प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

४८ प्रबोधचन्द्रोदयम् पर्यायग्रथिताक्षसूत्रवलयप्रत्येकबीजग्रह- व्यग्राग्राङ्गुलयो हरन्ति धनिनां वित्तान्यहो दाम्भिकाः ॥ ५ ॥ ( पुनरन्यतो गत्वा ) एते त्रिदण्डव्यपदेशजीविनो द्वैताद्वैतमार्गपरि- भ्रष्टा एव । ( अन्यतो गत्वा विलोक्य ) अये, कस्यैतद्द्वारोपान्तनिखाताति- खण्डस्तत्र विन्यस्तायां कौशलपूर्वकमास्तीर्णायाम् भास्वत्यां प्रकाशशालिन्यां वृस्या- मासने संविष्टाः उपविष्टाः कुशमुष्टिमण्डितमहादण्डाः दर्भराशिशोभितदण्डधराः करण्डोज्ज्वलाः कमण्डलुभिः शोभाभृतः पर्यायेण क्रमेण ग्रथितम् पिनद्धम् यदक्षसूत्र- वलयम् मणिमालारूपम् तस्य प्रत्येकं बीजग्रहे मणिग्रहणे व्यग्राः चञ्चलाः अग्राङ्गु- लयः अङ्गुल्यग्रभागाः येषां ते तथोक्ताः दाम्भिकाः दम्भभाजः धनिनां समृद्धि- जुषाम् वित्तानि धनानि हरन्ति गृह्णन्ति, अहो आश्चर्यम् । अमी दम्भवृत्तयो गङ्गा- सीकरशीतलीकृतानि भास्वराण्यासनान्यधितिष्ठन्तः कुशसनाथदण्डधराः कमण्डलु- कृतशोभाभृद्भुजाः मणिमयाक्षमालाऽऽवर्त्तनव्यग्राङ्गुलयश्च सन्तो धनिनां धनानि वञ्चकवृत्त्याऽनया तान्प्रतार्य हरन्ति, न च तेऽमीषां वञ्चनावृत्तिमिमां बुध्यन्त इत्या- श्चर्यमित्यर्थः । ब्रुवन्तोऽस्यां सीदन्तीति वृसी, उपदेशकासनम् । कारण्डपदं कमण्डलु- परम् , तथा चोक्त कमण्डलुप्रकरणे स्मृतौ—'वेणुमान् स कमण्डलुः, करण्डः स्यात्' इति । एते हि त्रिदण्डिनो धनिजनवञ्चनायैव सुरधुनीतीरे भव्याण्यासनान्यध्यष्य कमण्डलूश्चाग्रतो निधाय तपोऽम्रं जनयितुमिव मणिमयाक्षमाला आवर्त्तयन्ति, नैतेषां वास्तविकी तपस्तृष्णा, तथात्वे तैरेकान्तस्य स्थानस्यान्वेषणं कृतं स्यादिति विवक्षितं बोध्यम् । पूर्वोक्तलक्षणं शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५ ॥ त्रिदण्डव्यपदेशजीविनः-त्रिदण्डिताया व्याजेन जीविकार्जनासक्ताः, न तु वस्तुतो विरक्ताः । द्वैताद्वैतमार्गपरिभ्रष्टाः, ते हि द्वैताद्वैतमतं भास्करप्रवर्त्तितमातिष्ठन्तेऽतः द्वैतमपि नातिष्ठन्ते न वाऽद्वैतम् , उभयस्वरूपं च किञ्चन न संभवति तेजस्तिमिर- योरिव परस्परविरुद्धयोर्द्वैताद्वैतयोः सामञ्जस्यासंभवादतः द्वैतादद्वैताच्चापि परिभ्रष्टा- श्च्युता एत इत्यर्थः । भास्करप्रवर्त्तितमतस्य द्वैताद्वैतरूपत्वं ग्रन्थान्तरतोऽवसेयम् । द्वारोपान्तेति ० द्वारोपान्ते द्वारदेशे निखातानि रोपितानि यानि प्रांशूनि उच्चानि वंशकाण्डानि वंशस्तम्भाः तेषु ताण्डवितानि वायुचञ्चलतया प्रवृत्तनृत्यानि धौतानि परिधानवस्त्राणि सितानि सूक्ष्माणि अम्बराणाम् उत्तरीयादिप्रकारकाणाम्। सहस्राणि लोग धनिकोंके धनका हरण कर रहे है ॥ ५ ॥ ( फिर दूसरी ओर जाकर ) य ह किसका आश्रम मण्डल है जिसके दरवाजे पर गड़े हुए वंशस्तम्भों पर डाले गये

द्वितीयोऽङ्कः ४६ प्रांशुवंशकाण्डताऽण्डिताऽण्डवितधौतसितसूक्ष्माम्बरसहस्रमितस्ततो विन्यस्तकृष्णा- जिनदृषदुपलसमिच्चषालोलूखलमुसलमनवरतहुताज्यगन्धधूमश्यामलित- गगनमण्डलममरसरितो नातिदूरे विभात्याश्रममण्डलम् । नूनमिदं कस्यापि गृहमेधिनो गृहं भविष्यति । भवतु । युक्तमस्माकमतिपवित्रमेतद्- द्वित्रिदिवसनिवासस्थानम् । ( प्रवेशं नाटयति । ) ( विलोक्य च ) अये, मृद्विन्दुलाञ्छितललाटभुजोदरोरः- कण्ठोष्ठपृष्ठचिबुकोरुकपोलजानुः । यत्रेत्येकं गृहविशेषणम् । इतस्ततः यत्र तत्र । विन्यस्तानि स्थापितानि कृष्णा- जिनानि आसनभावेनोपयुज्यमानानि मृगचर्माणि, दृषत्, उपलम्, ( एतौ प्रस्तरखण्डभेदौ यज्ञोपयोगिनौ ) समित् काष्ठम्, चषालः पात्रभेदः, उलूखल- मुसले स्वनामख्याते अवहननसाधनायापेक्ष्यमाणे, यत्रेति द्वितीयं गृहस्यैव विशेषणम्, अनवरतम् सततम् हुतस्य हवनकर्मीकृतस्य आज्यस्य घृतस्य गन्धो यत्र तेन धूमेन श्यामलितं कृष्णीकृतं गगनमण्डलं यत्रेति तृतीयं तद्विशेषणम् । अमरसरितः-देवापगाया गङ्गायाः । नातिदूरे-अनतिविप्रकृष्टम् । इयं चतुर्थं विशेष- णम् । आश्रममण्डलम्-आश्रमः आसमन्तात् श्राम्यन्ति तपसा कार्यं क्लेशयन्ति यत्रेति विग्रहेण श्रोत्रियभवनपरम् , तन्मण्डलम् तदाकारं भवनमित्यर्थः । नातिदूर- शब्दे-नैकशब्दवत्सुप्सुपेति समासो बोध्यः, नञा समासे त्वनतिदूरे इति स्यात् । अतिपवित्रम्-अतिशयपूतम् । इदम्-गृहमेधिनो गृहम् । द्वित्रदिवसनिवासस्थानम्- अस्थायिवासोपयुक्त स्थलम् । मृद्विन्द्विति० मृदुना बालेन इन्दुना चन्द्रमसा ( अत्र बालचन्द्राकृतिचन्दनचिह्नं बालचन्द्रत्वेनोपचर्यमाणं बोध्यम् ) लाञ्छितानि ललाटः भालदेशः, भुजो बाहुः, उदरं कुक्षिः, उरो वक्षः, कण्ठो गलदेशः, ओष्ठम् अधरः, पृष्ठम् पश्चाद्भागः, चिबुकम् हनुः, कपोलौ मुखपार्श्वे, जानू जङ्घे च यस्य सः, तत्तदङ्गेषु बालचन्द्राकृतिचन्दन- स्वच्छ वस्त्र हिलडोल रहे है, जहाँ कृष्णाजिन, प्रस्तरखण्ड, समिधा, चषाल, ऊखल, मुसल पड़े हैं और जो सतत होमके होने रहनेके कारण धूम निकलता रहता है और सुगन्धि फैलती रहती है । अवश्य ही यह किसी गृहमेधी का घर होगा । अस्तु, इस पवित्र स्थानमे हम दो चार रोज ठहर सकते हैं । ( देखकर ) अरे, ललाट, बाहु, उदर, कण्ठ, ओष्ठ, पीठ, गाल आदि स्थानों पर चन्द्राकार चन्दन ४ प्र० च०

