पृथ्वीराज रासो (सटीक हिन्दी व्याख्या)

१६४ पृथ्वीराजरासौ। [ दसम समय १४ कवित्त ॥ बल प्रचंड बल संड । ज्वाल विकराल काल कल ॥ धर बितंड वाराह । बीर वीरन विदारि पल ॥ हरि हरनक्कि सु अक्खि । वक्खि वर जक्खि विभावस ॥ विधि विधार वीधार । बिदर विकरार झार असि ॥ उद्धारि धरा रक्खि अग्र वर । सुर विकास किय चंद वर ॥ जै जया सबद धुनि सुर चवत । जोरि पानि बंदै सु चिर ॥ छं० ॥ १४४ ॥ रू० ॥ २३ ॥ वृद्धनाराच ॥ परट्ठि प्रान मै सुरांन भांनि अष्पि भज्जयं । कला गुच्छीर नीर तीर आय दैत गज्जयं ॥१४५॥ पयं पताल सीस स्वग्ग अश्व मुष दष्वयं । रटंत वेन भुज्ज गैन रैन नैन रष्पयं ॥१४६॥ भुजाय भाग मेर नाग इंद्र दाग दक्षकूयं । बरन्न धुम्म धुम्मरं, सुरं पुरं सु धुज्जयं ॥१४७॥ पया पुरं धरा धुरं, नरा नरं न रक्ष्यं । इसी अवाह अश्व दाह एक राह दक्ष्यं ॥१४८॥ जुटे जुरं भरे भरं, सुरे सुरं सु वाद्यं । चटे चटं नटे नटं लटे लटं सु साद्यं ॥१४९॥ करंत कूक मान मूक दैत दुष्प मानवं । पगांनि पानि साच्चि कांति खैरु चीरि दानवं ॥१५०॥ करी सु कित्ति दैत देव नीति जीति रक्ष्यं । धयं सु ग्रीव किड्ढरी वकट्टि जीव नक्ष्यं ॥१५१॥ सुरा निसार लिद्ध भार दैत्य मारि धारनं । अये वराह अश्व दाह दैत्य दाह दारुनं ॥ छं० ॥ १५२ ॥ रू० ॥ २४ ॥ २३ पाठान्तर :-मंडि । वितुंग । वितुंड । हरनक्कि । अक्कि । चक्कि । वक्कि । जक्कि । जग्गि । षट्रि विधार विद्वार । विधि विधार विद्वार । विकराल । उद्धरि । धारा । रह । शवद । सुरि । जोरि । पांनि ॥ २४ पाठान्तर :- परठि प्रंन मैद्य रान । परठि प्रांन मेद्य रांन । भांन । अषि । अंबि । भजयं । नार । आइ । देत । गज्जय । गज्र्यं । प्रिथी पताल । पृथी पताल । स्रग । मुप । दपयं । रटंतैतवै- नभुजनैनंन । वैन । भुजनेन । रैन । नैन । नैन । रपयं । मेर । इद्र । दागभक्तयं । दफयं । वरचं । वरन । धुंम । धुम । धुंम्म । धूमर । सुर । स । धुजयं । पयांपुर । रखयं । इसे । दपयं । झुंदै । जुद्दे । सुरै सुर । सूरं । स । बाहयं । चटै चट । नटै नटं । लटै । अक । कुक्क । मांन । मुक्क । मुक । दैत्य । दुष । साक्षिकांन । चीरे । वीरि । किर्ति । दैव । नीति रषयं । केट्ठरी । बकट्टि । नषयं । नंबयं । सुरांन सार । सुरां नसार । धारिनं । औराह । धाह दारुनं ॥

दसम समय १५ ] पृथ्वीराजरासो । १६५ कवित्त ॥ करि विरूप वाराह । पगनि पुर अविगत पिल्झिय ॥ जनु कि मेघ उतकंठ । कन्ना ससि षोडस झलिय ॥ असिय मुप्प दंतलिय । तरुन तिप्पिय आधारिय ॥ मेर चंद मनु वीज । चंद्र मनि परछ सुधारिय ॥ आरोपि प्रथ्थि अंबर पुच्छ । सत साइर संसै परिय ॥ कहि चंद दंड करि दैत सों। धरनि धार अद्धर धरिय ॥ छं० ॥ १५३ ॥ रू० ॥ २५ ॥ भुजंगी ॥ वपू वीर वीरं धृतं धृत्त मारं । दिठं दुष्ट दाने कलं कोल कारं ॥ वरं तुंड तुंगं विसालंत नैनं । छिनं छीन लोकं जुरे दूत सेनं ॥ १५४ ॥ रुधिं फट्टि वज्जंग वज्जे वितूरं । गनं आंन कंतं वजं पंच पूरं ॥ श्रवं खोर भारं भिरे भूर भारी । तिनं मेक मानी अफाली असारी ॥ १५५ ॥ घटे घोष छोनी बलं छीन नूरं । घरे सुद्ध उदं दिवं संम जूरं ॥ धरे दंत धारा वरं सेष ओपं । मयं कंक लंकं कियं कंठ लोपं ॥ १५६ ॥ जयं जोगधारी मछापान पानं । हयंग्रीव नंभे तिनं तोरि तानं ॥ करे तुंड तुंडं वितारंत तारं । तियं लोक सोकं विलोकन्त पारं ॥ १५७ ॥ सुरे सूर कंतं जयं जो करालं । समं गुच्छ अच्छं करं जुल जालं ॥ चवै चंद चंडी नमो वेद चारं । नमो देव कोलं वरं रूप सारं ॥ छं० ॥ १५८ ॥ रू० ॥ २६ ॥ २५ पाठान्तरः-कर । फरी । अविगति । पलियं । पिलिय । जजु कि । जनु किं । पौडस । झलिय । ईसी । इसी । मुप । दंतलीयँ । दितलीय । तरुनि । तरून । तिपिय । तिपोय । आधारीय । मेर । मनौ । मनौं । सुधारीय । आरोष । आरोप । पृथी । प्रिथी । सायर । कवि चंद दंड करि दैत सौं । कवि चंद दंड करै दैत सौ । कहि चंद दंड कहि दैत सौं । धरनि धार ॥ २६ पाठान्तर ः-वथं । वपं । धृत । धृत । दिवं । दानै । कौल । तुग तुडं । तुंगं तुंडं । नैनं । छिन । लौकं । दूत । सैनं । दरुधि । रुट्टि । वञ्ज । बज्जै । बिनुरं । आनं । पुरं । श्रवं । सौर । भिरै । भूर । मैक्क । मांनी । घटै । घोष । छौनी । छलं । ललं । वंत । नूरं । धरै । जुद्ध उढं । जुद्धं उढुं । दिव । समजूरं । समलूरं । धरै । वर । सेष । श्रोपं । कीयं । लौपं । जोगधारी । पांन । पानं । हयग्रीव । नंपै । तौरि । करै । बिलौकंत । सुरै । कैतिं । जों । गुच्छ । अच्छं । जुल । निमो- दैचारं । देव चारं । नमौ । कौल ॥

१६६ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय १६ कवित्त ॥ कोल रूप जगदीस । हत्यौ हयग्रीव सु दानव ॥ जय जय सवद चवंत । सुमन वरषिय सुर मानव ॥ पड़ारे चरि लोक । सोक मेट्यौ सब्बन सुर ॥ कोइक काल अंतर । हुओ हिरनंक्स आसुर ॥ तप ईस उग्र परसन्न हुअ । ब्रह्म सृष्ट नह तौ मरन ॥ कवि चंद कष्ट मेटन कलू । कोल रूप तेरे सरन ॥ छं० ॥ १५८ ॥ रु० ॥ २७ ॥ ॥ नृसिंह अवतार की कथा ॥ दूहा ॥ सुबर ईस बरदान दिय । किय सुरपति अनुकाज ॥ अवनि असुर अदभुत तप्यौ । चप्यौ तीन पुर राज ॥ छं० ॥ १६० ॥ रु० ॥ २८ ॥ जाइ पुकारे सब्ब सुर । जहां आप जगदीस ॥ दानव तप त्रैलोक लिय । वर अप्यौ तिन ईस ॥ छं० ॥ १६१ ॥ रु० ॥ २९ ॥ ब्रह्म सृष्ट सौं नां मरै । सस्त्र अस्त्र नहि जाम ॥ तब हरि नरहर रूप किय । असुर विदारन काम ॥ छं० ॥ १६२ ॥ रु० ॥ ३० ॥ धरक खंड खंडे अखल । तिल तिछ छल सै भीर ॥ बिहरि थंभ सुअंभ बर । उदर दारि डर झीर ॥ छं० ॥ १६३ ॥ रु० ॥ ३१ ॥ विराज ॥ जयं सिंघ रूपं । भयं भीत भूपं ॥ बजे षग्ग षंभं । स्वरूपं स्वयंभं ॥ १६४ ॥ दृगं तेज तामं । छवी जान जामं ॥ मुखं सेन सारं । जयं देव धारं ॥ १६५ ॥ हयं रूप दानं । मृगंकस्य भानं ॥ रवंरूप पूरं । लवी लोक सूरं ॥ १६६ ॥ तिषी तषि चूरं । कनंकीक नूरं ॥ दिढं दिट्ट खूरं । बजी तार तूरं ॥ १६७ ॥ २७ पाठान्तर :-कौल । हन्यो । जै जै संवद चवंत । बरपै । बरषै । पाधारै । पधारे । शेक । सौक । मैट्यो । सबन कोईक । केईक । कल । अंतरै । अंतरे । हूओ । भयो । हिरनंकुस । इस । ईश । प्रसन । प्रसन्न । तह । तौ । मेट्न । कलु । श्रीकोल रूप तेरे सरनं । शरन ॥ २८-३१ पाठान्तर :-सुवर । ईश । बरवान । बरदान । करि । सुर पति । अदभत्त । चंप्यौ ॥ २८ ॥ जाय । पुकारै । सबनि । सब । निबर । जहां । रानव तप भै लौक लिय । दांनव । अप्यौ । इस । ईश ॥ २९ ॥ ब्रह्म । शिष्टि । सौं । सुं । पह जाम । शस्त्र । नह जांम । नहर । करि । मैछ विदारण काम । मेच्छि । कांम ॥ ३० ॥ पंडन । आपलं । बिदरं । बिरद । पंभ । अब्र । अंब । भर । वर । उद्दारि झार झर भीर । उदर दारि डर डींर ॥ ३१ ॥ ३२ पाठान्तर :-सिघ । भुपं । बजै । षंभ । स्वरूप स्वयंमं । तैज । जांनि । जांमं । सैंत । चारं । दैव । मृगकस्य । पुरं । लौक । शूरं । सुरं । तिषी । तिष्य । चुरं । नुरं । दिठं दिठ खुरं । हिय

