पृथ्वीराज रासो (सटीक हिन्दी व्याख्या)

दूहा ॥ प्रति सुंदरि सुंदरतमह, सुंदरि सुभति सनेह ॥ सुंदरि त्रिभुवन पुरुष पहुँ, निज आवन तन गेह ॥ कूं० ॥ ३०३ ॥ रु० ॥ ८५ ॥ पद्धरी ॥ जो कमलननाभि द्रिग कमल पानि । कोमल सु मधुर मधु मधुर वानि ॥ दुति मेघ पीत अंबर सुनंद । धर धरनि धरत सिर मोर चंद ॥ ३०४ ॥ चै वज्र पद्म ध्वज अंकुसीय । गद संष चक्र भृगु लत्त हीय ॥ संग सरै दोह सिसु कर विवाल । आलिज्ज अङ्क वियचरै बाल ॥ ३०५ ॥ तुहि दिष्य ध्यान धरि वधु अकाम । व्रत करहि उमा पुज्जन सुभाम ॥ कूं० ॥ ३०६ ॥ रु० ॥ ८६ ॥ कवित्त ॥ ससिर बाल तप करहि । कमल दङ्खय सु बदन अलि ॥ हेमवंत वन दहिग । दम्झि जल सुप सुप्य मिलि ॥ वर बसंत डुलि पत्त । चित्त डुलत अलि रप्पहि ॥ इक्क पाइ तप करहि । पवन चावदिसि भष्पहि ॥ वरषा रु सरद लग्गिय करद । मरद मैन जग्गै सु तन ॥ सुग्गंधि दिव्य मिष्टह पवन । करहि षेव उमया सु मन ॥ कूं० ॥ ३०७ ॥ रु० ॥ ८७ ॥ सीत सु जल उष्णाव सु (अग्ग*) । पवन वृप्पह घन सुल्लहि ॥ उमया उर उच्चार ! सु डर गुर जन वर भुल्लहि ॥ ८५ पाठान्तरः-दौहा । सुंदर । सुंदर । सुभत । सनैह । सुद्रर । सुंदर । त्रिभुअन । पुरिष । पहु । पहुं । आवत । गेह ॥ ८६ पाठान्तरः-जौ। पांनि । कौमाल । मिष्ट वांनि । दुती । मेघ । अंबस्सु । अं बिर । मौर- च्चंद । चौ वज्जयचदमध्वज़ अज़सीय । चौ वर्ज । ध्वज । भृगु लत पीय । संग । शंप । सिसि । करि विलाल । आलिज्ज अर्वा बयचरै बाल । आज्ज । अब्ज । जुहि । दिपि । ध्यांन । धुर । अकांम । पुजन । सु भांम ॥ ८७ पाठान्तरः-कवित । सिसिर । कहि । करीह । कर्मल । दफय । दम्झइ । वदन । हैमवंत । वन । दग्नि जल सुप मिलि । दम्झि । सुप सुप । वर । वसंत । पत । चिंत । डुलत । रपहि । रपंथि । इक । पाय । चावसि । भषहि । बरषा । लगिय । मयन । मैन । जगै । सुगंधि । सुगंध । मिष्टांन । पवन । मिष्टान पन । सैव ॥ ८८ पाठान्तरः-सीतल । शीत । अगि । अयि । अग्रा । * अधिक पाठ है । बृषह । वन । भुलहि । हर । चार । वर । भुलहि । नंदुलं । घृत । मिष्टांन । पांन । हर । मंगै । मयं । हरनह ।

२२० पृथ्वीराजरासो । [ दशम समय ४० दधि तंदुल घ्रत षीर । बहुत मिष्टान पान कर ॥ हरि मग्गहि घर नकूक । करहि तलपत्त पत्त धर ॥ स्रानं च जम्भ भगिनी करहि । सुरति सेव कात्यायनिय ॥ दूच कचि रु क्रंन कुंडल करहि । गरथि माल पुहुपै घर्नाय ॥ कूं० ॥ ३०८ ॥ रु० ॥ ८८ ॥ हनुफाल ॥ मुचि अष्षि भगवति कंह । देवाधि देव सुनंन्ह ॥ अति सीय पुहुप सुरंग । विनि पीन अंबर चंग ॥ ३०९ ॥ घन मद्धि तडिता तेज । चमकंत दुति सम केज ॥ बिय बन्न उपम देषि । कंचन कसौटिय रेषि ॥ ३१० ॥ हरि धरन तुरसिय माल । घन पंक्ति सुक्क विसाल ॥ मंजरिय मुत्तिन माल । सुर चाप सोभ रसाल ॥ ३११ ॥ मधु मधुर मिष्ट सुबानि । कल अमृत सुम्रति जानि ॥ ढिंग स्याम रुकमन लक्खि । उप्यंम गुन कवि अक्खि ॥ ३१२ ॥ तह स्याम तेज तमाल । चढि हेम वेल्लि विसाल ॥ सिर मोर मुकुट जु स्याम । नचि मोर गिरवर ताम ॥ ३१३ ॥ झलकांत कुंडल कान । कवि कहै उप्यम वान ॥ नर अरक सोम प्रमान । सित पुर्निमा निस धान ॥ ३१४ ॥ घन सघन सज्जत्न ताम । उठि इन्द्र चाप सु काम ॥ बर बजति मुरलिय मुष्ष । संसार हरति सु दुष ॥ ३१५ ॥ द्वक पाइ तप कर न्याइ । हरि धरै अधर सु धाइ ॥ हरि लियै अंकुस वज्र । कविराज उप्यम सज्ज ॥ ३१६ ॥ हरनक्कि । तलपत । पत । पन । चमु । जमु । सैव । कात्यायनीय । करहिं । गरुथ । गरुअ । गरुय पहुपै । धनीय ॥ ८६ पाठान्तरः-छंद हनूफांल । मुह । कहु । देवाधिदैव । सुनन्ह । अति सीस । पहुंप । वनि । पीत । धन । मधि । तैज । कैज । उपम । दैषि कसोटौय । रैषि । चुरसी । तुरसी । घन पंत । सुक्र । सोच । बांनि । अमृत । सुमृत । जानि । स्याम । लक्खि । उपंम । अक्खि । अक्क । श्याम । स्याम । तैंज । माल । हेम वैलि । मौर । मुकट । मुगट । यु । स्याम । सु स्याम । नवि । तांम । कांन । कहि कहै । बांन । वांन । सोम । प्रमांन । पुर्निमा । धामं । धांन । सजल । तांम । इंद्र । कांमं । चर । वजति । मुरली । मुष । सु दुषु । स दुषु । पाय । करै । न्यांय । लियें । अंकुस । वज्जं । कविराय । औपम । सज । वर । भुक्त । मत । करीय । हट्टक पाट.

