पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १. सू - १. ] दीपिकासहितम्. ६९३ (४) अत आह— सू—ॐ ॥ तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्तः प्रश्ननिरूप णाभ्याम् ॥ ॐ ॥ १ ॥ शरीरान्तरप्रतिपत्तौ भूतसंपरिष्वक्त एव गच्छति । (५) 'वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति.. मोक्षस्य मरणातिरिक्तकारणायत्तत्वं प्रदर्श्य साधनविचारस्य प्रयोज कत्वप्रतिपादनात्मकमिदमधिकरणं स्वर्गादिगतिनिरूपणया वैराग्या ख्यप्रथमसाधनप्रतिपादनारम्भात्मकं च भवतीति । अत एवास्य प्र थमपादादौ निवेशः । प्रथमातिक्रमे कारणाभावात् ॥ (४) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ शरीरेत्यनेन मांसादीति पूर्वसूत्रे प्रकृतं शरीरमिह तच्छब्देन ग्राह्यमिति सूचितम् । ऐहिकशरीरादन्यच्छरीरं शरीरान्तरम् , भूतपरिष्वङ्गेन इहागतिवैय र्थ्यपरिहारायोक्तम् । तदन्तरप्रतिपत्तौ प्राप्ताविति तादर्थ्ये सप्तमीयम् । भूतसम्परिष्वक्त इत्यनेन तत्तच्छरीरारम्भकत्वेन प्रस्तुतभूतसंयुक्त इ त्येवं सम्परिष्वक्तपदं व्याख्यातम् । समित्युक्त्या मुक्तिपर्यन्तं परिष्व क्त एव, न मध्ये वियुक्त इत्याह । तदनूद्य व्याख्यातमेवेति रंहतीत्य स्यार्थो—गच्छतीति । ज्ञो जीव इत्यस्ति । यतोऽत इति शेषः । अस्य न मरणे आत्यन्तिकः भूतवियोग इत्यध्याहृतसाध्येनान्वयः । अनेन 'भू तानां विनिवृत्तिः' इत्येतद्भागनिवृत्तिपरम् । एवं भूतसंप्रयोगोऽपीत्युक्तं भवति ॥ (५) भूतसंयुक्तस्यैव गतिरसिद्धेत्यतः प्रवृत्तं प्रश्नेत्यादिकं व्याच ष्टे—वेत्थेति । छान्दोग्यस्थाविमौ प्रश्नपरिहारौ । श्वेतकेतुर्नाम ऋषिः स्वपितृसमीपेऽभ्यस्तविद्यः पाञ्चालानां समितिं जगाम । तत्र तद्देशा धिपतिः प्रवाहणो नाम राजा पण्डितंमन्यस्यास्याहङ्कारशान्त्यै परीक्षा र्थं पञ्च प्रश्नानप्राक्षीत्। तत्र 'वेत्थ' इति पञ्चमप्रश्नवाक्यम् । तस्यायमर्थः- हे श्वेतकेतो 'यथा' येन क्रमेण येन प्रकारेण च द्युपर्जन्यधरापुरुषयोषा ख्येषु पञ्चस्वग्निषु आहुत्यधिकरणत्वेन अग्निशब्दवाच्येषु मध्ये योषा ख्याग्नौ रेतोरूपायां पञ्चम्यामाहुतौ हुतायां 'आपः' अद्भिः सम्परिष्वक्तो जीवो लब्धदेहः 'पुरुषवचसः' पुरुषनामवान् भवति, तं क्रमं प्रकारं च वेत्थ किमिति । एवं पृष्टः श्वेतकेतुः 'नैव भगव इति' (छा.५-३-३.) अहं नैव वेदेत्यवोचत् । तर्हि कथं विद्वानिति ब्रवीषि इति राज्ञा साक्षेपम

-ahuti result: "इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति". In many texts it's written (छा. ५-३, ९) or (छा. ५-३-९). Here, the dot is . after छा, then ५-३, ९ then there is a small circle ०. So ( छा. ५-३, ९० ) or ( छा. ५-३, ९.० ).

Check line L14:
`ण रेतोरूपायां ' पञ्चम्यामाहुतौ ' योषाख्यायां हुतायां प्रक्षिप्तायां मर`
Wait, is there a space between `रेतो` and `रूपायां`?
In the print: `रेतोरूपायां` - `रेतो` and `रूपायां` are together, no space.

Check line L17:
`ष्यकारीयः, न तु प्रश्नोत्तरयोरन्यतरः। सूत्रे पित्रसामर्थ्यज्ञापनाय ज्ञा`
Wait, after `ष्यकारीयः,`: comma followed by space.
`प्रश्नोत्तरयोरन्यतरः।`: danda, then space.

Check line L24:
`ष्ष्वक्तस्य`: looks like `ष्ष्वक्तस्य` (with double ष, common in South Indian prints for conjuncts like परिष्वक्त -> परिष

[ अधि - ३. सू - २. ] दीपिकासहितम्. ६९५ अप्शब्दस्तु त्र्यात्मकत्वाद्युज्यते, भूयस्त्वाच्चापाम् । ( २ ) तापापनोदो भूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमाः । इति भागवते ॥ २ ॥ नां त्रिवृत्करणशून्यत्वान्न त्र्यात्मकत्वमिति वाच्यम् । आदिकाले मि- श्रत्वेन सृष्टानां भूतानां त्रिवृत्करणेन पुनर्मिश्रीकृतानां जीवशरीरस्थ- त्वेन तेन सहागतानामपि तेषां त्रिवृत्कृतत्वाविरोधात्, त्रिवृत्कृतजा- तीयत्वाद्वा । ननु यद्यापो भूतत्रयात्मिक्यः, कथं तर्हि तत्र विशिष्या- प्शब्दप्रयोग इत्यतस्तन्नोत्तरतया भूयस्त्वादित्यंशो योज्य इत्याशयेना- ह—भूयस्त्वादिति । आधिक्यादित्यर्थः । चस्त्वर्थेऽवधारणे च । तथा च अप्शब्दस्त्वप्सु युज्यते यतोऽतो न तत्र तदुक्तिविरोधः । कुतः ? अ- पां भूयस्त्वादेवेति योजना । अनेन हेतुद्वयस्यापि तुशब्दसूचितसाध्ये- नान्दयो दर्शितः । द्युत्युदकरूपधर्मिभेदात्साध्यभेद इति ज्ञातव्यम् । यद्वा—अस्त्वपां क्षितिसलिलानलात्मकत्वेन श्रुतौ तद्ग्रहणेऽन्यभूताना- मपि प्राप्तिः । तथाऽपि अपामिव भूतान्तरस्यापि सर्वभूतात्मकत्वात् अपामेव ग्रहणे को विशेषहेतुरित्यत आह—भूयस्त्वादिति । ‘पार्थि- वानां शरीराणां अर्धेन’ इत्युक्तप्रकारेण सर्वदेहेषु सम्भूय भूतेजसोर-