दसम समय १० ] पृथ्‍वीराजरासौ । १६७ जयं देव दूरं । सिरं संम जूरं ॥ दिषे त्रिप्पनन्दी। भयं भी अनंदी॥ १७८॥ द्रिगं दिट्ट चक्की। रही मौन पक्की॥ मनं जोग जक्की। थलं घूर थक्की ॥ १७६॥ प्रहह्लाद तक्की। करं हूरि वंकी ॥ दिवं काम अंकी। सुपं लोक जंकी ॥ १७०॥ बढी बेद वानी। कविन्ता बपानी ॥ कथं गक्कू कक्की। चवं लोक वक्छी॥१७१॥ जयं देव रक्छी। वटं बीर मक्की ॥ उरं मम्झ पक्षी। तिनं तांम अछछी॥ १७२॥ सुपं सुष्प सानी। घरी रूप रानी ॥ बजी दिव्य भेरी। श्रियं सिंघ केरी ॥ १७३॥ कवी चंद चंदं । जयं जै अनंदं ॥ * । * * ॥ छं० ॥ १७४ ॥ रु० ॥ ३२ ॥ कवित्त ॥ बीर छह वर वज्जि । थंभ फट्‌यो धर फहिय ॥ निडर जोति निब्बरिय । लयौ मृगकास्य दबट्टिय ॥ धरनि धूरि धुंधरिय । तीन भुवनं परि भग्विय ॥ भयौ सह्र हुंकार । जोग माया ते जग्गिय ॥ प्रह्लाद थप्पि उध्यपि अरिन । तीन लोक सुर असुर डरि ॥ जिल अप्पिल पेल पेलन पलन । कहर रूप नरसिंह धरि ॥ छं० ॥ १७५ ॥ रु० ॥ ३३ ॥ ॥ लघुनाराच ॥ न्त्रियंत रूप नारसं । वदंत वेद चारसं ॥ अरुन्न तेज उग्गयं। भरक्ति देव भग्गयं ॥ १७६ ॥ उचाय धाय उंडले। हिरन्नकस्य पंडले ॥ कुदंत कहि ठुम्मरं । उठंत मुङ्क धुंमरं ॥ १७७ ॥ लखंत लह लै लटा। भ्रटा पटाक छू क्टा॥ षटाक पह षल्लरी। क्टाक वज्जि गल्हरी॥१७८॥ दिट्ठ मूरं । जुरं । दैव । सिर । सम । जूरा । दिपै । त्रिप । वृप्य । भयं भीय नदी । भयं अनंदी । दिवाहे छुवकी । रही मौन यकी । दिव । दट्ट । चक्री । मौन । पकी । मन । जोग । जांग । जंकी । धुर । धुन । थकी । प्रहिलाद तकी । प्रहलाद तकी । कर । हूर । काम । लोक । बैद । घपांना । कवै गछ कछी । लोक । चक्री । जय दैव रखी । खटं वीर मळ्छी । मंझ । मझ । पछी । अछी । सुखी सुख सानी । रानी । भैरी । श्रीयं । सिंध कैरी । कवि । आनंदः ॥ ३३ पाठान्तर :-बीर । हक । वरञ्जि । निर्भर ज्योति निधरयं । ज्योति । निधरी । लीयौं लीयौ । दबट्टिय । धुरि । भवनं । भगिय । सबद । हुंकार । जोग । तैं । थपि । थापि । उद्यपि लोक । लिपि अप्पिल पैल पैलन पुलन । पिल अप्पिल पेल नश्चन कहर ॥ ३४ पाठान्तर :-लीयंत । वदत । बैद । वारसं अरुनं । तेज । उगयं । भरकि । दैव । भगयं । उंडलै । हिरन्यकस्य । हिरनक्रस्य । पंडलै । खुदंतं । कटि । कट्ठि । जुम्मरं । ठूंमरं । उकंत । मुझ । धूमरं । घुंमरं । घुमरं । ललित । ललित । लट । लै । हु । पदाकि पद बिल्लरी । पटाकि । षट । १४

१६८ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय १८ दटाक वज्जि दोटयं। कला अनेककोटयं॥ नषं बिदारि नष्वंयं। भराकि भंजि भष्वयं॥ १८८॥ उरक्त माज्र अंतयं। भगे भगत्त संतयं। नराधिपन्न देवता। न नागयं न सेवता॥ कूं० ॥ १८० ॥ रू० ॥ ३४ ॥ दूहा ॥ मुनिवर नरहर कथ्य सुनि। भए सकलं मन पंग॥ कैंआन समै नरहर असुर। जुटे जुद्ध जोधंग ॥ कूं० ॥ १८१ ॥ रू० ॥ ३५ ॥ ॥ वेली भुजंग * ॥

• • चरनं सरनं सु मित्रं । प्रभा सूर षेवं सु पावं पवित्रं ॥ तिहूं लोक कौ सोक मेटन्न काजं । धस्यौ रूप अत्युग्र अद्भुत राजं ॥ १८२ ॥ तिनं तेज तं चास (अति)* आसूर जारे। सुती अर्भ भे गर्भ प्रहीय डारे ॥ मचा मुद्दितं (अति)* तेज तिं रक्त नैनं । प्रलौकाल (रवि)* कोटी प्रगहंत गैनं ॥ १८३ ॥ करं कंपितं चंपितं सेस सीसं । गरं गर्जितं तर्जितं ब्रह्म ईसं ॥ डिगे षंभ ब्रह्मांड दिग्पाल हल्ली । धरा चन्न भारंतु लाजै मतुल्ही ॥ १८४ ॥ इसौ देष रूपं असूरेस धायौ । ग्रहे भग्गता बीरसो षेत आयौ ॥ उठ्यौ सज्जि आवद्ध सन्मुष प्रवृत्ते । मनो मत्त दै जुद्ध तथ्यै निष्टत्ते ॥ १८५ ॥ गयो धाइ दानं भुजं बीच गाढौ । न जुट्यो विकुट्यो भयौ दूरि ठाढौ ॥ दिषै इंद ब्रह्मा भयौ चास छीयं । गयौ हाथ तैं तथ्य आचिज्ज कीयं ॥ १८६ ॥ षटाकि। वजि किलरी कल्लरी । दडाक । दटाकि । वज़ि । दौटयं । अनेक । कोटयं । नष । नक्ष्यं । भंज़ि । भक्ष्यं । अरंक्त । आरक्त । आतयं । भगे । भगंत । क्षतयं । नराधिपंत । दैवता । सेवता । मनागयं न सेवता ॥ ३५ पाठान्तरः-सुनि । न॑रहर । कथन । भयं । मु॑नि । कोंन । कौन । समे । जुद्दै । जोधयं ॥ ३६ पाठान्तरः-चरन । वरन । सरनं । सुंमित्रं । प्रना । सैव । पावन । लौक । सौक । शोकं । मेटंन । मेटन । प्रति उंग । अदभूत । अदभुत । अद्भुत । राज । विराजं । तिनू । तैज । तन * अधिक पाठ है । असुर । असूरे । जार । सुती । अरभ । भयं । भयं । गरभ । अति दीप भारै । अति दिए डार । मुदित । * अधिक पाठ है । तैज । तिन । नैनं । प्रले । * अधिक पाठ है । कोट । कोटि । कौट । प्रगटेट । प्रगटंत । प्रगठंत । गेगैनं । कर । कंपितं । कंपित । चपितं । सैस । सीस । गय । गय । गरजितं । तरजित । ब्रह्म । ईस । डिगें । षंड । ब्रहमंड । बृह्मंड । दिगपालं । हली । चरन । लाजै । मतुली । देषतैं । दैष सरू रूप । रूप । असुरेस । असुरैस । गृहे । यहै । बीर । सौ । षैतं । सजि । आवडु । सनमुष । प्रवृत्ते । वरतं । मनौ । मनौं । भत । हुय । दुय । तथ्यै । तथै । तथे । निष्टतै । गृहभो । यहभो । धाय । दांनव । दानव । भुज । बीच । बीचि । न जुम्रा । दूर । दिषे । ब्रह्मा । भयौ । झांस । हथ । तै । तैं । तय । आर्वार्जं । अचि-

