रामायण मीमांसा (स्वामी करपात्री जी महाराज - रामायण दार्शनिक महाग्रन्थ एवं सम्पूर्ण चरित्र-मीमांसा)

संख्या १ रामोपासना १२५ ( ६ ) ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं ऊं क्लीं श्रीं ह्रीं मधुसूदनाय क्षान्त्यै नमो वामकर्णे । ( ७ ) ,, ,, ऋं ,, त्रिविक्रमाय क्रियायै नमो दक्षिणनासापुटे ( ८ ) ,, ,, ॠं ,, वामनाय दयायै नमो वामनासापुटे । ( ९ ) ,, ,, लृं ,, श्रीधराय मेघायै नमो दक्षकपोले । ( १० ) ,, ,, ॡं ,, हृषीकेशाय हर्षायै नमो वामकपोले । ( ११ ) ,, ,, एं ,, पद्मनाभाय श्रद्धायै नमो ऊर्ध्वोष्ठे । ( १२ ) ,, ,, ऐं ,, दामोदराय लज्जायै नमोऽधरोष्ठे । ( १३ ) ,, ,, ओं ,, सङ्कर्षणाय सरस्वत्यै नमो ऊर्ध्वदन्तपङ्क्तौ । ( १४ ) ,, ,, औं ,, वासुदेवाय लक्ष्म्यै नमोऽधोदन्तपङ्क्तौ । ( १५ ) ,, ,, अं ,, प्रद्युम्नाय प्रीत्यै नमो मूर्ध्नि । ( १६ ) ,, ,, अः ,, अनिरुद्धाय रत्यै नमो मुखमध्ये जिह्वायाम् । ( १७ ) ,, ,, कं ,, चक्रिणे जयायै नमो दक्षबाहुमूले । ( १८ ) ,, ,, खं ,, गदिने दुर्गायै नमो दक्षकूर्परे । ( १९ ) ,, ,, गं ,, शार्ङ्गिणे प्रभायै नमो दक्षमणिबन्धे । ( २० ) ,, ,, घं ,, खड्गिने सत्यायै नमो दक्षाङ्गुलिमूले । ( २१ ) ,, ,, ङं ,, शङ्खिने चण्डायै नमो दक्षाङ्गुल्यग्रे । ( २२ ) ,, ,, चं ,, हलिने वाण्यै नमो वामबाहुमूले । ( २३ ) ,, ,, छं ,, मुसलिने विलासिन्यै नमो वामकूर्परे । ( २४ ) ,, ,, जं ,, शूलिने विजयायै नमो वाममणिबन्धे । ( २५ ) ,, ,, झं ,, पाशिने विरजायै नमो वामाङ्गुलिमूले । ( २६ ) ,, ,, ञं ,, अङ्कुशिने विश्वायै नमो वामाङ्गुल्यग्रे । ( २७ ) ,, ,, टं ,, मुकुन्दाय विमदायै नमो दक्षपादमूले । ( २८ ) ,, ,, ठं ,, नन्दजाय सुनन्दायै नमो दक्षजानुनि । ( २९ ) ,, ,, डं ,, नन्दाय स्मृत्यै नमो दक्षगुल्फे । ( ३० ) ,, ,, ढं ,, नादाय ऋद्धधै नमो दक्षपादाङ्गुलिमूले । ( ३१ ) ,, ,, णं ,, नरकजिते समृद्धधै नमो दक्षपादाङ्गुल्यग्रे । ( ३२ ) ,, ,, तं ,, हरये शुद्धधै नमो वामपादमूले । ( ३३ ) ,, ,, थं ,, कृष्णाय भुक्त्यै नमो वामजानुनि । ( ३४ ) ,, ,, दं ,, सत्याय मुक्त्यै नमो वामगुल्फे । ( ३५ ) ,, ,, धं ,, सात्वताय मत्यै नमो पादाङ्गुलिमूले । ( ३६ ) ,, ,, नं ,, शौरिणे क्षमायै नमो वामपादाङ्गुल्यग्रे । ( ३७ ) ,, ,, पं ,, शूराय परमायै नमो दक्षपार्श्वे । ( ३८ ) ,, ,, फं ,, जनार्दनाय उमायै नमो वामपार्श्वे । ( ३९ ) ,, ,, बं ,, भूधराय क्लेदिन्यै नमः पृष्ठे । ( ४० ) ,, ,, भं ,, विश्वमूर्तये क्लिन्नायै नमो नाभौ । ( ४१ ) ,, ,, मं ,, वैकुण्ठाय वसुदेवायै नमो जठरे ।

९२६ रामायणमीमांसा परिशिष्ट ( ४२ ) ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं यं क्लीं श्रीं ह्रीं त्वगात्मने पुरुषोत्तमाय वसुधायै नमो हृदि । ( ४३ ) ,, ,, रं ,, असृगात्मने बलिने परायै नमो दक्षदोर्मूले । ( ४४ ) ,, ,, लं ,, मांसात्मने बलानुजाय परायणायै नमः ककुदि । ( ४५ ) ,, ,, वं ,, मेदआत्मने बलाय सूक्ष्मायै नमो वामबाहुमूले । ( ४६ ) ,, ,, शं ,, अस्थ्यात्मने वृषघ्नाय सन्ध्यायै नमो हृदादिदक्ष- करान्तम् । ( ४७ ) ,, ,, षं ,, मज्जात्मने वृषाय प्रज्ञायै नमो हृदादिवामकरान्तम् । ( ४८ ) ,, ,, सं ,, शुक्रात्मने हंसाय प्रभायै नमो हृदादिदक्षिण- चरणान्तम् । ( ४९ ) ,, ,, हं ,, प्राणात्मने वराहाय निशायै नमो हृदादिवाम- चरणान्तम् । ( ५० ) ,, ,, लं ,, क्रियाशक्त्यात्मने विमलाय अमोघायै नमो जठरे । ( ५१ ) ,, ,, क्षं ,, परमात्मने नृसिंहाय विद्युतायै नमो मुखे । “केशवादिरयं न्यासो न्यासमात्रेण देहिनाम् । अच्युतत्वं ददात्येव सत्यं सत्यं न चान्यथा ॥” इति केशवादिमातृकान्यासः । अथ श्रीकण्ठादिमातृकान्यासः— “वाङ्मायाद्यादिकान् वर्णान् मातृकायाः सबिन्दुकान् । श्रीकण्ठादीनथादित्यान् न्यसेत् स्थानेषु तेषु हि ॥” अस्य श्रीकण्ठादिमातृकान्यासस्याम्बरीष ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः अर्धनारीश्वरो देवता । हलो बीजानि स्वराः शक्तयः ज्ञानविज्ञानार्थे न्यासे विनियोगः । ( १ ) ॐ ऐं ह्रीं श्रीं अं कं खं गं घं ङं आं अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । (हृदयाय नमः) ( २ ) ,, ,, इं चं छं जं झं ञं ईं तर्जनीभ्यां नमः । (शिरसे स्वाहा) ( ३ ) ,, ,, उं टं ठं डं ढं णं ऊं मध्यमाभ्यां नमः । (शिखायै वषट् ) ( ४ ) ,, ,, एं तं थं दं धं नं ऐं अनामिकाभ्यां नमः । (कवचाय हुम् ) ( ५ ) ,, ,, ओं पं फं बं भं मं औं कनिष्ठिकाभ्यां नमः । (नेत्रत्रयाय वौषट् ) ( ६ ) ,, ,, अं यं रं लं वं शं षं सं हं लं क्षं अः करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः । (अस्त्राय फट् ) एवं करादिन्यासान् हृदयादिषडङ्गन्यासांश्च विधाय ध्यायेत् । तद्यथा— “सिन्दूरकाञ्चनसमोभयभागमर्धनारीश्वरं गिरिसुताहरभूषचिह्नम् । पाशाभयाक्षवलयेष्टदहस्तमीशं स्मृत्वा न्यसेत् सकलवाञ्छितवस्तुसिद्धयै ॥” (१) ॐ ऐं ह्रीं श्रीं अं श्रीकण्ठेशपूर्णोदरीभ्यां नमः । मौलौ—इत्यादि केशवादिमातृकान्यासवत्स्थानेषु न्यसेत् । (२) ,, ,, आं अनन्तेशविरजाभ्यां नमः । (३) ,, ,, इं सूक्ष्मेशशाल्मलिभ्यां नमः ।