६९६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ] ३. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू— ॐ ॥ प्राणगतेश्च ॥ ॐ ॥ ३ ॥ 'यत्र वावै भूतानि तत्र करणानि नित्यानि ह वा एता- नि भूतानि करणानि न चैतानि कदाचिद्वियुज्यन्ते न च विलीयन्ते' इति भालवेयश्रुतेः प्राणगतेर्भूतान्यपि ३. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे वैराग्यसिद्ध्यर्थं जीवस्य भूतैः सह गतिः सम- र्ध्यते । सूत्रे हेतुकथा भूतसम्परिष्वक्त एव रंहति जीव इति साध्या- नुवृत्तिसूचनात् तत एव न भूतानि सह गच्छन्तीति तद्विरोधिपूर्वप- क्षस्य सिद्धत्वात्तमनुपन्यस्य सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे--प्रा- णेति ॥ सूत्रे चशब्दः प्राणानां भूतैस्सहाविनाभावार्थक इत्यभिप्रेत्य त- दसिद्धिपरिहाराय तत्र श्रुतिमुदाहरति--यत्रेति । व्याप्तेरागमिकत्वा- त्रात्र दृष्टान्तो मृग्यः । यद्यपि टीकायां प्राणपदोक्तेन्द्रियाणां व्यापक- तावगतेः भूत्यारपि तथैव प्रतीतेः सूत्रभाष्ययोश्च तेषां व्याप्यताबोधा- न विरोधो भाति । तथाऽपि यत्रैव भूतानि तत्रैव करणानि इत्येवकार- शिरस्कतया श्रुतिव्याख्यानात्, तत्सहगन्तृप्राणा अविनाभूता यैरिति टीकाविवरणाच्च भूतानां व्यापकतोपपत्तेः । समव्याप्त्यभिप्रायेण वा श्रुतिटीकाप्रवृत्तेर्न विरोधः । प्राणगतेः इत्यतः प्राक् व्यापकत्वेनावगते रित्युपस्कार्यम् । अनेन श्रुतेर्व्याप्तिग्राहकत्वं अभिप्रैति । श्रुतेः सिद्धमिति वाऽन्वयः । अस्मिन् पक्षे नोपस्कारः । हेत्वसिद्धिपरिहारस्तु 'ये प्राण- मनूत्क्रामन्ति' ( ) इत्यादितत्त्वप्रदीपोदाहृतश्रुत्या लोकप्रसि- द्धितश्च कर्तव्यः । भाष्ये भूतान्यपि सन्तीति पाठे गन्तृजीवेन सह गति- मन्ति वर्तन्ते सह गच्छन्तीति यावदिति व्याख्येयम् । श्रुत्यनुसार्येयम् । न केवलं प्राणाः किन्तु भूतान्यपि जीवेन सह गच्छन्तीत्यपिशब्दार्थः । य- द्यपि वह्निगमनेऽपि धूमगमनाभावाद्व्यभिचारः । तथाऽपि नियमेन संयु- क्तयोर्मध्ये व्यापकगमने व्याप्यगमनमवश्यं भावि । प्राणभूतयोर्यथा नियतसंयोगः न तथा वह्निधूमसामान्योरिति न व्यभिचारः । श्रुतौ वावेत्यवधारणे । 'भूतानि' पृथिव्यादीनि 'करणानि' चक्षुरादीन्द्रि- याणि । न केवलं भूतेन्द्रिययोर्देशिकी व्याप्तिः, कालतोऽप्यस्तीत्याह- नित्यानीति । उभयविधां व्याप्तिमुपपादयति--न चैतानीति । भूतानि

[ अधि-४. सू - ४. ] दीपिकासहितम्. ६९७ सह गच्छन्तीति सिद्धम् ॥ ३ ॥ * ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू-ॐ ॥ अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥ ॐ ॥ ४ ॥ 'यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं प्रा णः' (बृ. ५-२-१३.) इत्यादिश्रुतेः न प्राणानां जीवेन सह गतिरिति चेत्— करणानि चेत्यर्थः । आमोक्षमिति भावः ॥ ३ ॥ ॥ इति प्राणगत्यधिकरणम् ॥ ❖ ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे प्राणानां जीवेन सह गतिः समर्थ्यते । सूत्र ए व पूर्वपक्षस्योक्तत्वात् तदुपन्यस्य पूर्वपक्षांशं तावद्व्याचष्टे—अग्न्या दीति ॥ बृहदारण्यके 'यत्रास्य' इत्यादावग्न्यादीन् प्रति प्राणानां ग तिश्रुतेरित्यर्थः । आदिशब्देन 'चक्षुरादित्यं मनश्चन्द्रमसं दिशः श्रोत्रम्' (बृ. ५-२-१३.) इत्यादिर्गृह्यते । पूर्वपक्षहेतुभागं व्याख्याय नेत्यस्यावृत्त्या प्राणगतेरित्यस्यानुवृत्त्या च लब्धं साध्यं दर्शयति—नेति । प्राणानामि न्द्रियाणां जीवेन सह गमनं नेति । अनेन पूर्वहेतोरसिद्धिरुक्ता भवति । 'यत्र' यदा मरणकाले 'मृतस्य' म्रियमाणस्य 'अस्य' पुरुषस्य जी वस्य सम्बन्धिनी 'वाक्' वागिन्द्रियमग्निमप्येति । 'वातं' वायुं 'प्रा णः' श्वासादिरूपो जडवायुस्तदभिमानी मुख्यप्राणश्च प्राप्नोति । 'श्रो त्रं' एकेन रूपेण 'दिशो' दिग्देवानप्येतीत्यर्थः । अत्र विष्णोस्तत्तद्दे वानां चैकांशेन जीवं त्यक्त्वा स्वस्वमूलरूपप्राप्तिः, अंशान्तरेण तु जी वेन सह गमनमभिप्रेतम् । यथोक्तमैतरेयभाष्ये— म्रियमाणमिमं जीवं वासुदेवादिदेवताः । त्यक्त्वा भागेन गच्छन्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम् ॥ इति ॥ तथा बृहद्भाष्ये— आकाशाख्यं स्वरूपं तु विष्णुस्तद्बुद्धि संस्थितः । भागतोऽभागतश्चैताननुयाति जनार्दनः ॥ इति । पूर्वपक्षे तु सामस्त्येन गतिः श्रुत्यर्थः । न च मुख्यप्राणस्या ८८

६९८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ] ( २ ) न, भागतोऽग्न्यादिप्राप्तेः । ( ३ ) पुरुषस्य मृतौ ब्रह्मन् प्राणा भागत एव तु । अधिदैवं प्राप्नुवन्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम् ॥ प्यंशेन गमने 'अनावृत्तिर्देहिनां देहपाते' इत्युक्तिविरोध इति वाच्यम्। वायुः अनावृत्तिमोक्षप्रद इति वा अनस्य मुख्यप्राणस्य अवृत्तिः असत्त्वमिति वा देहपाते अनस्यावृत्तिः कारणमिति वा तस्य व्याख्यानात् ॥ ( २ ) सिद्धान्तांशं व्याचष्टे—नेति ॥ न प्राणानां श्रुतिबलाद् सहगतिर्वक्तव्येत्यर्थः । कुतो नेत्यतस्तद्धेतुत्वेन उक्तश्रुतेः साव- काशत्वादित्याशयेन तदुक्तचोद्ये प्रवृत्तस्य भाक्तत्वादित्यंशस्या- ग्न्यादिगतिश्रुतेः भाक्तत्वात् गतिश्रुत्योर्भाक्तत्वादित्युभयत्रान्वय- मभिप्रेत्याह—भागत इति । भागेनेत्यर्थः । प्राणानामित्यनुवर्तते । श्रुतेरिति शेषः । तथा च प्राणानामग्न्यादीन् प्रति भागतः प्राप्तेः श्रुतेरपि प्राणानामग्न्यादीन् प्रति भागतः प्राप्तिविषयत्वादित्यावृत्त्या योजना ॥ ( ३ ) जीवेन सह के चन प्राणभागा गच्छन्ति, अग्न्यादीन् प्रति तु के चनेत्ययं विभागः कुतोऽवगत इत्यत आह—पुरुषस्येति ॥ जीवस्येत्यर्थः । उभयान्वयीदम्—पुरुषस्य मृतौ सत्यां पुरुषस्य प्राणा इति । 'ब्रह्मन्' हे ज्ञानिवृद्धेति चतुर्मुखो नारदं प्रति वक्ति । 'प्राणाः' इन्द्रियाणि तद्देवाश्च । एवेति समस्तभागं व्यावर्तयति । तुशब्दो मृतौ त्विति वा प्राणास्त्विति वाऽन्वेति । द्वितीयान्वयेनोपचि- तेष्वेवायं विवेक इति सूचितम् । 'अधिदैवं' अग्न्यादीन् 'तं' पुरु- षम् । ननु प्रतिमरणं अधिदैवमिन्द्रियभागापगमे कालतः सर्वापगमः स्यात् । तथा च सर्वभूतापगमः प्राप्त इत्यत आह—पुनरिति । स्वर्गा- दिभोगानन्तरं भूलोकं प्राप्तस्य शरीरान्तरप्राप्तौ सत्यां यमनुव्रजन्ति 'तमेव' पुरुषं जीवमनुसृत्य तेन सह शरीरान्तरं प्रविशन्तीत्यर्थः । गमनप्रवेशयोः समुच्चये चशब्दः । अत्र जीवानां भूलोके शरीरत्याग- प्राप्त्योरेवेन्द्रियाणां गमनागमनयोरभिप्रेतत्वेन स्वर्गादिभोगाय पूर्व- शरीरत्यागेन ज्योतिर्मयादिशरीरान्तरप्राप्तौ गमनागमनयोरभावात्त- दुक्तमनुपपत्तिरिति चोद्यानवकाशः । गतैर्भागैरपि पुनः विशेषोपभोगसिद्धये ।