दसम समय ४१ ] पृथ्‍वीराजरासो । २२१ वर भक्त सत्त करीव । तिन हटक पार नरीव ॥ बैं पाइ धरि इछि संति । ससि बीय वनि परि कंति ॥ ३१७ ॥ हरि चरन कमल सु कोर । जनु मिलन कुमुदिन भोर ॥ नप न्यमल कमल सु कंति । जनु उग्गि तार कपंति ॥ ३१८ ॥ नटवत्त भेष त्रिभंग । दुति कोटि करत अनंग ॥ सुप कमल दधिकन स्याम । नभ फुल्लि मालति काम ॥ ३१९ ॥ सो इकंत अप्पहि मात । अधमान बिंमल गात ॥ छं० ॥ ३२० ॥ रू० ॥ ८८ ॥ दूहा ॥ च्यार घटी निसि सुन्दरी । प्रान पपत्ते थान ॥ जनु आंदोलित सो भई । उदै ह्वान वर भान ॥ छं ॥ ३२१ ॥ रू० ८९ ॥ कंस मेर चढि सोम बहु । सकल हरत रवि पुव्व ॥ हंस माल भंजन सकल । सज्यो चंद मनु सव्व ॥ छं० ॥ ३२२ ॥ रू० ॥ ८९ ॥ चौपाई ॥ गावति विरति अचारे वालं । हेम संत कष्टं तन सालं ॥ उरमा निसि रखिनी रस जामं । हरि निरदोप निचारत कामं ॥ छं० ॥ ३२३ ॥ रू० ॥ ९२ ॥ दूहा ॥ इंद उद्दंत सरद उद । मुद आनन्द अनंद ॥ नंदन नंद सु इंद ब्रज । विचसिय चंद सु चंद ॥ छं० ॥ ३२४ ॥ रू० ॥ ९३ ॥ नव रवनी सस्वर सु नित । खुति श्रुति रचि रुचि भेद ॥ निरप निमेप विसेष विधि । असम सरन मन * पेद ॥ छं० ॥ ३२५ ॥ रू० ॥ ९४ ॥ मरीय । हटक पाट । यों । पाय । ससी । कौर । जुनु । मिलित । कुंमदत । भौर । भोंर । नप । निमल । नमल । उगि । कंपंति । नटवत । भेष । दुति । कौर कटित अनंग । स्यांम । फुल्लि । फूलि । मालनि । कांम । सो । अपहि । अधमांत । विमल ॥ ८९ पाठान्तरः-दुहा । च्यारि । संदरी । प्रांन । पयते । पयते । यांन । अदोलित । सो । भइ । होात । वर । भांन ॥ ९१ पाठान्तरः-मैर । सौम । पुव । भजन । वंद । मनौ । मनौं । सब । सवस ॥ ९२ पाठान्तरः- छंद अरिल । अरिल्ल । विरति । अबरि । वालं । हैमवंत । हेमवंत । उरमां । रखिनी । जांम । दोप । नहारनि । निहारति । काम ॥ ९३ पाठान्तरः-इंद । दुदं । सरद । मुंद । अनद । बुद । व्रजं । वृज । वंसिय ॥ ९४ पाठान्तरः-स्तुति सुति रुचि मैद । स्तुति स्तुति रचि रुचि भेद । निरपि । निमैप । विसैप । विशेष । वुधि । * बूंदीवाली में मन शब्द नहीं है । पैद ॥

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यंतरण (transcription) है:

२२२ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय ४२ ॥ वृधु नाराच ॥ जिते जितेक धाम धाम काम कामनी मनं। तिते तिते सुरासुरेस सूच भामिनी गनं ॥ ३२६ ॥ रते रते धने धने बने बने बनंचरं । चिभंग वंस अव्वयं, श्रवन्नं लग्गण घरं ॥ ३२७॥ मुकंटयं मयूर चंद्र सीसयं सुनुष्षयं । सु गोपिका सु गोप बाल तालयं सु सप्पयं ॥ ३२८। पतीव्रतं सुध्रम्म धाम भामिनी सुभग्गयं । अपत्ति ईसनी सयं सु पातकं सु ल्गगयं ॥३२८॥ सु मोह म्रग्ग काम म्रग्ग कामिनी बुलत्तियं । अमोह मोह मारगे अलोकतक्कं जत्तियं ३३० अपत्ति सुत्त कुंडि स्वामि वाम वाम मारगे । कहंत चंद भेदयं अकज्ज वप्पु सारगे ॥ ३३१ ॥ तमेव भ्रम्म धामयं सुध्रम्म धामयं सुनं। तमेव काम कामयं सुकाम * कामनी गनं ॥ ३३२ ॥ तमेव देव देह चंस देह हंस वेदनं । तमेव ख्रब्ब अव्वयं सु सर्वदा सु भेदनं ॥ ३३३ ॥ तमेव लोक लोक लज्ज भज्जनं सदा हरी। तमेव सुष्ष दुष्ययं सु माधवं अहं करी ॥ ३३४ ॥ तमेव दिष्ट दुष्ट पुष्ट दुष्टनं प्रतीयते । तमेव सत्ति सत्ति बाद गोपिका महं गते ॥ छं० ॥ ३३५ ॥ रू० ॥ ८५ ॥ गाथा ॥ इच्छ सु नाम ग्रहनं । नत्थं यत्तेसि कचन कारन यं ॥ यत्ते पतंग दीवे । हं माधव माधवं देवं ॥ छं० ॥ ३३६ ॥ रू० ॥ ८६ ॥ ८५ पाठान्तर :- छंद वृद्धि नाराच । जित । जितैक । धांम धांम । कांम । कामि । कामिनी । तितै तितै । सुरासुरैसु । सुत्र । रतॆ रतॆ । घनै घनै । वनै वनै । वरं । रते रत घने वने वनं चरं । यवयं । अवंच । लगए । सुकट्पं । मुकट्ठयं । मयूर । शीशपं । लपयं । गोपिका । गोपवाल । सुत्प- पयं । सुसरखयं । पतिव्रतं । ध्रंत । धांम । भगयं । अपति । इसनी । पातं । लगयं । मौह । मृग । म्रिग । कांम मृग । कांमृग । कांमिनी । बुलंतियं । अमोह । मोह । मारगै । अलोका । तरक । जतियं । अपति । सुत । स्वाम । स्वांम । वांम । वांम । मागरै । मागरे । भैदयं । अकज । वपु । सागरे । तमैव । तमैव । * बूंदीवाली में सुकाम शब्द नहीं है । तमैव । दैव । अस । दैह । वेदनं । तमैव । अब । सव । अबयं । अबदा । सबदा । भैदनं । तमैव । लौक । लौक । लज । भजनं । भंजनं । तमैव । सुष । दुषयं । तमैव । दुष्टयं । प्रतीपते । तमैव । त्यतिसानि । सति सति । गोपिक्का । गनै ॥ इस छंद का कहीं तो वृद्धि नाराच और कहीं लघुनाराज नाम लिखा मिलता है, जैसे कि इसी समय के रूपक ९ और १७ और २४ आदि में परंतु अभी तक कोई वृद्ध और लघु का भेद सूचक छंद नहीं आया है, जहां आवेगा वहां हम उसके विषय में कहेंगे। अभी यह समझ लेना चाहिये कि यहां तक उन में प्रमाणिका नामक छंद का लक्षण घटता है अर्थात् वह आठ ८ अक्षर और बारह १२ मात्रा =लगुलगुलगुलगु-का होता है कि जो परस्पर नामान्तर हैं। ८६ पाठान्तर :- गाहा । इछ । इच्छं । नांम । गहनं । नथं । पतैवि । पते । पतै । पतंगा दीवं । पतंग दीव । दैवं । वंदे ॥

दसम समय ४३ ] पृष्वीराजरासौ । २२३ कवित्त ॥ मधु माधव वैसाष । रिषि साधव साधव रित ॥ वन घन तन वनि रम्य । सोभि मारुत मारुत अति ॥ वंसी सुर संभयौ । हल्ल्यौ गोपी सु चित्त सुर ॥ कहुव कस्यौ ककु कस्यौ । गये सातुक सुभाव गुर ॥ सु मुगति खोच एकंग यहि । अध दृपि चपि अंजत चली ॥ एक ही वार संभरि सु सुर । कंत चित्त चिंता पुछी ॥ छं० ॥ ३३७ ॥ रु० ॥ ९७ ॥ गाथा ॥ वाले विभ्रम चरितं । मुक्तं तथ्य चिंतयं होई ॥ रति कन्हं सम रमनं । छित्त छित्तं मुक्ति सा वाले ॥ छं० ॥ ३३८ ॥ रु० ॥ ९८ ॥ दूहा ॥ देव देव वसुदेव सुत । नित नित गुन गन पूर ॥ छिन इक नाम लियंत वर । घन अघ उड़ि कपूर ॥ छं० ॥ ३३९ ॥ रु० ॥ ९९ ॥ कवित्त ॥ ध्यान सु प्रति प्रति कन्ह । देव देवाधिदेव वर ॥ मधुर नरम अति वैन । मकर कुंडल चंचल गुर ॥ नाचत चित्त चिभंग । बंस बंसोधर राजै ॥ अति उतंग (माया *) बीभंग । नाम लेयंत सुरगजै ॥ देवत्त देव देवाधि वर । नीत न सानत भजि सु वर ॥ कथ्छियंत गोप गोपी सु वर । विधि विधान निरमान नर ॥ छं० ॥ ३४० ॥ रु० ॥ १०० ॥ ९७ पाठान्तर :-कवित । मधु माध वैशाष । मधु माधव वैसप । रिपि । रवि । रिति । तवनि । सोभ । गौपी । सु वित । स चित । कहु कश्यौ कहु कहु कस्यौ सात्तुक सुभाव गुरू । सो । सौह । यहि । दृषि । चर्षि । अजत । वारं । संभरी । चित । चिंत ॥ ९८ पाठान्तर :-गाहा । बालै । भुक्तं । तथ । चितयं । चित्तयं । होइ । कन्ह । स्मरमन । बालै ॥ ९९ पाठान्तर :-दोहा । दैवदैव । वसुदैव । यूरि । छिनक । नांम । लीयंत । वर । अघाकुंडि । उडीय । कपुर ॥ १०० पाठान्तर :-कविता । ध्यानं । कन्हं । दैवदैवाधिदैव । वर । मरम । वैन । वैन । गुरु । बंसीधरा (माया *) अधिक पाठ । विभंग । देवत । दैव । दैवाधि । वर । मांनत । भंजि । वर । कहीयंत । गोप । गोपी । विधानं । निरमांन ॥