दसम समय १६ ] पृथ्वीराजरासौ । . १६६ भयौ जुद्ध तिं बेर तासों अपारं । कहा वर्नियै सेष पावै न पारं ॥ दबट्यौ झपट्यौ उक्कास्यौ पक्कास्यौ । हुती जुद्ध की आस तातैं न मासौ ॥ १८७॥ तवै कोपिकै दुष्ट उक्कंग लीनौ । छिदै फारि तत्काज सो डारि दीनौ ॥ गरज्या गुंजास्यौ अरी चंपि असैं । कहा ब्रन्नि कौं रूप तिं बेर तैसैं ॥ १८८ ॥ रची दंत विचंत सोहंत सारं । मनो मेरु गिस्रंग तैं गंग धारं ॥ सुभै सोस पै मुक्छ कौ भौर असैं । महारज सीसं दुरै चैंर जैसैं ॥ १८८ ॥ जुल्लित् पावकं तेज लोचंन भारी । सकैं दिए को देव दानं सघारी ॥ तप्यौ हेम ज्यौं देह की क्रांति सोहै । सुजोती रवी कोटि दिब्यंत मोहै ॥ १८० ॥ तिनं तेज ज्वाला जरे दुष्ट तेतं । रहे संत सरनं लहै पुष्ट चेतं ॥ हुतौ दुष्ट दानं अमानं सु हत्यौ । सुतौ मृत्यु तत्काल सुर पुर पहुत्यौ ॥ १८१ ॥ भई जैत जै सह सुर सर्व हर्षे । सिरं देव नसिंघ पै पुप्पु वर्षे ॥ अये देव अस्तुति के काज सोई । महा रूप कौ भेद पावै न कोई ॥ १८२ ॥ सबै सोचि आजी बिचारे निहारे । जिनं दिए पल्नेक कोई सद्दारे ॥ फुरै वाच काहू न भै भीत सध्यै । कह्यौ जाइ कैं श्रीय देवं सुतथ्यै ॥ १८३ ॥ तवै लच्छमी आप सोचे विचास्यौ । दूसौ रूप गोविन्द कवहू न धास्यौ ॥ इतो तेज जाजुल्य कवहू न देष्यौ । प्रजै पावकं जोति ताथें विसेष्यौ ॥ १८४ ॥

रज । अचिरन्ज । युद्ध । तन । तिन । बैर । तासो । कहां । वरणीयै । घरनीयै । वर्निये । सैस । सेस । दपट्यौ । झपट्यो । हुंती । हनी । युद्ध । तायें । तातें । तवैं । कौंपिक्र । कोपिकें । उक्कंग । रिदै । तत्तकाल । सों । दीनाँ । गरण्डौ । गरण्यों । गुनास्यौ । गुंजास्यौ । धपि । असै । जैसे । वरनि । वरंनि । कहुं । कहूं । तिन । बैरि । बैर तैसे । तैंसे । दंति । दंतं । बिच । विवि । बिचि । अंत । सौभंन । सोहंत । सोभंत मनौ । मेर । मेर । गिरि । गिर । भ्रंग । ते । तैं । तै । पर । पुछ । मुछ । कौ । डोंर । असै । सीस । दुरे । दुरि । चौर । चैंर । जैसे । जैसै । जुलित । ज्वलित । पावक । तैज । लोचन । लोचन । सके । दिष्टि । कौ । दैव । दानव । संहारी । हेम । ज्यौ । दैह । क्रांति । महा जोति रवि । जोति । क्योौटि । मोहै । जो है । तैज । जरै । रहे । संस । सरन । लहे । हैतं । हुंतौ । दानव । अमानं । हत्या । सुतो । मृत्यु । तकाल । तत्तकाल । सुर । पुर । पहुतौ । यहुतौ । सद । सर्व्वे । सरन । हरर्षै । सिर । दैव । नरसिंघ । रनसिंह । पर । फल पुफ । पुष्प । वरषै । बरषे । आए । आय । आएं । दैव । अस्तुति । कै । सोई । को । भेद । पावै । कोई सबै । सोचि । आजी । विचारे । निहारै । जिन । पल एक । कोइन । कोइ । संहारै । संहरि । काहूं । भय । सथे । सर्व्थै । सथै । जाय कर । करि । देवे । दैव । तथ्ये । तथै । लखिमी । सोचे दूंसौ । रूप । गोविद । कबहून । कबहून । ईंसौ । तैज । कबहूंन । देष्यो । दिष्यो । जोति ।

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यंतरण है:

· २०० पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय २० धरे रूप जेते तिते सर्व जानों । लगै वार कहते न ताथे वषांनों ॥ अबै आइ प्रह्लाद जो होइ ठाढौ । जिनं हेत कीनों इसौ रूप गाढौ ॥ १९५ ॥ इहै बत्त ब्रह्मादि के चित्त आई । सुतौ जाइ प्रह्लाद कौं कै सुनाई ॥ छं० ॥ १९६ ॥ रु० ॥ ३६ ॥ दूहा ॥ सुनत वचन प्रह्लाद गय । श्री नरसिंघ के पास ॥ सुति जुति सौं ठाढौ रह्यौ । फुल्लौ नहीं ककु सास ॥ छं० ॥ १९७ ॥ रु० ॥ ३७ ॥ सीस नाइ कर जोरि तब । रह्यौ सनमुख चाहि ॥ क्रिपा दृष्टि देख्यौ हरी । भगत वच्छल प्रभु आचि ॥ छं० ॥ १९८ ॥ रु० ॥ ३८ ॥ ॥ वेली भुजंग ॥ क्रिपा दिष्ट दिष्यौ सु ठट्ठौ निनारौ । सु तौ प्रान कै प्रान तें अति प्यारौ ॥ लयौ लाइ छाती धर्यौ जंघ दोसं । दियौ अध्य मध्यं कियौ दूरि दोसं ॥ १९९ ॥ चुम्यौ मुख नैनं प्रह्लाद केरै । जरा मृत्यु भै दूर दोसं न नेरै ॥ भई बुधि र्निमल महा सुद्ध बानी । तवै अस्तुतं ऋन्न प्रह्लाद ठानी ॥ २०० ॥ तायै । बिशेष्यो । बिसिख्यो । धरै । जैतै । तितै तंतै । सरव । सर्व्वे । जानौ । झांनीं । लगें । बार । कहतै । कहतैं । तायै । बषानु । वषानाँ । अबैं । आस । आई । आय । प्रहलाद । जौ । हौई । टढौ । ठंढौ । तिनं । हेन । कीनौ । गढौ । इहि । इहैं । वत । चित । कै । सुठौ । जाय । प्रहलाद । कौ । कुं। कहिं। ककहि । कह ॥** इस रूपक की पहिली पंक्ति के खाली स्थान में हमारे पास की सब पुस्तकों में - "बंदे वरुन हारे" - यह अशुद्ध पाठ है। इस को शोधने को कोई प्रा- माणिक आधार हम को अभी नहीं मिला और यही दशा अंत की पंक्ति, की भी है अतएव वह खाली प्रकाश कर दियो गई हैं कि विद्वान लोग विचार कर पाठ को निश्चय करें । हमारी सम्मति में तो इन का पाठ हमारे पास की पुस्तकों से भी पुरानी पुस्तकों के मिलने पर ठीक २ शुद्धना संभावित है । इस की अंत की तुक भर का पाठ बूंदीवाली पुस्तक में- 'सुनत प्रह्लाद इह बात चल्यो । रहै पछ ब्रह्मादि निज गौ इक्कलै'; - सं० १७१० वाली में - "सुनिन हत्ति प्रहलाद इह बात चल्यौ ॥ दहे पछ ब्रह्मान्दि निज गौ इक्कलौ"; - सं० १८५६ वाली में - "सुनत हेत प्रहल्हाद इहै बात चल्ल्यौ ॥ रहे पछ ब्रह्मादि निज गौ इक्कल्यौ"; - और सं० १६४५ वाली में इस का पाठ संवत् १७१० के सदृश ही है ॥ ३७-३८ पाठान्तर :- दोहा । सनत । । पदलद गौ । श्रीनरसिंघ । श्रीनृसिंह । कै । युत । सौं । ठठौ । ठाठौ । फुंल्यौ कुस्र्यौ ॥ शीश । नांइ । जोरि । सनमुख । चाहिं । क्रियादिष्ट । क्रियादृष्ट । क्रियाद्रिष्ट । दिष्यौ । संही ॥ ३९ पाठान्तर :- छंद भुजंगी प्रयात । द्रष्टि । दृष्टि । ठठो । ठठौ । ठट्ठो । प्रांन । कै । प्रान तै । अति । पियारो । लाय । कोस । घमथं । सयं । मन्यं । कीयौ । दोसं । चुम्यो । चुम्यो । सुष । नैनं । नैनं । प्रहलाद । कैरो । मृत्य । दूरि । दौस । हौसं । नैरो बूंदीवाली में - भंयं भइ बुधि निर्मल उन्नु ही अ । आय बोल महा सुद्ध बानी - निर्मल । बांनी । तबैं । अस्तुतं । अस्तुति ।