[ अधि - ५. सू - ५. ] दीपिकासहितम्. ६९९ पुनश्शरीरसंप्राप्तौ तमेवानुविशन्ति च ॥ इति ब्राह्मे ॥ ( ४ ) ब्रह्माण्डे च— मृतिकाले जहत्येनं प्राणा भूतानि पञ्च च । भागतो भागस्त्वेनमनुगच्छन्ति सर्वशः ॥ इति ॥ ४ ॥ —::— ५. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू—ॐ ॥ प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्युपपत्तेः ॥ ॐ ॥ ५ ॥ भोग्यलोकमनुप्राप्तम् ॥ इत्यैतरेयभाष्यस्याप्ययमेवाभिप्रायः । अत्र एकादशेन्द्रियाणां पञ्चभू- तानां च लिङ्गशरीरात्मना अनादितो जीवेन सह विद्यमानानामपि प्र- तिसृष्टिकाsubscription: तिसृष्टिकालं 'तेषां भूतैरुपचयः सृष्टिकाले विधीयते' इत्युक्तरीत्या उ- पचयो भवति । प्रलये च तदपचयः । उपचितभागेष्वपि मरणकाले केषां चिद्भागानां गमनम् । पुनश्शरीरप्राप्तावागमनं चेति विशेषः तुश- ब्देन चशब्देन च सूचितो द्रष्टव्यः ॥ ( ४ ) ननु भागतोऽग्नयादीन् प्रति गच्छद्भिः प्राणैस्सह भूतानां गतिरस्ति न वा । अस्ति चेत् न जीवेन सह गतिः, सामस्त्येन तान् प्रत्येव गतत्वात् । न चेत्प्राणभूतयोः समव्याप्त्यभाव इत्यत आह— ब्रह्माण्डे चेति ॥ न केवलं ब्राह्मे अग्नयादिप्राप्तेरुक्तिः, किन्तु ब्रह्माण्डे चेति समुच्चये चशब्दः । का उक्तिरित्यतः तां पठति—मृतीति । 'एनं' पुरुषं 'भागतो जहति' त्यजन्तीत्यर्थः । 'सर्वशो भूतानि' पृथिव्या- दिसर्वभूतानि प्राणांश्चैनमनुगच्छन्तीत्यर्थः । तथा च प्राणैस्सह भूता- नां भागतो गतिसत्त्वेऽपि न सर्वशो गमनमिति जीवेन सहापि भागतो गतिर्युक्तेति भावः । आद्यश्चशब्दः समुच्चये । द्वितीयस्तुशब्दार्थो विशेषद्योतकः ॥ ४ ॥ ॥ इति अग्नयाद्यधिकरणम् ॥ —::— ५. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे भूतानां जीवेन सह गतिराक्षिप्य समाधीयते। पूर्व- पक्षस्य सूत्र एवोक्तत्वात् तत्पठित्वा पूर्वपक्षांशं तावद्व्याचष्टे-प्रथम इ- ति ॥ 'तस्मिन्' (छा. ५-४-२०) इति छान्दोग्यवाक्योदाहरणेन प्रथम इत्य

७०० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ] 'तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति' (छा. ५-४- २.) इति प्रथमाग्नौ श्रूयते न भूतानि जुह्वतीति । अतो नेति चेत्— (२) न, ता एव प्रस्तुता आपः श्रद्धारूपेण हूयन्ते 'इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति' (छा. ५- स्यावृत्तिस्सूचिता । जुह्वतीत्यनन्तरं श्रूयत इत्यनुवर्तते । यत इति शेषः । श्रूयते न श्रूयत इत्यनेन श्रवणादश्रवणादित्युभयथा पदच्छेदस्सूचि तः । नेति । न भूतानां जीवेन सह गतिरित्यर्थः । अनेन नेत्यस्य आवृ त्तिस्सूचिता । तथा च यतः 'प्रथमे' 'तस्मिन्' इत्युपक्रमवाक्ये 'प्र थमे' स्वर्गाख्यप्रथमाग्नौ श्रद्धासहितस्य जीवस्य होमः श्रूयते, यतश्च भूतानि जुह्वतीति न श्रूयते, अतो नेति योजना । श्रुतौ श्रद्धाशब्दः पूर्व पक्षे श्रद्धामात्रयुक्तजीवपरः । सिद्धान्ते त्वजहल्लक्षणया श्रद्धयाऽद्भि श्च सम्परिष्वक्तं जीवमाह । तथा च 'तस्मिन्' द्युलोकाख्ये 'एतस्मि न्' आदित्यादिसमिदादिविशिष्टे 'द्यादीनां देवताभोगस्थानत्वात् अग्नित्वम्' इति तत्त्वप्रदीपोक्तेः देवताभोगस्थानत्वात् अग्निशब्दवा च्ये नारायणाधिष्ठाने द्युपर्जन्यधरापुंस्त्रीख्याख्यपञ्चाग्निषु मध्ये प्रथमाग्नौ द्युलोकाधिपतयो देवाः श्रद्धां तद्येष्टवन्तं यजमानं 'श्रद्धा सोमवर्षा द्यादीनां देवभोग्यत्वादाहुतित्वम्' इति तत्त्वप्रदीपोक्तरीत्या आहुति रूपं 'जुह्वति' निक्षिपन्तीत्यर्थः ॥ (२) सिद्धान्तांशं व्याचष्टे—नेति ॥ प्रथमाग्नौ भूतसहितस्य हो माश्रवणात् न भूतानामसहगतिः कल्पनीयेत्यर्थः । कुतो नेत्यतस्तत्रो क्तहेत्वसिद्धेरिति हेतुमभिप्रेत्य कुतः सेत्यतस्तत्र हेतुत्वेन ता एव ही ति सूत्रखण्डं व्याचष्टे—ता इति । यत इत्यादौ संयोज्यम् । अनेन सौ त्रो हिर्व्याख्यातः । ता इत्यनूद्य प्रस्तुता इति व्याख्यानम् । 'वेत्थ' इ ति वाक्ये प्रकृता इत्यर्थः । आप एवेत्यन्वयः । न श्रद्धामात्रमित्येवा र्थः । 'श्रद्धारूपेण' श्रद्धाशब्दार्थरूपतया 'हूयन्ते' होम्यतया श्रूयन्ते । श्रद्धाशब्दस्याजहल्लक्षणया श्रद्धोपयुक्तजीवपरत्वादिति भावः । अपां श्रद्धाशब्दार्थत्वं कुत इत्यतस्तत्र हेतुत्वेनोपपत्तेरिति सूत्रखण्डं व्याच ष्टे—इतीति । इत्युपसंहारंत्विति । एवं सति एवंरूपोपसंहारवाक्यस्योपप न्नत्वादविरुद्धत्वादित्यर्थः । अन्यथोपसंहारानुसारणोपक्रमार्थकल्पने उपसंहारानुपपत्तेस्तद्विरोधेनोपक्रमस्य प्रबलप्रमाणविरुद्धार्थबोधक

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का अक्षरशः एवं पंक्तिशः लिप्यन्तरण (Transcription) नीचे दिया गया है:

[ अधि - ६. सू - ६. ] दीपिकासहितम्. ७०१ ९-१०) इत्युपसंहारोपपत्तेः ॥ ५ ॥ * ६. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू—ॐ ॥ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः ॥ ॐ ॥ ६॥ अग्न्यादिगतिः प्रत्यक्षतः श्रूयते । अतः प्रत्यक्षाश्रवणा न्न युक्तमिति चेत्— ( २ ) न, ‘अथैनं यजमानं किं न जहाति भूतान्येव भूतैरेव गच्छति भूतैर्भुङ्क्ते भूतैरुत्पद्यते भूतैश्चरति भूतैर्विचर- त्स्वरूपाप्रामाण्यप्रसङ्गादिति भावः ॥ ५ ॥ ॥ इति प्रथमाधिकरणम् ॥ * ६. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे जीवस्य भूतैः सह गतिस्समर्थ्यते । पूर्वपक्षस्य सूत्र एवोक्तत्वात्तदुपन्यस्य पूर्वपक्षांश