५० प्रबोधचन्द्रोदयम् चूडाग्रकर्णकटिपाणिविराजमान- दर्भाङ्कुरः स्फुरति मूर्त इवैष दम्भः ॥ ६ ॥ भवतुपसर्पाम्येनम् । (उपसृत्य) कल्याणं भवतु भवताम् । (दम्भो हुंकारेण निवारयति) (प्रविशति बटुः) बटुः—(ससंभ्रमम्) ब्रह्मन्, दूरत एव स्थीयताम् । यतः पादौ प्रक्षाल्य एतदाश्रमपदं प्रवेष्टव्यम् । अहङ्कारः—(सक्रोधम्) आः पाप, तुरुष्कदेशं प्राप्ताः स्मः यत्र श्रोत्रि- यानतिथीनासनपाद्यादिभिरपि गृहिणो नोपतिष्ठन्ति । चिह्नं धारयन्नित्यर्थः । चूडाग्रे शिरोदेशे कर्णयोः श्रवणयोः कटौ कटिप्रदेशे पाण्योर्ह- स्तयोश्च विराजमानः शोभमानो दर्भाङ्कुरो नवकुशो यस्य तादृशश्च मूर्त्तः शरीरधारी दम्भ इव एषः पुरो दृश्यमानो जनः स्फुरति प्रकाशते । तं तं वञ्चनाप्रकारं बिभ्रदयं जनो मूर्त्तो दम्भ इव राजत इत्यर्थः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ६ ॥ उपसर्पामि-समीपं गच्छामि । हुङ्कारेणेति० सर्वंनमस्याथ मह्यमाशिषः प्रयुञ्जानः कोऽपि महापराधीति तस्मै हुङ्कारप्रयोगः । बटुः-दम्भशिष्यः । ब्रह्मन्निति सोपहासं सम्बोधनं, वास्तविकायां तु ब्रह्मत्वबुद्धौ दूरतः स्थीयतामिति कथनमनवसरप्राप्तं स्यादिति बोध्यम् । तुरुष्कदेशम्-यवनजनपदम् । श्रोत्रियान्-वेदाध्यायिनः । अतिथीन्-अभ्याग- तान् । आसनपाद्यादिभिः-आसनं विष्टरः, पाद्यं पादार्थमुदकम्, तदादिभिः तत्प्र- भृतिस्तत्प्रथमैरुपचारैः । गृहिणः-गृहस्थाः । नोपतिष्ठन्ति-न सत्कुर्वन्ति । नूनं तुरु- ष्कदेशोऽयं यन्नैतावत्यप्यतिथिसपर्या गृहस्थैर्न क्रियते इति भावः । लगाये तथा शिखा, कान, कटि देश और हाथोंमे कुश लिये हुये यह तो शरीरधारी दम्भ-सा लग रहा है ॥ ६ ॥ अस्तु—मै इसके पास जाता हू । (समीप जाकर) जय हो । (दम्भ हुंकार द्वारा वारण करता है) (बटुका प्रवेश) बटु—(घबडाहटके साथ) महाराज, अलग ही रहना, क्योंकि पाँव धोकरके इस आश्रममे प्रवेश करनेका नियम है । अहङ्कार—(क्रोधसे) आः पाप, क्या हम तुर्कोंके देशमे पहुंच गये है जहाँ पर श्रोत्रिय अतिथियोंको आसन पाद्य आदि से भी सत्कृत नही किया जाता है ।

द्वितीयोऽङ्कः ५१ दम्भः—( हस्तसंज्ञया समाश्वासयति ) बटुः—एवमाराध्यपादा आज्ञापयन्ति दूरदेशादागतस्यार्यस्य कुलशी- लादिकं न सम्यगस्माकं विदितम् । अहंकारः—आः कथमस्माकमपि कुलशीलादिकमिदानीं परीक्षित- व्यम् । श्रूयताम्— गौडं राष्ट्रमनुत्तमं निरुपमा तत्रापि राढापुरी भूरिश्रेष्ठकनाम धाम परमं तत्रोत्तमो नः पिता। तत्पुत्राश्च महाकुला न विदिताः कस्यात्र तेषामपि प्रज्ञाशीलविवेकधैर्यविनयाचारैरहं चोत्तमः ॥ ७ ॥ आराध्यपादाः—मम गुरवो दम्भाः । अज्ञातकुलस्य भवतः कथं सत्कारो विधी- यतामिति प्रतीक्षैवास्माकं सत्कारप्रवृत्तौ विलम्बे कारणमिति तदुक्तेराशयः । कुलम्-वंशः । शीलम्-स्वभावः । परीक्षितव्यम्—कोटिनिर्धारणपूर्वकं प्रश्नादिना निर्धारणीयम् । गौडमिति० अनुत्तमम् सर्वोत्कृष्टम् गौडम् राष्ट्रम् देशः, तत्र गौडे अपि निरुपमा असमाना राढा तदभिख्यया प्रथमाना पुरी नगरी, तत्र राढा पुर्याम् अपि भूरिश्रेष्ठ- कनाम तदभिधानम् परमम् उत्कृष्टम् धाम गृहम्, तत्र धामनि उत्तमः सर्वश्रेष्ठः नः पिता जनयिता । तत्पुत्राः तस्य मम पितुः सुताः महाकुलाः । सद्वंशप्रसूताः ( वयम् सर्वे भ्रातरः ) अत्र वाराणस्यां कस्य न विदिताः ज्ञाताः, तेषाम् अस्माकं सर्वेषां सोदराणामपि मध्ये च प्रज्ञाशीलविवेकधैर्यविनयाचारैः बुद्धिस्वभावज्ञान- गम्भीरत्वनम्रताचरित्रचातुर्यैः अहम् अहङ्कारः उत्तमः श्रेष्ठः अस्मीति शेषः । यस्य मम विश्वविदिते गौडराष्ट्रे समुद्भवः, तद्राष्ट्रालङ्कारभावं भजन्ती राढापुरी वसतिः, दम्भ—( हाथके इशारेसे आश्वासन देता है ) बटु—गुरुदेवकी आज्ञा होती है कि दूर देशसे आये हुए आपके कुल तथा शील हम ठीकसे नहीं जान सके हैं । अहङ्कार—( क्रोधसे ) आः, क्या हमारे कुल-शील की भी अब परीक्षा करेंगे ? सुनलें—गौड़ एक अनुपम देश है, उसमे निरुपमेय राढा नामकी नगरी है, जहाँ भूरिश्रेष्ठक वास करते हैं । उन भूरिश्रेष्ठकोंमें उत्तम हमारे पिता हैं । महाकुलप्रसूत उनके पुत्र किसे नहीं विदित हैं, उनमें भी प्रज्ञा, शील, विवेक, धीरता, विनय और आचारसे मै उत्तम कहा जाता हूँ ॥ ७ ॥

५२ प्रबोधचन्द्रोदयम् ( दम्भो बटुं पश्यति ) बटुः—( ताम्रघटीं गृहीत्वा ) भगवन्, पादशौचं विधीयताम् । अहंकारः—( स्वगतम् ) भवतु । कोऽत्र विरोधः । एवं क्रियते । ( तथा कृत्वोपसर्पति ) दम्भः—( दन्तान् संपीड्य बटुं पश्यति ) बटुः—दूरे तावत्स्थीयताम् । वाताहताः प्रस्वेदकणिकाः प्रसरन्ति । अहंकारः—अहो, अपूर्वमिदं ब्राह्मरायम् । बटुः—ब्रह्मन्, एवमेतत् । तथाहि— अस्पृष्टचरणा ह्यस्य चूडामणिमरीचिभिः । तत्राप्युत्कृष्टं भूरिश्रेष्ठकं नाम गृहम् , तत्रापि गृहे सर्वोत्कृष्टतया प्रथमानो जनो जनयिता, मम सोदर्याः सर्वेऽपि वाराणस्यामिह प्रसिद्धा एव तेष्वपि स्वीयप्रज्ञादि- भिरहं प्रथिततमस्तथापि मम कुलशीलादिकमत्र परीक्षितव्यं मन्यत इति महदनौ- चित्यमिति भावः, शार्दूलविक्रीडितमेव वृत्तम् ॥ ७ ॥ पादशौचम्-चरणप्रक्षालनम् । अत्र—पादशौचानुष्ठाने । वाताहताः—पवनचलिताः । प्रस्वेदकणिकाः-भवद्देहस्थितघर्मजलबिन्दवः । प्रस- रन्ति-भवद्देहाच्चतुर्दिक्षु व्याप्नुवन्ति । ब्राह्मरायम्-ब्राह्मणाचारः । सोपहासमिदं वचनम् , उपहासकारणं चातिशयिता- डम्बरदर्शनम् । एवमेतत्-भवता यदुपहस्यते तदन्यथ्यं स्वाभाविकं न कृत्रिममतोनोप- हास्यमिति तात्पर्यम् । अस्पृष्टचरणा इति० अस्पृष्टचरणाः पादस्पर्शं कर्तुमसमर्थाः भूपालाः राजानः अस्य दम्भस्य पादपीठान्तभूतलम् पादपीठसमीपगतधरित्रीतलम् चूडामणिमरीचिभिः ( दम्भ बटुकी ओर देखता है ) बटु—( ताम्र घट लेकर ) महाराज, चरण पखार ले । अहङ्कार—( स्वगत ) अस्तु, इसमे क्या विरोध है । ऐसा कर ही लेता हू । ( पैर धोकर समीप जाता है ) दम्भ—( दांत पीसकर बटुको देखता है ) बटु—महाराज, जरा अलग ही रहना, हवाके साथ पसीनेकी बूंदें उड़कर आरही है । अहङ्कार—अहा ! कैसा अपूर्व ब्राह्मणत्व है । बटु—महाराज, यही तो बात है क्योंकि इनके चरणों को न छूकर भूपाल लोग