संख्या १ रामोपासना १२७ (४) ॐ ऐं ह्रीं श्रीं ईं त्रिमूर्तीशलोलाक्षीभ्यां नमः । (५) ,, ,, उं अमरेश्वरवर्तुलाक्षीभ्यां नमः । (६) ,, ,, ऊं अधीशदीर्घघोणाभ्यां नमः । (७) ,, ,, ऋं भारभूतेशदीर्घघोणाभ्यां नमः । (८) ,, ,, ॠं अतिथिशदीर्घमुखीभ्यां नमः । (९) ,, ,, ऌं स्थाण्वीशदीर्घजिह्वाभ्यां नमः । (१०) ,, ,, ॡं हरेशकुण्डोदरीभ्यां नमः । (११) ,, ,, एं झिण्टीशोध्वंकेशिनीभ्यां नमः । (१२) ,, ,, ऐं भौतिकेशविकृतमुखीभ्यां नमः । (१३) ,, ,, ओं सद्योजातेशज्वालामुखीभ्यां नमः । (१४) ,, ,, औं अनुग्रहेशोल्कामुखीभ्यां नमः । (१५) ,, ,, अं क्रूरेशश्रीमुखीभ्यां नमः । (१६) ,, ,, अः महासेनेशविद्यामुखीभ्यां नमः । (१७) ,, ,, कं क्रोधीशमहाकालीभ्यां नमः । (१८) ,, ,, खं चण्डेशसरस्वतीभ्यां नमः । (१९) ,, ,, गं पञ्चान्तकेशगौरीभ्यां नमः । (२०) ,, ,, घं शिवोत्तमेशत्रैलोक्यविद्याभ्यां नमः । (२१) ,, ,, ङं एकरूद्रेशमन्त्रशक्तिभ्यां नमः । (२२) ,, ,, चं कूर्मेशात्मशक्तिभ्यां नमः । (२३) ,, ,, छं एकनेत्रेशभूतमातृभ्यां नमः । (२४) ,, ,, जं चतुराननेशलम्बोदरीभ्यां नमः । (२५) ,, ,, झं अजेशद्राविणीभ्यां नमः । (२६) ,, ,, ञं सर्वेशनागरीभ्यां नमः । (२७) ,, ,, टं सोमेश्वरखेचरीभ्यां नमः । (२८) ,, ,, ठं लाङ्गलीशमञ्जरीभ्यां नमः । (२९) ,, ,, डं दारुकेशरूपिणीभ्यां नमः । (३०) ,, ,, ढं अर्धनारीश्वरेशवीरिणीभ्यां नमः । (३१) ,, - ,, णं उमाकान्तेशवृकोदरीभ्यां नमः । (३२) ,, ,, तं आषाढीशपूतनाभ्यां नमः । (३३) ,, ,, थं दण्डीशभद्रकालीभ्यां नमः । (३४) ,, ,, दं अत्रीशयोगिनीभ्यां नमः । (३५) ,, ,, धं मीनेशशङ्खिनीभ्यां नमः । (३६) ,, ,, नं मेषेशगर्जनीभ्यां नमः । (३७) ,, ,, पं लोहितेशकालरात्रिभ्या नमः । (३८) ,, ,, फं शिखीशकुण्डिनीभ्यां नमः । (३९) .. ,, बं बगलेशकपर्दिनीभ्यां नमः ।

९२८ रामायणमीमांसा परिशिष्ट (४०) ॐ ऐं ह्रीं श्रीं भं द्विरदेशजायाभ्यां नमः । (४१) ,, ,, मं महाकालेशाजयाभ्यां नमः । (४२) ,, ,, यं त्वगात्मने वालीशसुमुखेश्वरीभ्यां नमः । (४३) ,, ,, रं असृगात्मने भुजङ्गेशरेवतीभ्यां नमः । (४४) ,, ,, लं मांसात्मने पिनाकीशमाधवीभ्यां नमः । (४५) ,, ,, वं मेदआत्मने खड्गीशवारुणीभ्यां नमः । (४६) ,, ,, शं अस्थ्यात्मने बकेशवायवीयाभ्यां नमः । (४७) ,, ,, षं मज्जात्मने श्वेतेशरक्षोधरिणीभ्यां नमः । (४८) ,, ,, सं शुक्रात्मने भृग्वीशसहजाभ्यां नमः । (४९) ,, ,, हं प्राणात्मने नकुलीशलक्ष्मीभ्यां नमः । (५०) ,, ,, ळं शक्त्यात्मने संवर्तकेशमहामायाभ्यां नमः । (५१) ,, ,, क्षं क्रोधात्मने शिवेशव्यापिनीभ्यां नमः । “शुद्धा सबिन्दुकायुक्ता कलादिः केशवादिभिः । श्रीकण्ठमातृका चात्र न्यासेऽङ्गे पञ्चमी स्मृता ॥ रुद्रैर्युक्तां केवलां वा मतूनां कर्मारम्भे मातृकां विन्यसेद् यः । मन्त्राः सर्वे कुर्वते तस्य सिद्धिं दोषैः सार्धं याति नाशं जरा च ॥” इति श्रीकण्ठादिमातृकान्यासः । अथ बृहत्तत्त्वन्यासः— “अथ तत्त्वं प्रवक्ष्यामि तत्त्वन्यासं तदर्थिनाम् । यत्तुनत्त्वन्यासमात्रेण तत्त्वमेव प्रजायते ॥” ॐ मं नमः पराय जीवात्मने नमः, ॐ भं नमः पराय प्राणात्मने नमः, एतद्द्वयं सर्वाङ्गे । ॐ बं नमः पराय बुद्ध्यात्मने नमः, ॐ फं नमः पराय अहङ्कारात्मने नमः, ॐ पं नमः पराय मनआत्मने नमः, एतत्त्रयं हृदये । ॐ नं नमः पराय शब्दात्मने नमो मूर्ध्नि । ॐ धं नमः पराय स्पर्शात्मने नमो मुखे । ॐ दं नमः पराय रूपात्मने नमो हृदये । ॐ थं नमः पराय रसात्मने नम उपस्थे । ॐ तं नमः पराय गन्धात्मने नमः पादयोः । ॐ णं नमः पराय श्रोत्रात्मने नमः श्रोत्रयोः । ॐ ढं नमः पराय वागात्मने नमस्त्वचि । ॐ डं नमः पराय चक्षुरात्मने नमश्चक्षुषोः । ॐ ठं नमः पराय जिह्वात्मने नमो जिह्वायाम् । ॐ टं नमः पराय घ्राणात्मने नमो घ्राणे । ॐ ञं नमः पराय वागात्मने नमो वाचि । ॐ झं नमः पराय पाण्यात्मने नमः पाण्योः । ॐ जं नमः पराय पाद्वात्मने नमः पायौ । ॐ छं नमः पराय पादात्मने नमः पादयोः । ॐ चं नमः पराय उपस्थात्मने नमः उपस्थे । ॐ ङं नमः पराय आकाशात्मने नमो मूर्ध्नि । ॐ घं नमः पराय वाय्वात्मने नमो मुखे । ॐ गं नमः पराय तेजात्मने नमो हृदये । ॐ खं नमः पराय सलिलात्मने नमो गुह्ये । ॐ कं नमः पराय पृथिव्यात्मने नमः पादयोः । ॐ शं नमः पराय हृत्पुण्डरीकात्मने नमो गुह्ये । ॐ हं नमः पराय सोममण्डलात्मने षोडशकलात्मने । ॐ सं नमः पराय सूर्यमण्डलाय द्वादशकलात्मने, ॐ रं नमः पराय वह्निमण्डलाय दशकलात्मने, एतत्रितयं हृदि । ॐ षं नमः पराय परमेष्ठ्यात्मने वासुदेवाय नमो मूर्ध्नि । ॐ यं नमः पराय पुरुषात्मने सङ्कर्षणाय नमो मुखे । ॐ वं नमः पराय विश्वात्मने प्रद्युम्नाय नमो हृदये । ॐ लं नमः पराय निवृत्त्यात्मने अनिरुद्धाय नमो गुह्ये । ॐ क्षं नमः पराय सर्वात्मने नारायणाय नमः पादयोः । ॐ क्षौं नमः पराय कोपात्मने नृसिंहाय नमः इति व्यापकम् ।