२२४ | पृथ्वीराजरासौ । | [ दसम समय ४४ दूहा ॥ अलक लोक बज्जत बिषम । गन गंध्रव विमांन ॥ सुर पति मति भूल्यौ रचसि । रास रचित ब्रज कांन ॥ छं० ॥ ३४१ ॥ रु० ॥ १०१ ॥ चोतक ॥ ततथे ततथे ततथे सुरयं । तत थुंग मृदंग धुनि द्वरयं ॥ उघटें चिघरी घरि विक्क्रमयं । भ्रमरी रस रीति अनुक्क्रमयं ॥ ३४२ ॥ ब्रज बालिन आलिन आलिनयं । इक दूकति कान्ह विचं व्रजयं ॥ निज नर्त्तित वर्त्तिक किं नमनं । द्रिग पाल मिले कल कौतिगनं ॥ ३४३ ॥ पहु मंजुलि अंजु सुरंग बनं । वर बज्जति छंद विनं धुनिनं ॥ निसि निर्मल चंद मयूषनयं । घन घंटिक नूपुर झंभनयं ॥ ३४४ ॥ धरनीधर न्रित्यत निर्झरयं । नव नाग कुली कुल सुम्भरियं ॥ षट मास निसानिसि नृत्य कियं । तब गोवेंद अंतर ध्यान हुयं ॥ ३४५ ॥ सब गोप वधू मिलि ढुंढतियं ॥ छं० ॥ ३४६ ॥ रु० ॥ १०२ ॥ कवित्त ॥ गोपति अंतर (सु*) ध्यान । भये भ्रम भ्रम उपंनिय ॥ बिरह वान भय दीन । प्रान कुहिय बरतंनिय ॥ ज्यौं तर वर बिन पत्त । आस तर वर बन करई ॥ ज्यौं सुद्धि भई मुष बाझ । बहुरि चिंता नन धरई ॥ सांवरी स्याम मूरति सुबर । अतिस पहुप संमान वर ॥ सिर मोरपिक्क सोभत वसन । तरुन बाल पुक्कै सुतर ॥ छं० ॥ ३४७ ॥ रु० ॥ १०३ ॥ १०१ पाठान्तरः-दोहा । लौक । बजत । वज्जत । विषम । गंधव । गंधर्व । विम्रांन । सुररि । मत्ति । भुल्यौ । भुल्यै । वृज ॥ १०२ पाठान्तरः-तथनै नतथैन ततथै सुरयं । ततथंग । मृदंग । धुन । धरयं । उघटै । उघटं । विक्रमयं । भ्रमरी । अनुक्रमयं । ब्रज । वालिन । इकति । विच । वृजयं । नरतति । नर्तिन् । वरतिक । वर्तिक । कि । क्यं । नमयं । दृगपाल । मिलै । मिल । मिलै । कोतिययं । कौतिगयं । कोतिगनं । पुह । पंजुलि । यंजु । वयं । वर । बजत । वज्जत । विन । बिनं । धुंनयं । धुनयं । निशि । निर्मलि । मयुषनयं । नुपूर । नृतति । नत्यत । निदुरयं । कुंली । कुंल । सुभरियं । सुमरिपं । निसानिस । निशानिश । कीयं । कार्य । गोव्यंद । गोविंद । ध्यान । हुअं । गोप वधु । तयं । तीयं ॥ १०३ पाठान्तरः-कवित । गोपी । गोपी । अंतर ॥ सु* अधिक पाठ । ध्यांन । भयों । भये । भ्रम भ्रम । भ्रम भ्रम । उपतिय वांम । भयं । दान । प्रांन । कुटीय । कुटिय । कुट्टीप । बरतंनिय । जोँ । विन । पत्र । विन । बिन । जों । सुधि । भइ । चिंता । धरइ । स्यावरी । स्यांम । मुरति । सुवर । वर । पिछ । सोभन । तरुन । पक्वै । पुक्कै । पुकें ॥

दसम समय ४५ ] पृथ्वीराजरासौ । २२५ कवित्त ॥ क्रिष्ण विरह गोपिका । भई व्याकुल सु विकल मन ॥ वर गहवर बन भ्रमै । कै इक गट्टी ग्रिशलं तन ॥ विषम वाय जिम लता । मौरि मारुत झंफोरै ॥ कै चित्र छिपी पुत्तरी । जोरि जोरंत निहोरै ॥ कै पषान गढि केक मग । भ्रमत माल पुक्कृत फिरिय ॥ कवि चंद चवत हरि दरस बिन । दोय कपोतच्च विक्कुकुरिय ॥ छं० ॥ ३४८ ॥ रू० ॥ १०४ ॥ स्याम रंग पिष्पच्चिन । घटा घनघोर गरज्जत ॥ कोइल मधुकर वयन । श्रवन संभरै वरज्जत ॥ कालिंदी न्हावच्चि न । नयन अंजै न मृगंमद ॥ कुचा अग्र परसै न । नील दल कवल तोरि सद ॥ पर पीर अधीर न जानि मन । ब्रज वनिता मिलि कहत सब ॥ जिहि मग्ग कन्ह वन संचरिय । तिहि मग जल पीवच्चि न अब ॥ छं० ॥ ३४९ ॥ रु० ॥ १०५ ॥ * दूहा ॥ सुतन दुष अति बाल ससि । भयौ पुरन बिन मंत ॥ तिम सुष घटि दुष्षच्च दरस । मोर भौर उडि जंत ॥ छं० ॥ ३५० ॥ रू० ॥ १०६ ॥ भयौ सु उडगन गात वर । पूरन ससिय अकास ॥ सुवर बाल वढ्ढैौति दुष । सिंधु उलहत्रो भास ॥ छं० ॥ ३५१ ॥ रू० ॥ १०७ ॥ १०४ पाठान्तर :-विरह । गौपिका । भई व्याकुलविकलं मन । बन गहवर वन भ्रमै । के । गढिय । गढी । यथलं । मौरि । झभैरै । के चित्र छिपी । फुत्तरी । जौरि । जौरितं । निहौरै । कैं । के । पषांन । कैक । भ्रमत । बाल । पुछत । फिरौय । बिनु । दाय । कपोतकि । विकुरिय । विकुरीय ॥ १०५ पाठान्तर :-स्यांम । पिष्यहिम । घोर । कोइलमं । वरज्जत । कालंढी । परसे । मील । तौरि । जांनि । वनिता । मग । कन्ह । वन । अल ॥

• यह रूपक सं०-१६४९ और १९१० की पुस्तकों में नहीं है ॥ १०६ पाठान्तर :-दौहा । सुनत । दुष । पूरन । तिम सुघट्टि दुष्पह दरस । सरस । ज्यों भौर भौर उडि जंत ॥ १०७ पाठान्तर :-भयो । वर । समिय । शसिय । सुबर । बढ्योति । उलह्यो ॥