दसम समय २१ ] पृथ्थीराजरासौ । २०१ अहो देव देवेस देवाधि देवं । तुही अनप अप्पार पावै न सेवं ॥ अभेदं अभेवं तुही सर्व वेदं । तुही सर्व विद्या विनोदं सुभेदं ॥ २०१ ॥ तुही ग्यान विग्यान सोग्यान कर्त्ता । तुही बुद्धि कर्त्ता तुही बुद्धि हर्त्ता ॥ तुही धरनि आकास है पौन पानी । तुहीं सर्व में एक अनेक वानी ॥ २०२ ॥ तुही जोति संसार सारं सरूपं । तुही अद्यधकालं अकालं अरूपं ॥ तुही कोटि सूरज्ज सें तेज साजै । तुही चंद्रमा कोटि सीतं विराजै ॥ २०३ ॥ तुही कोटि ब्रह्मा सहादेव जेते । तुही कोटि कंदर्प लावण्य तेते ॥ तुही छेत संतोप आनंद कारी । तुही सोक संताप सर्वं प्रहारी ॥ २०४ ॥ तुही जोग जोगेसु जोगी सु भोगी । तुही भेद अभेद संदेस सोगी ॥ तुही मानवं देव दानं सिधानं । तुही कोटि ब्रह्मादि अंतस्समानं ॥ २०५ ॥ जिती थावरं जंगमं पांन चाऱ्यौ । तिनी आप ही आप तें भेद धाऱ्यौ ॥ करे जे गुसांई अगें रूप तेते । कहै बन्नि को देव रिष् नाग जेते ॥ २०६ ॥ कियौ मच्छ औतार पैन्है अनूपं । गयौ वेद लै दैत्य सागर अलूपं ॥ हने स्वामि संधासुरं वेद लीने । सुनौ आनि तत्त्काल ब्रह्मादि दीने ॥ २०७ ॥ महापिष्ट के धार धारी धरत्ती । करी न॑मलं कस्यपं रूप कत्ती ॥ बली वामनं पावनं क्कित्ति राजै । पगं नष्प अग्यं सु गंगा विराजै ॥ २०८ ॥ सबै षंडि भिची सुतौ विप्र तामं । महापुण्य सम्कर् सकै पर्सरामं ॥ श्रियं राम रघ्वीर लीनौ वतारं । कियौ रावनं कुंभ कर्नं सचारं ॥ २०९ ॥ अस्तुतिं करन । प्रहलाद । ठांनी । अहो । दैव । दैवम । देवाधि दैव । तुहीं । अलप । अपार । पावै । मैवं । अच्छेद । अभैदं । सरव । वैदं । तुहीं । सरव । वीद्या । विनोद्दं । सु भैदं । तुहीं । ग्यांन । विग्यांन । सौग्यांन । करता । तुहीं । करता । तुहीं । बुधि । हरता । तुहीं । हैं । पौंन । पांनी । तुहीं । सरव । मै । ए । अनेक । वांनी । तुंही । जैति । ज्योति । तीही तुहीं । अद्य- कालं । तुहीं । तीही कोटि । सुरज । सूरज । मै । तेज । तौही । तुंहीं । कोटि । सीतल । तुंही । तौही । कोटि । ब्रह्मा । महादेव । जैंतै । तुहीं । तौही । कोटि । कंदरप । लावण्य । तैते । तीही । संतोप । तौही । तुहीं । सोक । शोक । सरवै । तैही । जोग । जोगेस । भौगीसं । च्यौगी । तुहीं । तीही । मैद । अभैद । संदेस । रोगी । तीहीं । तुहीं । दैव । दानव । तौही । तुंही । कोटि । ब्रह्मादी । अंतर । समानं । जिनी । पांनि । च्यारौ । च्यारौं । नितौ । आपतै आप हों । भैद । धास्यौ । करै । जै । अगै । तै तै । कहैं । वराने । को । रिषि । रिप । जै तै । कीयै । मच्छ । अवतार । पहिलै । अन्रुपं । जे । दैत्यं । सागर । अलुंपं । इनै । स्वामि । शंघासुरं । बैद । लीने । सुतै । सुती । ततकाल । दौनै । महापिष्ट । कै । भार । धरनी । धरंती । नमली । रूपकंती । रूपकती । बल्यं । बलिं । बामनं । क्रिति । नष । सुरंग । सुरगं । सबँ । पंड । विभी । महापुन्य । सम । करि सकै । पर्शरामं । फरसरामं । श्रीय । श्रीयं राम रघुबीर । अवतार । कियौ । कियौ ।

२०२ पृथ्वीराजरासौ। [दसम समय २२ वसुद्देव गेहं गच्छो कृष्ण वासं। छते दुष्ट सर्वं कियौ कंस नासं ॥ करे जय्य जीयं धरा भ्रमं सुद्धं। प्रगय्यौ कली काल अवतार बुद्धं ॥ २१० ॥ . जुगं अंत सो सत्ति व्है हैं कलंकी। इदँ बात सांची सदा देव अंकी ॥ जिते सैल सुर हेति सुरपत्ति कीने। तिते सेस गन्नेस जाच्चैं न चीने ॥ २११ ॥ सबै दुष्ट भंजे सु सेवक् उंगारे। करे काम निज धाम नरहर पधारै ॥ छं० ॥ २१२ ॥ रु० ॥ ३८ ॥ कवित्त ॥ पधारे निज धाम । काम सुर सेव किए सब ॥ जुग जुग सब जन हेत । लिए अवतार तबहि तब ॥ निकसे थंभ विदारि । हने हिरनंक्स दानव ॥ प्रहह्लाद उद्धार । कियौ पूरन पद जाह्नव् ॥ श्री नृसिंहदेव समरंत जन । कलि कलंक दुषन हरन ॥ बज्रिरूप सरूप अनूप किय । श्रीनृसिंह तेरे सरन् ॥ छं० ॥ २१३ ॥ रु० ॥ ४० ॥ ॥ वामनावतार की कथा ॥ दूहा ॥ बहुत काल धरि सुष कियौ । सब देवादिक रिष्ष ॥ पाछै बलि प्रगयौ बली । किये सत्त जिन मष ॥ छं० ॥ २१४ ॥ रु० ॥ ४१ ॥ तब इंद्रासन डग मग्यौ । जेम तुलाकी डंड ॥ सुर सुरपति आंकंपि भय । जांचि कहां इम खंड ॥ छं० ॥ २१५ ॥ रु० ॥ ४२ ॥ जाइ जगाए श्रीपती । बलि असुर अनपार ॥ तब सु पधारे नरहरी । धरि वामन अवतार ॥ छं० ॥ २१६ ॥ रु० ॥ ४३ ॥ गवन। कुभंकश। सहार। संहारं। वसुदेव। वसुदेव। गेह। गेहं। गृछो। यह्यो। कृष्णावासं। छते। सरब। कोयौ। कंस। करै। भ्रम। बुद्धिं। बुधं। जुग। सो। सति। वै है। व्है हे। यहै। यहैं। साची। देव। जितैं। जिते। शैलसुर। सुलसुर। है त। हे त। सुरपति। कीनै। तितै। सैसं। गंनेस। जाचै। चिन्है। चीन्हे। दुष्टं। भंजै। सैवक। उधारै। करै काम। धांम। पधारै ॥ ४० पाठान्तर :-पधारे। पधारै। धांम। कांम। सेव। कीए। युग। युग। हैत। लीए। बहि तब। निकसै। हनै। हिरणांक्स। प्रह्लादै। प्रह्लादै। उधारि। कीयौ। बूंदीवाली में- नरहंसुदेव-सं० १७५० में-नरहसु देख-दुषन। रुप। सरू। अन्रुप। श्रीनृसिंघ। तैर। शरन ॥ ४१-४३ पाठान्तर :-बहत। सुष। कीयौ। सम। ऋषि। रिषि। पाछे। पाछैं। बली बल। बूंदीवाली में-वरि कीए संित जिंत जिंमन मख-कीए। सित। मष ॥ ४१ ॥ इंद्रासन। जैन। आकंप। जाहि। कुंडि ॥ ४२ ॥ जाय। पधारै। नरहीरी ॥ ४३ ॥

दसम समय २३ ] पृथ्वीराजरासो । २०३ कवित्त ॥ सवा लाख वर विप्र । दियौ इक इक प्रति दानं ॥ दुरद अयुत रथ अयुत । एक हज्जार के कानं ॥ दासि दास दुय सहस । चरचि आभूषण अंबर ॥ साठि सहस मन कनक । अवर बहु भंति अडंबर ॥ असै कि जग्ग पूरन्न करि । निंनानू बन्नि राय जब ॥ वामन सरूप धरि चंद कहि । अप पधारि गोविंद तब ॥छं०॥२१७॥ रु०॥ ४४ ॥ * दूहा ॥ बलि लग्यौ जुध इन्द्र सम । सुर आसुर मन षेध ॥ साचस संकर विष्णु वर । बेद सम्म्वर वेध ॥ छं० ॥ २१८ ॥ रु० ॥ ४५ ॥ ॥ गीता मालची † ॥ लगेति बेधं वानवेधं, इंद्र वज्रं सज्जयं । कुहंत तारं नंपि भारं, काम कामं कज्जयं ॥ धमंकंत धारं वार पारं, मार मारं मुष्ण । संधेति वानं कर कमानं, कान तानं नष्ण॥२१८॥ विकसंत व्योमं सट्टि गोमं, भिरे भोमं धुज्जए। देवकी नंदं अरिनिकंदं, चले गंजन रज्जए॥ बलिराइ वट्ठिय देव दट्ठिय, इंद्र कट्ठिय आसुरे। मिलि तथ्य सथ्यं लथ्य चथ्यं पारि रथ्यं पासुरे ॥ २२० ॥ देवता मारे घन संघारे, चार भारे वल्लि जुरं। डक्कंत डक्कं पारि धक्कं, चारि थक्कं चैपुरं ॥ कुहंत पहं बान कुहं, तौन षुहं चच्चलं। बलिराय जग्गं मान मग्गं, भिरे भग्गं अचचलं ॥ २२१॥ ४४ पाठान्तरः-दानं । दोय । वांमन । धारिं ॥