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the page into Devanagari Markdown:

७०२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या- ३. पा - १. ] ति' इति कौण्डिन्यश्रुतौ प्रतीतेः ॥ ६ ॥ —— ७. अधिकरणम् ॥ ( १ ) 'अपामसोमममृता अभूम' (ऋ. ८-४८-३.) इत्यादि श्रुतिविरोध इति । ( २ ) अतो वक्त— 'किं' वस्तु न जहातीति । अस्योत्तरमाह—भूतानीति । एवशब्दो वि परिणतेन जहातीत्यनेन सम्बध्यते । तत्र हेतुः—भूतैरित्यादि । भूतैः सहैव परं लोकं गच्छतीत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि सहैवेत्यर्थः । 'भुङ्क्ते' पुण्यफलं 'उत्पद्यते' भूमौ 'चरति' सञ्चरति सत्कर्म करोतीति वा 'विचरति' विरुद्धं दुष्टं कर्माचरति करोतीत्यर्थः । सौत्रादिपदार्थेऽ प्येवैव श्रुतिः प्रमाणम् । यद्वा—आदिपदोपात्तपूर्तादिकृतामपि भूतै स्सह गतौ श्रुत्यन्तरमस्तीति ज्ञातव्यम् । प्रतीतेरित्यनेन इष्टादिकारि णामिति सौत्रपदं संयोज्यम् । तथा च इष्टादिकारिणां यागपूर्तादिकृतां भूतैः सहैव गतेः 'प्रतीतेः' प्रत्यक्षत एव श्रवणादित्यर्थः ॥ ६ ॥ ॥ इति अश्रुतत्वाधिकरणम् ॥ —— ७. अधिकरणम् ॥ (१) अत्राधिकरणे भगवत्प्राप्त्यर्थं कर्मणामस्थिरफलकत्वोक्त्या वै राग्यादेरावश्यकसाधनत्वं समर्थ्यते । पूर्वपक्षयति—अपामेति ॥ तर्ही त्यादौ अध्याहार्यम् । तत एव यदीति लक्ष्यते । आदिपदेन 'अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति' (आप.श्रौ.८-१-१.) इत्यादिकं गृह्यते। तथा च यद्यधिकरणषट्कोक्तरीत्या मरणमात्रेण मोक्षाभावात्तदर्थं मु मुख्युणाऽवश्यमनुष्ठेयं वैराग्यादिसाधनम्, तर्हि 'अपाम' इत्यादिश्रुति विरोधः, तन्न विना वैराग्यादिकं कर्मादिनैव मोक्षोक्तेरित्यर्थः । तत्त्वप्र दीपे तु तदन्तरप्रतिपत्तावित्यादौ इष्टादिकारिणां धूमादिमार्गेण स्वर्गं गतानां पुनरावृत्तिरभिप्रेता, तर्हि 'अपाम' इत्यादिश्रुतिविरोध इत्या क्षेपाभिप्राय उक्तः । इष्टशेषं सोमं 'अपाम' अपिबाम, अतोऽमृताः मुक्ता अभूम । सुकृतमक्षय्यं मोक्षमिति पूर्वपक्षे श्रुत्यर्थः ॥ ( २ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ तदमृतत्व मिति द्वे पदे । तथा च यस्मात् 'तदमृतत्वं' अपामेति श्रुत्युक्तममृत

[ अधि - ७. सू - ७. ] दीपिकासहितम्. ७०३ सू - ॐ ॥ भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात्तथाहि दर्शयति ॥ ॐ ॥ ७ ॥ भागतस्तदमृतत्वं 'नान्यः पन्था अयनाय विद्यते' त्वं काम्यसोमयागादिसाध्यं मुक्तत्वं 'भागतः' कालभागतः तमपे- क्ष्याल्पकालीनममुख्यमिति यावत्। तस्मान्न श्रुतिविरोध इति योजना। भागत इत्यनेन भाक्तमिति व्याख्यातम्। तदित्यनेन सूत्रे तत्पदाध्या- हारः सूचितः। मुख्यामृतत्वमेव श्रुत्यर्थः किं न स्यादित्यतः तदुत्तर- त्वेन तथाहि दर्शयति इति सूत्रखण्डसूचितां श्रुतिमाह-नेति। श्रुते- रित्यनेन सौत्रो हिशब्दो हेत्वर्थतया व्याख्यातः। योजना तु यतो 'ना- न्यः' इति श्रुतेर्मुख्यामृतत्वं न काम्यकर्मसाध्यमित्यन्वयव्यतिरेको- क्त्याऽवगतम्, अतस्तदमृतत्वं भागत एवेति। श्रुतिस्तु जिज्ञासानये व्याख्याता। काम्यकर्मिणां कुतो मुख्यामृतत्वाभाव इत्यतस्तदुत्तरत्वेन अनात्मवित्त्वादित्यंशं व्यतिरेकमुखेन योजयति-आत्मेति। न त्वना- त्मविद् इत्येवशब्दाथः। हिशब्दो हेतौ। तदमृतत्वम्। ननु काम्यक- र्मिणां मुख्यामृतत्वाभावेऽपि अकाम्यकर्मिणां तदस्त्वित्याशङ्कापरिहारा- य प्रवृत्तं सौत्रं वाशब्दं व्यवस्थितविकल्पार्थतया व्याख्याति-वाशब्दा- दिति। इति सूचितमिति शेषः। तदमृतत्वमित्युभयत्रानुवर्तते। योजना तु 'अपाम' इति श्रुतौ यद्यकाम्यं कर्म विवक्षितम्, तदा तज्जि- ज्ञासूनां चेत्तदमृतत्वं मुख्यामृतत्वमेव, परं तु तत् कर्मणा न साक्षाद्भव- ति, किन्तु कर्मणा शुद्धान्तःकरणस्य वैराग्यादि, अथ तद्गतः श्रवणादि- रूपा जिज्ञासा, जिज्ञासोर्ज्ञानम्, ज्ञानिनो मोक्ष इति 'पारम्पर्येण' पर- म्परयैव लभ्यमिति परम्पराविवक्षयैवैषा श्रुतिः प्रवृत्तेति वक्तुं युक्तम्। अ- परोक्षज्ञानिना मकाम्यं कर्म चेत्तदा तच्छ्रुत्युक्तममृतत्वं न ज्ञानसाध्यसं- सारनिवृत्तिरूपं, किन्तु 'आत्मविदपेक्षया' परमात्मापरोक्षज्ञानिनमपे- क्ष्यैव तत्कर्मफलमपेक्ष्यैव आत्मज्ञानलब्धे मोक्षे प्रचुरानन्दव्यक्तिवैचि- त्र्याख्यातिशयमपेक्ष्यैवोक्तं तद्रूपमेवोक्तमिति यावदिति वाशब्दात्सूत्र- कृत्सूचयतीति। तथा च न सर्वथा संसारनिवृत्तिरूपमोक्षः कर्मसाध्य इ- ति तदर्थं वैराग्यादिकमावश्यकमिति नोक्तविरोध इति भावः। अत्र त- तत्त्वप्रदीपे-परम्परयाऽमृतत्वफलकत्वमपि नाङ्गीकृतकर्मणः, किन्तु ज्ञानि- कृतस्यैवेत्याशयेन पारम्पर्येणात्मविदपेक्षया वा तदमृतत्वमिति एकवा- क्यतया भाष्यं व्याख्याय, 'कर्मणा ज्ञानमातनोति' ( ) इत्या