२२६ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय ४६ गाथा ॥ राधापतीतमारे । राधा भई भुजंगयं वैनं ॥ राधावल्लभ वंसी । बरनं षंत सु ओश्रनं जातं ॥ छं० ॥ ३५२ ॥ रु० ॥ १०८ ॥ कवित्त ॥ रास बाल हरि बाल । बाल आई न बाल हरि ॥ सघन कुंज घन कुसुम । सज्जि सुष सैन चैन करि ॥ कंध चढन ब्रषभान । धाय मुक्की तिन बेरह ॥ कोइ लभै नह सुद्दि । बिरह संभरयौ घने रह ॥ पावै न बाल पुच्छंत सुब्रह्म । दै देवाधि देवाधि कह ॥ आरति चरिच बहु कंन्ह कौ । को जंपन जानन कलह ॥ छं० ॥ ३५३ ॥ रु० ॥ १०९ ॥ दूहा ॥ बग्ग मग्ग गोपिक गमन । कंध अरोचन मग्ग ॥ द्रुम द्रुम बल्लिन अक्खिन अक्खि । हरि पुच्छन अक्खि लग्ग ॥ छं० ॥ ३५४ ॥ रु० ॥ ११० ॥ मोत्तीदाम ॥ सुन् कैरि कदंम कयत्थ करील । कमोदनि कुंदह केतकि बीज ॥ कनैरे कसेदिय कैबर कोह । करोदिन कान्ह कहां कहु सोह ॥ ३५५ ॥ सुनो सुनि सोक समीर सुगंध । सकुंजन कुंज निरषत रंध ॥ कहूं बल बंधि बिजोरनि जांनि । कहूं वट हंस दिषावत आनि ॥ ३५६ ॥ सुनो तुम चंप कदंम चकोर । कहौ कहुँ स्याम सुने षग सोर ॥ लछी ललिता बन लोचन चंग । कहौ कहुँ कान्ह जुहे तुम संग ॥ ३५७ ॥ १०८ पाठान्तरः-राधापतित । राधापतित्त । राधामतीत । भार । बैनी । वैनी । वैनं । राधावल्लभ । वसी । वरन । पंत । श्रओअन । जानं ॥ १०९ पाठान्तरः-कविता । आईय । आइय । सजि । सैन । वैन । वेंन । कं । वृषभांन । धीय । मुकी । सुकी । वैरह । कोइ । लतै । सुधि । विरह । घनेरह । पावे । पुछत । पुछति । ब्रिख्छ । दइ । दैवाधि । आरत । कन्ह । कै । कौ ॥ ११० पाठान्तरः-दोहा । वग्ग मग्गोपिय । मनह । अरौहन । मग । मगि । दूँ । चैलित । बेलिन । मिलि । पुछन । पूछन । लग ॥ १११ पाठान्तरः-छंदं मोतीदांम । सुनि । कैरिं । कंदंम । कयथं । कमौदनि । कैतकि । कसैदिय । कसौटीय । केंबर । कौह । कसौदिन । कान्ह । कदा । कंहा । कहै । मोह । सुनि सूनि । सुनि सुनि । सौक । नरपत । निरषत । कहुं । वंध । बिजोरनि । जांनि । कहूँ । दिषावहु । आंनि । सुनो । कदम । चकौर । कहो । कहौं । कहुं । स्याम । सुनै । मौर । वन । लौचन । कहु । कहुं ।

दसम समय ४० ] पृथ्वीराजरासो । २२७ हुँ सान कियौ उन सानच भंग । सह्यौ नहि अव्व तज्यौ हम संग ॥ दुरे अब ही तजि कुंजन सांच । गए कर ही कर छांडहि वांच ॥ ३५८ ॥ चली मिलि पंक्यिनि पुङ्क्त भीर । कुरं कुर रंगिन कोकिल कीर ॥ परी धर मुछ्छि गहै कर एक । तिनं लगि सास उड्यौ उडि केक ॥ ३५६ ॥ चले अँसु धार तरंगिनि बाढि । गहे दह सासति प्रानन काढि ॥ मगं डग चालि गिरै धर धाइ । गहै कर साहिस लेई उठाइ ॥ ३६० ॥ गई जमुना जमुजानिन तीर । करै सब कामिन स्याम सरीर ॥ जु पूतनि रूप धरै तन आप । ग्रहै द्रह कान्हर कान्निय साप ॥ ३६१ ॥ धरै कर पव्यय गोप सहाय । परै जल धार तडित्त निहाय ॥ धरै चिय ध्यान न लगइ नैन । परै पतिपत्तं सुनै सुन बैन ॥ ३६२ ॥ कहंत क्रिपा निधि भक्त सहाय । भए तब आनि प्रगह दिषाय ॥ कियौ फिरि रास जु सुंदर स्याम । बिचं विच कान्ह विचं विच वाम ॥३६३॥ भए अस अंग कलिंद्रिय तीर । छिरक्कत स्याम गहै भुज भीर ॥ करी जल केलि चरित्त सु जानि । लियौ दधि दूध चियानि सुं दान ॥३६४॥ युँ रास विलास अकास प्रसून । अनंदिय अमर अंबुज सून ॥ छं० ॥ ३६५ ॥ रु० ॥ १११ ॥ दूहा ॥ कहिह वाल प्रत्तिय जमुन । रमन केलि जल बाल ॥ मानहुं मदन महीप गुन । कहत फंदन कान्ह ॥ छं० ॥ ३६६॥ रु० ॥ ११२॥ कान्ह । है । मै । मैं । बांन । कीयौ । अब । दुरै । तिजि । माहि । कुंडि । छांडि । कें । कै । बांहि । बाहू । चलि । मिलि । पुछत । कुरंग । कुरंनि । कौकिल । मुछि । गहे । गहैं । कैक । चलै । अंशुधार । चढि । गहै । दहसति । प्रांनन । काटि । कढि । डगै डग । मगै मग । गिरैं । गहैं । गहैं । साहस । लैइ । लेई । गइ । यमुना । यमुनान । यमुनानि । कै । कैं । करें । कांमनि । स्याम । पूतना । जू पूतना । यहैं । धरैं । यव्य । गोप । तडित । धरैं । अन । ध्यांन । लगहि । लगैइ । लागैइ । नैन । परैं । पितपतां । सुनैं । सुत । बैन । कृपानिधी । भक्ति । दई । आंनि । प्रगट दिषाइ । स्योम । बिचि । वांम । भई । कतंद्रीय । छिरकत । स्याम । कैलि । चरित । जांनि । लियो । पैं । दूध । पै दांन । यों । याँ । आनंन्दियं । अमर ॥ यह मोतीदाम नामक छंद चार लघुल का होता है उस में बारह वर्ण और सोलह मात्रा होतीं हैं ॥ ११२पाठान्तर :- दौहा । बालि । चाल । प्रतिय । यमुन । कैल । मानहुं । म्यंनहु । दमन । कटत । कहना ॥

२२८ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय ४८

पद्धरी ॥ क्रीडंत जमुन सुंदरि विसाल । प्रापत्त षष्ट सत बरष बाल ॥ पौगंड छंडि किस्सोर पीय । जोती सु सिसिर अति तोर जीय ॥ ३६७ ॥ अप्पौ सु अरघ रिन पानि जोरि । मनु प्रफुल्लि कुमुद ससि चित्त चोरि ॥ तजि बाल वस्त्र क्रीडंत वारि । प्रति घरे अंबरह मिलन धारि ॥ ३६८ ॥ अधिक्क बचन व्रत रषन वाम । हरि बसन कंदम चढि कोटि काम ॥ तजि बाल वस्त्र भांवरि सु देस । जिकरीय लपट वडवान लेस ॥ ३६९ ॥ नव किसलं धनुक जनु कनक बेलि । तिरि चलिय जमुन जनु कदम केलि ॥ लटकै सु बाल बैनिय सुरंग । सोभै सु दुत्ति बिच जल तरंग ॥ ३७० ॥ जानै कि सदन नृप रहसि जोर । जवनिका ओट नचै चकोर ॥ मानों कि दुत्ति द्रप्पनह व्योम । निचोल स्याम मधि हसिय सोम ॥ ३७१ ॥ मुष केस पास बिंदिय बिसाल । बंध्यौ कि सोम सोभा सिवाल ॥ गचि पाणि वारि रवि अरघ देहि । उप्पमा चंद बरनैति नेहि ॥ ३७२ ॥ सैसवसु पानि जुब्बन सु अर्घ । मनु देहि मनमथ मिलन स्वर्ग ॥ जल कनक बूंद मुष पर विसाल । पुज्यौ कि चंद मनौं मुत्तिमाल ॥ ३७३ ॥ कुंकुम सु नीर कुटि लग्यौ चारु । नग रतन घरे मनु हेम थारु ॥ उर बीच रोमराजीव रेष । गुरु राह मेर मधि चल्यौ भेष ॥ कं० ॥ ३७४ ॥ रु० ॥ ११३ ॥