• यह रूपक हमारे पास की पुस्तकों में से सं० १६४७ और सं० १७९० और बूंदीवाली में नहीं है किन्तु सं० १८५९ की लिखी हुई में है ॥ ४५ पाठान्तरः-लगै। जुहु । ओसूर । मनि । पैध । विष्ण । पैध । समर । वैध । सम्मवर ॥ † इस रूपक के छंद के निर्णय को सहज में यों समझ लेना चाहिये कि जिस को इन दिनों हरिगीत छंद कहते हैं, वह यह है। उसके नामान्तर इस महाकाव्य के पाठान्तरों से विदित ही हैं तथापि The Revd. Joseph Van. S. Taylor B. A. साहब ने इस को गोय नाम से लिखां है । इस के चार चरण होते हैं, उनमें से प्रत्येक चरण में दो यति १६+१२ और २८ मात्रा होती हैं, जिन में ९+७+१२ पर विश्राम और ८ ताल होते हैं ॥ ४६ पाठान्तरः-गीता । मालती धुय्यैः । छंद गीतामालती । छंद माधुर्य्यः । छंद गीत मालती । लगेत । लगेत्त । पैदं । पेंध । बांन । वांन । वैधं । इद्रवज्ज । सभ्रयं । कुठंत । तार । भार । कांम । काम । धार । वारं । पार । मुषण । सधै । वांनं । नपरा । विहसंत । ब्योम । सठि । गोम । भिरे । भौमं । देवकीनंद । चले । रजए । बलिराय । बठिय । कठिय । दैव । दठिय । आसुरै । मिलितथ सथं लथयथं पारि रषं पासुरै । दैवता । मारै । संघारै । भारै । युरं । जुर । डक्रहकंतडक्रं पारि धक्रंहारि चक तैपरं । थ्यक्कं । कुदनं पट्ठं तौनषुटं बांन छुट्टं चवलं । कुंटंत पट्टं तीन युट्टं बान छुट्टं चलं । बलिराय जंम मांग भंग भिरैमरां अचलं । बलिराय जगं भिरे मग्गं अंचलं । चौसठि । जोगं ।

२०४ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय २४ चौसट्टि जोगं करे लोगं, देव लोगं दषण । रुंडंत झुंडं मुंडि सुंडं, चार हुंडं रषण ॥ लग्गंत वानं आन छानं, इंद्रेठानं चाण । भूमी भजानं गरि गुमानं, राज भानं दाषण ॥२२२॥ बलिराडू अगै भूमि मग्गै, भूमि भग्गै पारनं। वरदान रहे बेद पढ़ढ़े, काल कहे कारनं ॥ वामनं रूपं धारि धूपं, अस नूपं दल मक्कं । हुंकार सहं कियं नहं, बेद वहं संमक्कं ॥ २२३॥ धोमंत लग्गं चेवदग्गं, कियं जग्गं कारनं । दिसि दिसिन दौरं कियं सौरं पौरि पौरं धारनं॥ नसि सिष्य भौरं कात्थ्यथोरं, काल कोरंकलककरी । आहुट्ट पेंडं भोमषंडं चोरि कुंडंड परवरी ॥२२४॥ बलि दौरि आयो इंद्र भायौ, बेद गायो बच्चयं । मुचमंगि दानं तिय पुरानं मंडि भानं लच्छयं ॥ बाजिच वायंदेव गायं, बलिसुरायंदिद्वयं । आहुट्ट पग्गं दीनमग्गं, भीर भग्गंसिद्वयं ॥ २२५॥ नाषंत बानं गंग तानं, राज भानं रुक्कयं । चालंत धारं सुक्तसारं, रुक्क धारं सुक्कयं ॥ ढेलंतझारी बारपारी, चञ्चचारी मक्कयं। बलिराडू अग्गंभूमि मग्गं, बत्त सुजग्गंभज्जयं ॥ २२६॥ पाताल पग्गं दान सग्गं, सीस स्वग्गं सज्जयं। भरि पाउभारं धरनधारं, पगडभारं मग्गयं॥ असुरान भञ्जं बलिय गञ्जं, पीठ सज्जं अग्गयं । चंपंत पीठं दाझदीठं, दैतरुठंतारयं ॥ २२७॥

• बंधान बद्धं वरष अद्धं, देव किद्धं सारयं । घर प्ट्टि नटृं मारि सुट्टं स्वग्ग दिठ्ठं पारयं ॥ रचिश्चटु पष्षंसांष्षलष्षं, धाररष्षंध रयं । चंप्या पयानं चीं कालं, राज भानं भाख्यं ॥ २२८॥ तुसं सुनाथं रषिनाथं, सब्व सायं पालयं । असुरान भग्गं षेषषग्गं, इंद्र स्वग्गं वासयं ॥ वामन्न रूपं कला अनूपं, बलिय कूपं चासयं ॥ कूं० ॥ २२९ ॥ रू० ॥ ४६ ॥ करै । भौग । दैव । सौग । दषण । रुंडंत । झुंडं । मुडि । सुडि । सुडं । रुड । रपण । लगंत । बांन । आंन । छांनं । दृठानं । वाहण । गुमान । भान । दाह । दाहये । बलिराय । आगै । अग्रे । भुमि । मृगैं । मयें । भुमि । पगैं । पगें । गारनं । दरवांन । रहै । वैद । पढै । काल कटे । वामन । रूप । नृपं । दलमझं । हुंकारणदं । शद्धं । कीयं । कीय । सदं । नदं । वैद । वद । वदं । मसमझं । धौमंत । लगं । चैवदग्गं । चेवदग । कीय । जगं । षगं । कारयां । दौर । कीयं । सौर । सिष । भौरं । कत्थि । थौर । काल कोरं । आकुंठ । प्राहुठ । पिंड । भौम । षंड । छोरि । कुंड । परवरी । बलिदौरि आयो इद्र भयौ। वछ्यं तिथ । पुरांन । मम्नि । लक्ष्यं । वयं । दिठयं । आहुंठ । आहुठ । पेंडं । मंग । भगं । सद्वयं । नाषंत तान । गंगवानं । भांनं । रुकयं । रुक्यं । बलंत । सुक्ततारं । सुक्क्षपारं । रुक । मुक्यं । ठेलंन । चष । मक्यं । बलिराय । अंग । भुमि । मंग । मगं । वल्लि । जिगं । जगं । भज्यं । पगे । दांन । मगं । अग स्वृगं । सज्यं । धरनं । मंगयं । असु रण । भजं । बलीय । गंञ्जं । गजे । पीर । सजं । अगयं । अग्यं । चपंत । दाघ । दाह । रुषठं । रुठं । पारयं । * यह तुक स० १८५८ की लिखी पुस्तक मैं तौ है अन्य किसी में नहीं है । आछे । पष । संषिन । सष्षं । रपं । चप्या । पयानं । नही । नहौय । तुसं । सनाथं । रषि । अव । भगं भंग । पंगं । पगं । अग शृगं । वामंनं । रूप । नुपं । नूपं आनूपं । वलीय ॥

साटक ॥ नारहं कहि जाय विष्ण पुरयं, स्यामं कले वायकं । जग्यं फज उतपन्न दीन वरयं पाताल हरनं सदा ॥ वंभावलि बलि चीय पास लषमी, पारषिआने घरी । चौकी बंधि चौमास पास सरितं, पद्दारनं सत्तलं ॥ छं० ॥ २३० ॥ रू० ॥ ४७ ॥ * ॥ परशुरामावतार की कथा ॥ दूह्वा ॥ क्षिति खिची अति प्रबल हुअ, महामत्त अस्रार ॥ ताचि हतनं क्षिति दुज दियन, परसराम अवतार ॥ छं० ॥ २३१ ॥ रू० ॥ ४८ ॥ दुय पुचिय राजन सुपति, व्याही खिची दान ॥ जमदग्निच रिषरेनिका परिनट्ठिय अरि पान ॥ छं० ॥ २३२ ॥ रू० ॥ ४८ ॥ कवित्त ॥ अनुकंपा श्रुत सुवर । दिद्ध खिचीय अरज्जन ॥ रेणुक रिष जमदग्न । खिचि सहसार्जुन षप्पन ॥ सहस भुजा सिर इक्कं । सरित मन घध्य सुबाहै ॥ नव षंडन उग्रच्चै । लोग सहसं तन दाहै ॥ जमदगनि सुतन दुज धर दियन । फरसराम अवतार धर ॥ खिचियन मारि छंदच्च वरिय । करी ट्रूक अज सहस कर ॥ छं० ॥ २३३ ॥ रू० ॥ ५० ॥ छंद भुजंगी ॥ पुची दोइ राजं सुराजं बिचारी । इक्कं रूप सारं वियं चचुनारी ॥ दई सैस भुज्जं अनुक्कंप ताहं । बियं जम्मदग्नं सुरेनक्क व्याहं ॥ २३४ ॥ ४७ पाठान्तर :-वरयं । लखिमी ॥

• यह रूप हमारे पास की सं० १८५६ की लिखी पुस्तक के सिवाय और किसी में नहीं है ॥ ४८-४६ पाठान्तर :-क्षिति । प्रवलं । हुश्रं । हुय । हुवं । महामत्त । हनन । क्षिति । परसरा॑म । परसिराम ॥ ४८ ॥ दोय पुत्रि । पुत्री । पत्री । दांन । जमदग्नह । रेणका । परिनहिय । परनठय । अरिप्रांन ॥ ५० पाठान्तर :-अनुकंपा । सब्रर । पित्रि । पिन्नी । अरयुन । अरजुन । रैनक । रेणुक । यम- दग्न । पित्रो । सहस्रार्जुन । सहसारजुन । षपन । इक । छथ । सुवा है । लोग । नन । यमदगनि । जिमदगनि । दीयन । फरसरांम । अवतारि । धरि । करि । टुक्क । अञ्जसकर ॥ ५१ पाठान्तर :-दोई । दोइ । राज । सु राज । इक । सरसं । बीयं । चतुरनारी । चतुर- नारी । दद्द । सहस । भुजं । सु अनुकंप । सु. अनंकंप । बीयं. । जमदग्नं । सुरेनक । सुरैनक ।