“अतत्त्वस्याप्यरूपस्य तत्प्राप्तेर्हेतुना पुनः। तत्त्वन्यासमिति प्राहुर्न्यासतत्त्वविदो बुधाः ॥ यः कुर्यात् तत्त्वविन्यासं स पूतो भवति ध्रुवम् । तदात्माननुप्रविश्य भगवानिह तिष्ठति ॥ यतः स एव तत्त्वानि सर्वं तस्मिन् प्रतिष्ठितम् ।” मातृकादेवतयोरन्ते नमः पदं दातव्यम् । इति बृहत्तत्त्वन्यासः । अथ मूर्तिपञ्जरन्यासः— “तन्मूर्तिपञ्जरन्यासं कथयिष्येऽधुना परम् । यस्मात्फलान्तरं नास्ति पुंसस्तन्मूर्तिसिद्धये ॥” ॐ अं ॐ रां केशवाय धात्रे नमो ललाटे । ॐ आं णं रां नारायणायार्यम्णे नमो नाभौ । ॐ इं मों मां माधवाय मित्राय नमो हृदये । ॐ ईं मं यं गोविन्दाय वरुणाय नमः कण्ठे । ॐ उं गं नं विष्णवेंऽशवे नमो दक्षिणपार्श्वे । ॐ ऊं वं मं मधुसूदनाय भगाय नमो दक्षिणांसे । ॐ एं तें रां त्रिविक्रमाय विवस्वते नमो दक्षिणकन्धरे । ॐ ऐं वां रां वामनाय इन्द्राय नमो वामपार्श्वे । ॐ ओं सुं मां श्रीधराय पूष्णे नमो वामांसे । ॐ औं दें यं हृषीकेशाय पर्जन्याय नमो वामकन्धरे । ॐ अं वां नं पद्मनाभाय त्वष्ट्रे नमः पृष्ठे । ॐ अः यं मं दामोदराय विष्णवे नमः ककुदि । ॐ नमो भगवते वासुदेवाय मूर्ध्नि । “तन्मूर्तिपञ्जरन्यासोऽभिहितः परमेष्ठिना । सकृन्न्यासाद् भवेन्मन्त्रो राममूर्तिरनुत्तमः ॥” इति मूर्तिपञ्जरन्यासः । अथ किरीटन्यासः—ॐ किरीटहारकेयूरमकरकुण्डलचक्रशङ्खगदाम्बुजहस्तपीताम्बरधरश्रीवत्साङ्कितवक्षः- स्थलश्रीभूमिसहितात्मज्योतिर्द्वयदिवाकरसहस्रादित्यतेजसे नमः । इति मन्त्रं स्वशरीरे परतेजोव्याप्तिं स्मरन् किरीटमुद्राय मूर्ध्नि विन्यसेत् । इति किरीटन्यासः । अथेन्द्रियन्यासः — “वक्ष्येऽहमिन्द्रियन्यासमिन्द्रियाणां विशुद्धये । यथा सम्प्राप्यते रामो देशिकेन्द्रेण धीमता ॥” ॐ दिग्भ्यो नमः श्रोत्रयोः । ॐ वायवे नमस्त्वचि । ॐ आदित्याय नमश्चक्षुषोः । ॐ वरुणाय नमो जिह्वा- याम् । ॐ अश्विभ्यां नमो घ्राणयोः । ॐ अग्नये नमो वाचि । ॐ इन्द्राय नमः पाण्योः । ॐ विष्णवे नमः पादयोः । ॐ मित्राय नमः पायौ । ॐ प्रजापतये नमः उपस्थे । ॐ चन्द्रमसे नमो मनसि । ॐ ब्रह्मणे नमो बुद्धौ । ॐ रुद्राय नमः अहङ्कारे । ॐ क्षेत्रज्ञाय नमः चित्ते । ॐ अं ईश्वराय नमो मनसि । इति इन्द्रियन्यासः । अथ ऋष्यादिन्यासः— “न्यासमस्य प्रवक्ष्यामि मनोः सर्वफलप्रदम् । न्यासं विना जपं प्राहुरासुरं विफलं बुधाः ॥ ऋषिर्ब्रह्मास्य मन्त्रस्य गायत्रं छन्द उच्यते । रामाख्यं वैष्णवं धाम देवता परिकीर्तिता ॥ आद्यं बीजं नतिः शक्ती रामायेति च कीलकम् । ऋषिर्गुरुत्वात् शिरसैव धार्यश्छन्दोऽक्षरत्वात् रसनागतं स्यात् ॥

९३० रामायणमीमांसा परिशिष्ट धियावगन्तव्यतया सदैव हृदि प्रतिष्ठा मनुदेवतायाः । बीजं सुगुह्यं भवतीति गुह्ये शक्तिः पदोर्धावसंश्रितत्वात् ॥” अर्थात्—ब्रह्मण ऋषये नमः शिरसि । गायत्रीच्छन्दसे नमो मुखे । श्रीरामचन्द्रपरमात्मदेवतायै नमो हृदये । रां बीजाय नमो गुह्ये । नमः शक्तये नमः पादयोः । इति ऋष्यादिन्यासः । अथ करादिन्यासहृदयादिषडङ्गन्यासौ— (१) रां अङ्गुष्ठाभ्यां नमः, हृदयाय नमः । (४) रैं अनामिकाभ्यां नमः, कवचाय हुम् । (२) रीं तर्जनीभ्यां नमः, शिरसे स्वाहा । (५) रौं कनिष्ठिकाभ्यां नमः, नेत्राभ्यां वौषट् । (३) रूं मध्यमाभ्यां नमः, शिखायै वषट् । (६) रः करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः, अस्त्राय फट् ॥ “शिरोभ्रूमध्यहृदयनाभिगुह्यपदस्थले । मूलमन्त्राक्षरै

संख्या १ रामोपासना ९३१ “गदारिशङ्खाब्जधरं भवारिं सद्यो ध्यायेन्मोक्षमाप्नोति सर्वः” इति श्रुतेः । “सिंहासने तस्मिन् वीरासनसमाश्रितम् । सम्यग् ज्ञानमयीं मुद्रां दधानं दक्षिणे करे ॥ तेजःप्रकाशनं वामजानुमूर्धनि चापरम् । जानकीवल्लभं देवमिन्द्रनीलमणिप्रभम् ॥ व्याख्याननिरतं देवं द्विभुजं रघुनन्दनम् । वसिष्ठवामदेवादिमुनिभिः परिसेवितम् ॥ वामभागे समासीनां सीतां काञ्चनसंनिभाम् । भजतां कामदां नित्यं रक्तोत्पलकराम्बुजाम् ॥ लक्ष्मणं पश्चिमे भागे धृतच्छत्रं सचामरम् । पार्श्वे भरतशत्रुघ्नौ तालवृन्तधरावुभौ ॥” श्रीरामतापनीय उपनिषद् में स्पष्ट कहा गया है कि विश्वभावन सौमित्रि प्रणव के अकार अक्षर से आविर्भूत होते हैं । उकार अक्षर से तैजसरूप शत्रुघ्न का आविर्भाव होता है । अर्धमात्रास्वरूप ब्रह्मानन्दविग्रह श्रीराम हैं । वहीं यह स्पष्ट उल्लेख है कि यह सब कुछ 'ॐ' इस अक्षर का ही, जो भूत, भविष्यत् तथा वर्तमान त्रिकालातीत है, विस्तार है । वह आत्मा चतुष्पाद है । व्यष्टि प्राज्ञ, समष्टि विराट् स्थूलप्रपञ्चाभिमानी चेतन प्रथमपाद है । उसका जागरित स्थान है ! इन्द्रियादिजनित बहिर्विषयक उसकी प्रज्ञा होती है । उसके भी सात अङ्ग एवं इक्कीस मुख (द्वार) होते हैं । वह स्थूल विषयों का भोक्ता होता है । इसी प्रकार व्यष्टि तैजस समष्टि हिरण्यगर्भ सूक्ष्मप्रपञ्चाभिमानी चेतन द्वितीय पाद है । उसका स्वप्न स्थान है तथा बाह्यविषयेन्द्रियनिरपेक्ष बाह्यविषयसंस्कारजन्य अन्तःप्रज्ञा ही उसमें होती है । उसके भी सात ही अङ्ग एवं २१ मुख होते हैं । वह सूक्ष्म विषयों का ही भोक्ता होता है । व्यष्टि प्राज्ञ एवं समष्टि अव्याकृत कारण प्रपञ्चाभिमानी चेतन तृतीय पाद है । उसका सुषुप्ति स्थान होता है । उस समय का आत्मा किसी काम्य की कामना नहीं करता, किसी स्वप्न को नहीं देखता, वही सुषुप्त है । उस स्थान में एकीभूत प्राज्ञ प्रज्ञानमूर्ति रहता है । वह आनन्दमय तथा आनन्द का ही भोक्ता होता है । वही सर्वेश्वर, सर्वज्ञ, अन्तर्यामी तथा सर्वकारण होता है । वही सबकी उत्पत्ति तथा प्रलय का कारण होता है । कार्यकारणातीत शुद्ध परब्रह्म ही अर्धमात्रा का अर्थ है । वह न अन्तःप्रज्ञ है, न बहिःप्रज्ञ है और न वह उभयतःप्रज्ञ है । न तो वह प्रज्ञरूप है न अप्रज्ञरूप है, किन्तु प्रज्ञानघनरूप अदृश्य, अग्राह्य, अव्यवहार्य, अलक्षण, अचिन्त्य तथा अव्यपदेश्य है । एकात्मप्रत्ययसार, जिसमें प्रपञ्च का उपशम है उसी को तत्त्ववित् अद्वैत शिव एवं चतुर्थ मानते हैं । वही आत्मा है, वही विज्ञेय है । वह सदा ही उज्ज्वल तथा अविद्यात्कार्यहीन है ।— स्वात्मबन्धरहित आनन्दरूप है । वही सर्वाधिष्ठान सत्तामात्र तथा अविद्यामय तमोमोह से रहित है । वोही मैं हूँ । वही ओम्, तत् सत् आदि पदों का लक्ष्यार्थ है । बही ब्रह्म है, वही चिदात्मक रामचन्द्र हैं । वही रामचन्द्र परम ज्योति हैं । वही मैं हूँ । इस प्रकार अद्वय आत्मा का ध्यान करके विशुद्ध मन द्वारा ब्रह्म के साथ आत्मा की एकता का निश्चय कर जो देहादि को बाधितकर तत्त्वतः मैं अखण्डबोधस्वरूप राम हूँ यह भावना करते हैं, वे संसारी नहीं, किन्तु राम ही होते हैं । 'ॐ इत्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानं भूतं भव्यं भवद् भविष्यमिति सर्वम् ओङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव सर्वं ह्येतद् ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात् जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः, स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः, यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तं सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन

. In 'ल', there is the loop and the right vertical bar. In (२) "नील...", after the right vertical bar of 'ल', there is 'र': "नीलरक्तायै". Wait, no, the ten kalas of Agni in Tantra are:

1. Dhūmrārcis (धूम्रार्चिः / धूम्रार्च्यै)
2. Ūṣmā (ऊष्मा) or Nilā / Raktā? Usually: धूम्रार्चिः, ऊष्मा, ज्वलिनी, ज्वालिनी, विस्फुलिङ्गिनी, सुश्रीः, सुरूपा, कपिला, हव्यवाहा, कव्यवाहा. Or: धूम्रा, ऊष्मा, ज्वलिनी, ज्वालिनी, विस्फुलिङ्गिनी, सुश्री, सुरूपा, कपिला, हव्यवाहिनी, कव्यवाहिनी. Wait, what are they here? Here they are: (१) धूम्रार्च्यै (२) नीलरक्तायै / नीलारक्तायै (wait, look at (२): ॐ रं नीलारक्तायै or नीलरक्तायै) (३) कपिलायै (४) विस्फुलिङ्गिन्यै (५) ज्वालायै (६) निष्पत्तिकार्यै (७) हव्यवाहिन्यै (८) कव्यवाहिन्यै (९) रोद्र्यै (

संख्या १ रामोपासना ९३३ शङ्खजले- "गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति। नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥" इति तीर्थान्यावाह्य गन्धाद्यैरर्चयेत्- "शङ्खे पाणितलं दत्त्वा जपेन्मन्त्रं षडक्षरम् । चिन्मयं चिन्तयेत्तीर्थमानीयाङ्कुशमुद्रया ॥" धेनुमुद्रां प्रदर्श्य शङ्खचक्रगरुडमुद्राः प्रदर्शयेत् । परमीकरणमुद्रया परमीकृत्य । "करावेकत्र संयोज्यावारार्तिकमिव प्रिये । परमीकरणं नाम मुद्रेयं सर्वकामदा ॥ देवस्य मूर्ध्नि तत्सिञ्चेत् पूजाद्रव्येषु चात्मनः । अवेक्षणं प्रोक्षणं च वीक्षणं ताडनं तथा ॥ अर्चनं चैव सर्वेषां पावनं तत्प्रकल्पयेत् । पूतमेवाखिलं पूजायोग्यं भवति सार्थकम् ॥" इति शङ्खप्रतिष्ठा ताम्रहेमरजतादिमयानि पाद्यार्घ्यमधुपर्काचमनीयार्थं चत्वारि पात्राणि स्थापनीयानि । तत्रार्घ्यपात्रे गन्ध- पुष्पयवाक्षतान् कुशाग्रतिलदूर्वाः सर्षपांश्चार्घ्यपात्रे, श्यामाकमब्जं विष्णुक्रान्ताञ्च पाद्यपात्रे, जातीफलं लवङ्गं कङ्कोलं च आचमनीयपात्रे, दधिमधुघृतानि मधुपर्कपात्रे च स्थापयेत् । सर्वोपचारवस्तूनामलाभे भावनयैव सर्वमुपस्थापनीयम् । निर्मलोदकेनैव वा सर्वस्य पूर्णतेति नारदवचनम् । अन्तर्यागः- "धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनम् । ऐश्वर्याष्टदलं पद्मं परं वैराग्यकर्णिकम् ॥ तस्मिन् पीठे चिदात्मानं रामचन्द्रस्वरूपिणम् । ध्यात्वा यजेच्चन्दनाद्यैर्मानसैर्धूपदीपकैः ॥ भोजनावसरे किञ्चिज्जपं कृत्वा निवेदयेत् । स्वाधिष्ठानगते कुण्डे त्रिकोणे वह्निमुज्ज्वलेत् ॥ चिद्रूपं प्रणवेनाथ तत्राहन्तादिकं हुनेत् । पूजाहोमादिकं देव कृतं यत् त्वदनुग्रहात् ॥ तेन प्रीतो भव त्वं भोः शुद्धं मे मानसं कुरु । निवेदयामि चात्मानं त्वं गतिः परमेश्वर ॥ मानसैः कुसुमैरर्चा सात्त्विकी सा शुभा मता । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मानसं यजनं ध्रुवम् । आदौ चैव प्रकर्त्तव्यं पश्चाद् द्रव्यैः सविस्तरैः ॥" इत्यन्तर्यागः । अथ बहिर्यागः-आत्मानं चिन्मयं ध्यात्वा गन्धादिभिरर्चयेत् । (१) ॐ आत्मतत्त्वाय नमः (२) ॐ कला- तत्त्वाय नमः (३) ॐ विद्यातत्त्वाय नमः (४) ॐ रामतत्त्वाय नमः इत्यात्मानमभ्यर्च्य बहिर्यागं कुर्यात् । अथ श्रीराममहामन्त्रम्- "कामक्रोधादिदोषोत्थदीर्घदुःखानियन्त्रणात् । यन्त्रमित्याहुरेतस्मिन् रामः प्रीणाति पूजितः ॥

९३४ रामायणमीमांसा परिशिष्ट यन्त्रं मन्त्रमयं प्रोक्तं मन्त्रात्मा देवतेति च । देहात्मनोर्र्यथा भेदो मन्त्रदेवतयोस्तथा ॥ सौवर्णे राजते ताम्रे पीठे भूर्जेऽथवा भुवि । विना यन्त्रेण चेत् पूजा देवता न प्रसीदति ॥ त्रिरेखापुटमालिख्य मध्ये तारद्वयं लिखेत् । तन्मध्ये बीजमालिख्य तदधः साध्यमालिखेत् ॥ द्वितीयान्तं च तस्योर्ध्वं षष्ठ्यन्तं साधकं तथा । कुरुद्वयं च तत्पार्श्वे लिखेद् बीजान्तरे रमाम् ।। तत्सर्वं प्रणवाभ्याञ्च वेष्टयेच्छुचिबुद्धिमान् । दीर्घभाजि षडस्त्रेषु लिखेद् बीजं हृदादिभिः ॥ कोणपार्श्वे रमामाये तदग्रेऽनङ्गमालिखेत् । क्रोधं कोणाग्रान्तरे तु लिखेन्मन्त्रमभितो गुरुम् ॥ वृत्तत्रयं चाष्टपत्रं सरोजे विलिखेत् स्वरान् । [L1