द्वितीयोऽङ्कः ५३ नीराजयन्ति भूपालाः पादपीठान्तभूतलम् ॥ ८ ॥ अहंकारः—( स्वगतम् ) अये, दम्भग्राह्योऽयं देशः । ( प्रकाशम् ) भवतु । अस्मिन्नासने उपविशामि । ( तथा कर्तुमिच्छति ) बटुः—मैवम् । नाराध्यपादानामन्यैरासनमाक्रम्यते । अहंकारः—आः पाप, अस्माभिरपि दक्षिणराढाप्रदेशप्रसिद्धविशुद्धि- भिर्नाक्रमणीयमिदमासनम् । शृणु रे मूर्ख, नास्माकं जननी तथोज्ज्वलकुला सच्छोत्रियाणां पुन- र्व्यूढा काचन कन्यका खलु मया तेनास्मि ताताधिकः । मुकुटमाणिक्यरश्मिभिः नीराजयन्ति आरात्रिक्यक्रियोपचरन्ति । दम्भस्य गौर- वेणागता राजानोऽपि साक्षादस्य पादौ न स्प्रष्टुमीशते, किन्तु पादपीठपरिसर एव नमितशिरसो मुकुटावस्थितरत्नप्रभाभिस्तस्य स्थानस्य नीराजनामाचरन्तीत्यहो पूता- चारस्त्वकृता प्रशस्तिरिति भावः ॥ ८ ॥ दम्भग्राह्यः—दम्भेन मिथ्याऽऽडम्बरेण वशीभावं नेयः । मैवम्—नेत्थमत्रासने उपवेष्टव्यमित्यर्थः । आराध्यपादानाम्-गुरुदेवानाम् । आक्रम्यते-उपविश्यते । पाप-पापाचारिन् , पापपदं तद्वति लाक्षणिकमर्श आद्यजन्तं वा । प्रसिद्धविशु- द्धिभिः-प्रख्यातपवित्रभावैः । इदम्-दम्भसम्बन्धि । नास्माकमिति० अस्माकं जननी न तथोज्ज्वलकुला प्रशस्तवंशप्रसूता, ( यथा मम नायोज्ज्वलकुला) मया पुनः सच्छोत्रियाणाम् साधुवेदाध्यायिनाम् काचन कन्या व्यूढा परिणीता, तेन सच्छोत्रियकन्यापरिणयनकृतेन गौरवेण ताताधिकः पितुरुत्कृष्टः अस्मि । अपने मस्तकालङ्कारकी किरणोंसे इनके पादपीठको ही उद्भासित करते हैं ॥ ८ ॥ अहङ्कार—( स्वगत ) अरे, यह देश दम्भग्राह्य है । ( प्रकाश ) अस्तु, इस आसन पर बैठता हू । ( वैसा करना चाहता है ) बटु—ऐसा मत कीजिये । गुरुदेवके आसन पर अन्य जन नही बैठते हैं । अहङ्कार—आः पाप, क्या राढा देशमें प्रसिद्ध पराक्रम तथा शुद्धि वाले हम भी इस आसन पर नहीं बैठ सकते हैं ? सुन मूर्ख,— हमारी मां उतने ऊंचे कुलकी नहीं थी, लेकिन हमने श्रोत्रियकी कन्यासे व्याह कर लिया है अतः मै पिताजी से बड़ा हू। हमारे सालेके भांजेकी लड़कीकों मिथ्याकलङ्क

५४ प्रबोधचन्द्रोदयम् अस्मच्छ्यालकभागिनेयदुहिता मिथ्याभिशस्ता यत- स्तत्संपर्कवशान्मया स्वगृहिणी प्रेयस्यपि प्रोज्झिता ॥ ६ ॥ दम्भः—ब्रह्मन् , यद्यप्येवं तथाप्यस्माकमविदितवृत्तान्तो भवान् । तथाहि— सदनमुपगतोऽहं पूर्वमम्भोजयोनेः सपदि मुनिभिरुच्चैरासनेषूज्झितेषु । सशपथमनुनीय ब्रह्मणा गोम्याम्भः- परिमृजितनिजोरावाशु संवेशितोऽस्मि ॥ १० ॥ अस्मच्छ्यालकस्य मम स्त्रियो भ्रातुः यः भागिनेयः भगिनीपुत्रः तस्य दुहिता कन्या यतः यस्मात् मिथ्याऽभिशस्ता कलङ्कवत्तया ख्यापिता, तत्सम्पर्कवशात् । तत्कृत- परम्परासम्बन्धशालित्वात् मया प्रेयस्यपि प्रियतमाऽपि स्वगृहिणी स्वभार्या प्रोज्झिता त्यक्ता । मम माता यादृशे वंशे जनुरग्रहीत्ततोऽधिकपूते वंशे जातया कन्यया सह मम विवाहो जात इति हेतोरहं स्वपितुरुत्कृष्टोऽस्मि, नैतावदेव मम चारित्रगौरवं किन्तु मम श्यालकस्य यो भागिनेयस्तस्य दुहिता खलैर्मिथ्याऽशोभनाचारत्वेन प्रख्यापिता, तत्सम्बन्धवशात् पारम्पर्येण तत्सम्बन्धिकोटौ गणनीयत्वादन्यादृशदोषा- भावेऽपि प्रेयस्यपि स्वभार्या मया त्यक्तेति भावः । ईदृशाचारपूतेनापि मयाऽऽ- सनमिदन्नाक्रमणीयमिति ब्रुवाणस्त्वं किमिति न त्रपसे इति प्रसङ्गरहस्यम् । 'श्यालाः स्युर्भ्रातरः पत्न्या.' इत्यमरः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ९ ॥ एवम्—भवदुक्तं सत्यम् ; अविदितवृत्तान्तः-अज्ञातकुलशीलादिसमाचारः । सदनमिति० अहम् पूर्वम् अम्भोजयोनेः ब्रह्मणः सदनम् ब्रह्मलोकम् उपगतः प्राप्तः, सपदि मदुपस्थितिक्षण एव उच्चैः अतिशयेन मुनिभिः तत्र स्थितैः ऋषिभिः आसनेषु स्वाध्युषितविष्टरेषु मदादरार्थम् उज्झितेषु त्यक्तेषु ब्रह्मणा गोम्याम्भःपरि- मृजितनिजोरौ गोमयेन गव्येन अम्भसा पयसा च परिमृजिते शुद्धतांगमिते निजोरौ स्वोरुदेशे सशपथम् शपथपूर्वकम् अत्र त्वयाऽवश्यमुपवेश्यम् , यदि तथा न करोषि, मम शपथस्त्वेति प्रकारेण बलवदागृह्य अनुनीय सविनयप्रदर्शनमाशु शीघ्रमुप- लग गया, इसलिये हमने अपना प्यारा धर्मपत्नीका भा त्याग कर दिया ॥ ९ ॥ दम्भ--महाराज, यद्यपि आपका कहना ठीक है फिर भी हमारे लिये आपका वृत्तान्त अज्ञात है । देखिये-- कुछ दिन पूर्व मै ब्रह्माके घर गया था, वहां जाने पर मुनियोंने हमारे सत्कारमें अपने आसन छोड दिये । ब्रह्माने शपथ देकर मुझे अपनी जङ्घा पर बैठाया जिसे उन्होंने जल तथा गोमयसे धोकर पवित्र कर लिया था ॥ १० ॥

द्वितीयोऽङ्कः ५५ अहंकारः-(स्वगतम्) अहो, दाम्भिकस्य ब्राह्मणस्यात्युक्तिः । (विचिन्त्य) अथवा दम्भोऽयम् । भवत्वेवं तावत् । (प्रकाशम्) आः, किमेवं गर्वायसे । (सक्रोधम्) अरे क इव वासवः कथय कोऽत्र पद्मोद्भवो वद प्रभवभूमयो जगति का मुनीनामपि । अवेहि तपसो बलं मम पुरन्दराणां शतं शतं च परमेष्ठिनां पततु वा मुनीनां शतम् ॥ ११ ॥ वेशितः स्थापितोऽस्मि । ब्रह्मलोकं गते मयि सपदि ऋषयोऽभ्युत्थाय सद्कुर्वन्माम्, ब्रह्मा चात्मनः स्वतः पूतमप्यूरुदेशं मदुपवेशनानहं प्रतीत्य तत्काल एवाम्भःसहायेन गोमयेन प्रक्षाल्य मदुपवेशयोग्यतां लम्भयित्वा तत्र सशपथममुनीयोपवेशितोऽ- भूवमिति । ब्रह्मणाऽपि तथाऽऽद्रियमाणस्य मम गौरवे तव का विचिकित्सेति भावः । मालिनीवृत्तम्, तल्लक्षणं यथा-'ननममययुतेयं मालिनी भोगिलोकै.' इति ॥ १० ॥ दाम्भिकस्य-दम्भेन जीवतः । अत्युक्तिः-अतिशयिता उक्तिः, उक्तावतिशयश्चा- यथाविषयकत्वम् । गर्वायसे-गर्ववानिवाचरसि, गर्ववच्छब्दात् 'कर्त्तुः क्यङ् सलोपश्च' इति क्यङ् 'विन्मतोर्लुक्' इति मतुपो लुक् । अरे क इति० अरे इति साधिक्षेपं दम्भसंबोधनम्, वासवः इन्द्रः क इव कीदृशः ? तस्यापि चरितं गुरुतल्पगमनं प्रसिद्धम् । पद्मोद्भवः ब्रह्मा अत्र गौरवतारतम्ये कः कतमः ? तस्यापि निजकन्याऽभिकत्वं नाविदितम् । मुनीनां व्यासादीनां जगति प्रभवभूमयः उत्पत्तिस्थानानि कानि ? इति वद कथय । व्यासस्य धीवरकन्यागर्भ- सम्भूतत्वम्, अगस्त्यस्य घटयोनित्रा, ऋष्यशृङ्गस्य हरिण्या जन्मेति कथाः प्रतीङ्गितं कृतम् । मम तपसः तपश्चर्यायाः बलम् सामर्थ्यम् अवेहि जानीहि, पुरन्दरा- णाम् इन्द्राणाम् शतम्, परमेष्ठिनां च शतम् मुनीनां वा शतम् पततु, मत्तःसा- मर्थ्यस्य पुरतः का कथा शतस्येन्द्रणाम् परमेष्ठिनाम् मुनीनां वेति तात्पर्यम् । तदेवं सामर्थ्यशालिनो मम पुरतो विकत्थना तव लज्जां न जनयतीत्याश्चर्यम् अहङ्कार--(स्वगत) अहा, इस दाम्भिक ब्राह्मणकी बातें तो सुनो । (सोचकर) अथवा-यह तो दम्भ ही है । अस्तु । (प्रकाश) आ., क्यों इतना घमण्ड कर रहा है । (क्रोधसे) अरे, कहो तो इन्द्र कौन है ? ब्रह्माकी क्या हस्ती है ? बताओ इन मुनियोंकी पैदाइश कहाँ से हुई है ? मेरी तपस्यामे वह शक्ति है जिसके सामने सैकड़ो इन्द्र तथा ब्रह्माको झुकना पड़े ॥ ११ ॥