२०६ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय २६ ग्रहं बंधिरन् मङ्कक रेनक्क राषै । मनं मङ्कक विप्रं मरिषं सु दाषै ॥ तनं जानि त्रैलोक अरुन्न बढी । भरे अंब वस्त्रं रिषं पास ठढ्ढी ॥ २३५ ॥ ब्रषं अट्टदस्सं बनव्वास रह्यं । करुन्ना मुषं मङ्क प्रचीन कह्यं ॥ गई तह सम्मुद्द सथ्यं सु भहं । सथं अनु कंपं असुरान यहं ॥ २३६ ॥ धरनीं चकडोल अस्मान चल्ली । मिले सथ्य सुर्थान धर्यान हल्ली ॥ गहरं दुरंदान भद्रान मही । भिल्ली साइरं जानि निव्वान नही ॥ २३७ ॥ पुरं तीन दरदीन मग्गं अमग्गं । नहिनं चिहूं लोग तिन् सम्म षग्गं ॥ कृं० ॥ २३८ ॥ रू० ॥ ५१ ॥ दूहा ॥ सत षोहनि पानन सहस । रत हत्थी सत लष ॥ धवल दुरद सत लष भर । सत लष अस्सित् पष ॥ कृं० ॥ २३९ ॥ रू० ॥ ५२ ॥ मनहु कूर षिची मरद । पन अपन प्रति पार ॥ मनहु सूर ससि डरन डर । भर षिची भर भार ॥ कृं० ॥ २४० ॥ रू० ॥ ५३ ॥ पुजिज आव षिचीन रन । उप्पनो रिषि राज ॥ परसी दीनी विष्णु पुर । कखि ब्रह्म स्तुति काज ॥ कृं० ॥ २४१ ॥ रू० ॥ ५४ ॥ भुजंगी ॥ चली अनुकंपं सथं सिषन सिषं । धरीयं मनं मक्कू पत्नी सुरुषं ॥ भरी नेह अंबं तिनं वस्त्र भारी । डरी मन्न मक्कूा गृहं दृष्ष नारी ॥ २४२ ॥ अई हत्थ जोरी मुहं ओरि कह्यं । भरी नेह नीरं मनं पीर रह्यं ॥ ग्रिहं । बधि । रिन । मक्क । रेनक्क । रैनक्क । मक्क । मरिपं । जांनि । त्रयलोक । अरुनक । अरुनंत । बढी । भरै । अंबं । ठठढी । वरष । बरष । बरषं । अठदस । वनवास । राहि । रहियं । कहनं । सुषं । मक्क । षिचीन । कहींयं । कहियं । जाई । जाइ । तट । समुद्र । समुद्व । सयै । सयैं । सथ्यै । सथ । अनुकंप । अनुकप । असुरान । असुरांन । धरनिं । धरनी । धरंनी । चकडोल । चक्र- डोल । असमान । वली । मिलै । सथ । सुरथांन । धस्थांन । हली । गहर । गहरं । दुर दांन । मद्दी । भिल्लै । सायरं । जांनिनिनिवाननदी । जांनि । निवान । नदी । पुर । दरदीन । मग । मगं । अमगं । अमंग । नहिन । नहिन् । नहिनं । चहुं । लोग । तिन । समन । पंग । षगं ॥ ५२-५४ पाठान्तरः-सत्त । षौहुनि । षोहनी । पांनन । हथ्थी । सित । लष । सित । लष । सित । हसत । हसित । परव । परंद । परष ॥ ५२ ॥ मनहुं । अपन । मनहुं । सुर । शशि । षिचो ॥ ५३ ॥ पुजि । पूजि । उपैन्नौं । ब्रह्मास्तुति ॥ ५४ ॥ ५५ पाठान्तरः-भुजंगप्रयात । चलिय । अनुकंप । सथ सिषन । सिषं । धरीय । धरियं । मन । मक्क । यन्नी सरूपं । सरूपं । भरीय । नह । अंब । अबं । तिन । डरपी । भरिय । डरिय । डरपि । मन । मक्क । मक्कू । यह । दृषि । दृष । आइ । हथ । कर । जोर । जोरि । मुह । मौरि । कहियं । कहीयं । भरिय । भरीय । नह । नीर । मन । रहिय । रहियं । रहीयं । रिषि । रषि । मन ।

दसम समय २७ ] पृथ्वीराजरासौ । २०७ रिषी मन्न मैच्छन्न भोजन कज्जी । किधे दस्स ब्रष्पं सु आगंम सज्जी ॥ २४३ ॥ अण रिषि थानं सु डेरा दिवानं । जनौं चंद्रि नखं प्रगट्टीय थानं ॥ दुसंकन्न भुंडं कियं भुंड भुंडं । जुं सोभीय षंभं दूबं दृष सुंडं ॥ २४४ ॥ दई बंव नीसान वै वज्जि भेरी । मनौं इंद्र इंद्रासनं धुज्जि हेरी ॥ स्मरीयं रिषं धेन कैलास थानं । किधों विहियं गज्ज गाहं सुनानं ॥ २४५ ॥ जु आतिथ्य आकर्षनं धेन आई । सुरं आसुरं नाग मभै कि भाई ॥ तवै आनि तुही मभै थान थायं । जिहंनं जुजो भाव भोड्न भायं ॥ २४६ ॥ तवै षोचनी अट्ठ भोयन्न भष्षी । कहां पाक सासंन आतंफ दिषी ॥ तुरत्तं भगंनीन चिंता चितानी । इतं पुज्जिवै कौंन अंनं रु पानी ॥ २४७ ॥ दिषीयं अनूकंप धेनं सु दुब्भी । कही राज अग्गै सु भोजनं गुभी ॥ मुषं देत बंकं सुरं संक साभै । दिषं नैन ते चित्त गातन्न दाभै ॥ २४८ ॥ करौ कंक अन्संक लै चल्ल बच्ची । किधों दौरि षिची सुरं धेन गच्छी ॥ परे रुंड मुंडं सुरं सव्व मारे । जितै लात मारे तितै सर्व तारे ॥ २४९ ॥ तिनं लोम लोमं प्रगट्टी दह्वानं । मुषं मुग्गलं पुङ्क पक्कार भानं ॥ षुरं षुप्परं रासि भं सिंग सिद्धं । लगे लेष आए तिनं मुक्ति लिद्धं ॥ २५० ॥ कियं पुच ता माय धेनं दह्वानं । सुने बान षिची घरे पिह पानं ॥ महल । महल्ल । भोजन । भौजंन । कजी । किट्ठि । क्रिट्ठ । क्रिध । दस । वरप । आगम । आंगम । सजी । आई । आए । रिषि । रपि । यानं । डेरा । जनूं । जनौ । चदरं । बहूरं । नभ । नभ्म । प्रगटोय । दुत्यं कनक । दुसंकन्न । दुत्य कनक । भुंड । क्रिता । जनु । सौभियं । सोभीयं । सोभिय । पंभ । दृभ । दूप । सुंड । दइ । तीसान । बहु । भैरी । मनौ । इन्द्रासणं । हेरी । समरीयं । समरियं । धैन । यानं । किंधूं । किधु । क्रिधुं । विटीयं । विंटिंय । गज । गाह । अतीत । आतिथ्य । आकरषन । आकरषेनं । धैनै । सुर । असुर । ममैं । मर्भै । आंनि । कुट्टी । जुट्टी । जूठी । मर्भै । ठार्य । जौ । जिहिन भाव भोडन भायं । भोडन । नै । पौहनी । अठ । भौजंन । भषी । कहर । दिषी । जुरत । तुरतं । नीन । भगनान । भगनीन । चिंता । वितानी । ईतं । पुज्जंवं । पुजवै । पुज्जिवे । कोंन । कौन । अन । अनं । आन । चिंतांनी । पांनी । पांनी । दिपि । दिषी । दिब्षि । दिष्षी । अनुकंप । धैन । सुदुभी । सुदभी । करी । अग्रें । भोजनं । गुभी । देत मुष । दिप नै चित गातनं दाभै । दिष नै चित गानं न दाभै । दिष नैन चित्त गातं न दाफै । करों । कराँ । अनसंक । चली । वलौ । चलीं । वकी । बकी । किधौ । दारि । गछी । परै । रूह । रुड । मुंड । मुडं । सुर । सब । मारै । जितैं । पात । मारै । लौम । संलौम । प्रगटी । दहनं । दह्वानं । मुष । मुगलं । मुंगल । पुछ । परंष्ठाय । परठाय । भांन । षुर । षुपरं । सीग । सींग । सिंग । लगै । लष । लंष । आंरा । मुक्ति । लहुं । कीयं । तौ । तो । तै । धेन । दसहनं । दसनं । सुनै । बांन । कांन । कान । धरै । पिट । पांनं । मनो । मनौ । मनो । तैं । तै । किधों । किधौ । चलियं । ब । बहु ।