संख्या १ रामोपासना ९३५ इदं सर्वात्मकं यन्त्रं प्रागुक्तमृषिसेवितम् । इदं रहस्यं परममीश्वरेणापि दुर्गमम् ॥ एवं यन्त्रं समाख्यातं न देयं प्राकृते जने । गुरुदर्शितमार्गेण स्वबुद्धया नैव तल्लिखेत् ॥ गुर्वनुक्ताः क्रियाः सर्वा निष्फलाः स्युर्यतो ध्रुवम् । अथ पीठपूजाप्रकारः— इस महाचक्र में राघवेन्द्र रामचन्द्र की पूजा करनी चाहिये । प्रथम पीठपूजा आवश्यक है। अपने सम्मुख वामभाग में (१) श्रीगुरुभ्यो नमः (२) श्रीपरमगुरुभ्यो नमः (३) श्रीपरमेष्ठिगुरुभ्यो नमः (४) श्रीपरस्परगुरुभ्यो नमः इस प्रकार गुरु की अर्चा कर के स्वदक्षिण भाग में (१) गं गणपतये नमः (२) सं सरस्वत्यै नमः (३) दुं दुर्गायै नमः (४) क्षं क्षेत्रपालाय नमः (५) ह्रीं बटुकाय नमः इन मन्त्रों से गणपति आदि देवताओं की पूजा करनी चाहिये । यागगृह के मध्य में वास्तुपुरुषाय नमः से पूजन कर पीठ के मध्य में मण्डूकाय नमः से पूजन करना चाहिये । पीठ के ऊपर (१) कालाग्निरुद्राय नमः (२) कूर्माय नमः (३) आधारशक्तये नमः (४) पृथिव्यै नमः इन आधार शक्तियों का पूजन कर (१) क्षीरसमुद्राय नमः (२) रत्नद्वीपाय नमः (३) मणिमण्डपाय नमः (४) कल्पवृक्षेभ्यो नमः (५) रत्नवेदि- कायै नमः (६) रत्नसिंहासनाय नमः इन मन्त्रों से भगवान् के निवासस्थल की पूजा पीठ में ही करनी चाहिये । पीठ के आग्नेयादि चार पादों में (१) धर्माय नमः (२) ज्ञानाय नमः (३) वैराग्याय नमः (४) ऐश्वर्याय नमः इस मन्त्र से पूजन करके पीठगात्र में पूर्वादि क्रम से (१) अधर्माय नमः (२) अज्ञानाय नमः (३) अवैराग्याय नमः (४) अनैश्वर्याय नमः इस मन्त्र से पूजा करनी चाहिये । कर्णिका में (१) आनन्दकन्द, (२) नाल, (३) सरोरुह, (४) पत्र और (५) केसर की पूजा करनी चाहिये । (१) आनन्दकन्दाय नमः, (२) संविन्नालाय नमः, (३) चित्सरोरुहाय नमः, (४) ज्ञानमयपत्रेभ्यो नमः (५) केसरेभ्यो नमः कर्णिका में प्रणव, अर्कबीज, चन्द्रबीज और अग्निबीजपूर्वक अर्कमण्डल, अग्नि- मण्डल तथा इन्दुमण्डल इन तीनों मण्डलों, सत्त्व, रज तथा तम इन तीनों गुणों, आत्मा, अन्तरात्मा, परमात्मा और ज्ञानात्मा इन आत्मचतुष्टयों, मायातत्त्व, कलातत्त्व, विद्यातत्त्व तथा परतत्त्व इन तत्त्वचतुष्टयों का एक-एक के ऊपर पूजन करके—(१) विमला, (२) उत्कर्षिणी, (३) ज्ञान, (४) क्रिया, (५) योगा, (६) प्रह्वी, (७) सत्या, (८) ईशाना तथा (९) अनुग्रहा इन शक्तियों का यजन पूर्वादि अष्ट पत्रों और कर्णिका में करना चाहिये । (१) ॐ अं अर्कमण्डलाय नमः (२) ॐ रं अग्निमण्डलाय नमः (३) ॐ इं इन्दुमण्डलाय नमः, (१) ॐ सं सत्त्वाय नमः (२) ॐ रं रजसे नमः (३) ॐ तं तमसे नमः, (१) ॐ आत्मने नमः (२) ॐ अन्तरात्मने नमः (३) ॐ परमात्मने नमः (४) ॐ परतत्त्वाय नमः (१) ॐ विमलायै नमः (२) ॐ उत्कर्षिण्यै नमः (३) ॐ ज्ञानायै नमः (४) ॐ क्रियायै नमः (५) ॐ योगायै नमः (६) ॐ प्रह्व्यै नमः (७) ॐ सत्यायै नमः (८) ॐ ईशानायै नमः (९) ॐ अनुग्रहायै नमः । मूर्ति में भगवान् श्रीराम का आवाहन— हाथ में पुष्पाञ्जलि लेकर हृदयपङ्कज में स्थित चैतन्यविग्रह श्रीराम का ध्यान कर पादुका मुद्रा से हृदय- कमल से श्वासमार्ग द्वारा पुष्पाञ्जलि में समागत भगवान् श्रीराम की भावना कर सिद्ध मुद्रा से मूर्ति में संयोजित करके आवाहनादि सात मुद्राओं का प्रदर्शन करना चाहिये । "चैतन्यविग्रहं रामं स्थितं हृदयपङ्कजे । श्वासमार्गेणागतञ्च चिन्तयेत् कुसुमाञ्जलौ ॥ 'मूलाधाराद् द्वादशान्तमानीतः कुसुमाञ्जलिः' मूलाधार से कुसुमपरिपूर्ण अञ्जलि को ललाट स्थान में लाना कुसुमाञ्जलि मुद्रा है। उत्तान हस्तद्वय का संहत अञ्जलिबन्ध करके अङ्गुष्ठ को अनामिका के मूल में रखने से आवाह- नीया मुद्रा होती है। वही अधोमुखी स्थापनी मुद्रा है।

९३६ रामायणमीमांसा परिशिष्ठ “एषैवाधोमुखी मुद्रा स्थापनीत्युच्यते बुधैः ।” “उत्तानाङ्गुष्ठयोगेन मुष्टीकृतकरद्वयम् । सन्निधीकरणं नाम मुद्रा देवाचंनाविधौ ॥” दोनों हाथों की मुष्टि बांधकर उत्तान अङ्गुष्ठों को मिलाने से सन्निधीकरण मुद्रा बनती है। दोनों अङ्गुष्ठों को मुष्टिगर्भित कर लेने पर वही सन्निरोधिनी मुद्रा होती है। “अङ्गुष्ठगभिणी सैव मुद्रा स्यात् सन्निरोधिनी ।” दोनों मुष्टियां उत्तान होकर मिल जायें तो सम्मुखीकरण मुद्रा बनती है। “उत्तानमुष्टियुगला सम्मुखीकरणी तथा । देवताङ्गे षडङ्गानां न्यासः स्यात्सकलीकृतिः ॥ अन्योन्याङ्गुष्ठसंल्लग्ना विस्तारिकतकरद्वया । महामुद्रेयमाख्याता न्यूनाधिकसमापनी ॥” दोनों अङ्गुष्ठ परस्पर संलग्न रखकर दोनों हाथों को अधोमुख फैलाकर हृदय, सिर, शिखा, कवच, नेत्र और अस्त्र का स्पर्श करना सकलीकरण मुद्रा होती है। दोनों अङ्गुष्ठों को संलग्नकर दोनों हाथों की समस्त अङ्गुलियों को प्रसारित करना ही परमीकरण मुद्रा है। “अन्योन्यग्रथिताङ्गुष्ठा प्रसारितकराङ्गुली । महामुद्रेयमुदिता परमीकरणं बुधैः ॥” बाँयें हाथ की मुष्टि बनाकर दीर्घ अधोमुखतर्जनी को मुष्टि के चारों ओर घुमाना अवगुण्ठन मुद्रा है । “सव्यहस्तकृता मुष्टिर्दीर्घाधोमुखतर्जनी । अवगुण्ठनमुद्रेयमभितो भ्रमिता मता ॥” धेनुमुद्रा से अमृतीकरण करना चाहिये । “वामाङ्गुष्ठं तु सङ्गृह्य दक्षिणेन तु मुष्टिना । कृतोत्तानां ततो मुष्टिमाङ्गुष्ठं तु प्रसारयेत् ॥ वामाङ्गुल्या तथा श्लिष्टाः संयुक्ताः स्युः प्रसारिताः । दक्षिणाङ्गुष्ठसंस्पृष्टा मुद्रैषा शङ्खमुद्रिका ॥” बायें अङ्गुष्ठ को दक्षिण मुष्टि से पकड़कर मुष्टि को उत्तान कर बाँये हाथ की संहृत अङ्गुलियों से प्रसारित दक्षिण अङ्गुष्ठ का सम्बन्ध होने से शङ्खमुद्रा बनती है। अन्योन्य अभिमुख स्पर्श-व्यत्यय से अङ्गुलियों द्वारा प्रयत्न से मण्डलीकरण चक्रमुद्रा बनती है। “अन्योन्याभिमुखस्पर्शव्यत्ययेन तु वेष्टयेत् । अङ्गुलीभिः प्रयत्नेन मण्डलीकरणं मुने । चक्रमुद्रेयमाख्याता गदामुद्रा ततः परम् ॥” जिसमें अङ्गुलियां अन्योन्य अभिमुख होकर आश्लिष्ट हों और मध्यमा प्रोन्नत हो वह गदामुद्रा है । “अन्योन्याभिमुखा श्लिष्टाऽङ्गुलिः प्रोन्नतमध्यमा । अथाङ्गुष्ठद्वयं मध्ये दत्त्वापि परितः करो ॥ मण्डलीकरणं सम्यगङ्गुलीनां तपोधन । पद्ममुद्रा भवेदेषा धेनुमुद्रा ततः परम् ॥” दोनों अङ्गुष्ठों को मध्य में देकर अङ्गुलियों का मण्डलीकरण ही पद्ममुद्रा है।