५६ प्रबोधचन्द्रोदयम्

दम्भः—( विलोक्य। सानन्दम् ) अये, आर्यः पितामहोऽस्माकमह- ङ्कारः। आर्य, दम्भो लोभात्मजोऽहं भो अभिवादये । अहंकारः—वत्स, आयुष्मान्भव । बालः खल्वसि मया द्वापरान्ते दृष्टः। संप्रति चिरकालविप्रकर्षाद्वार्धक्यग्रस्ततया च न सम्यक्प्रत्यभिजा- नामि । अपि त्वत्कुमारस्यानृतस्य कुशलम् ? दम्भः—अथ किम् ? सोऽप्यत्रैव महामोहस्याज्ञया वर्तते । न हि तेन विना मुहूर्तम्प्यहं प्रभवामि । अहंकारः—अथ तव मातापितरौ तृष्णालोभावपि कुशलौ ? इति परमार्थः ॥ पृथिवी वृत्तम्, तल्लक्षणं यथा—'जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः' इति ॥ ११ ॥ आर्यः-पूज्यः । पितामहः-पितृपिता । लोभात्मजः-लोभप्रभवः । अभिवादये-प्रण- मामि । द्वापरान्ते-कलियुगादौ । बालः-अप्रौढः, अल्पप्रचार एवास्य बाल्यं बोध्यम् । चिरकालविप्रकर्षात्-बहुसमयव्यवधानात् । वार्धक्यग्रस्ततया-जरागृहीतत्वेन । प्रत्य- भिजानामि-दृष्टिमान्द्येन परिचिनोमि । त्वत्कुमारस्य तव सूनोः । अनृतस्य-मिथ्या- भाषणस्य । दम्भोऽनृतस्य पिता, तज्जनकत्वादिति बोध्यम् । अत्र-वाराणस्याम् । महामोहस्य-प्रभोर्मोहराजन्य । तेन-अनृतेन । अनृतं विना दम्भो न शक्नोत्यवस्थातुमिति तथोक्तम् । कुशलौ-सकुशलावित्यर्थे प्रयुज्यमानेऽत्र कुशलाविति पदेऽर्श आद्यजन्तता मन्त- व्या । तृष्णालोभौ-तृष्णा-यावदीप्सितद्रव्यप्राप्तावपि पुनस्ततोऽधिकद्रव्याकाङ्क्षा, लोभो नाम स्वद्रव्यापरित्यागपूर्वकपरद्रव्यजिघृक्षा । दम्भ--( देखकर, प्रसन्नतासे ) अरे, आप तो हमारे पितामह अहङ्कार हैं । आर्य, लोभका पुत्र दम्भ मैं आपको प्रणाम करता हूं । अहङ्कार--बच्चा, जीते रहो । मैने बालकरूपमे तुम्हें द्वापरके अन्तमे देखा था, उसे बहुत दिन हुए इसलिये और मैं बूढ़ा हो गया हू, इसलिये भी मैं तुम्हे ठीकसे नही पहचान सका । तुम्हारा पुत्र अनृत तो कुशल से है न ? दम्भ--और क्या ? वह भी महामोहकी आज्ञासे आजकल यहीं पर है । उसके बिना एक क्षणके लिये भी हमारा प्रभुत्व नहीं रहता है । अहङ्कार-और तुम्हारे मां बाप तृष्णा और लोभ भी तो सकुशल हैं ।

द्वितीयोऽङ्कः ५७ दम्भः—तावपि राज्ञो महामोहस्याज्ञयाऽत्रैव वर्तेते । तयोर्विना क्षण- मपि न तिष्ठामि । आर्यमिश्रैः पुनः केन प्रयोजनेनात्र प्रसादः कृतः । अहंकारः—वत्स, मया महामोहस्य विवेकसकाशादत्याहितं श्रुतम् । तेन तद्वृत्तान्तं प्रत्येतुमागतोऽस्मि । दम्भः—स्वागतमेवार्यस्य । यतो महाराजस्यापीन्द्रलोकादत्रागमनं श्रूयते । अस्ति च किंवदन्ती यद्देवेन वाराणसी राजधानी वस्तुं निरूपितेति । अहंकारः—पुनः किं वाराणस्यां सर्वात्मना मोहस्यावस्थानकारणमिति । दम्भः—आर्य, ननु विवेकोयरोध एव । तथाहि— तौ-तृष्णालोभौ । तयोः-पित्रोः तृष्णालोभयोः, अत्र विनापदयोगे कथं षष्ठीति चिन्त्यम् । आर्यमिश्रैः-पूज्यैर्विद्वद्भिश्च, मिश्रपदस्य पण्डितपरत्वं प्रसिद्धम् । केचित्तु षड्दर्शनज्ञो मिश्र इत्याहुः । प्रसादः-स्वागमनेनानुग्रहः । विवेकसकाशात्-विवेकात् । अत्याहितम्-महाभीतिः, उच्छेदोरूप इत्यर्थः । अयं बिन्दूपन्यासो वेदितव्यः, बिन्दुलक्षणं यथा—'अवान्तरार्थविच्छेदे विन्दुरच्छेदकारणम्' इति । अत्र दम्भाहङ्कारयोः संवादेन कथाविच्छेदे पुनरविच्छेदहेतुर्महामोहस्य विवेक- सकाशादत्याहितं श्रुतमिति पुनः कथानुसरणरूपो बिन्दुः । प्रत्येतुम्-अवधारयितुम् । महाराजस्य-महामोहस्य । स च विषयेष्वासक्तिविशेषहेतुरहं ममाभिमानरूपः, तथोक्तं तत्त्वकौमुद्याम्—'अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च यथासंख्यं तमोमोह- महामोहातामिस्रान्धतामिस्रसंज्ञकाः। यद्यपि शब्दादिषु पञ्चसु दिव्यादिव्यतया दश- विधेषु विषयेष्वनुरक्तिरूपतया दशविधो महामोहस्तथापि विषयभेदाद्दशविधोऽपि वस्तुतस्त्वेक एवेत्यवधारणीयम्' । अत्र-वाराणस्याम् । किंवदन्ती-जनश्रुतिः । वस्तुं निरूपिता-आवासस्थानत्वेन वृता । सर्वात्मना-सर्वथा, अवस्थानकारणम्-आवासहेतुः। विवेकोपरोधः-विवेकस्य परिपन्थिनः उपरोधनम् निरोधनम् । दम्भ—वे भी मोहकी आज्ञासे यहीं हैं । उनके बिना मैं क्षणभर भी नही रह सकता हू । आपने किस प्रयोजनसे यहाँ पधारनेकी कृपा की है ? अहङ्कार—वत्स, मैने सुना कि विवेकसे महामोहको महाभय उपस्थित है, इसीको ठीकसे जानने आया हू ! दम्भ—स्वागत है आपका ! महाराज भी इन्द्र लोकसे यहाँ आरहे हैं ऐसा सुननेमें आया है । यह भी अफवाह है कि महाराजने काशीको ही अपने वासके लिये चुना है । अहङ्कार--सर्वथा काशीमें बसनेके लिये मोहको क्या कारण मिला ? दम्भ—आर्य, विवेकको रोकना ही । क्योंकि—