२०८ पृथ्‍वीराजरासौ । [ दसम समय २८ मनौं भंजि कैलास ते आनि धेनं । किधौं च्छत्रियं राज वै उड्डि रेनं ॥ २५१ ॥ मनं रिष्य आपन्न तापन्न तापं । किधौं पुत्र पार्थ्य रेनंक कापं ॥ मनं पुत्रनं काज आसिष्ष वर्षं । कियं पुत्र वृषं दियं आप रिष्षं ॥ २५२ ॥ तबै फर्रसरामं फरस्सी उभारी । कियं रिष्ष कामं सुभत्तं सुमारी ॥ भयौ पुत्र तमंगि जौ दिष्ट मातं । किधों पावनं पाइ दोई स भ्रातं ॥ २५३ ॥ करी पैज सैसार्जुनं काम धेनं । चल्यौ रामफरसी धरै गज्जि गेनं ॥* कहां जाइ सैसार्जुनं रूक्खू अग्गं * । चल्यौ राम रिष्षं पयं लग्गि मग्गं ॥ २५४ ॥ दियौ रिष्ष बरदांन जा जुद्ध कज्जं । जबै दिष्टियं बिचियं फर्स भज्जं ॥ मनोँ अर्क वारं मधं अग्गि लग्गं । भयौ दिट्ट सैसार्जुनं बीर भग्गं ॥ कृं० ॥ २५५ ॥ रु० ॥ ५५ ॥ दूहा ॥ फरसराम फरसी ग्रही । लग्यौ षचियन काल ॥ हुकम रिष्ष दाचन चल्यौ । जगि जोगिनि विकराल ॥ कृं० ॥ २५६ ॥ रु० ॥ ५६ ॥ चिभंगी ॥ जगि जोगिनि कालं, ईस सभालं, किद्धा चालं, रुंडालं । भिल्लि भैरव सूतं, देविय दूतं, चष्ष सरुतं, अंतालं ॥ मिल्लि फरसंरामं, कहना कामं, भामनि भामं, सुर इंदं । धर धुज्जै गैनं, उड्डिय रैनं, जग्गिय नैनं, जोगिंदं ॥ २५७ ॥ उडि । रैनं । मनौँ । मनो । मन । रिषि । आपं । न तापं । क्रिधौं । पारथ । रैनंक । कार्यं । मनो । मनैं । पुत्र नह । सिसिष । आशिष । बाषं । विषं । वर्ष । कीयं । बृषं । नृपं । दीयं । रिपं । रिषं । फरसरामं । फरसराम । फरसी । रिषि । सुमतं । सुमातं । तमंगि । तंमांगि । जब । किधो । किथौं । पावन । दैइ । दोइ । सहसार्जुनं । सहसारजुन । कामधैनं । रामं । फरसी । धरे । गजि । गैन । गैन । गैनं । जाय । सहसार्जुनं । सहसाज्जुनं । सहस्रार्जुनं । मुख । अग्यं । * यह दोनों बूंद्रीवाली पुस्तक में नहीं हैं । रिषं । लगि । मय । सगं । रिषि । वरदांन । काजं । जंबै । जबहूं । दिष्टियं । पचियं । फरस । भज्ज । भजं । मनो । मनौँ । अरक । अक्कं । अगि । लयं । लग्यं । दिठ । दिष्ठ । सह- सारज्‍जुन । सहसाज्‍जुनं । भगं ॥ ५६ पाठान्तर :—दोहा । फरसराम । गही । षित्रियन । षित्रोयन । रिषि । जग । युगिनि । जोगिन ॥ ५७ पाठान्तर :—छंद त्रिभंगी । जुगिन । काल । ईश । संभालं । किधा । रुडालं । रुंडाली । भिल । भेल । भुतं । भृत । देवीय । दूत । चंष । चहृतं । श्रंताल । फरसरामं । फरसरांम । कहनां । काम । भामिनि । इंद । धुजै । गै । गैनं । उडीय । रैनं । जगीय । नैनं । जोगिंदं । राम्र । लगिय ।

२१० . पृथ्वीराजरासो । [ दसम समय ३० कवित्त ॥ सहस भुजा सिर इक्क । नाम अर्जुन घन सज्जिय ॥ सुर अठ षोह्बनि मरदि । करे सुर अपन कज्जिय ॥ भरि रुद्धि षप्र जुगनीय । ईस मुंडन भर बध्यिय ॥ पलचर रुधि चर पूरि । सक्र करि कारज सध्यिय ॥ दिय दान पानि पृथिवी दुजन । करे रुधिर कुंडन चपन ॥ सुर नरन नाग कित्तिय उच्चरि । फरसराम षिचिय षपन ॥ छं० ॥ २६३ ॥ रु० ॥ ५८ ॥ ॥ रामावतार की कथा ॥ दूहा ॥ फरसराम क्षिति पति हते । क्षिति अप्पी निज वंस ॥ रघुवंसी दसरत्थ घर । श्रीरघुपति अवतंस ॥ छं० ॥ २६४ ॥ रु० ॥ ५८ ॥ रघुवंसन राषिस रमन । भयौराम अवतार ॥ वेद भ्रात दसरथ सुतन । नयर अजुध्यासार ॥ छं० ॥ २६५ ॥ रु० ॥ ६० ॥ भये राम लषिमन सुबर । भरथ सतुघन भ्रात ॥ अरि रावन रच्छस चरिय । तिन वन लिखिय तात ॥ छं० ॥ २६६ ॥ रु० ॥ ६१ ॥ कवित्त ॥ तरुनि नाम तारिका । ग्यांन हरि परसीरामं ॥ वरि सत्ती धानुष्ष । किए सब सुभ्रच्छ कामं ॥ केकईयै बर मंगि । राम बन भरत सुराजं ॥ तब दसरथ दुष कीन । भयौ धुर काज अकाजं ॥ दसरत्थ पाइ परसे उभय । पंच बटी बंधी कुटिय ॥ कवि चंद छंद परबंध करि । लंक कंक जिहि बिधि जुटिय ॥ छं० ॥ २६७ ॥ रु० ॥ ६२ ॥ ५८ पाठान्तर :- इक्क । नांम । अरजुन । अर्जुन । सज्जिय । षौह्वनि । मरद । करै । सुरै । कज्जिय । रुधिर । युगिनिय । जोगिनिय । इस मुंडम । बथिय । पलवर । रुधिवर । सक्र । कारिज । सथिय । दीय । दांन । पांनि । प्रियवी । करि कुंडन रुधिर सु त्रपने । नग । कित्तीय । षिचीय ॥ ५९-६१ पाठान्तर :- फरसरांम । हतै । अपी । भिज । दसरथ ॥ ५९ ॥ राषि । रखन । रांम । श्रीरामं । वैद । दसरथं । सुतंन । अयोध्या ॥ ६० ॥ भये । भयौ । राम । लक्षिमन । लछमन । भरत । शत्रुघ्न । रखसंहरिय । वन । लषिय । लिषयं ॥ ६१ ॥ ६२-६४ पाठान्तर :- नांम । ग्यंन । परसीरांमं । बरो । सती । धानुष । कीए । सुभ्रह । केकईय । केकइयें । रांम । भत । दुषि । किन । दसरथ । पाय । व । बंटी । पटबंध । जिहिं ॥

दसम समय ३१ ] पृथ्वीराजरासौ । २११ सूपनषा राषसी । रहै वन मक्कर ढाली ॥ रूप नप्प चष धुंम । रंग श्रवनं तन काली ॥ नाक वक नष तिष्प । जाइ षरदूषन दष्यिय ॥ दौरि दौरि धरि ठौरि । राम सब राषिस भष्यिय ॥ हरिं सीत नीत रावन गयौ । भयौ चित्त राषिस छरन ॥ कट्टि पवन पूत दूतच्च चल्लिय । सुर सुकाज सांईं करन ॥ कुं० ॥ २६८ ॥ रु० ॥ ६३ ॥ गयौ लंक धनुएस । भ्रमत सुधि सीता पाक्ष्य ॥ घन उपवन संघरिय । घरे मन राम दुहाइय ॥ वाय चल्लौ प्राकार । दसन जुद्धच दनु भष्यिय ॥ अषै कुमारन हनिय । दौरि इंद्रजित दष्यिय ॥ नषि पास रास दृढ बंधयौ । कट्टि सुमरन अंबर धरौ ॥ लग्गांय पुच्छ खंका जरिय । कनक पंक किन्ना घरौ ॥ कुं० ॥ २६६ ॥ रु० ॥ ६४ ॥ दूहा ॥ जलन जलिय रषस छरिय । धरिय वग्ग विपरीत ॥ मनौं अर्क कमलनि दरस । सुनि रावन मन भीत ॥ कुं० ॥ २७० ॥ रु० ॥ ६५ ॥ कवित्त ॥ बंधि पाज सागरच्च । धनुच्च अंगद सुग्रीवच्च ॥ नील जंबु सु जटाल । बली राहुन अप जीवच्च ॥ धाम धरनि वाराह्र । दाघ धारन कटि मारन ॥ स्वामि भ्रम धुर धवल । उड्डि असमान सुधारन ॥ ६३ ॥ सूर्यनपा । तुर्थ्यनपा । सूपनपा । राक्षसी । राषिसी । मध्य । रढाली सूपनपन्नपं धूम । सूप । नप । श्रवन । तिप । जाय । परदूषण । दखिय । घर । घर । रांम । भषिय । हरि । खित पुत । मूतह्र । तद । चवलिय । सांई ॥ ६३ ॥ गयो हनू लंकेस । एसं । लंकेश । पाईय । संघरीय । संहरीय । घेर । रांम । दुहाइयं । दुहाईय । चाय वढीय प्रकार । दरसनयुहदतुभषिय ॥ वाय चढीय प्रकार । जुद्दह । जुधह । भषिय । कुमारनि । हतिय । जित्त । जीत । सु । दर्षिय । तषि । दृढ । बधयौ । मरन । अंबर । लगाय । पुछ । पूंछ । जारिय । किन्नौ । कीनौ ॥ ६४ ॥ ६५ पाठान्तर :-जसनि । जरिय । रपिस। छरीय । धरीय । बग । बिपरीति । मनौ । अरक । कमिलनि । दरसि । सुनी ॥ ६६-६६ पाठान्तर :-बंधि । सुन । बलि । रहुन । स्वामि । स्वांमि । भ्रम । धुंम । धुरव । धवलं । उडि । असमान । प्रकार । पुत । अवधुत । सर । यपन । वर ॥ ६६ ॥ बंधि । बर बीर ।