११३ पाठान्तर :—छंद पद्धरी । क्राडंत यमुन । सुदरि । प्रापत । सत षट । सत षट् । वरष । बाल । किसोर । किसार । जानो । जु । ससिर । तोरि । अरिन धरि । पांनि । जोरि । मन । सिसि । चित । चौरि । धरैं । धरै । अबर । मिलैत । मिलित । धार । अधिक । तृति । वृति । वाम । वसन । चढ़ि । कौट्टि । कांम । बाल । भावरि । देस । निकरिय । पट्ट । लैस । कीसल । कनर्क । वैलि । बलिय । कंदम । कैलि । लटकै । लटके । बाल । वैनिय । सौहै । सोचै । दुति । विच । बिचि । जानै । रहस । जौर । जवनका । उट । उद । नचै । चकोर । मानौ । मानौ । हुति । द्रपनह । व्यौम । निचौत्त । निचोल । स्यांम । हलिय । सोम । कैस । विटीय । विसाल । बिंध्यौ । बंघ्यौ । सोम । सोभा । विसाल । पांनि । अरध । देंहि । दैाहि । औपमा । उपमा । बरनेंति । वरनैति । नैहि । नेह । सेसबसु । पांनि । जुवन । अरघ । मन्यैं । मनै । दैहि । मिलत । स्वरग । जग कनक । बुंद । पुज्याँ । मनौ । मेनौं । मुत्तिमाल । कुंकम । कुकम । कुट्यौ यु चारु । रत । धरै । मनौं । हैम । उर वीच । उठोस । रौमराजीव । रैष । मैर । भेष ॥

दसम समय ४६ ] पृथ्थीराजरासौ : २२६ दूहा ॥ जह्यां पत्तवर कृष्ण गुरु । चढि तमाल चरि वस्त्र ॥ मानहु सुंदरि अंग वर । करत सुमित्त पवित्र ॥ छं० ॥ ३७५ ॥ रु० ॥ ११४ ॥ कवित्त ॥ पीत वस्त्र सु निकंत । जलाखंबन तन दुति दुरि ॥ दीपक करि पुंडरिक । द्विग लगि गुंज सुत्ति हरि ॥ क्रिसन त्रिभंगी तन्न । धस्यौ किस्सोरति रूपं ॥ दिष्ट वाम मै कोटि । सोह माया तन ओपं ॥ आनंद कंद जुग चंद वद । वृंदावन वासी विचर ॥ दै वसन रसन तुहनन करि । देहि गारि तिय नंद पर ॥ छं० ॥ ३७६ ॥ रु० ॥ ११५ ॥ कुंडलिया ॥ धुनि वंसी सुनि सुनि श्रवन । चक चक्रित चित पाहि ॥ मन माया की पुत्तरी । रही स्वामि तन चाचि ॥ रही स्वामि तन चाचि । मदन दावानल बढ़ी ॥ मीन तनं तन फिरै । अबल व्याकुल भइ गढ़ी ॥ चित जल रचि पग परै । जलसायी सु सरूप सुनि ॥ निगम प्रमोद मृणाल (चरि*)। सो भइ वंसी वैन धुनि ॥ छं० ॥ ३७७ ॥ रु० ॥ ११६ ॥ दूहा ॥ वरषि कदम्म सु वन्न चढि । लज्जित बहु वर बाल ॥ हत्थ जोरि सम् सो भई । प्रभु बुल्लै बल्लपाल ॥ छं० ॥ ३७८ ॥ रु० ॥ ११७ ॥ ११४ पाठान्तरः-दौहा । तहां । पतैबर । चटि । मांनहुं । मानहुं । सुंदर । बरत । सुमित । पवित ॥ ११५ पाठान्तरः-कवित । कवित्तः । जलालंबत । करी । पुंडरोक । द्विग । गुत्ति । हरिः । मूत्ति हरि । क्रिसत । तनं । किसौकिरति । किसोरति । दिष्टि । वांम । कोटिचौ । सौह । औपं । उपं । बद । विचरं । तुट्टंनिम । तुटनिम । दैहि । देंहि ॥ ११६ पाठान्तरः-कुडलिया । वंसी । चकं । पाइ । पाय । मनि । फुत्तरो । फूतरी । स्वांमि । दली । तिनंतन । फिरैं । अवल । भई । हुई । गठ । लत । लज्जति । परें । जल सु ईस रूपंच सुनि । प्रमोद निगम । मृताल । * अधिक पाठ । सौ । वंसी । वैंनि । वैनं ॥ ११७ पाठान्तरः-दौहा । वरपि । कमोद । अधंन । लजित । वर । ह्य । जौरि । सौ । भइ । बुलल्यो । भुलै । भूले । कृपाल । वल्लपाल ॥ . १६

२३० पृथ्वीराजरासो । [ दसम समय ५० दूहा ॥ चढि कदम्ब बुल्ले सु प्रभु । मधु रित मिष्टत वानि ॥ बंधि बसन कर कंन्ह बर । लेहु न सुंदरि आनि ॥ इं० ॥ ३७८ ॥ रु० ॥ ११८ ॥ ब्रजपति ब्रजलालनि कछी । रमे रमन डूक काल ॥ काम अरथ करि सुंदरी । धेनन मुक्कै बाल ॥ इं० ॥ ३८० ॥ रु० ११९ ॥ दूहा ॥ थुति पानी जुग जोरि करि । फिर लग्गी चिहुँ पंक्ति ॥ मानों राहैं बंधनह । सोमहि पारस कांति ॥ इं० ॥ ३८१ रु० ॥ १२० ॥ दूहा ॥ उच्च कालिंदी कदम चढि । लैन चीर सब नारि ॥ प्रभु बैठे पातन पतन । मानहु ग्रह पति मारि ॥ इं० ॥ ३८२ ॥ रु० ॥ १२१ ॥ दूहा ॥ तट कीले पीले वसन । रतन छुतन कूँटि क्खित्त ॥ दूख अपक्कूर सरवर रखन । भई भ्रम्स मन मित्त ॥ इं० ॥ ३८३ ॥ रु० ॥ १२२ ॥ कवित्त ॥ अरध बिंब जल अरध । नहिन वस्त्रं क्षिति कारिय ॥ मनौ षंभ अच्चि क्रील । किद्ध छित्तन व्रत धारियं ॥ कितेक जोरि कर जुग्ग । कितक नग्गी तन तारन ॥ कितक कूच मुहु कीन । कितक मन मन्मथ सु वाहुन ॥ तह पत्त गत्त निय वसन करि । सुनि ब्रह्मा संकर छह्यौ ॥ तिन टेर बेर बंसी बजिय । रास क्रील माधव रख्यौ ॥ इं० ॥ ३८४ ॥ रु० ॥ १२३ ॥

११८ पाठान्तर :—बुल्लै । स । मध । वांनि । बानि । वसन । कान्ह । चर । लैहु । आनि ॥ ११९ पाठान्तर :—ब्रजलालति । रमै । कांम । करी । मुक्कै । मुकै । बाल ॥ १२० पाठान्तर :—पुति । पांनि । युग । जौरि । कर । फिरि । लगी । विहुं । मनौ । मांनो । राहु । जु । सौम कि । सोम कि । पारस पंक्ति ॥ १२१ पाठान्तर :—कालिंदि । कालिंद्री । कदंम । लेंन । बैठो । पातन । पवन । मांनहु ॥ १२२ पाठान्तर :—क्रीलै । पीनैं । छंटि । छटि । क्षित । सुमन । भईय । भ्रम । मित ॥ १२३ पाठान्तर :—कवित । क्षित । कारीय । मनौ । मनो । छितन । छत । धारीय । जौरि । युग । जुग । तारन । मनमथ । यत । गत । शंकरि । तिन बेर टेर । बंसि । वजिय । भाख ॥