संख्या १ रामोपासना ९३७ “अनामिके कनिष्ठाभ्यां तर्जनीभ्यां च मध्यमे । अन्योन्याभिमुखाश्लिष्टा ॥” दोनों अनामिकाओं को दोनों कनिष्ठिकाओं से दोनों तर्जनियों को दोनों मध्यमाओं से अन्योन्य संश्लिष्ट करना धेनुमुद्रा है । “कनिष्ठेऽन्योन्यसंलग्नेऽभिमुखेऽपि परस्परम् । वामस्य तर्जनीमध्ये मध्यनामिकयोरपि ॥ वामानामिकसंस्पृष्टा तर्जनीमध्यशोभिता । पर्यायेण नताऽङ्गुष्ठद्वयी कौस्तुभलक्षणा ॥” दोनों कनिष्ठिकाएँ अन्योन्य अभिमुख ओर संलग्न होने पर भी परस्पर वामहस्त की तर्जनी और मध्यमा, मध्यमा और अनामिका में वाम अनामिका से तर्जनी और मध्यमा पर्याय से शोभित हों और दोनों अङ्गुष्ठ नत रहें यही कौस्तुभमुद्रा है । “हस्तौ तु सम्मुखौ कृत्वा संहृतप्रोन्नताङ्गुली । तलान्तमिलिताङ्गुष्ठौ कृत्वैषा पद्ममुद्रिका ॥” “कनिष्ठान्योन्यसंलग्ना विपरीतं तु योजिता । [

९३८ रामायणमीमांसा परिशिष्ट हस्तौ तु विमुखौ कृत्वा ग्रथयित्वा कनिष्ठिके । मिथस्तर्जनिके श्लिष्टे श्लिष्टाङ्गुलिकरौ तथा ॥” “मध्यमानामिके द्वे तु द्वौ पक्षाविव चालयेत् । एषा गरुड़मुद्राख्या विष्णोः सन्तोषवर्धिनी ॥ वामस्य मध्यमाग्रं तु तर्जन्यग्रेण योजयेत् । अनामिकां कनिष्ठां च तस्याङ्गुष्ठेन पीडयेत् ॥” “दर्शयेत् वामके स्कन्धे धनुर्मुद्रेयमीरिता । स्पृशेत् कण्ठादिपादान्तं तर्जन्याऽङ्गुष्ठयुक्तया ॥ करद्वयेन मालावन्मुद्रेयं वनमालिका । ज्ञानमुद्रा रामचन्द्रस्य प्रेयसी ॥” “ऊर्ध्वस्थाङ्गुष्ठमुष्टी द्वे मुद्रा त्रैलोक्यमोहिनी ।” इति जगन्मोहिनी मुद्रा । “हस्तौ तु सम्पुटौ कृत्वा प्रसृताङ्गुलिकौ तथा । तर्जन्यौ मध्यमापृष्ठे ह्यङ्गुष्ठौ मध्यमाश्रितौ ॥ काममुद्रेयमाख्याता सर्वदेवप्रियङ्करी । उच्छ्रितं दक्षिणाङ्गुष्ठं वामाङ्गुष्ठेन बन्धयेत् । वामाङ्गुलीर्दक्षिणाभिरङ्गुलीभिश्च बन्धयेत् । लिङ्गमुद्रेयमाख्याता शिवसान्निध्यकारिणी ॥ मुष्टिं कृत्वा तु हस्ताभ्यां वामस्योपरि दक्षिणम् । कुर्यान्मुसलमुद्रेयं सर्वविघ्नविनाशिनी ॥ मुष्टिं कृत्वा कराभ्यां तु वामस्योपरि दक्षिणम् । ततः शिरसि संयोगात् दुर्गामुद्रेयमीरिता ॥ अधोमुखे वामहस्ते ऊर्ध्वं स्याद् दक्षहस्तकम् । क्षिप्त्वाङ्गुलीरङ्गुलीभिः संग्रथ्य परिवर्तयेत् ॥ एषा संहारमुद्रा स्यात् विसर्जनविधौ स्मृता ।” मत्स्यमुद्रा कूर्ममुद्रा— मिथः कनिष्ठिके बद्ध्वा तर्जनीभ्यामनामिके । अनामिकोर्ध्वसंश्लिष्टे दीर्घमध्यमयोरधः ॥ अङ्गुष्ठाग्रद्वयं न्यस्येत् योनिमुद्रेयमीरिता । दक्षिणाङ्गुष्ठतर्जन्यावग्रलग्ने पराङ्मुखे । प्रसार्य संहितोत्ताना ह्येषा व्याख्यानमुद्रिका । दक्षिणा निबिडामुष्टिरनामार्पिततर्जनी ॥ मुद्रा विस्मयसंज्ञा स्याद्विस्मयावेशकारिणी । तर्जन्यनामिकामध्ये कनिष्ठाक्रमयोगतः ॥

संख्या १ रामोपासना ९३९ करयोर्योजयत्येव कनिष्ठामूलदेशतः । अङ्गुष्ठाग्रे तु निःक्षिप्य महायोनिः प्रकीर्तिता ॥ मध्यमामध्यगे कृत्वा कनिष्ठेऽङ्गुष्ठरोधिते । तर्जन्यौ दण्डवत्कुर्यात् मध्यमोपर्यनामिके ॥ एषा सा प्रथमा मुद्रा सर्वसंक्षोभकारिणी । एतस्या एव मुद्राया मध्यमे सरले तथा ॥ ध्रियेते परमेशानि सर्वविद्राविणी परा । मध्यमातर्जनीभ्यां च कनिष्ठानामिके समे ॥ अङ्कुशाकाररूपाभ्यां मध्यमे परमेश्वरि । अङ्गुष्ठं तु नियुञ्जीत कनिष्ठानामिकोपरि ॥ इयमाकर्षिणी मुद्रा त्रैलोक्याकर्षिणी मता । पुटाकारौ करौ कृत्वा तर्जन्यावङ्कुशाकृती ॥ परिवर्तक्रमेणैव मध्यमे तदधोगते । क्रमेण देवि तेनैव कनिष्ठानामिकादयः ॥ संयोज्या निबिडाः सर्वा अङ्गुष्ठावग्रदेशतः । मुद्रेयं परमेशानि सर्ववश्यकरी मता ॥ सम्मुखौ तु करौ कृत्वा मध्यमा मध्यमेन्त्यजे । अनामिके तु सरले तद्बहिस्तर्जनीद्वयम् ॥ दण्डाकारौ ततोऽङ्गुष्ठौ मध्यमानखदेशिकौ । मुद्रैवोन्मादिनी नाम क्लेदिनीं सर्वयोषिताम् ॥ उन्मादिनी ।” “अस्यां त्वनामिकायुग्ममधः कृत्वाङ्कुशाकृति । तर्जन्यावपि तेनैव क्रमेण विनियोजयेत् ॥ इत्थं महाङ्कुशा मुद्रा सर्वकामार्थसाधनी । दक्षिणभुजमध्यस्थे कूर्परे च यथाविधि ॥ बाहुं कृत्वा महादेवि हस्तौ सम्परिवर्तयेत् । कनिष्ठानामिके देवि मुक्ते तेन क्रमेण च ॥ · तर्जनीभ्यां समाक्रान्ते सर्वोर्ध्वमपि मध्यमे । अङ्गुष्ठौ च महादेव सरलावपि कारयेत् ॥ इयं सा खेचरी मुद्रा पार्थिवस्थानयोजिता । परिवृत्य करौ स्पृष्टावर्धचन्द्राकृती प्रिये । तर्जन्यङ्गुष्ठयुगलं युगपत् कारयेत् ततः । अध कनिष्ठिकापृष्ठे मध्यमे विनियोजयेत् ॥ अथैव कुटिले कृत्वा तर्जन्यूपरिसंस्थिते । अनामिकामध्यगते तथैव हि कनिष्ठिके ॥ सर्वा एकत्र संयोज्य अङ्गुष्ठपरिपीडिताः । एषा तु प्रथमा मुद्रा योनिमुद्रेति संज्ञिता ॥