२१२ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय ३२ प्राक्कार धरनि दसकंध हरि । पवन पूत अवधूत अर ॥ सर * करन लंक ल्यावन सती । थप्पन लंक अभीष वर ॥ छंदं ॥ २७१ ॥ रू० ॥ ६६ ॥ बंधि पाज बर बीर । लंघि साइर सु अष्ट कुल ॥ बय तरंग तपि तथ्य । भरे जनु अगस्ति (सु) † अंजुल ॥ सिर मच्छी ऊछरी । मनौ रचि मनि धर सेसं ॥ पिठ राम भर हनुअ । किन्न मन कारन भेसं ॥ चक चकित नाथ दस बेढ पुर । छोरि देव सेवन गय्य ॥ घर लंक सदा थप्पन सुथिर । अगच गहन हनुमंत भय ॥ छंदं ॥ २७२ ॥ रू० ॥ ६७ ॥ जब सु राम चढि लंक । तब सु मच्छी गिर तारिय ॥ जब सु राम चढि लंक । तब सु पथ्थर जल धारिय ॥ जब सु राम चढि लंक । तब सु चक चक्की चाचिय ॥ जब सु राम चढि लंक । तब सु लंका पुर दाचिय ॥ जब राम चढे दल बंनरन । भिरन राम रावन परिय ॥ भिर कुंभ मेघ राषिस रसन । सीत काम कारन करिय ॥ छंदं ॥ २७३ ॥ रू० ॥ ६८ ॥ उतरि समुद्द अथाव्ह । घाव लंका धुर धुज्जिय ॥ चल्लिय सेन रघुवंस । जोर सामंत सु सज्जिय ॥

सायर । कुलं । कुंलं । त्रिप तुरंत तिप तथ । भरै । अंचल । शिर । मच्छी । उबरी । मनौं । मनौ । सैसं । शेसं । पिठ । रांम । कीन । नैसं । चक्रित । वदनपुर । बदपुर । छोरि । देवन यह्य । एह्य । धर । थपन । आग मग । हनमंत ॥ ६७ ॥ रामं । रांम । मच्छी । गिरि । तारिरय । तारीय । रांम । लिंक । पत्थर । धारीय । रांम । चक्की । रांम । दाहीय । रांम । चढै । बंदरन । रांम । परीय । सीन ॥ ६८ ॥ उत्तरि । समुद । धुज्जि । सैन । रघुवंस । जो । ससज्जिय । ससाजिय ।

• इस शब्द का किसी पुस्तक में सर और किसी में सरु पाठ है । मैं इस का फारसी سر शब्द से हिन्दी का बनना नहीं समझता हूं किन्तु संस्कृत सरः =गतौ । गमने ॥ भेदके । भेदने ॥ अथवा Sk. सरु=Thin, Small, minute. Hence conquest, victory, triumph. के अर्थ में कबि का प्रयोग करना मानता हूं । बहुत से संस्कृत और हिन्दी शब्द ऐसे २ हैं कि जो उच्चारण और अर्थ में फारसी और अरबी भाषाओं के शब्दों से मिलते जुलते हुवे हैं । क्या उन का अन्य देशीय भाषाओं से ही उत्पन्न होना स्वीकार करना परम प्रशंसनीय है ? । † अधिक पाठ ॥

दसम समय ३३ ] पृथ्वीराजरासौ । २१३ लहि लंक गढ घेरि । फेरि वख्खौषन थप्पिय ॥ इंद्र जीत असि सजि । चढे रथ अप्पन जप्पिय ॥ परि सार धार परि वंनरन । मार मार उचरंत मुष ॥ चल चलिय सेन लषमन सधर । देव विमान सु मानि दुष ॥ छं० ॥ २७४ ॥ रु० ॥ ६८ ॥ दूहा ॥ मेघ नाद नादन कयौ । धस्यौ लंक उर धाव ॥ छुहि लोग सब भोग तजि । जुझं जंग उछाह ॥ छं० ॥ २७५ ॥ रु० ॥ ७० ॥ विराज ॥ कुटे वान इंदं । घटा जानि भदं ॥ भिरे वान भानं । करंतं बषानं ॥ २७६ ॥ धरे ईस सीसं । किरे वानरीसं ॥ बकी यान थानं । जक्की जोग मानं ॥ २७७ ॥ वच्चै रक्त धारा । कुटै भद्द भारा ॥ फिकारंत फक्कं । डकारंत डक्कं ॥ २७८ ॥ भये राम रीसं । मनौं काल दीसं ॥ धरा चंग बज्जै । परे रथ्य भञ्जै ॥ २७९ ॥ भिरे भ्रात पारं । मनौ राम सारं ॥ हुई इंद्र जीतं । भए देव भीतं ॥ २८० ॥ करे रूप कोरं । सबैलौक सोरं ॥ * * । * * ॥ छं० ॥ २८१ ॥ रु० ॥ ७१ ॥ कवित्त ॥ धरनि धार धुकि धरनि । भिरन इंद्राजित सरभर ॥ मुक्ति वान रुकि भान । परिय सांगरन पलच्चर ॥ लग्गि बान मोचनिय । परिय लषि मनं पथारिय ॥ परि षट दस सामंत । सार मोच्चनिय सुधारिय ॥ गजि इंद्र भद्द करि इंद्र रव । गयौ लंक गाढौ ग्रह्यौ ॥ रघुवंस सेन बानन पयौ । सार ब्रह्म मोचनिसह्यौ ॥ छं० ॥ २८२ ॥ रु० ॥ ७२ ॥ घेरिं । वभीष्यन । बभीषन । थपिय । सजि । वंदरन । शुप । चलि । सैन । लषिमन । पमन । दैव । देवि । बिमांन । समांन ॥ ६८ ॥ ७० पाठान्तरः- "धस्यौ लंक उर धाहु" के स्थान में सं० १७९० की पुस्तक में "लंक उर- धाह" मात्र है । भोग । तिन । जुट्टे । ऊछह ॥ ७१ पाठान्तर :- छंद विराज । कुटै । बांन । जांनि । भदं । भिरै । भ्रांत । भिग । इस । ईश । रीशं । बकी । यांन । जोक । रत । कुट्टै । भद । फिकारंत । फकं । डकं । भय । राम । मनौं । मनौ । घनै । परै । रथ । भजै । भिरै । भिरै । मनौ । मनौ । रांग । छूई । हुइ । इंद्र । दैघ । कौरं । सबै । सबै । लौक । सौर ॥ ७२ पाठान्तर :-कवित । धरनिरं । धरनं । धरन । इंद्रजीत । सरभ्रर । मुक्ति । बांन । भ्रांन । भानं । भानि । सागरह । पलचर । लगि । बांन । मोहिनीय । लषिमनं । पथारीय । मोहनीय । सुधारीय । भद । वंश । सैन । बांनन । मोहनि ॥ १५

२१४ | पृथ्वीराजरासौ । | [ दसम समय ३४ वपु नंषत घुप्परिय । किनन किन नाट कुरंगिय ॥ गनन गनन गय नंग । झलन व्हकिय उल्हरंगिय ॥ सनन संाक भिल्लारिय । घनन धर धार पल्लक्किय ॥ गिलन डक्क डिल्लारिय । भनन भूभार भलक्किय ॥ धरनी धरीय बनरं रषिय । परिय पंति मोचन प्रवल ॥ असुरान गंजि लंका नथह । इंद्रजीत जीतित अतुल ॥ छं० ॥ २८३ ॥ रू० ॥ ७३ ॥ कवित्त ॥ फिरि सज्जिय रघुवंस । हनूगढ कोट उडायियं ॥ मरन छोरि मरजाद । इंद्रजीत न सुधि पाइय ॥ मंच होम रथ जग्य । सरन देवी सुध जाप॑ ॥ लखिमन हनु सुग्रीव । लंकपति भीषन थापं ॥ आरूढि रय्य अप्पंन अवर । धवर पत्ति दारह धरिय ॥ छर छरिय बान व्हकि व्हंकटिय । भरिय पच अभरन भरिय ॥ छं० ॥ २८४ ॥ रू० ॥ ७४ ॥ धरनि तरनि आकास । वास रथ सासन रुकिय ॥ दसन अंब खगि बान । धरनि बट साषन धुक्किय ॥ कुकिय कंंत बिन कोर । खोर जोरह चौसट्ठिय ॥ मंच जप्प सब भूल । करुन करुन अन दिट्ठिय ॥ रथ च्यारि चक्र फिरि चक्क चव । बान दृष्टि लषमन बलिय ॥ करि कंक संक आसुरनि डर । कद्दर बत्त ता दिनं कलिय ॥ छं० ॥ २८५ ॥ रू० ॥ ७५ ॥ ७३ पाठान्तर :-वजु । नंषन । कुरंगीय । छकिय । उल्हरंगिय । उल्हरंगीय । सनत । सौंक । अलरिय । भिलरिय । पलकिय । डक । डलरीय । डिलरिय । भलकिय । धरनि । धरिय । धरय । बनरं । बंनर । बनरंप्रिय । परीय । मौछिन । असुरान । गजि । इद्रजीति । जितंयं । अतुलं ॥ ७४ पाठान्तर :-सजीय । रघुबंस । हनु । कोट । उडाइय । मरण । मारन । छोरि । पाईय । होम । जागी । देवी । लषमन । बभीषन । यांपं । आरूढ । रथ । अधन । अपन । धवर । पति । धारह । छंरय । बांन । भरंय । अभर ॥ ७५ पाठान्तर :-आकाश । रुकियं । दरसन । अब । वांन । झुकिय । बिन । कोरं । सौर । सौर । चौसटिय । जप । अब । भुलि । भूलि । करन । अनादितीय । अनदिट्ठिय । चक्रं । बांन । लषिमन । बत ॥