दसम समय ५१ ] पृथ्वीराजरासौ । २३१ कवित्त ॥ तह उप्पर हरि चढ्यौ । सबै सषियन मन संध्यौ ॥ कल चास तप पच्यो । इन्द्र आसन मन बंध्यौ ॥ ब्रह्मा मन उल्हस्यौ । रुद्र रुद्रासन रह्यौ ॥ ससि कालच षल भल्यौ । दैत दारुन वल दिष्यौ ॥ सुर सञ्जि वञ्जि गोपच्च सरस । अति आकर्ष नरेस सुर ॥ रचि रूप भद्द तह अद अछो । मनि दामिनि गोपिय सु घर ॥ कूं० ॥ ३८५ ॥ रु० ॥ १२४ ॥ दूहा ॥ चक्कौ राह कैलास पर । फिरि राका चहुँ चक्क । सुरत सध्य अच्छे परत तब । चढि कदंम रस रक्न ॥ छं० ॥ ३८६ ॥ रू० ॥ १२५ ॥ दूहा ॥ फिरि गोपी चिहुँ मग्ग घरि । करन रास रस रंग ॥ इक इक कंन्ह अनंग दत्त । विच विच सुंदरि अंग ॥ छं० ॥ ३८७ ॥ रू० ॥ १२६ ॥ कवित्त ॥ अप्पि वस्त्र कट्टि रमन । रास मंडन्न अधिकारिय ॥ एक एक विच गोप । कृष्ण एकट्ट विचारिय ॥ धुत्ति पत्ति वर बंध । मंच चावद्दिसि जोरचि ॥ मनौ इक्क घन मद्ध । विज्ज कुंडलि संकोरचि ॥ वर फिरति सुबर दंपति दिपति । दंपति कुंडलि मंडि करि ॥ सुझै न अंग बिय अंषि कैं । ठौर नहीं इक अंषि भरि ॥ कूं० ॥ ३८८ ॥ रु० ॥ १२७ ॥ १२४ पाठान्तर :- तर । ऊपर । हर । सबै । सपीयन । इंदु । इल्हँसो । उलस्यौ । शशि । भस्यौ । देत । संजि । बंनि । भाकरपनवैस । भद । अलि । मन । दामिन । सुं । हरि ॥ १२५ पाठान्तर :-दोहा । रीहु । विहुं । चहु । चक । सद्य । परन । नव । रक्कि । रखिका । रक्त । १२६ पाठान्तरः-गोपी । चिहु । मग । हरी । करत । बिचि । विचि । सुदरि ॥ १२७ पाठान्तर :-कविता । अधिकारोय । बिचि । गोप । विचारोय । श्रुति पति । चार्यादसि । जौ राहि । मनौं । द्रक । घन । मंथि । धि । बिजहि । कुंडल । संकोराहि । घर । फिरत । सुभौ । कै । ठोर । वौरि । नही । आंप । करि ॥

२३२ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय १२ दूहा ॥ पावस रितु बित्तीत हुअ । सरद् संपतौ आइ ॥ दिन आयौ सुंदरि रमन । सुवच सुबंसी गाइ ॥ छं० ३७८ ॥ रु० ॥ १२८ ॥ दूहा ॥ सरद राति मालति सघन । फूलि रही बन बास ॥ दीपक माला काम की । हरि भय मुक्किय चास ॥ छं० ॥ ३८० ॥ रु० ॥ १२९ ॥ पद्धरी ॥ उग्गिय सयंक कंदर्प रूप । दुरि गयौ तम बिन कित्ति भूप ॥ द्रुम द्रुमति भार फुलि लता साज । जनु आर नंमि गुरु राज लाज ॥ ३८१ ॥ उज्जास बध्यौ धवलंत केह । सुझै न हंस हंसनिय देह ॥ कुरलंत सुनत धावै न पाइ । अप अप्प तेज सहजै समाइ ॥ ३८२ ॥ पावै न धुप्फु अलि लहै वास । ज्यौं अंधचीय चाहंत भास ॥ अप धरिय वस्त्र पाईन जाइ । ढूंढत्त डूला पावै सु पाइ ॥ ३८३ ॥ नव बधू सजत भूषन सँवारि । ससि बढी किरन अति तेज तार ॥ अगतिच्छा भई उर मुत्ति माल । भुखै चकोर ससि नैन चाल ॥ ३८४ ॥ कुरखंत हंस चुन लच्छिन सार । सुझै न नैन गहरत्त माल* ॥ नाझिच छिपिग ससि क्रन प्रताप । उज्जास आप घन मार चाप ॥ ३८५ ॥ सुझै न दंत गज इन्द्र धार । कामिन कटाछ बज बुद्धि चार ॥ नागिनी भद्र गुन गरुअ अंग । दिषै न पत्ति मन भय पंग ॥ ३८६ ॥ गजराज इंद्र दिषै न तथ्य । मीडंत मषिका जेम हथ्थ ॥ अए गुनित गाव अति खेत चार । नव बधू मुख इषै कुमार ॥ ३८७ ॥ १२८ पाठान्तरः-दौहा । ऋतु । रित । वितीत । भय । आय । ऋणौ । सुवचं । गाय ॥ १२९ पाठान्तरः-फुलि । फुल्लि । वन वास । हर । मुकिय ॥ १३० पाठान्तरः-इंदूय । गयौँ । तम । भूप । गुर । उजास । बंध्यो । वध्यौ । केह । सुझै । हंसह । हंसिनीय । हंसनी । कुरलंत । धौवै । पाय । अप्प अप्प । अप अप । तैज । समाय । घुफ । लहैं । ज्यो । ज्योँ । अंधचीय । धरीय । वस्तु । जाय । ढुंढत । पाय । वधु । वधू । भुषन । संवार । संवारि । बढि । किराने । तैज । मृगतृष्णा । भइ । मुक्ति । मुति । भजै । भुजै । चकोर । नैन । कुरलत । कुरलंत । लहित । सुझै । नैन । गहरत । * सं० १७९० "में सुझै न दंत गहरत माल" पाठ है । नाषिच । क्रंन । उजास । आपि । वाप । सुझै । सुझैँ । कामिनि । कॉमिन । कटाछि । बुधि । विचार । नागिनीथ । गुरुअ । दिषै । पति । भईय । इंद । दिषै । तथ । मषिका ।

दशम समय ५३ ] पृथ्वीराजरासौ । २३३ बान्ना प्रताप सुप सुभत बार । सो भई गंग धारान धार ॥ घारिति रास करि आस पूर । मन वंछि चियन दीनौ हजूर * । छंदं ॥ ३८८ ॥ रू० ॥ १३० ॥ दूहा ॥ सो वंसी बब्जी बिषम । सौरस वंसी पाय ॥ ब्रह्मादिकं सनकादि सिव । रस तन वन्जै गाय ॥ छंदं ॥ ३८६ ॥ रू० ॥ १३१ ॥ मोतीदाम ॥ सुने सुर बान्न विलासत सह् । तजे ग्रिह काम पियार समह् ॥ परे घन भेद सु वच्च प्रमान । चित्तै कुइ आन कहै कुइ आन ॥ ४०० ॥ चले मनु ते चिय भुल्लिय देह । सती सत जानि चले तब नेह ॥ छिनं छिन अंगन तापन जाय । मनौ सब की तडिता चमकाय ॥ ४०१ ॥ भयौ तन स्वेद प्रकंपि जँभाति । ठगी मनु मूरि ठगोरि सिषाति ॥ तजे गृह काम मनौ यसि काल । रची बिरहानल के बसि बाल ॥ छंदं ॥ ४०२ ॥ रू० ॥ १३२ ॥ दूहा ॥ कै स्यामा किस्सोर कै । कै पैगंड प्रमान ॥ रसै रसिक रस रमन कों । चलि वंसी धुनि कान ॥ छंदं ॥ ४०३ ॥ रू० ॥ १३३ ॥ जैम । ह्य । भइ । गुनीत । स्याह । सैत । वधु । इप्प इप्पै । मुप । डूं पै । प्रतांम । वार । सौ । भइ । रास । पुरः । पूर । वंछिय । हजूर ॥

• इस "हजूर" शब्द को यहां कवि ने गोपियों के परम प्राण वल्लभ प्रेयस् श्रीकृष्ण के लिये प्रयोग किया है । उस को मुसलमानी भाषा के पक्षपाती लोग अरबी "हुजूर" शब्द का अपभ्रंश होना अनुमान करेंगे किन्तु मैं उसको संस्कृत "सजूर" से बना हुआ हिन्दी भाषा का शब्द मानता हूं । इस के संस्कृत-योनि-वाला होने के विषय में मैं इस दशम समय की उपसंहारिणी टिप्पण में अपनी सविस्तर और सतर्क सम्मति प्रकाश करूंगा अतएव पाठक इस के विषय में अधिक वहां अवलोकन करें ॥ १३१ पाठान्तर :-दौहा । सौ । वंसी । वजी । सोरस । पाई । सिवं । रसनन । बजै । गाई ॥ १३२ पाठान्तर :-मोतीदाम । सुनै । विसालत । तजे । गृह । कांम समद परै । भेद । सुवचन । प्रमांन । चितैं । कोई । कोइ । कोइ आंन । कोइ । कोइ । आंन । चलै । मनौँ । चीयन । भूलीय । भूलीय । दैह । जांनि । चलै । नैह । छिन छिन । अंगन अंगन । जाइ । झमकाई । स्वैदं । जंभांति । ठंगी । मनो । मनौँ । मूर । मुर । ठंगौरी । सिषाति । गृह । कांम । मनौँ । मनौँ । तैर । कै । बसि ॥ १३३ पाठान्तर :-दौहा । के । स्यांमा । किसोर । किसोर । के । के । पंगड । पेगांऊ । प्रनांम । कौ । कौं । बंसी । कांन ॥