७०४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम् [ अध्या - ३. पा - १. १० ] (तै. आ. ३-१३.) इति श्रुतेरात्मविद एव हि मुख्यम् । वाशब्दात्पारम्पर्येणात्मविद्पेक्षया वा । ( ३ ) तथा हि श्रुतिः—‘ स एनमविदितो न भुनक्ति यथा विधृत्यनुसारेण वाशब्दादित्यादेरन्यश्चार्थः-वाशब्दात्पारम्पर्येण कर्मिणा मृतत्वं ज्ञानोत्पत्तिद्वारेणेतीदं प्रकारान्तरेणापि व्याख्यातम् । तथा च तत्त्वप्रदीपे टीकोक्तप्रकारत्रयं विनाऽस्याप्युक्तत्वात् टीकायां प्रकार त्रयेत्युपलक्षणम् । सिद्धान्ते अपामेति श्रुतेरयमर्थः—यस्मात्सोमरस मपाम, सोमादिकर्मणा चान्तःकरणशुद्धिद्वारा देवान्विष्णुवादींस्तार तम्येन ‘अविदाम’ व्यजिज्ञासिष्म । अथ ‘ज्योतिः’ ब्रह्म ‘अगन्म’ अद्राक्ष्म, तस्मात् ‘अमृताः’ मुक्ता अभूमेति । यथोक्तं तत्त्वप्रदीपे— सोममपाम, देवानविदाम, ज्योतिरगन्म, अमृता अभूमेति । ज्योतिर्ब्र ह्मेत्युदितमिति च । ‘ज्योतिश्चरणाभिधानात्’ इत्यादौ ज्योतिर्ब्रह्मेत्यु दितमित्यर्थः । यद्वा—काम्यकर्मभिर्ज्योतिर्ब्रह्म ‘अगन्म’ अज्ञासिष्म, ‘ज्योतिः’ ब्रह्मज्ञानं ‘अगन्म’ प्राप्नुम इति वा । तेन च ‘देवान्’ अ र्चिरादिमार्गस्थान् ‘अविदाम’ प्राप्नुम इत्यर्थः । एवं चान्द्रमसं ज्यो तिरगन्म, ततो मार्गरूपान् धूमादिदेवान् अविदाम, ततोऽल्पकालममृ ता अभूमेति । प्रथमपक्षे यतः पूर्वकल्पे मनुष्याः सन्तो ज्योतिरपरोक्ष तोऽगन्म, अतो देवान्यथायोग्यं देवादित्वमविदामेति । तृतीयपक्षे च वाक्यशेषार्थो द्रष्टव्यः । यद्यपि कर्मनिर्णयटीकायां अमृता इवामृता इ ति गौण्या वृत्त्या मन्वन्तरापेक्षयाऽमृतशब्दस्य तत्साधनज्ञानलक्षणया तदेकदेशलक्षणया चेति त्रेधाऽमृतशब्दस्यामुख्यत्वरूपभाक्त्वोक्तेः अत्र चाकाम्यकर्मणां पारम्पर्येण मोक्षसाधनत्वपक्षेऽमृतशब्दस्य मुख्य त्वोक्तेर्विरोधः । तथाऽपि यथा कथञ्चित् श्रुतेरविरुद्धार्थोक्तौ तात्पर्या त्तत्रापि मुख्यत्वस्यैवाभिप्रेतत्वादविरोधः । यद्वा—वाचनिकार्थत्यागे नेति कर्मनिर्णयगतवाचनिकपदं न मुख्यार्थमात्रपरम्, किन्तु प्रतिपा द्यपरमिति सूचनाय तत्रामुख्यत्वोक्तावप्यत्र मुख्यत्वोक्तिरिति वा त त्त्वप्रदीपरीत्याऽत्राप्यमुख्यत्वान्ना न विरोधः ॥ ( ३ ) यदुक्तमनात्मवित्त्वान्न कर्मिणो मुख्यामृतत्वमिति । तदयुक्तम्, तेषामपि तदभ्युपगमे विरोधाभावादित्याशङ्कापरिहारायास्याः श्रुतेरु क्तार्थत्रयसमर्थनाय च तथा हि दर्शयतीत्यनेन ज्ञापिताः श्रुतीरुदाहर्तुं प्रतिजानीते—तथा हीति ॥ दर्शयतीत्यस्ति । तथा च ‘हि’ यतः

[ अधि - ७. सू - ७. ] दीपिकासहितम्. ७०५ वेदो वाऽननूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृतं यदि ह वा अप्यनेवं विन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यान्ततः क्षीयत एवा त्मानमेव लोकमुपासीत स य आत्मानमेव लोकमुपा ' तथा ' भक्तं वेत्युक्तप्रकारेण श्रुतिः ' दर्शयति ' प्रतिपादयतीत्यर्थः । अस्यात उक्तं युक्तमित्यध्याहृतेनान्वयः। श्रुतिरिति समुदायैकवचनम् । यद्यप्यनात्मविदां न मोक्ष इत्यस्मिन्नर्थे 'नान्यः' इति श्रुतिरुदाहृता । न च तत्रैव श्रुत्यन्तरमेतदिति वाच्यम् । तस्यापि पूर्वमेवोदाहर्तव्यत्वात् । त थाऽपि 'स य आत्मानम्' (बृ.३-४-१५.) इत्यादेरात्मविदपेक्षयेत्युक्तार्थ साधकत्वस्यापि सत्त्वात् अत्रोदाहरणम् । अत्रात्मविदामेव मुख्यामृत त्वं नानात्मविदामित्यर्थे 'स एनम्' इत्यारभ्य 'तत्तत्सृजते' इत्यन्तं बृह दारण्यकवाक्यं प्रमाणम् । आत्मविदां कर्मापेक्षया तदमृतत्वमित्यर्थे ' आत्मानमेव ' इत्यादिभागस्तस्तदमृतत्वमित्यस्मिन्नर्थे 'अमृतः' इति श्रुत्यन्तरम्, पारम्पर्येणेत्यर्थे 'कर्मणा' इत्यन्यश्रुतिः प्रमाणमिति विवे कः। इति चेत्यस्य श्रुतिरिति पूर्वेणान्वयः । चशब्दोऽनेकश्रुतिसमुच्चये। अनेनेतिशब्दः प्रत्येकं संयोज्य इति सूचितम्। श्रुत्यर्थस्तु-'अथ यो ह वा अस्माल्लोकमदृष्ट्वा प्रैति' (बृ.३-४-१५.) इति वाक्ये प्रकृतो योऽग्निविप्राद्यर्च कोऽधिकारी अखिलाश्रयत्वाल्लोकशब्दितं परमात्मानमदृष्ट्वाऽस्माद्देहात्प्रै ति तमेनं 'सः' हरिः 'अविदितः' तेनादृष्टो 'न भुनक्ति' नामृतत्वं भोजयति न पालयति चेति । अत्र दृष्टान्तमाह- यथेति । यथा वेदः ' अननूक्तो ' यथाविध्यनधीत ईश्वरज्ञानादिजननेनैनं श्रोत्रियं न भुन क्ति । अन्यद्वा निदर्शनं, यथा वा 'अकृतं' यथावदननुष्ठितं कर्म न फ लप्रदं तथेत्यर्थः । ननु विप्राग्न्यादिपूजनादिना मोक्षाभावेऽपि अश्वमे धादिमहत्कर्मानुष्ठानेन स भविष्यतीत्यत आह-यदि हेति । यदि 'अ नैवंवित् ' उक्तप्रकारेण परमात्मानपरोक्षज्ञानी महदपि 'पुण्यं' पुण्य साधनं अश्वमेधादि कर्म करोति, तदा 'अस्य' अज्ञानिनः 'तत्' कर्म 'अन्ततः' अन्ते स्वर्गादिफलभोगावसाने स्वल्पफलदानान्त इति वा क्षी यत एव 'ह' निश्चितम्, न तु पुनरक्षयमोक्षफलसाधनं, तस्मान्मुमुक्षुः 'लोकं' सर्वाश्रयं ज्ञानरूपं वा 'आत्मानं' विष्णुं 'उपासीत' जानीयाच्चे त्यर्थः। यद्वा-लोक्यत इति लोकशब्दः स्वरूपवाची 'आत्मानमेव लोक मुपासीत' (बृ.३-४-१५.) इतिवदित्यैतरेयभाष्योक्तेः परमात्माख्यं प्र ८२

