहातोऽसौ सर्वज्ञ इति प्रतीत इति भावः । अनादिप्रवृत्तज्योतिषातीन्द्रियज्ञानेन—चिरकालप्रचलितगणितद्वारेण पूर्वोक्तज्ञानं जायते तेन । ज्ञातुमिति० वपुःपरिमितः शरीरपरिमाणः जीवः विज्ञानरूपः सन् सङ्गतमन्तरेण सन्निकर्षं विना त्रिलोकीम् भुवनत्रयम् सर्वमित्यर्थः कथं केन प्रकारेण ज्ञातुं क्षमते शक्नोति इति कथय ब्रूहि । शरीरपरिमाणो जीवः सकलस्य त्रिभुवनस्य सङ्गति मन्त- रेण तज्ज्ञाने कथं शक्नोति, यदसौ सर्वज्ञः स्वीक्रियतामित्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः—कुम्भ- निहितः घटान्तरवस्थापितः सुशिखः समिद्धशिखायुक्तोऽपि दीपः (किम् ) गृहस्य उदरे भावान् पदार्थान् प्रकाशयितुं भासयितुं शक्नोति ? यथा घटान्तरवस्थापितः सुशिखोऽपि दीपः स्वां भासं बर्हिनैतुमसमर्थतया गृहान्तर्गतपदार्थानां प्रकाशने न क्षपणक—ग्रहनक्षत्रकी गति, चन्द्रसूर्यग्रहण, गुप्तवस्तुकी प्राप्ति, परमार्थज्ञान आदिसे अर्हन्‌की सर्वज्ञता सिद्ध हो चुकी है । भिक्षु—अरे, अनादि प्रवृत्त ज्योतिषसे होनेवाले अतीन्द्रिय विषयक ज्ञानसे वञ्चित हो अर्हन्‌ने इस महाकष्टको स्वीकार किया है । क्योकि— शरीरपरिमाण जीव बिना सन्निकर्षके त्रिलोकीको कैसे जान सकेगा ? क्या कुम्भनिहित दीप प्रकाशशील होने पर भी घरके तमको दूर कर सकता है ॥ ११ ॥