विद्याप्रबोधोदयजन्मभूमिर्वारणसी ब्रह्मपुरी निरत्यया । असौ कुलोच्छेदविधिं चिकीर्षुर्निर्वस्तुमत्रेच्छति नित्यमेव ॥ १२ ॥ अहङ्कारः—( सभयम् ) यद्यप्येवमशक्यप्रतीकार एवायमर्थः । यतः— परममविदुषां पदं नराणां पुरविजयी करुणाविधेयचेताः । विद्येति० ब्रह्माकाराऽन्तःकरणवृत्तिर्विद्या, ब्रह्माकारान्तःकरणवृत्त्युपहितं चैतन्यं च प्रबोधोदयः, तयोर्जन्मभूमिः उत्पत्तिस्थानम्, निरत्यया अविनाशिनी ब्रह्मपुरी शिवनगरी वाराणसी काशी अस्तीति शेषः । वाराणस्या ज्ञानक्षेत्रतया नित्याप्रलयेऽपि न नाशः, अत्र ब्रह्मपुरीति शब्दे ब्रह्मपदं च शिवपरम् , तदुक्तम्—'ब्रह्मज्ञानं प्रधा- नञ्च क्षेत्रञ्चाङ्कारबुद्धयः । मोक्षो हिरण्यगर्भश्च मन्त्रो वेदः शिवस्तथा' इति । कुलो- च्छेदविधिम् मायिकवंशविनाशकार्यम् चिकीर्षुः कर्तुं कामयमानः असौ विवेकः अत्र [L11: वाराणस्याम् नित्यमेव सततम् निवस्तुम् वासं कर्तुम् इच्छति कामयते । विवेको नाम मायाप्रसूतमनोजनितत्वान्मायावंशप्रभवोऽपि मतिमान्धत्वशान्मायिकवंशं विनाशयितुं कामयमानोऽत्र वाराणस्यां सार्वदिकं स्वं वासं कर्तुमिच्छति, यतोऽवि- नाशिनीयं शिवपुरी विद्याप्रबोधोदयजन्मभूमितया प्रसिद्धा । अत्र निवत्स्यतो विवेक- स्योपरोधार्थमेव महामोहस्यात्रागमनं जातमिति भावार्थः । अन्योऽपि राजा स्ववि- रोधिभूपति विजयावहसैन्याद्युपकरणसञ्चयप्रवृत्ततया तदुपपादनसौविध्यशालिनि क्वचन क्षेत्रे वासमाचरन्तं संभाव्य तदुपरोधार्थं तदागमात्पूर्वमेव तत्रावासं विरचय- तीति मनसिकृत्यायं व्यवहारसमारोपः । इन्द्रवज्रावृत्तम्, तल्लक्षणं यथा—'स्यादिन्द्र- वज्रा यदि तौ जगौ गः' इति ॥ १२ ॥ यद्यप्येवम् , आचर्यते मोहेनेति योजनीयम्, यद्यपि मोहस्येयं चेष्टा प्रवर्त्त- ताम् , तथापि अशक्यप्रतीकारः-अवरोद्धुमशक्यः । मोहो यथेच्छं चेष्टतां विवे- कोऽपरोधाय परं विवेकाभिमतो विद्याप्रबोधोदयोऽत्र वाराणस्यां प्रतिबन्धुमशक्य इति भावः । परममिति० परमम् पदम् ब्रह्मस्वरूपम् अविदुषाम् अजानताम् ब्रह्मज्ञानरहिता- नाम् नराणाम् भगवान् सर्वसामर्थ्यशाली करुणाविधेयचेताः कारुणिकहृदयः पुर- विद्या तथा प्रबोधोदयकी जन्मभूमि यह नित्या काशीपुरी ही है, अपने कुलके उच्छेद की इच्छासे सदा वे यही वास करना चाहते हैं ॥ १२ ॥ अहङ्कार —( भयसे ) यद्यपि इस तरह तो इसका कोई उपाय है भी नही । क्योंकि— परमतत्त्वको नही जाननेवाले जब मरने लगते हैं तब महादेव दया करके भवभय से

[Page Header] द्वितीयोऽङ्कः ५६

कथयति भगवानिहान्तकाले भवभयकातरतारकं प्रबोधम् ॥१३॥ दम्भः—सत्यमेतत्तथापि नैतत्कामक्रोधाभिभूतानां सम्भाव्यते । तथा ह्युदाहरन्ति तैर्थिकाः— 'यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च तीर्थं च स तीर्थफलमश्नुते ॥ १४ ॥' इति ।

विजयी शिवः अन्तकाले प्राणप्रयाणसमये भवभयेन सांसारिकभीत्या कातराणां सभयानां तारकम् उद्धरणसमर्थम् प्रबोधम् । इह वाराणस्याम् कथयति उपदिशति । इह काश्यां कारुणिकः शिवो ब्रह्मज्ञानवञ्चितेभ्यो जनेभ्यस्तदन्तकाले मुक्तिप्रदं तारक- मन्त्रमुपदिशन्ति येन ते सद्य एव मुक्ता भवन्तीति भावः । तथा चोक्तम्—'मुमूर्षो- र्दक्षिणे कर्णे यस्य कस्यापि वा स्वयम् । उपदेक्ष्यति तं मन्त्र समुक्तो भविता शिवः' 'मुमूर्षोर्मणिकर्ण्यन्तरर्थोदकनिवासिनः । अहं दिशामि ते मन्त्र तारकं ब्रह्मसञ्ज्ञकम्' । भगवानन्तकालेऽत्र तारकस्योपदेशतः, अविमुक्तस्थितान् जन्तून्मोचयेन्नात्र संशयः । इति । काश्यां मोक्षस्य सर्वसाधारणलभ्यतया महामोहचिकीर्षितो विवेकोपरोधो न सिद्ध्यति तदशक्यप्रतीकार एवात्र विवेकवास इति भावः । पुष्पिताग्रावृत्तमिदम् 'अयुजि नयुगरेफतो जकारो युजि च नजौ जरजाश्च पुष्पिताग्रा' इति तल्लक्षणात् ॥ एतत्—सर्वेषामेव काशीवासिनां भगवता चरमसमये तारकोपदेशतो मोच्य- मानत्वम् । यस्येति० यस्य जनस्य पादौ चरणौ सुसंयतौ निषिद्धसञ्चारपराङ्मुखौ, हस्तौ च सुसंयतौ अप्रतिग्रहौ, मनश्च सुसंयतम् परद्वेषाकाम्यकामनादिनिवृत्तम्, विद्या सुसंयता परप्रतारणादिविमुखी, तपः व्रतादिसुसंयतम् दम्भेनासंस्पृष्टम्, तीर्थम् योनिरूपस्थेन्द्रियम् सुसयतम् अनिषिद्धगामि, सतीर्थफलम् काशीरूपतीर्थलभ्य- मोक्षरूपं फलमश्नुते प्राप्नोति । सामान्यतः काशीक्षेत्रे मृतानां मोक्षमुपदिशतां शास्त्राणां विशेषशास्त्रेणानेनैकवाक्यतयाऽर्थसङ्कोचे काश्यामपि संयतानामेव तीर्थ- फलाधिगम इति नियमितं बोध्यम् । अत्र सुसंयतशब्दस्य विभक्तिलिङ्गयोर्विपरिणा- मेन सर्वत्रान्वयो बोध्यः । उक्तश्चायमर्थो विस्तारेण काशीखण्डे उत्तरभागे षण्ण-

बचानेके लिये उन्हे तारक मन्त्रका उपदेश देते है ॥ १३ ॥ दम्भ—यह ठीक है, फिर भी काम और क्रोधसे अभिभूत लोगों के विषयमें ऐसी स भावना नहीं है । शास्त्रकारों ने कहा है— जिस व्यक्तिके हाथ-पैर तथा मन संयत है और विद्या तथा तप भी ठिकाने हैं वही व्यक्ति तीर्थफल प्राप्त करता है ॥ १४ ॥

६० प्रबोधचन्द्रोदयम् दम्भः—( नेपथ्ये ) भो भोः पौराः, एष खलु संप्राप्तो देवो महामोहः । तेन, निष्यन्दैश्चन्दनानां स्फटिकमणिशिलावेदिकाः संस्क्रियन्तां मुच्यन्तां यन्त्रमार्गाः प्रचरतु परितो वारिधारा गृहेषु । उच्छ्रीयन्तां समन्तात्स्फुरदुरुमणयः श्रेणयस्तोरणानां धूयन्तां सौधमूर्धस्वमरपतिधनुर्धामचित्राः पताकाः ॥ १५ ॥ वतितमेऽध्याये—‘अद्भिर्गात्राणि शुद्ध्यन्ति मनः सत्येन शुद्ध्यति । विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुद्ध्यति ॥ तच्च ज्ञानं भवेत् पुंसां सम्यक् काशीनिषेवणात् । काशीनिषेवणात्तस्माद्विशवेशे करणोदयः ॥ ततो महोदयावाप्तिः कर्मनिर्मूलनक्षमा । ततः काश्यां प्रयत्नेन स्नानं दानं तपो जपः ॥ व्रतं पुराणश्रवणं स्मृत्युक्ताध्वनिषेव- णम् ॥ प्रतिक्षणं प्रतिदिनं विश्वेशपदचिन्तनम्' ॥ इत्यादि ॥ काशीमरणस्य परम्प- रया ज्ञानलाभद्वारैव मोक्षप्रयोजकता न सद्यस्तथात्वे तारकोपदेशवैयर्थ्यापत्तेः । काश्यामपि कैवल्यमुक्तेः शास्त्रसिद्धत्वाज्जीवन्मुक्तिरुच्यमानाऽर्थवादतयानेया । एतेन सर्वेणात्राप्यस्त्यस्माकं प्रसङ्गेन मोहस्य स्फूर्जोरवकाशस्तत्प्रयत्नो न त्याज्य इत्या- श्वासना व्यक्ता ॥ १४ ॥ संप्राप्तः=समागतः । तदस्य स्वागतार्य प्रवर्त्तध्वं, तेन स्वागतप्रकारस्य वक्ष्य- माणस्यावसरः । निष्यन्दैरिति० चन्दनानां मलयाचलप्ररूढसुगन्धिद्रव्याणां निष्यन्दैः पिष्टैर्लेपः सेचनैश्च स्फटिकमणिशिलावेदिकाः स्फटिकमणिविरचितानि चत्वराणि संक्रियन्तां परिष्क्रियन्ताम् । यन्त्रमार्गाः जलद्यन्त्रद्वाराणि मनोविनोदार्थमापणेषु विरचितानि मुच्यन्ताम् प्रवृत्तकार्याणि विधीयन्ताम् । गृहेषु राजोपयुक्तप्रासादेषु वारिधारा परिष्कारसाधनायापेक्ष्यमाणा जलधारा परितः सर्वतः प्रचरतु प्रसारं लभताम् । स्फुरन्तः प्रकाशमाना उरवः स्थूलाः मणयो यासु तादृश्यः स्फुरदुरुमणयः तोर- णानाम् बहिर्द्वाराणाम् श्रेणयः पङ्क्त्यः समन्तात् सर्वदिगवच्छेदेन उच्छ्रीयन्ताम् । बध्यन्ताम् । सौधमूर्धसु प्रासादशिखरेषु अमरपतिधनुर्धामचित्राः इन्द्रधनुःप्रभाना- नारूपाः पताका ध्वजाः धूयन्ताम् कम्पमानभावं प्राप्यन्ताम् । अत्र वेदिसंस्कारयन्त्र- दम्भ—( नेपथ्यमे ) अरे ओ नागरिको, ये महाराज मोह आ गये, इसलिये— चन्दनके लेपसे स्फटिक शिलासे बनी वेदिकाओंका सस्कार किया जाय, फब्बारे खोल दिये जांय, घरोंमें पानी पटाया जाय, मणियुक्त तोरण सर्वत्र लटकाये जांय और प्रासादों पर इन्द्रधनुषके समान चित्रवर्ण पताकायें लटका दी जांय ॥ १५ ॥