९४० रामायणमीमांसा परिशिष्ट वामहस्तेन मुष्टिं तु बद्ध्वाकर्णप्रदेशकम् । तर्जनीं सरलां कृत्वा भ्रामयेन्मनुवित्तमः ॥ सौभाग्यदण्डिनी मुद्रा न्यासकालेऽपि सूचिता । अन्तरङ्गुष्ठमुष्ट्या तु निरुद्ध्य तर्जनीमिमाम् ।। रिपुजिह्वाग्रहा मुद्रा न्यासकाले तु सूचिता । बद्ध्वा तु योनिमुद्रां वै मध्यमे कुटिले कुरु ।। अङ्गुष्ठेन तदग्रे तु मुद्रेयं भूतिनी मता । वाममुष्टिं विधायथ तर्जनीमध्यमे ततः प्रसार्य तर्जनी मुद्रा निर्दिष्टा वज्रपाणिना ।' अथ प्रधानपूजा— शालग्राम अथवा प्रतिष्ठित मूर्ति में आवाहन और विसर्जन नहीं होते, क्योंकि वहां श्रीहरि सदा ही सन्निहित रहते हैं । “शालग्रामे स्थावरे वा नावाहनविसर्जने । शालग्रामशिलादौ यन्नित्यं सन्निहितो हरिः ॥” मूल और श्रीरामगायत्री का उच्चारण करके 'साङ्गाय सायुधाय सवाहनाय सपरिवाराय सशक्तिकाय रामाय पुष्पाञ्जलिं कल्पयामि नमः' इस मन्त्र से पुष्पाञ्जलि अर्पित कर पूर्वोक्त विधियों से पाद्य, अर्घ्य, आचमन, मधुपर्क, उद्वर्तन और अभ्यङ्ग देकर महास्नान अभिषेक करके वस्त्रादि देकर भगवान् श्रीराम का नीराजन करना चाहिये । पुरुष- सूक्त से शुद्ध शङ्खोदक, क्षीर, दधि, घृत, मधु और शर्करा से पृथक्-पृथक् स्नान कराना चाहिये । नारिकेलजल और तालफल के जल से, बहुत सुगन्ध द्रव्यों से, गन्धोदक से, इक्षुरस तथा कूर्परगन्धवासित जल से, कदली, पनस तथा आम्र के सुगन्धित रस से शत, सहस्र, अयुत यथाशक्ति अभिषेक करना चाहिये । शङ्ख को पुष्पसहित रसों से पूर्ण करके उससे अभिषेक करना चाहिये । बीच-बीच में कृष्णागुरु आदि से धूप करना चाहिये । पुनः शुद्ध जल से स्नान करना चाहिये । राज्यार्थी राज्यप्राप्ति के लिए नित्य इसी प्रकार वत्सरपर्यन्त पूजा करे । अभिषेकानन्तर आचमन के लिए जल देकर वस्त्रयुगल अर्पण करना चाहिये । पुनः आचमन के अनन्तर उत्तरीयसहित यज्ञोपवीत प्रदान करना चाहिये । पादुका मुद्रा से पीठ पर भगवान् को लाकर तुलसीदलमिश्श्रित विविध आभूषणों से आभूषित करना चाहिये । मूलमन्त्र से गन्ध समर्पण करके आठ पुष्पाञ्जलियां देना चाहिये । “ॐ श्रीसीतायै स्वाहा' इस मन्त्र से तप्तकाञ्चनवर्णाभा सीता का वामभाग में पूजन करना चाहिये । त्रिकोण के दक्षिण कोणाग्र में लक्ष्मण की 'ॐ लं लक्षमणाय नमः' इस मन्त्र से पूजा करनी चाहिये । त्रिकोण के वाम- पार्श्व में 'ॐ शां शाङ्गाय नमः' इस मन्त्र से शाङ्गधनुष की और दक्षिणपार्श्व में 'ॐ शं शरेभ्यो नमः' इस मन्त्र से शरों की पूजा करनी चाहिये । फिर बहिरङ्ग पूजा की अनुज्ञा लेकर आवरणपूजा करनी चाहिये । सर्वत्र अनुपनीत एवं उपनयनानधिकृत लोगों को प्रणवरहित नाममन्त्र से ही पूजा करनी चाहिये । इति पुष्पार्र्पणान्ता प्रधानपूजा । अथ आवरणपूजा तत्र प्रथमावरणम्—षट्कोणे वह्नचाशामारभ्य (१) ॐ रां हृदयाय नमः हृदयशक्तिश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः । (२) ॐ रीं शिरसे स्वाहा शिरःशक्तिश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः । (३) रूं शिखायै वषट् शिखाशक्तिश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः । (४) ॐ रैं कवचाय हुम् कवचशक्तिश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः ।

संख्या १ रामोपासना १४१ (५) ॐ रौं नेत्रत्रयाय वौषट् नेत्रत्रयशक्तिश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः । (६) ॐ रः अस्त्राय फट् अस्त्रश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः । इति प्रथमावरणम् । सब शक्तियाँ हाथ में वर और अभय धारण की हुई हैं। "वरदाभयधारिण्यो वह्नयाशामारभ्य पूजयेत् । हारेन्दुश्यामनीलाभाः कृष्णारुणरुचः स्त्रियः ॥" हस्तौ प्रक्षाल्य— अथ द्वितीयावरणम्—अष्टदले मूले—ॐ आं आत्मने नमः । ॐ यं परमात्मने नमः । ॐ विं विद्यायै नमः । ॐ सं ज्ञानात्मने नमः । ॐ शां शान्त्यै नमः । "द्वितीयात्मादिकैर्देवैरष्टाब्जमूलके तथा । यथा रामस्तथैवेता. शक्तयश्च कराम्बुजाः ॥" इति द्वितीयावरणम् । अथ तृतीयावरणम्—अष्टासु पत्रेषु -- (१) ॐ वां वासुदेवाय नमः, वासुदेवश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः । एवं सर्वत्र (२) श्रीं श्रियै नमः । (३) सं संकर्षणाय नमः । (४) शां शान्त्यै नमः । (५) प्रं प्रद्युम्नाय नमः । (६) रं रत्यै नमः । (७) अं अनिरुद्धाय नमः । (८) प्रीं प्रीत्यै नमः । तत्र स्फटिकस्वर्णदूर्वेन्द्रनीलाभा देवाः स्वच्छातच्छपद्मकिञ्जल्कश्यामलाः शक्तयः । इति तृतीयावरणम् । चतुर्थावरणम्—अष्टपत्राग्रेषु—(१) हं हनुमते नमः हनुमच्छ्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः । एवं सर्वत्र । (२) सुं सुग्रीवाय नमः । (३) भं भरताय नमः (४) विं विभीषणाय नमः । (५) लं लक्ष्मणाय नमः (६) अं अङ्गदाय नमः । (७) शं शत्रुघ्नाय नमः । (८) जां जाम्बवते नमः । "वाचयन्तं हनूमन्तं देवस्याग्रे सपुस्तकम् । रम्यौ भरतशत्रुघ्नौ धृतातपत्रं सौमित्रिम् ॥ कृताञ्जलिपुटान् परान् । अत्र सौमित्रिः सहस्रफणातपत्रधरः ।” पञ्चमावरणम्—द्वितीयेऽष्टदले—(१) सृं सृष्ट्यै नमः । (२) जं जयन्ताय नमः । (३) विं विजयाय नमः । (४) सौं सौराष्ट्राय नमः । (५) रां राष्ट्रवर्धनाय नमः । (६) अं अकोपाय नमः । (७) धं धर्मपालाय नमः (८) सुं सुमन्त्राय नमः । एतान् मन्त्रिणः कृताञ्जलीन् आन्वीक्षिकी मन्त्रयतो द्वितीयाष्टदलेऽर्चयेत् ॥ षष्ठावरणम्—द्वादशारे—(१) वं वसिष्ठाय नमः । (२) वां वामदेवाय नमः । (३) जां जाबालये नमः । (४) गौं गौतमाय नमः । (५) भं भरद्वाजाय नमः । (६) कौं कौशिकाय नमः । (७) वां वाल्मीकये नमः (८) नां नारदाय नमः । (९) सं सनकाय नमः । (१०) सं सनन्दनाय नमः (११) सं सनातनाय नमः । सं सनत्कुमाराय नमः । “कमण्डलुधरान् सर्वान् मन्त्रमुच्चरतो मुनीन् । द्वादशारेऽर्चयेत् पूर्वाद्रिक्रमेण ततः परान् ॥” सप्तमावरणम्—षोडशारे—(१) नीं नीलाय नमः । (२) नं नलाय नमः । (३) सुं सुषेणाय नमः । (४) मैं मैन्दाय नमः । (५) शं शरभाय नमः (६) द्विं द्विविदाय नमः । (७) चं चन्दनाय नमः । (८) गं गवाक्षाय नमः । (९) कि किरीटाय नमः । (१०) कुं कुण्डलाभ्यां नमः । (११) श्रीं श्रीवत्साय नमः । (१२) कौं कौस्तुभाय नमः । (१३) शं शङ्खाय नमः । (१४) चं चक्राय नमः । (१५) गं गदायै नमः । (१६) पं पद्माय नमः । षोडश- दलान्जे पूर्वाद्रिक्रमेणार्चयेत् कृताञ्जलीन् ।