२३४ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय १४ दूहा ॥ सुत पति गुरजन बंचि वर । तजि ग्रिह काम प्रमान ॥ धुनि बंसी संभरि श्रवन । चलि सुंदरि तजि प्रान ॥ छं० ॥ ४०४ ॥ रु० ॥ १३४ ॥ दूहा ॥ सजि सिंगार नग नग उदित । मुदि मऊष ससि हीन ॥ मुदित दीप राका दिवस । काम कामना कीन ॥ छं० ॥ ४०५ ॥ रु० ॥ १३५ ॥ दूहा ॥ चंद दरस गोपी बदन । गयौ समीप सु सज्ज ॥ धरक हीन तन छीन मै । कला षोडसी अज्ज * ॥ छं० ॥ ४०६ ॥ रु० ॥ १३६ ॥ चौपाई ॥ फिरि फिरि चंद चंद विचारै । अन गैन उपम बल चारै ॥ घटि बढि पंच दिसा फिरि आयौ । कवि मुख तौ सामित्त करायौ । छं० ॥ ४०७ ॥ रु० ॥ १३७ ॥ कवित्त ॥ नगनि जोत उद्योत । बहुत सोहै बालं तन ॥ बिंद मगमद रज्जि । तिलक चिञ्चकै भालं घन ॥ अंग अंग की क्रांति । बाल ससि जोति प्रगासी ॥ छामी मग मारनैं । तिलक कैसार दृगासी ॥ जग जोति जुवति जौवन बनिय । कनिय ओर कामिनि कहिय ॥ ब्रजनाथ साथ गोपी मिलिय । राग रंग बंसी लंचिय ॥ छं० ॥ ४०८ ॥ रु० ॥ १३८ ॥ १३४ पाठान्तर :- बंचि । वर । गृह । प्रमानं । बंसी । श्रषनं । सुंदर । पांन ॥ १३५ पाठान्तर :- तजि । सिंगार । मयूष । शशि । मुदित । कांम ॥ १३६ पाठान्तर :- दरसि । सञ्जि । भञ्जि । संजि । भंजि ॥

• यह रूपक बूंदीवाली पुस्तक में नहीं है ॥ १३७ पाठान्तर :- अरिल । अरिल्लः । चंद वंद । विचारै । ग्रैन । गैन । मैन । गैन । उपम । हारे वढि । सामित । कहायौ ॥ १३८ पाठान्तर :- कवत्तः । कवितः । यैाति । ज्योति । उद्योत । सोहै । बालपन । बिंन । विन । मृग । मृगमद । रंजि । तलक । तलकि । बाल । सजि । जौति । प्रकासी । प्रागासी । कामी । मारनैं । हगांसी । जौति । युवति । जोवन । बनिअ । और । ब्रजनाथ । गौपी । राम । बंसी । बंसीय ॥

: दशम समय ५५ ] पृथ्वीराजरासौ । २३५ चंद्रायना ॥ कसलंति चंपक चारु, फूल सब विद्धि फल। सरद् रित्त सलिनीस, मरुत्त चि बद्ध चल ॥ भमर टोल झंकार, उडग्गन छिप्प छिप। लखिन चीभंगी मद्धि, सबै लछि दीप अप ॥ छंदं० ॥ ४०८ ॥ रु० ॥ १३८ ॥ जगतपत्ति रतिपत्ति प्रगटय मध्य मन। गोपि असोकति कंगुर कंचन पंति जन ॥ बाल सुप्प कवि चंद कि कंगुर चंद बनि। कंह्र विराजत बीच, सुमेर सु चंद तन ॥ छंदं० ॥ ४१० ॥ रु० ॥ १४० ॥ दूहा ॥ दै कपाट रुक्की अबल । भइ विहवल उडि हंस ॥ सचिय गोपि सुंदरि सकल । रस लुट्टैं वर वंस ॥ छंदं० ॥ ४११ ॥ रु० ॥ १४१ ॥ कवित्त ॥ जदपि सु पति धन हीन । दीन जीतेरु रोग वसि ॥ ब्रिद्ध कुष्ट विन रूप । हीन गुन्तेरु काम नसि ॥ गुंगा उध सुर अवन । विकल मति तामस धारी ॥ ब्रह्म हत्यानि सञ्च्छ । पुरुष गुन तदपि विचारी ॥ उडगन सम्मूह तप्पत जदपि । तदपि सुक्कि नन पत्ति रुचि ॥ जं जोग भोग पति संग वर । चियन अंम उर गाह रुचि ॥ छंदं० ॥ ४१२ ॥ रु० ॥ १४२ ॥ कवित्त ॥ पति मुक्कै सुनि पत्ति । बाल मुक्कै लक्ष्छिय वर ॥ पति चित जो चिय क्तित्त । मान मुक्कै सु मोक्ष धर ॥ १३८ पाठान्तरः-चंद्रायना । चंद्रायणाः । चारू । फुल । सबै । विधि । रित । रीति । मरुत । विधि । चलि । भवर । टोल । उडगन । छिप । त्रिभंगी । मधि । सबे । सबै । आपा ॥ जो आज कल पषंगम नाम से प्रसिद्ध है वह यह चंद्रायना २१ मात्रा ५ ताल और ११ + १० यति का छंद है ॥ १४० पाठान्तरः-जगतपति । रतिपति । प्रगटय । गोपी । गोपी । यसैकति । बाल । बनि । कन्ह । विराजित । बीच । मैह । मेरू । तनि ॥ १४१ पाठान्तरः-दौहा । दैवपाट । दै किपाट । रुकिय । अवल । भई । विह्वल । गोपि । गोप लुट्टै । लुट्टै । घर वंस ॥ १४२ पाठान्तरः-कवित । कवित्तः । यद्यपि सुत पति धन हीन । जुतेरु । जुतैरू । रंग । वंसि । वसि । बुद्ध । वृध । कुंठ । विन । गुण सठि । गुन सठ । काम । चिकल । समूह । गुण । विचारी । समूह । तदपि । मुक्ति । पति जैाग । भौग । वर । घम । धुंम ॥ १४३ पाठान्तरः-मुकै । पति । मुकै । लक्षिय । जो । त्रीय । क्तिन । मांन । मुके । स ।

२४६ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय ५६ जीव चित्त सुष चित्त । देषि जीती घर मुकै ॥ बाज जीति गुरजन (सन्भू*) छ । ओछ माया चित रुकै ॥ सा अङ्ग काम कछ कछ करै । अंभ अभ्रंमन दिष्षई ॥ चाहंत सब्ब बंसीय सुर । अंध काम नन बिष्षई ॥ छं० ॥ ४१३ ॥ रु० ॥ १४३ ॥ चौपाई ॥ जिन आराधौ काम बिनासं । गली गजी वामा सुध नासं ॥ बनीं रंमंत रूप रस रंगं । अंकुरि बर केली मद नंगं ॥ छं० ॥ ४१४ ॥ रु० ॥ १४४ ॥ ॥ ब्रद्धनाराज ॥ रमंत केलि कांह वाम चंपियं छतीसयं । बिरीज कन्ह छष्य वाम लिज्जियं दुती जयं ॥ चमंकिता तडित्त मेघ मद्धि जोति ठाछरी । दुती उपम्म चंद की कलं † कलंकता छरी ॥ विराज प्रीत पीत वस्त्र दंपती सु नैन यौँ । तडित्त मेघ मध्य मौज इंद्र कौ धनुनयौ ॥ छं० ॥ ४१५ ॥ रु० ॥ १४५ ॥ गाथा ॥ ग्रब्ब आदि लघु प्रेम । जं जं चित्तम्मि प्रेम अनुसरियं ॥ अप्पानं ऊ सचित्तं । मानं कीअ्न चित्त ऊ पुरुषं ॥ छं० ॥ ४१६ ॥ रु० ॥ १४६ ॥ मोह । हित । मुप । छित । जिती । मुकैः । * अधिक पाठ । मुह । मोह । रुकै । धूम । अभ्रम । दिषइ । दिषई । सब । वंसीय । काम । विपई । विषद् ॥ १४४ पाठान्तरः-अरिल । छंद । कांम । विनास । विणासं । गलिय । वासं । वनि । बनि । रंमत । रगै । रंगैं । अंकुर । वर । कैलि । मदमंगे । मगैं ॥ १४५ पाठान्तरः-छंद वृद्धिनाराचः । कैलि । कन्ह । वांम । चंपीय । चंपीयं । वी । बि । रीयु । कुन्ह । हथ । वांम । लिजयं । लीन्जियं । हुती । चमकित । तडित । तठित । मैघ । मधि । जोति । विराजि प्रीति । चीत । प्रीत । दंपाति । नैन । यौ । यो । तडित । मैघ । मधि । कौ । धनु । नयौ । नयो ॥ † इस शब्द का प्रयोग विदित करता है कि कवि संस्कृत पढ़ा था और भागवत के "जगौ कलं वाम दृशां मनोहरम्" स्कं० १० । २६ । ३ के अर्थ और भाव में उसने उसे यहां प्रयोग किया है ॥ १४६ पाठान्तरः-गाह । यब । यव लघु । चित्तंमि । प्रेम । अनुसरीयं । अप्पांन । अप्पांनं । उं । उ । मांन । छित्त । उ । र्डे ॥