७०६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ] स्ते न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत्काम- यते तत्तत्सृजते' (बृ० ३-४-१५०) ( ४ ) 'अमृतो वाव सोमपो भवति यावदिन्द्रो यावन्मनु र्यावदादित्यः' ( ) ( ५ ) 'कर्मणा ज्ञानमातनोति ज्ञानेनामृतीभवति अथामृता- नि कर्माणि यत एनममृतत्वं नयन्ति' ( ) काशमानस्वरूपमित्यर्थः। ननु जिज्ञासुज्ञानिकृतकर्मणोरपि अङ्गकर्मव- त्क्षये किं ज्ञानसम्पादनेन इत्यत आह--स य इति। 'सः' प्रसिद्धो 'यो' जिज्ञासुः 'आत्मानं' परमुपास्ते तस्य 'कर्म' अकाम्यं पुण्यं 'न क्षीयते' ज्ञानद्वारेणाक्षयमोक्षदं भवति। तथा यः 'उपास्ते' जा- नीतेऽस्य पुण्यं कर्म 'न क्षीयते' अक्षयमोक्षातिशयाय भवतीत्यर्थः। ननु कर्मण आशुतरविनाशित्वान्न क्षीयत इति कथमित्यत आह--अ- स्मादिति। 'हि' यस्मादेवमुपासनापरोक्षज्ञानाभ्यां मुक्तो मोक्षे यद्य- द्वैषयिकं फलं कामयते तत्सर्वं 'तस्मादेव' अपरोक्षीकृतात्मनस्तत्प्र- सादादेव कर्म सृजत इत्यर्थः। यद्वा--यद्यत्कामयते मुक्तस्तत्तत्सृजते कर्मेति यत तत् 'अस्मात्' आत्मनोऽनुग्रहाद्धि, कर्मणा प्रसन्नः पर- मात्मैव सृजतीत्यर्थः। तथा च कर्मण आशुतरविनाशित्वेऽपि तज्जात- भगवत्प्रसादस्य नित्यत्वेन तद्विवक्षया न तस्य कर्म क्षीयत इत्युक्तिरि- ति भावः। केचित्तु--तत्कर्म सृजतीत्युक्त्या ज्ञानोत्तरानुष्ठितकर्मजा- तपुण्यस्य जीवस्वरूपतया मुक्ताववस्थानं सिद्धयति। अन्यथा कर्मण एव प्रसादजनकत्वापत्त्याऽदृष्टासिद्धिप्रसङ्गादित्याहुः॥ (४) 'अमृतः' इति श्रुतौ वावेति निपातौ प्रसिद्धौ। तथा च 'सोमपः' सोमयाजी 'अमृतः' अमुख्यमृतत्ववान् भवति। तस्यामु- ख्यत्वं कुत इत्यतोऽनित्यत्वादित्याह--यावदिति। इन्द्रः स्वपदे याव- त्कालमास्ते, एवं मनुः सूर्यश्च, अयं तावदमृतो भवतीत्यर्थः॥ (५) अधिकारी अकाम्येन कर्मणा ज्ञानं 'आतनोति' उत्पादय- ति। तेन 'अमृती' मुक्तो भवतीत्यर्थः। कर्मणां पारम्पर्येण मुक्तिसा- धनत्वे युक्तिमाह--अथेति॥ यतः कर्माणि 'एनं' जिज्ञासुं 'अमृतत्त्वं' मोक्षं 'नयन्ति' प्रापयन्ति। अथ तस्मादेवामृतानीत्युच्यन्ते, अतस्ते- षां तत्साधनत्वं युक्तमिति भावः। नन्वेवं श्रुत्यादिवलात् 'अपाम' इत्यस्य त्रेधा स्वार्थपरत्वोक्तौ

[ अधि - ८. सू - ८. ] दीपिका सहितम्. ७०७ इति च ॥ ७ ॥ ८. अधिकरणम् ॥ ( १ ) कृतस्य कर्मणो भोगेन क्षयान्मुक्तिरिति । यानि तीर्थादिवाक्यानि कर्माणि विषयाणि च । स्तावकान्येव तानि स्युरज्ञानां मोहकानि च ॥ इति गीताभाष्यवचनविरोध इति चेन्न, रोचनार्थे फलश्रुतिरित्युक्तेः फलवचनवदल्पाधिकार्यपेक्षया तदुपपत्तेः, श्रुतीनां स्वार्थपरत्वस्यात्या- गात् । अन्यथा 'प्रशंसादीनां तात्पर्यं वाचनिकार्थात्यागेनैवोक्तं स्वयं भगवता भाक्तं वेति' इति कर्मनिर्णयविरोधात् । सूत्रार्थस्तु--यतः 'तत्' अमृतत्वं 'अपाम' इति श्रुतौ काम्यकर्मिण उक्तममृतत्वं 'भा- क्तं' कालभागतोऽल्पकालीनमिति यावत् । 'वा' अथ वा जिज्ञासोर- काम्यकर्मिणः पारम्पर्येण तदमृतत्वं श्रुतावुक्तम् । यद्वा—परमात्मवि- दां कर्मापेक्षया तदमृतत्वमुक्तम्, अतो मुमुक्षुणाऽवश्यानुष्ठेयमेव वैरा- ग्यादीत्युक्तार्थे न श्रुतिविरोधः । काम्यकर्मिभिरपि मुख्यामृतत्वमेव प्रा- प्यमिति श्रुत्यर्थः किं न स्यादित्यत आह—अनात्मवित्त्वादिति । का- म्यकर्मिणां परमात्मानपरोक्षज्ञानित्वादित्यर्थः । अनात्मवित्त्वेऽपि कुतो न तेषां मुख्यामृतत्वलाभः । तथा 'अपाम' इत्यादेरुक्तानेकार्थकत्वे च किं प्रमाणमित्यत आह—तथा हीति । 'हि' यतो 'नान्यः' इति 'स एनम्' इति श्रुतिश्च 'तथा' आत्मविदामेव मुख्यामृतत्वे नानात्म- विदामित्यर्थम् , 'आत्मानमेव' इति श्रुतिर्ज्ञानोत्तरकर्मापेक्षयेत्यर्थे 'अमृ- तः' इति श्रुतिर्भाक्तमित्यर्थे 'कर्मणा' इति श्रुतिः पारम्पर्येणेत्यर्थे च 'दर्शयति' प्रतिपादयत इति ॥ ७ ॥ ॥ इति भाक्ताधिकरणम् ॥ ८. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे वैराग्यादिसाधनस्यावश्यानुष्ठेयत्वं समर्थ्यते। 'कृतात्यये' इत्यनेन सूचितं पूर्वपक्षं दर्शयति—कृतस्येति ॥ कृतस्ये- त्यनुवादेन कर्मण इति व्याख्यानम् । 'भोगेन' फलानुभवेन 'क्षयात्' नाशात् । अनेन निमित्तसप्तमीति सूचितम् । कर्मणः क्षयादित्यावर्तते। तथा च जीवेन सहोपगतस्य कृतस्य कर्मणः स्वर्गादिष्वेव भोगेन नि-

यहाँ पृष्ठ की संपूर्ण सामग्री का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यंतरण दिया गया है:

७०८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ] ( २) अत आह— सू— ॐ ॥ कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्याम् ॥ ॐ ॥ ८ ॥ 'ततः शेषेणेमं लोकमायाति पुनः कर्म कुरुते पुनर्ग च्छति पुनरागच्छति' ( ) इति श्रुतेः । शेशपमत्यायान्नाशात् तत एव कर्मणस्तन्मूलबन्धस्यापि क्षयादु च्छेदात् तदुच्छेदरूपा मुक्तिः स्वत एव भवतीति न तदर्थं वैराग्या दिकमनुष्ठेयमिति योजना । मुक्तिरिति सूत्रे शेषोक्तिः ॥ (२) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे--अत इति ॥ श्रुतेरित्यने न भावार्थकदृष्टपदं व्याख्यातम् । चः समुच्चये । 'शेषवान्' भुक्तकर्म शेषवानेव, न तु निःशेष इत्येवशब्दार्थः । अनेन अनुशयपदं कर्ममा त्रवाचकमपि स्मृत्यनुसारादेवं व्याख्यातम् । सूत्रे नेति आयातीति च शेषः । तथा च भोगेन कृतात्ययान्निमित्तात्तन्मूलबन्धात्ययात्स्वत एव मुक्तिः स्यादिति किं वैराग्यादिसाधनैरिति चेन्न, यतोऽयं जीवः कृता नां मध्ये कतिपयात्ययेऽपि 'अनुशयवान्' भुक्तशिष्टकर्मवानेव पर लोकादायाति भुवम् । न चास्यासिद्धिः 'दृष्टस्मृतिभ्यां' श्रुतिस्मृति भ्यां तत्सिद्धेरिति सूत्रार्थः । 'ततः' स्वर्गादेः 'शेषेण' कर्मशेषेण तद्युक्त एव 'इमं लोकं' भूलोकं प्रत्यायाति कर्मी । पुनर्भूभौ कर्म कु रुते, पुनः स्वर्गे प्रतिगच्छति पुनरायाति भुवमित्यर्थः । स्मृतावनुश यशब्दः कर्मार्थकः । तथा च कर्मी जीवो भुक्तशिष्टकर्मवानिमां भुवं प्राप्य पुनस्तत्र कर्म कृत्वा पुनस्स्वर्गं गच्छेत् । पुनस्ततो भुवं 'नित्य शो' नियमेन करोत्यायाति गच्छतीत्यर्थः । अनेन श्रुतौ पुनः कर्म कुरुते, स्मृतौ पुनः कर्म कृत्वेत्युक्त्या एवं द्वित्रिचतुरावर्तने अशेषक र्मनिवृत्तिः स्यादिति शङ्का निरस्ता । अल्पापादने कर्मसमाप्तिरित्याश ङ्कानिरासायाह—आचतुर्दशमाद्वर्षादिति । अत्राङ् पूर्वावधिरूपमर्या दार्थकः आजन्मेत्यादिवत् , न त्वामुक्तीत्यादाविवोत्तरावधिरूपमर्या दार्थकः । 'नान्तादसङ्ख्यादेः' इति निषेधस्त्विह न प्रवर्तते, निपात नादेव । तथा च चतुर्दशमं वर्षमारभ्येत्यर्थः । 'अयं' बद्धजीवो 'नि यमेन तु' नियमेनैव 'दशावराणां' दशसङ्ख्याका देहा येषु प्राप्तव्ये षु देहेष्ववरकक्ष्यात्वमापन्नास्ते दशावरास्तेषाम् । अत्रावरपदबलादा रब्धव्येषु देहेषु दशकस्य पृथक्कक्ष्यात्वसिद्धिः । इतोऽधिकानामेकाद शादीनामपि बहुव्रीहिणैव सिद्धिः । अत एव प्रमेयदीपे 'स्त्री चाऽप्य

[ अधि - ९. सू - ९. ] दीपिकासहितम्. ७०९

भुक्तशेषानुशयवानिमां प्राप्य भुवं पुनः । कर्म कृत्वा पुनर्गच्छेत्पुनरायाति नित्यशः ॥ आ चतुर्दशमाद्वर्षात्कर्माणि नियमेन तु । दशावराणां देहानां कारणानि करोत्ययम् ॥ अतः कर्मक्षयान्मुक्तिः कुत एव भविष्यति ॥ इत्यादिस्मृतेश्च शेषवानेवायाति ॥ ८ ॥ — * — ९. अधिकरणम् ॥ ( १ ) ‘यथेतमेव गच्छति यथेतमागच्छति स भुङ्क्ते [त्त] स कर्म नूनदशकम्’ इत्यत्र दशानां सङ्घो दशकः अनूने दशको यस्येति वि- ग्रहप्रदर्शनेन दशकस्य ततोऽधिकसङ्घ्यानां चान्यपदार्थत्वमाश्रितम्। न च ‘जीवंश्चतुर्दशादूर्ध्वम्’ इति वचनविरोधः । अत्र चतुर्दशमं व- र्षं तत्समाप्तिमारभ्येत्यर्थाश्रयणात् उभयत्रापि तदुत्पत्तिमारभ्य तदु- त्पत्तेरूर्ध्वमित्यर्थाश्रयणाद्वा न विरोधः । केचित्त्वेतद्वचनविरोधाद्बि- भ्यतो दशावरा इत्यत्र दश वरा येषु न भवंति किंतु समकक्ष्यात्वं वाऽवरकक्ष्यात्वं वाऽऽपन्ना येषु देहेषु तेषां कारणानीति व्याचख्युः । तन्न, उक्तरीत्योक्तवचनविरोधाभावेन कौटिल्यकल्पनायोगात् । दश- कस्य वरत्वमात्रनिषेधेऽपि समकक्ष्यात्वस्य वाऽवरकक्ष्यात्वस्य वाऽनु- क्तेः, ‘आनूनदशकम्’ इत्युक्तिविरोधाच्च । ‘मुनिस्तुसुकर्मशीलोऽपि’ इति वचनान्मुनिविषयमेतदित्यपि न, मुनिरपीति कैमुत्यस्यैवोक्तथा- ऽस्य सर्वविषयत्वात् । कर्मक्षयान्मुक्तिरिति । बन्धककर्मणो निश्शेष- क्षयान्निमित्तात्कर्ममूलकबन्धन्निवृत्तिरूपा मुक्तिः ‘कुतो’ न कुतोऽपी- त्यर्थः ॥ ८ ॥ ॥ इति कृतात्ययाधिकरणम् ॥ — * — ९. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे स्वर्गादागतिप्रकारो निरूप्यते । तन्नानेवमित्य- नेन सूचितं पूर्वपक्षं दर्शयति-यथेति ॥ गतिप्रकारेणेत्याद्यावर्तते । तथा च इति श्रुतौ यतो जीवस्यैवं गतिप्रकारेणागतिः प्रतीयते अतो गतिप्र- कारेणैव आगतिः, न त्वनेवमपीति योजना । पूर्वमन्यैः स्वेन वा यथा येन मार्गेण स्वर्गादिमं लोकं प्रति ‘इतं’ आगतं तथा तेन स्वर्गं प्रति

७१० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ] कुरुते स परिवर्तते' ( ) इति गतिप्रकारेणागतिः प्रतीयते । ( २ ) अतो ब्रूते— सू—ॐ ॥ यथेतमनेवं च ॥ ॐ ॥ ९ ॥ 'धूमादभ्रमभ्रादाकाशमाकाशाच्चन्द्रलोकं यथेतमाका- शमाकाशाद्वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाऽ- भ्रं भवत्यभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति' इति काषायणश्रुतेर्यथागतमन्यथा च ॥ ९ ॥

गच्छति । यथाऽस्माल्लोकात्स्वर्गं 'इतं' गतं तथा भुवमागच्छतीत्य- र्थः । गमने फलमाह—स इति । 'सः' जीवः कर्मफलं स्वर्गादौ भुङ्क्ते इत्यर्थः । आगमने फलमाह—स इति । कुरुते भूमौ । गमनागमनयोरा- मुक्त्युच्छित्तिर्नास्तीत्याह—स इति । 'परिवर्तते' आवर्तत इत्यर्थः । जीवविषयमेतदिति ज्ञापनाय वाक्यशेषोदाहरणम् ॥ (२) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ काषायणश्रु- तेरित्यनेन सूत्रे हेत्वनुक्तिदोषः परिहृतः । प्रतिज्ञोक्त्यैव तत्सूचनात् । जीवः पूर्वमन्यैः स्वेन वा 'यथा' येन पथा वा स्वर्गं प्रति गतस्तथा ऽऽकाशपर्यन्तमागच्छति ततोऽर्वाक् भुवं प्रत्यन्यथा चागच्छतीत्यर्थः । यथोक्तं तत्त्वप्रदीपे--यथागतं तथाऽऽकाशपर्यन्तं आगच्छति । ततोऽ- र्वागन्यथा चेति । चः प्रकारसमुच्चये । अनेन यथेतमनेवं चेति प्रतिज्ञा- वाक्यं व्याख्यातम् । यद्यपि 'यथा' इत्यादि छन्दोगा अपि पठन्ति । तथाऽपि 'धूमात्' इत्यादेस्तैरपाठाच्छाखान्तरवाक्यमुदाहृतम् । तद- र्थस्तु—धूमदेवतालोकादभ्रदेवलोकं गच्छति, अभ्रादाकाशं, आका- शाच्चन्द्रलोकं गच्छति । 'यथा' येन पथा आकाशं प्रति 'इतं' गतं तथा तेनैव पथा तावत्पर्यन्तं गतिप्रकारेणैव अगच्छतीत्यर्थः । आका- शलोकानन्तरमागपने प्रदेशविशेषेऽन्यथात्वमाह— आकाशाद्वायुमि- ति । वायुर्भूत्वेत्यादेः कर्मणः तत्स्वाभाव्यापत्तिरेवार्थो, न तु तदैक्य- म्, तत्पदप्राप्तिर्वा । धूमादिस्वाभाव्यापत्तिर्नाम धूमादिदेवतास्वभाव- सदृशस्वभाववत्त्वप्राप्तिः । सादृश्यं च तद्देहप्रवेशनं तद्गतौ गतिः त- त्स्थितौ स्थितिरित्येवंरूपम् । अभ्रमेघयोः अवान्तरभेदात् तद्देवलोक- योरपि भेदोक्तिः । प्रवर्षतीति । प्रवर्षणान्तर्गतो भवतीत्यर्थः ॥ ९ ॥ ॥ इति यथेताधिकरणम् ॥