९४२ रामायणमीमांसा परिशिष्ट अष्टमावरणम्—द्वात्रिंशद्दलेषु—(१) ध्रुं ध्रुवाय नमः। (२) धं धराय नमः। (३) सों सोमाय नमः। (४) आं आपाय नमः। (५) अं अनिलाय नमः। (६) अं अनलाय नमः। (७) प्रं प्रत्यूषाय नमः। (८) प्रं प्रभासाय नमः । (९) वीं वीरभद्राय नमः । (१०) शं शम्भवे नमः। (११) गिं गिरीशाय नमः। (१२) अं अजैकपदे नमः। (१३) अं अहिर्बुध्न्याय नमः । (१४) पिं पिनाकिने नमः । (१५) भुं भुवनाधीश्वराय नमः । (१६) कं कपालिने नमः । (१७) दिं दिक्पतये नमः । (१८) स्थां स्थाणवे नमः । (१९) भं भगाय नमः । (२०) वं वरुणाय नमः । (२१) सूँ सूर्याय नमः (२२) वें वेदाङ्गाय नमः । (२३) भां भानवे नमः । (२४) इं इन्द्राय नमः । (२५) रं रवये नमः । (२६) गं गभस्तिने नमः । (२७) यं यमाय नमः । (२८) हिं हिरण्यरेतसे नमः । (२९) दिं दिवाकराय नमः । (३०) मिं मित्राय नमः । (३१) विं विष्णवे नमः । (३२) धां धात्रे नमः । “ध्रुवाद्यैरष्टमावृत्तिर्द्वात्रिंशद्दल्पङ्कजे । ध्रुवो धरश्च सोमश्च आपश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ शूलं खड्गं तथा चक्रं पट्टिशं कुलिशं छुरीम् । कोदण्डं मुद्गरं चैव वसूनामायुधक्रमः ॥ वीरभद्रश्च शम्भुश्च गिरीशश्च महायशाः । अजैकपादहिर्बुध्न्यः पिनाकी चापराजितः ॥ भुवनाधीश्वरश्चैव कपाली च दिशां पतिः । स्थाणुर्भगश्च भगवान् रुद्रा एकादश स्मृताः ॥ शल्कं डमरुं शूलं शिखरं यमदंष्ट्रकम् । कृष्णादिकं ? पिनाकं च अघोरास्त्र तथाङ्कुशम् ॥ खट्वाङ्गं च स्थाणुपरं शक्तिहेतिधरास्तथा । रुद्रायुधानि चैतानि प्रोक्तवान् क्रमशः शिवः ॥ वरुणः सूर्यवेदाङ्गो भानुरिन्द्रो रविस्तथा । गभस्तिश्च यमश्चैव स्वर्णरेता दिवाकरः ॥ मित्रो विष्णुरिति प्रोक्ता आदित्या आदितः क्रमात् । पाशं च मुद्गरं शङ्खं शल्यं शृङ्गं कृपाणकम् ॥ गदां दण्डं वज्रमब्जं तथा सर्पं सुदर्शनम् । आदित्यानां द्वादशानामायुधानि विदुः क्रमात् ॥” इत्यष्टमावरणम् अथ नवमावरणम्—द्वात्रिंशद्दलबाह्ये प्रथमभूपुराद् बहिः—(१) लं इन्द्राय सुराधिपतये सायुधाय सपरि- वाराय सवाहनाय स्वशक्तियुताय नमः । एवं सर्वत्र (२) रं अग्नये तेजोधिपतये सायुधाय । (३) यं यमाय प्रेताधिपयये सा० । (४) क्षं निर्ऋतये रक्षोऽधिपतये सायुधाय० । (५) बं वरुणाय जलाधिपतये । (६) यं वायवे प्राणाधिपतये । (७) सं सोमाय नक्षत्राधिपतये (८) इं ईशानाय विद्याधिपतये० इति पूर्वाद्यष्टदिक्षु । (९) आं ब्रह्मणे लोकाधिपतये ईशानपूर्वयोर्मध्ये । (१०) ह्रीं विष्णवे भूताधिपतये नैर्ऋत्यपश्चिममध्ये । अथ दशमावरणम्—नवमावरणार्चनक्रमेण द्वितीयभूपुरे—(१) वं वज्राय नमः । (२) शं शक्त्यै नमः । (३) दं दण्डाय नमः । (४) खं खड्गाय नमः । (५) पां पाशाय नमः । (६) ध्वं ध्वजाय नमः । (७) गं गदायै नमः । (८) त्रिं त्रिशूलाय नमः । (९) अं अम्बुजाय नमः । (१०) चं चक्राय नमः । वज्राद्यायुधवर्गं तु द्वितीये भूपूहेऽर्चयेत् ।

: No, look at: "बहिनिर्गम्यः" vs "बहिर्निर्गत्य": Letter 1: ब Letter 2: हि Letter 3: र्नि Letter 4: ग Letter 5: म्य (or त्य?) Letter 6: ः (visarga) Wait, let's look at it without guessing: It looks like: "बहिनिर्गम्यः" or "बहिर्निर्गम्य:" or "बहिर्निर्गत्य:". Actually, look at the glyphs: ब - हि - र्नि - ग - म्य - ः Yes, "बहिनिर्गम्यः". And then: "पुष्पाञ्जलि दत्त्वा सपरिवाराय" - notice "पुष्पाञ्जलि" has no anusvara, just 'पुष्पाञ्जलि'.

Line 18: "भगवते धूपदीपादीनुपचारान् कल्पयेत् । इत्यावरणपूजा ।"

Line 19: “वामे कोदण्डदण्डं निजकरकमले दक्षिणे बाणमेकं

Line 20: पश्चाद्भागे च नित्यं दधतमभिमतं सासितूणीरभारम् ।

Line 21: वामेऽवामे लसद्भ्यां सह मिलिततनुं जानकीलक्ष्मणाभ्यां

Line 22: श्यामं रामं भजेऽह

९४४ रामायणमीमांसा परिशिष्ट शतांशं वा सहस्रांशमन्यथा निष्फलं भवेत् । सर्वदेवस्वरूपाय पराय परमेष्ठिने ॥ श्रीराम सेनायुक्ताय विष्वक्सेनाय ते नमः । वामतो रामचन्द्राय तीर्थक्लिन्नं समर्पयेत् ॥ गणेशे वक्रतुण्डाय सूर्ये चण्डांशवेऽर्पयेत् । शक्तावुच्छिष्टचाण्डाल्यै शिवे चण्डेश्वराय च ॥ हस्तावासं सकर्पूरं मुकुटं भूषणानि च । कुण्डलादीनि शङ्खादिदशमुद्राः प्रदर्शयेत् ॥” प्रार्थना— “ध्येयं सदापरिभवघ्नमभीष्टदोहं तीर्थास्पदं शिवविरञ्चिनुतं शरण्यम् । भृत्यार्त्तिहं प्रणतपालभवाब्धिपोतं वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ त्यक्त्वा सुदुस्त्यजसुरेप्सितराज्यलक्ष्मीं धर्मिष्ठ आर्यवचसा यदगादरण्यम् । मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधावद् वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ यस्यामलं नृपसदस्सु यशोऽधुनापि गायन्त्यघघ्नमृषयो दिग्भेन्द्रपट्टम् । तं नाकपालवसुपालकिरीटजुष्टं पादाम्बुजं रघुपतेः शरणं प्रपद्ये ॥” प्रदक्षिणा— “नमो ब्रह्मण्यदेवाय रामायाकुण्ठमेधसे । उत्तमश्लोकधुर्याय न्यस्तदण्डाचिताङ्घ्रये ॥ सप्तद्वीपधरादानपुण्यं विद्धि पदे पदे । प्रदक्षिणं तु यः कुर्याद्धरेर्भक्त्या समन्वितः ॥” श्रीरामोत्तरतापनीमन्त्रैः श्रीरामस्तुतिः—‘अथ हैनँ भारद्वाजो याज्ञवल्क्यमुवाचाथ कैर्मन्त्रैः स्तुतः श्रीराम- चन्द्रः प्रीतो भवति । स्वात्मानं दर्शयति तन्नो ब्रूहि भगवन्निति स होवाच याज्ञवल्क्यः पूर्वं सत्यलोके श्रीरामचन्द्रेणैवं शिक्षितो ब्रह्मा पुनरेतया गाथया नमस्करोति— “विश्वाधारं महाविष्णुं नारायणमनामयम् । पूर्णानन्दैकविज्ञानं परं ज्योतिःस्वरूपिणम् ॥ मनसा संस्मरन् ब्रह्मा तुष्टाव परमेश्वरम् ।” ॐ यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् अद्वैतपरमानन्द आत्मा यत्र परं ब्रह्म भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १ ) यथा प्रथममन्त्रोक्तौ आद्यन्तौ तथा सर्वमन्त्रेषु ज्ञातव्यौ । यो हवै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यश्चाखण्डैकरसात्मा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( २ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् परमानन्दरसामृतं भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ३ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानव्ययस्तारकं ब्रह्म भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ४ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् विष्णुरीश्वरो यः सर्वदेवतात्मा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ५ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् अन्ये सर्वे वेदाः साङ्गाः सशाखाः सपुराणा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ६ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् अन्ये पञ्चाग्नयो भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ७ ) यो ह वै श्रीराम- चन्द्रः स भगवान् अन्याः सप्तव्याहृतयो भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ८ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानन्यो जीवात्मा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ९ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानन्यः सर्वभूतान्तरात्मा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १० ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानन्ये मत्स्यकूर्मवराहाद्या भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ११ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानन्यः प्राणो भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १२ ) यो ह वै