द्वितीयोऽङ्कः ६१ दम्भः—आर्य, प्रत्यासन्नोऽयं महाराजः। तत्प्रत्युद्गमनेन संभाव्यता- मार्येण। अहंकारः—एवं भवतु। (निष्क्रान्तौ) (प्रवेशकः) (ततः प्रविशति महामोहो विभवतश्च परिवारः) महामोहः—(विहस्य) अहो, निरङ्कुशा जडधियः। आत्मास्ति देहव्यतिरिक्तमूर्तिर्भोक्ता स लोकान्तरितः फलानाम्। प्रवर्त्तनाभ्यामापणशृङ्गारः, वारिधारया समस्तपुरीसंस्कारः, तोरणबन्धनेन राज- गृहाणां विशिष्टः परिष्कारः, पताकाधूननेन नगरद्वारपरिष्कारो बोधितः। स्रग्धरा- वृत्तम्, तल्लक्षणं यथा—'म्रम्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतिद्युता स्रग्धरा कीर्त्तितेयम्' इति ॥ १५ ॥ अत्र विलासो नाम प्रतिमुखसन्धेः प्रथममङ्कमुक्तं, तल्लक्षणं यथा—'दृष्टार्थविप- यामीहां विलासं परिचक्षते' इति। प्रत्यासन्नः—अतिसमीपागतः। प्रत्युद्गमनेन—आगच्छन्तं जनं सत्कर्त्तुं तत्समीप- गमनं प्रत्युद्गमनं तेन। सम्भाव्यताम्—आद्रियताम्। प्रवेशकः—'अङ्कयोर्मध्यवर्ती च नीचपात्रप्रवेशितः। विष्कम्भ इव नान्यङ्गैः प्रवेशक इति स्मृतः'। इति प्रवेशकलक्षणं, सङ्गतिः सरला। यद्यपि दम्भाहङ्कारयोः सर्वदूषकत्वान्नीचपात्रतया प्राकृतभाषाप्रयोगः प्राप्तः, तथापि 'कार्यतश्चोत्तमादीनां कार्यों भाषाविपर्ययः' इति वचनात् संस्कृतभाषाश्रयणं तयोर्दुषकतास्वभाववत्तयैव नीचत्वं न तु जात्येति हृदि निधाय कृतं बोध्यम्। निरङ्कुशाः—नियन्त्रणरहिताः, किमपि निषेधकं शास्त्रमनाद्रियमाणाः कर्त्तव्या- कर्त्तव्यविषये स्वतन्त्रा इत्यर्थः, जडधियः—मूर्खाः। आत्मास्तीति० देहव्यतिरिक्तमूर्त्तिः शरीरभिन्नः आत्मा जीवः अस्ति, सः आत्मा दम्भ—आर्य, ये समीपमे ही तो महाराज है, अतः अगवानीसे आप उन्हे सत्कृत करें। अहङ्कार—अच्छी बात है। (दोनों जाते है) (प्रवेशक) (महामोह तथा विभवानुसार परिवारका प्रवेश) महामोह—(हंसकर) अहा ! ये मूर्ख कितने निरङ्कुश है। शरीरसे भिन्न आत्मा है, वह लोकान्तरमें फलका भोग करता है, यह आशा वैसी ही है

६२ प्रबोधचन्द्रोदयम्

आशयेमाकाशतरोः प्रसूनात्प्रथीयसः स्वादुफलप्रसूतौ ॥ १६ ॥ इदं च स्वकल्पनाविनिर्मितपदार्थावष्टम्भेन जगदेवं दुर्विदग्धैर्व- ञ्च्यते । तथाहि— यन्नास्त्येव तदस्ति वस्त्विति मृषा जल्पद्भिरेवास्तिकै- र्वाचालैर्बहुभिस्तु सत्यवचसो निन्द्याः कृता नास्तिकाः । लोकान्तरितः स्वर्गं गतः फलानाम् इह जन्मनि कृतानां कर्मणां परिणामानाम् भोक्ता अस्ति, इयमाशा एतादृशी श्रद्धा प्रथीयसः स्थूलमूलात् आकाशतरोः प्रसूनात् पुष्पात् स्वादुफलप्रसूतौ रम्यफलोदये आशा इत्यर्थः । यथा कश्चिदुन्मत्तोऽत्यन्तासतो गगनकुसुमात् फलोदयविषयामाशां मनसि पुष्येत्तद्वदेवमपि बुद्धिर्यदस्ति देहव्यति- रिक्त आत्मा स च लोकान्तरगतः सन्निह कर्मणि कृतानां कर्मणां फलान्युपभोक्तेति । चार्वाकमतेनेदमुक्तम् , ते हि-पृथिव्यादीनि चत्वारिभूतानि तत्त्वानि, तेभ्य एव देहाकारपरिणतेभ्यः किण्वादिभ्यो मदशक्तिवच्चैतन्यमुपजायते, तेषु च विनष्टेषु सत्सु स्वयं विनश्यति । तच्चैतन्यविशिष्टो देह एवात्मा, तदतिरिक्त आत्मनि प्रमाणा- भावात् । अङ्गनालिङ्गनादिजन्यं सुखमेव स्वर्गः, कण्टकक्षतादिजन्यं दुःखमेव नरकः, परलोककल्पना तु धूर्त्तानामित्याहुः । निदर्शनालङ्कारः । स्पष्टमन्यत् ॥ १६ ॥ स्वकल्पनाविनिर्मितपदार्थावष्टम्भेन स्वकल्पनाप्रसूतपदार्थाङ्गीकारेण । परमार्थ- विचारणासिद्धवस्तुस्वीकारेण तु नैवं वक्तुं शक्येतेति बोध्यम् । दुर्विदग्धैः = धूर्त्तैः । वञ्च्यते-प्रतार्यते । यन्नास्त्येवेति० यद् वस्तु पदार्थः देहातिरिक्तात्माऽपूर्वादिकं प्रत्यक्षानुपलभ्य- तयानास्त्येव ( एवकारो भिन्नक्रमः ) नैवास्ति अत्यन्तासन्, इति प्रमापितम् , तद्वस्तु अस्ति इति मृषा व्यर्थं जल्पद्भिः वदद्भि बहुभिः भूरिसंख्यैः आस्तिकैः वेदप्रामाण्यवादिभिः नास्तिकाः वेदप्रामाण्यमनभ्युपगच्छन्तो वयम् सत्यवचसः प्रामाणिककथाव्याहारिणः निन्द्याः निन्दापात्राणि कृताः विहिताः । स्वयमसत्य- मर्थं शरीरातिरिक्ताः पूर्वाद्यस्तित्वरूपमुच्चैर्घोषयन्तोऽमी वैदिकाः प्रमाणसिद्ध- तदभाववादिनामस्माकं नास्तिकानामेव निन्दां प्रचारयन्तीत्येषां वाचालतामात्र जैसे आकाश वृक्षसे बड़े वडे फलों की आशा ॥ १६ ॥ इस संसारको ये बेवक्कूफ लोग अपनी कल्पना द्वारा गढ़े गये पदार्थों से ठग रहे हैं । देखिये— जो वस्तु है ही नही, वह है इस तरह की झूठी बात कहने वाले आस्तिकोंने