[ अधि - १०. सू - १०. ] दीपिकासहितम्. ७२१ १०. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू- ॐ ॥ चरणादिति चेन्न तदुपलक्षणार्थेति कार्ष्णा जिनिः ॥ ॐ ॥ १० ॥ 'तद्य इह रमणीयचरणा रमणीयां योनिमापद्यन्ते कपूयचरणाः कपूयां' (छा. ५-१०-७.) इति श्रुते श्चरणफलमेव गमनागमनं न यज्ञादिकृतः । १०. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे गतागतस्य कर्मफलत्वं समर्थ्यते । पूर्वपक्ष स्य सूत्र एवोक्तत्वात्तदुपन्यस्य पूर्वपक्षांशं तावद्व्याचष्टे-चरणादि ति ॥ श्रुतेरित्यनेन चरणादित्यस्य चरणश्रुतेरित्यर्थ उक्तः । यद्यपि छ न्दोगा आपद्येरन्निति पठन्ति । तथाऽपि तद्देशोऽर्थतोऽनुवादः शाखा न्तरपाठो वेत्यदोषः । 'तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रम णीयां योनिमापद्येरन् ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वा । अथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरन् श्व योनिं वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा' इति छन्दोगवाक्यम् । प्र मेयान्तरारम्भेऽथशब्दः । 'तत्' तत्र कर्मिषु मध्ये ये 'रमणीयचरणाः' सदाचारपूर्वकसाधुयज्ञादिमन्तस्ते 'इह' भूमौ संसारे 'रमणीयां' साधु 'योनिं' जन्म 'आपद्येरन्' आपद्यन्ते । आपद्यन्त इति यत् त च्च 'अभ्याशः' समीपं कालसामीप्येन, न तु विलम्बेन 'ह' प्रसिद्धं मित्यर्थः । तत्त्वप्रदीपे तु- 'अभ्याशो ह यत्' यथा योन्यापत्तौ कालतः सन्निकर्षो भवति तथा योनिमापद्यन्त इत्युक्तम् । अत्र तत्त्वप्रदीपटी कापक्षयोः यदित्यस्य यथाशब्दार्थत्वानुवादकत्वाभ्यां अभ्याश इत्य स्य प्रथमातृतीयाविभक्त्यर्थत्वाभ्यां आपद्यन्त इत्यस्यावृत्त्यनुवृत्तिभ्यां च भेद इति ध्येयम् । रमणीयामित्युक्तं विवृणोति-ब्राह्मणयोनिमि त्यादिना । 'कपूयचरणाः' असाधुयज्ञादिमन्तः । अन्यत्समम् । 'चर णफलं' आचारफलमित्यर्थः । गमनं चागमनं च तत्तथेति द्वन्द्वैकव द्भावः । एवकारव्यावर्त्यार्थं दर्शयति-नेति । न यज्ञादिकर्मण इत्यर्थः । यद्वा-यागादिकर्तुः फलं नेत्यर्थः । इति ज्ञायत इति शेषः । न च श्रुतौ चरणस्य गमनागमनसाधकता न प्रतीयत इति वाच्यम् । रमणीयस्व र्गादिगतेरपि तत्तत्कर्मफलत्वेनात्राभिप्रेतत्वात् । चरणफलमित्यादिना सूत्रे चरणादित्यस्यावृत्तिः सूचिता । तथा च तत्र गतागतं चरणादेव

७१२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - ३. पा - १. ] (२) आचार इति सम्प्रोक्तः कर्माङ्गत्वेन शुद्धिदः। अशुद्धिदस्त्वनाचारः चरणं तूभयं मतम्॥ इति स्मृतेरिति चेन्न, यज्ञाद्युपलक्षणार्था चरणादिश्रु तिरिति कार्ष्णाजिनिर्मन्यते ॥ १० ॥ भवतीत्यनेन पूर्वपक्षप्रतिज्ञा सूचिता॥ (२) ननु यज्ञादिकर्मण एव श्रुतिस्थचरणशब्दोक्तत्वात् कथं इति श्रुतेश्चरणफलं गतागतं, न यज्ञादिफलमित्युक्तिरित्यत आह—आचार इति॥ यः कर्माङ्गत्वेन प्रोक्तः स आचारः स क्रियाद्रव्यतत्कर्तृशु द्धिदः। अनाचारस्त्वशुद्धिदः। आचारानाचाराख्यं तदुभयमपि चर णशब्दवाच्यं मतमित्यर्थः। इति स्मृतेरित्यस्य इति श्रुतेश्चरणफलमेवे ति सहेतुकप्रतिज्ञयोक्तं युक्तमित्यध्याहारेणान्वयः। सिद्धान्तांशं व्या चष्टे—नेति। गतागतस्य कर्मफलत्वाभावो नेत्यर्थः। किन्तु यज्ञादिक र्मफलमेव गतागतमिति वाक्यशेषः। कुत इत्यतस्तत्र 'नान्यः पन्था अयनाय विद्यते' (तै.आ.३-१३०) इति श्रुत्या गतागतशून्यफलस्य कर्म साध्यत्वनिषेधात्तत्फलस्य च परिशेषाद्गतागतवत्फलत्वप्राप्तेः 'इष्टा पू र्तम्' (मु.१-२-१०.) इत्यादिवचनाच्चेति हेतुं बहिरेवाभिप्रेत्य तर्हि 'र मणीय' इति श्रुतिविरोध इत्यतस्तदुत्तरत्वेन श्रुतिगतिप्रदर्शकतया त दित्यादिकं योजयति-यज्ञादीति। तच्छब्दार्थोक्तिरियम्। आदिपदात्पू र्तादिग्रहणम्। चरणादिश्रुतिरिति। चरणादिपदघटितश्रुतिरित्‍य र्थः। आदिपदात् 'अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूमम भिसम्भवन्ति' (छा.५-१०-३.) इति श्रुतिर्गृह्यते। श्रुतिरित्‍यनन्तरमतो न विरोध इति शेषः। तथा च यतश्चरणादिश्रुतिः 'तदुपलक्षणार्था' तस्य यज्ञादेरुपलक्षणं ज्ञापनमर्थः प्रयोजनं यस्याः सा तथोक्ता। अज हल्लक्षणया यज्ञादिकर्मप्रतिपादिकाऽतो गतागतस्य यज्ञादिफलत्वेन न चरणश्रुतिविरोध इति योजना। यद्यपि विष्णुत्तत्वनिर्णयटीकायां-इष्टं यजनं पूर्तमन्नदानादिकं 'अन्येषामपि दृश्यते' इति दीर्घ इति व्याख्या तम्। तथाऽपि 'अथ य इमे' इति श्रुतौ दत्तमिति पृथक् श्रवणात्पूर्तं तटाकादीति व्याख्येयम्। इतिशब्द आद्यर्थे। तथा च ये स्वस्वग्रामे इष्टापूर्ते दत्तं दानं एवमादि कर्म 'उपासते' अनुतिष्ठन्तीति सिद्धान्त रीत्या श्रुत्यर्थः। इतीति सूत्रपदानुवादः। एवमित्यर्थः। कार्ष्णाजिनिरि ति कश्चिदाचार्यः, मन्यत इति शेषोक्तिः॥