दसम समय ५७ ] • पृथ्वीराजरासौ । २३७ दूहा ॥ रही रही हैं कन्ह ढिग । चल्यौ चलन नह जाइ ॥ मो इच्छो प्रिय प्रेम बर । लै चलि कंध चढ़ाइ ॥ ॥ छं० ॥ ४१७ ॥ रु० ॥ १४७ ॥ गाथा ॥ वांछा रत सुजानं । ता चित्तं करन लोपनं नत्थी ॥ रत्तं बाल सुजानं । अप्पानं दाहए अग्गी ॥ छं० ॥ ४१८ ॥ रु० ॥ १४८ ॥ वप्पे गुन गाह्नानं । जं गुनप्पि मांइं बंधए चित्तं ॥ हीनं सूर कमोदं । औगुनं जुता दृकं ताईं ॥ छं० ॥ ४१९ ॥ रु० ॥ १४९ ॥ गाथा ॥ दुद्धं सक्कर जुत्तं । विनै सहितं तूरुव साधिककं ॥ पंथं निगम सु भ्रंमं । ते बाला देव मुकंदं ॥ छं० ॥ ४२० ॥ रु० ॥ १५० ॥ दूहा ॥ चित्त स्वामि तन वाम तन । जड़ भौ मन गुन जड़ ॥ गोवरधनधारी सुमन । अरु गोवरधन चड्ड ॥ ॥ छं० ॥ ४२१ ॥ रु० ॥ १५१ ॥ संखेपक जंपी सु कथ । माधव माननि मज्झ ॥ जो चित चित्त विलंखियौ । (सो*) घरि घर विद्धन सुभ्झ ॥ ॥ छं० ॥ ४२२ ॥ रु० ॥ १५२ ॥ इस रूपक के छंद के विषय में सर्वत्र यह ध्यान में रखना चाहिये कि कहीं तो इस को गाथा और कहीं गाह्वा नाम से वर्णन किया है । वास्तव में यह छंद वह कहाता है कि जिसे को संस्कृत में आर्या कहते हैं । इस के अनेक भेद हैं किन्तु विशेष करके मात्रिक छंद आठ ताल और १२+१८ = ३० मात्रा अथवा १२+१५ = २७ मात्रा का होता है । चंद कवि के इस महा- काव्य में इस छंद में विषमता के भेद भी दृष्टि पड़ते हैं अर्थात् कहीं २ उस के दूसरे और चौथे चरण १५ वा १८ वा १६ । १७ आदि मात्रा के विषम भी होते हैं ॥ १४७ पाठान्तर :-दौहा । दूहा । हो । है। जाय । मौ । इको । दक्षो । प्रिय । पेम । “तो बूंदीवाली में अधिक पाठ है। लें । चढ़ाय ॥ १४८ पाठान्तर :-गाहा । रव । रत । चितं । करं न । लोपनं । नथि । रतं । सुं जांन अपानं । दाहयै । अगि ॥ १४९ पाठान्तर :-चपै । चपे । गुण । गुणपि । गुनपि । माइं । माई । मांइ । बंधाए । औगुण । औगुन । जुत्तां । जितां । ताइ ॥ १५० पाठान्तर :-दुद्धं । दुरह्र । सकर । युतं । बिनय । चंरुव । साधिकं । पंथ । धृमं । बाला । मुकंद ॥ १५१ पांठान्तर :-दौहा । चित । स्वांमि । तवांम । भो । जड । जड: । गौवरधनधारी । गोवरदुन । चड ॥ १५२ पाठान्तर :-संक्षेपक्र । जंपिय । जंपीय । मांननि । मझ । जौ । चित्त । दित । विलं- बियौ । (सो*) बूंदीवाली और सं० १७७० की पुस्तको में अधिक पाठ है अन्य में नहीं । विर्धन । सुझ ॥

२३८ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय ५८ चोट्टका * ॥ तन सीथल अं अन पंग बलं । जमभाति प्रस्वेद प्रकंप ढलं ॥ फिरि बैठि वधूवर रंग मिलं । जँपयौ सु कह्यौ व अनंग बलं ॥ ॥ छं० ॥ ४२३ ॥ रू० ॥ १५३ ॥ कवित्त ॥ मांग मुत्ति गँग तिलक । चय सु नेचह जहाजट ॥ सित दुकूल विम्वूत । नीलकंठी नष टारट ॥ सुष भुवि चंद्र लिलाट । असित वर माऊ माल मुति ॥ सेत सिषर आअन्न । संब्ब सम दिषि सम्म दुति ॥ तह ईस हरिय चरनक्छि अछि । आवद्ध जानि अद्धीक रिपु ॥ डूचि बिधि अबच्छ वर मुकति बर । पुरुष अवल मोरंन अपु ॥ ॥ छं० ॥ ४२४ ॥ रू० ॥ १५४ ॥ दूहा ॥ अंतर दुष अंतर सुपन । जिय मन सजि गोपीय ॥ दरस देवि ब्रजपति सु वर । दिषि आंनन प्रिय कीय ॥ ॥ छं० ॥ ४२५ ॥ रू० १५५ ॥ कवित्त ॥ मोरपंप तन जलद । प्रीति कौ सेव देव उर ॥ गुंजचार तुलसी सु मार । उभयै सोभित चंद कर ॥ जलद बीच सुक पंक्ति । भृंग रस डंडति लंबी ॥ मुरली सुर नट बाद । त्रिभग उर आयत कंबी ॥ नैव्रत आय गोपी हरी । नैन मुदित चामोद चर ॥ चर चारु चारु चर बर चक्रित । सो ओपम्म उचार कर ॥ ॥ छं० ॥ ४२६ ॥ रू० ॥ १५६ ॥ १५३ पाठान्तर :-* चौपाई । चोट्टक । सिथल । चरन । चरण । मण । नंभ्राति । सुस्वेद । प्रस्वेद । टलं । वधुवर । बंधूवर । जंप्यो । चरयांग । बरनंग ॥ १५४ पाठान्तर :-कवित । मुत्ती । गंग । मैत्रह । जटा । सुत । दुकुल । दुकूल । विभूत । विभुत । नये । तरट । भुति । माल । मुत्ति । सैत । आभ्रन । सब । दिपि । संग । सम । नह । इस । नछि । अति । आबध । जांनि । जां । अधिक । अट्टिक । रिष । बिधि । अंबल । अबल । वर । मुंकति । बल । मोरंच । मौरन । अप्रं । अप्र ॥ १५५ पाठान्तर :-दोहा । सुयत । सुयति । गौपीय । दरसन । दैव । ब्रजपति । सु वर । आंनंन प्रीय ॥ १५६ पाठान्तर :-कवित । कवित्तः । मोरपंप । पीत । को । जुगहार । तुरसी । उभै सुभित । सोभित । जलदं । बीच । बीचि । भृंग । भृंग । रसं । मंडति । इंडति । मुरलि । सुस्वर । त्रिभंग । आँयी । नैवृत । गौपी । नैन । चाह । घर । सो । औपम । उपम ॥