द्वितीयोऽङ्कः ६३ हंहो पश्यत तत्त्वतो यदि पुनश्छिन्नादितो वर्ष्मणो दृष्टः किं परिणामरूपितचितेर्जीवः पृथक्कैरपि ॥ १७ ॥ अपि च न केवलं जगदात्मैव तावदमीभिर्वञ्च्यते । तथाहि— तुल्यत्वे वपुषां मुखाद्यवयवैर्वर्णक्रमः कीदृशो योषेयं वसु चापरस्य तदमुं भेदं न विद्मो वयम् । न तु वस्तुतत्त्वमित्याशयः । हंहो इदं साहङ्कारं संबोधनम् , यथा जयदेवीये चन्द्रालोके हंहो चिन्मयचित्तचन्द्रमणय इत्यत्र । तत्त्वतः पश्यत तत्त्वविचारणां कुरुत, छिन्नात् छेदनकर्मतां गमितात् इतः अस्मात् वर्ष्मणः देहात् किम् परिणामरूपित- चितेः। परिणामेन पृथिव्यादिरूपान्तरतापत्त्या रूपिता उत्पादिता चितिः चैतन्यं यस्य ततः देहात् पृथक् भिन्नः जीवः सचेतन आत्मा किम् कैरपि कैश्चित् भवद्भिः यदि पुनर्हष्टः प्रत्यक्षीकृतः । पृथिव्यादिभूतान्येव संहतानि सन्ति संयोगविशेषमहिम्ना चेतयन्ते यथा क्रमुकादीनां मिलितानां रागजनकत्वं न तु तदतिरिक्तः कोऽप्यस्ति चेतन आत्मा, यदि सोऽभविष्यदवश्यमतो देहाच्छिद्यमानान्निर्यास्यन्केनाप्यद्रक्ष्यत न चादृश्यतातो नास्ति तादृश आत्माऽथापि तदस्तित्वमुच्चैर्घोषयन्तो वेदप्रामा- ण्याभ्युपगन्तारो वैदिका यदस्मान्सत्यवचो निन्दन्ति तत्तेषां प्रचारमात्रमिति सारांशः । आस्तिकनास्तिकशब्दौ 'अस्तिनास्तिदिष्टन्मतिः' इति पाणिनीयसूत्रेण ठकि सिध्यतः । अस्तिदिष्टमिति मतिर्यस्य स आस्तिकः, नास्तिदिष्टमिति मतिर्यस्य स नास्तिकः । 'शरीरं वर्ष्म विग्रहः' इत्यमरः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १७ ॥ न केवलं जगत्-वञ्च्यत इति संबध्यते, न हि केवलस्य लोकस्य प्रतारणमेभि- रास्तिकैः क्रियते, किन्तु स्वात्माऽपि प्रतार्यते, तादृशाभिप्रायधारणेनोपन्नतत्तद्भोग- पराङ्मुखताऽऽपादनात् । तथाहि-आत्मापि वञ्च्यत इत्युक्तौ प्रमाणं दर्शयतीत्यर्थः । तुल्यत्व इति० मुखाद्यवयवैः आस्यनासादिभिः शरीरावयवविशेषैः तुल्यत्वे साधारण्ये सत्यपि वर्णक्रमः कीदृशः शूद्रवैश्यक्षत्रियब्राह्मणादिसंज्ञया जातिव्यवस्था कीदृशी किम्मूला च । ब्राह्मणादीनां शूद्राणाञ्च करपादाद्यवयवसाम्येऽपि जाति- व्यवस्थाकारणं नावधार्यत इत्यर्थः । इयम् परस्य योषा वनिता इदं परस्य धनम् , स्वम् , तत् तत्र वयम् चार्वाकमतानुवर्तिनोऽमुम् अन्यैरास्थीयमानम् भेदं पृथग्भावं वृथा ही नास्तिकोंकी निन्दा की है। जरा देखिये तो, क्या खण्डित होनेवाले इस शरीरसे, जो सङ्घातभूत चैतन्य है, क्या पृथक् जीवको किसीने देखा है ? ॥ १७ ॥ और केवल संसारको ही नही, अपनेको भी ये धूर्त्त ठगा करते हैं, क्योंकि— . सभीके मुखादि अवयव समान ही है फिर जात-पात क्या चीज है ? यह स्त्री तथा

६४ प्रबोधचन्द्रोदयम् हिंसायामथवा यथेष्टगमने स्त्रीणां परस्वग्रहे कार्याकार्यविचारणा हि यदमी निष्पौरुषाः कुर्वते ॥ १८ ॥ ( विचिन्त्य, सश्लाघम् ) सर्वथा लोकायतमेव शास्त्रं यत्र प्रत्यक्षमेव प्रमाणं, पृथिव्यप्तेजोवायवस्तत्त्वानि, अर्थकामौ पुरुषार्थौ भूतान्येव चेत- न विद्मः न जानीमः । इयमन्यस्य स्त्री परकीयमिदं धनमिति कृत्वा परस्त्रीप्रवृत्तिः परधनापहतिश्च यन्निन्द्यते तत्र परकीयताबीजस्यास्वीकारेण नास्माकमास्थेति भावः । तदनेन तन्मते सर्वांसामपि वनितानां स्त्रीत्वादेवोपभोगयोग्यतां प्रति सर्वेषां धनानां च धनत्वादेव ग्राह्यतां प्रतीङ्गितं कुर्वता संयमास्तेयव्रतादेरुपहासः कृतो वेद्यः । हि प्रसिद्धौ, हिंसायां तृप्तये प्राणिवधेऽथवा स्त्रीणां यथेष्टगमने कासामपि वनितानां कुत्रापि समये रमणे परस्वग्रहे परकीयधनापहारे यत् यस्मात् अमी निष्पौरुषाः सामर्थ्यशून्याः। ( अतः ) कार्याकार्यविचारणाः कुर्वते इदं कर्त्तव्यम् इदमकर्त्तव्यमिति विवेचयन्ति, सति तूपभोगसामर्थ्येऽमीषामपि नेयं स्थितिः स्यादतथाभावादेवेमे परानपि तथोपदिशन्तो मत्सरिण इत्येषामुक्तिषु प्रत्ययो न कार्य इति भावः । पूर्वोक्तमेव वृत्तम् ॥ १८ ॥ श्लाघा-गुणकीर्त्तनं तेन सहेत्यर्थः । लोकायतम्-लोके आयतम् विस्तृतम् , स्वारसिकप्रवृत्त्यनुमोदकस्यास्य लोकायत- मिति संज्ञा, चार्वाकमतसंज्ञेयम् । यत्र लोकायते मते । प्रत्यक्षमेव-प्रत्यक्षमात्रम्, अनु- मानस्य न प्रामाण्यं सहचारग्रहस्याविनाभावस्य दुर्बोधत्वात् , तदप्रामाण्ये च शब्दा- दिप्रामाण्यं व्यवस्थापयितुमशक्यमिति प्रत्यक्षमात्रप्रामाण्यमनुशन्ति चार्वाकाः । पृथिव्यप्तेजोवायवः, आकाशस्य तु न तत्त्वान्तरत्वं तस्याप्रत्यक्षतयाऽलीकत्वात् , पुरुषार्थौ-पुरुषैरर्थ्यमानतया काम्यौ । धर्ममोक्षयोः परलोकफलप्रदत्वेनाप्रत्यक्षग्राह- ग्रस्तत्वात् अर्थकामावेव पुरुषार्थों इति । भूतानि-पृथिव्यप्तेजोवायवः । चेतयन्ते- चैतन्यं जनयन्ति देह इति शेषः, पृथिव्यादीनां चतुर्णां तत्त्वानां शरीररूपेण परिणामे परिणामविशेषस्वाभाव्यात्तेभ्यश्चैतन्यमुत्पद्यते, यथा किण्वादिभ्यो मदशक्तिरिति भूतानामेव चेतनतायां तदाश्रयात्मसिद्धिवृर्थेति तात्पर्यमिति बोध्यम् । परलोकः- स्वर्गनरकादिः, परलोको नास्ति, प्रत्यक्षातिरिक्तप्रमाणानभ्युपगमात् , परलोकस्य सम्पत्ति हमारी है और यह दूसरोंकी है इस भेदको मै नहीं समझ पा रहा हू । यह नामर्द है, अतएव दूसरे की हिंसा तथा परस्त्रीगमनमे दोष बताते है ॥ १८ ॥ ( सोचकर, खुशीसे ) सर्वथा शास्त्र है बौद्धागम, जिसमें प्रत्यक्ष ही प्रमाण तथा पृथिवी जल तेज वायु तत्त्व है, अर्थ और काम दो ही पुरुषार्थ हैं, भूतोंको ही चैतन्य है । परलोक

द्वितीयोऽङ्कः ६५ यन्ते। नास्ति परलोकः। मृत्युरेवापवर्गः। तदेतदस्मदभिप्रायानुबन्धिना वाचस्पतिना प्रणीय चार्वाकाय समर्पितम्। तेन च शिष्योपशिष्यद्वारेणा- स्मिँल्लोके बहुलीकृतं तन्त्रम्। ( ततः प्रविशति चार्वाकः शिष्यश्च ) चार्वाकः— वत्स, जानासि दण्डनीतिरेव विद्या। अत्रैव वार्त्तान्तर्भवति। धूर्तप्रलापस्त्रयी। स्वर्गोत्पादकत्वेन विशेषाभावात्। पश्य— स्वर्गः कर्तृक्रियाद्रव्यविनाशे यदि यज्वनाम्। शब्दप्रमाणैकसमर्थ्यत्वात्। आत्मनो भोक्तुः स्थिरस्याभावोऽपि परलोकाभावे कारण- त्वेनोपस्थाप्यते। मृत्युः-देहपातः, मोक्ष इति परप्रसिद्धिमभिरुध्योक्तं, यमन्ये मोक्ष- माहुः सोऽत्र मते मृत्युरेवेति भावः। अस्मदभिप्रायानुबन्धिना-मदाशयानुरोधिन। वाचस्पतिना-गुरुणा। चार्वाकाय-तदभिधानाय। चारु-रमणीया वाक् उक्तिर्यस्येति विग्रहे चार्वाकपदसिद्धिः, उकारलोपः पृषोदरादिः। तेन-चार्वाकेण। शिष्योपशिष्य- द्वारेण-शिष्यपरम्परया। बहुलीकृतम्-प्रचारितम्। तन्त्रम्-शास्त्रम्। 'ततः' इत्यत्र द्वितीयपताकास्थानत्वं, सहसैवार्थसम्पत्तिर्गुणवत्युपचारतः। पताकास्थानकमिदं द्वितीयं परिकीर्तितमिति तल्लक्षणयोगात्, अत्र सहसैव सशिष्यचार्वाकरूपपात्रप्रवेशात्। दण्डनीतिः—राजनीतिः, नान्त्रीक्षिकीयाद्यस्तन्त्र वेदप्रामाण्यसमर्थनस्य कृतत्वा- दित्ययुक्तम्। वार्त्ता-अर्थानर्थप्रतिपादकं नीतिशास्त्रम्। अत्रैव-राजनीतावेव। त्रयी- वेदत्रयी। धूर्त्तप्रलापः-वञ्चकजनवचनानि। वेदानां धूर्त्तप्रलापतां समर्थयितुं तत्प्रति- पाद्य स्वर्गादिरसम्भवित्वं वक्ष्यत्यग्रेऽनुपदमेव। स्वर्ग इति० कर्तृक्रियाद्रव्यविनाशे—कर्त्तारः यज्ञविधायका ऋत्विजः, क्रियाः होमादयः, द्रव्यम् यज्ञविधौ प्रयुज्यमानं पुरोडाशादि, तेषाम् विनाशे अपाये, कर्त्तुः कालक्षेपवशान्मृत्युनाऽपायः, क्रियायाः कतिपयक्षणोत्तरमेवापायः, तत्रोपयुज्यमान- द्रव्याणामपि नातिचिरेणैवापायस्तदेवं सर्वेषामभावे (अपि) यज्वनाम् यज्ञं कृतव- नहीं है। मरना ही अपवर्ग है। हमारी रुचिके अनुसार वाचस्पतिने इस शास्त्रका निर्माण करके चार्वाकको समर्पित किया और चार्वाकके शिष्योपशिष्यो द्वारा यह शास्त्र लोकमें फैला। ( अनन्तर चार्वाक तथा शिष्यका प्रवेश ) चार्वाक—वत्स, जानते हो दण्डनीति ही विद्या है, वार्त्ताका भी इसीमे अन्तर्भाव है। वेद तो धूर्त्तों की बेतुकी बातें हैं। वेदों ने जो स्वर्गकी बात कही है उसमे क्या विशेषता है। देखो— कर्त्ता, क्रिया, साधन द्रव्य आदिके नाश हो जाने पर यज्ञ करनेवालोंको यदि स्वर्ग ५ प्र० च०

६६ प्रबोधचन्द्रोदयम् ततो दावाग्निदग्धानां फलं स्याद्भूरि भूरुहाम् ॥ १९ ॥ अपि च— निहतस्य पशोर्यज्ञे स्वर्गप्राप्तिर्यदीष्यते । स्वपिता यजमानेन तत्र कस्मान्न हन्यते ॥ २० ॥ अपि च— मृतानामपि जन्तूनां श्राद्धं चेत्तृप्तिकारणम् । निर्वाणस्य प्रदीपस्य स्नेहः संवर्धयेच्छिखाम् ॥ २१ ॥ ताम् यदि स्वर्गः स्यात् ततः तर्हि दावाग्निदग्धानाम् वनवह्निभस्मीकृतानाम् भूरु- हाम् वृक्षाणाम् भूरि बहु फलम् स्यात् । प्रयोजकाभावसाम्येऽपि यदि प्रध्वस्ता- त्कर्मणः फलोदयस्वीकारे दग्धात् पादपात् फलोत्पत्तिरपि स्वीकर्त्तव्या स्यादिति तात्पर्यम् ॥ १९ ॥ निहतस्येति० यज्ञे ज्योतिष्टोमादियागे निहतस्य हिंसाकर्मतां गमितस्य पशोः छागादेः यदि स्वर्गप्राप्तिः स्वर्गाख्यकल्पितसुखातिशयावाप्तिः इष्यते ‘वैदिकी हिंसा हिंसा न भवति’, ‘तत्र हतानां छागादीनां स्वर्गगतिश्च जायत’ इति वद्भि॑िरास्तिकै- रास्थीयते तदा तत्र ज्योतिष्टोमादौ यजमानेन यागप्रवृत्तेन आस्तिकेन स्वपिता स्वजनकः कस्मात् कुतो हेतोः न हन्यते ? पशुर्हतो यदि स्वर्गं गच्छति तर्हि यज- मानः स्वर्गं प्रापयितुं स्वं पितरमपि तत्रैव हन्तु, तावतैवाल्पेन प्रयत्नेन तत्पिता स्वर्गं यास्यति, कृत तत्स्वर्गप्राप्तये प्रयत्नान्तरानुष्ठानेनेत्यर्थः । अनेन देवयज्ञप्रति- पादकं शास्त्रं दूषितमिति बोध्यम् ॥ २० ॥ मृतानामिति० श्राद्धम् श्रद्धया कृतं दशाहपिण्डदानादि मृतानाम् प्राणैस्त्यक्तानाम् अपि जन्तूनां प्राणिनाम् चेत् तृप्तिकारणम् सन्तोषसाधनम् , तदा स्नेहः तैलम् निर्वाणस्य अग्निशिखया वियुक्तस्य प्रदीपस्य शिखाम् ज्वालाम् सम्वर्धयेत् , यदि मृतस्यापि जन्तोःश्राद्धेन तृप्तिर्जायते तदा निर्वाणे दीपे न्यस्तं तैलं तदीयामपि शिखां समेधयितुं शक्नुयान्न च शक्नोति, तत् पुत्रकृतेन श्राद्धेन मृतस्य पितुरपि तृप्तिर्न भवितुं शक्नोतीति भावः । अनेन पितृयज्ञप्रतिपादकं शास्त्रं दूषितं वेदितव्यम् ॥२१॥ मिलता है तो दावाग्निदग्ध वृक्षोंमें बहुतसे फल भी होंगे ॥ १९ ॥ और—यदि यज्ञमें निहत पशुओंको स्वर्ग मिलता है तो यजमान अपने पिताओंको यज्ञमे क्यों नहीं मारते हैं ॥ २० ॥ और—यदि मरे लोगोंको श्राद्धद्वारा तृप्ति प्राप्त होती है तो बुझे हुए दीपमें तेल डालिये और उसकी शिखा बढ़ जायगी ॥ २१ ॥

द्वितीयोऽङ्कः ६७ शिष्यः-आचार्य, यद्येष एव परमार्थः पुरुषस्य यत्खाद्यते पीयते । तर्हि किमित्येतैस्तीर्थैः संसारसौख्यं परिहृत्यात्मा घोरघोरतरैः पराक- सान्तपन-षष्ठकालाशनप्रभृतिभिर्दुःखैः कस्मात् खेद्यते ? (आवालिअ, जई एसो जेव्व पल्मत्थो पुलिसस्स जं खज्जए पिज्जए । ता किति एदिहिं तित्थेहि संसालसुहं पलिहिलिय आप्पा घोलघोलतलेहिं पलाअ-सांतवन-सट्ठका आप्पासनप्प- हुदिहिं दुःखेहिं कुदो खविज्जदि ) चार्वाकः-धूर्तप्रणीतागमप्रतारितानामादामोदकैरियं वृत्तिर्मूर्खाणाम् । पश्य पश्य- आलिङ्गनं भुजनिपीडितबाहुमूलं भुग्नोन्नतस्तनमनोहरमायताक्ष्याः । परमार्थः-सिद्धान्तः । तैर्थिकैः-तीर्थविश्वासिभिः । संसारसौख्यम्-अङ्गनाऽऽ- लिङ्गादिजन्यं वैषयिकं सुखम् । परिहृत्य-विहाय । घोरघोरतरैः-अतिकठोरः । पराकः-स्वनामख्यातः । सान्तपनम्-तदाख्यया प्रसिद्धम् । षष्ठकालाशनम्-षष्ठ्यां सन्ध्यायाम् भोजनम्, इदमप्येकं व्रतम् । खेद्यते-कष्टम्प्राप्यते । यदि खाद्यते पीयत इत्येव सिद्धान्तसिद्धोऽर्थस्तदाऽलमात्मानमेभिः पराकादिभिरायासं जनयि- ष्येति भावः । धूर्त्तप्रणीतागमप्रतारितानाम्-वञ्चकजननिर्मितशास्त्रवञ्चितानाम् । आशामो- दकैः-कल्पनामात्रस्थितैर्लड्डुकैः । इमे हि मूर्खा वास्तविकं भौतिकं सुखं विहाय भाविस्वर्गादिकल्पनिकं वञ्चकप्रणीतशास्त्रप्रमापितं सुखं कामयमानाः कष्टानि सहन्ते, सोऽयमेषां प्रयासो मनःकल्पितमोदकैस्तृप्तिरिव मूलं न स्पृशतीति तात्पर्यम् । आलिङ्गनमिति० भुजनिपीडितबाहुमूलम् भुजाभ्यां नायकबाहुभ्याम् निपीडितम् दृढं धृतं यद्बाह्वोर्मूलमादिभागः यत्र तथा अत एव भुग्नोन्नतस्तनम् नत्रीभवदु- च्छ्रितकुचम् अतश्च मनोहरम् हृदयम् आयताक्ष्याः विशाललोचनायाः आलिङ्गनम् शिष्य-आचार्य, यदि खाना-पीना ही पुरुषोंके लिये परमार्थ है तो फिर ससार सुखको छोड़कर इन तीर्थोंमें श्रमणसे तथा घोरतर पराक सान्तपन षष्ठकालाशन प्रभृति दुःखोंसे क्यों आत्माको तकलीफ देते हैं । चार्वाक-धूर्त्तों द्वारा निर्मित आगमसे वञ्चित मूर्खोंकी यह आशामोदक वृत्ति है । देखो- बाहुसे बाहुमूलको दबाकर उन्नतस्तनी ललनाओंका आलिङ्गन कहाँ और मूर्खों द्वारा