रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

एकादशः पटलः । १५६ हेमकर्मणि हेमैव तारे तारो मुखं¹ भवेत् ॥ १७ ॥ तप्तखल्लकृता पिष्टिः² सूक्ष्म³मल्पल्पमभ्रकम् । अम्लवेतस⁴जम्बीरवोजपूराम्लभूखगैः⁵ । मर्दितं⁶ चरते देवि सेयं संमुखजारणा⁷ ॥ १८ ॥ क्षारत्रयं⁸ पञ्चपटु⁹ काचो¹⁰-कासीसगन्धकम् । माक्षिकं चाम्लसंयुक्तं ताम्रपात्रे तु जारयेत्¹¹ ॥ १९ ॥ एतन्नाभिषवाद्¹²दिव्यं कारयित्वा विचक्षणः । जारणार्थञ्च बीजानां¹³ वज्राणाञ्च विशेषतः ॥ २० ॥ तन्मिश्रावर्त्तितं नागं वङ्गं¹⁴ वा सुरवन्दिते । निषेचयेच्छतं वारं न रसायनकर्मणि ॥ २१ ॥ अनेन सकलं देवि¹⁵ चारणावस्तु भावयेत्¹⁶ । क्षाराम्ले¹⁷ भावितं व्योम रजसा प्रथमेन च ॥ २२ ॥

(1) रस.स. defines मुख thus :—“मुखं स्वर्णं च रूप्यं च बीजमित्यभिधीयते ॥ ६० ॥ चतुःषष्टांशतो बीजप्रक्षेपो मुखमुच्यते । ५८ ।” (Chap. VIII.) (2) तत्र खल्ले कृतापिष्ट, a variant in K. M reads कृताविष्टि. (3) K reads सूक्ष्म. (4) M reads चाम्लवेतस. (5) K has बीजपूजास्मभूषगै, which is gram. inc. (6) M reads मृदित. (7) K has जारणात्. M has सम्मुखजारणा. (8) K reads क्षारद्वयं. (9) K reads पञ्चलवण. M reads पञ्चवटुः, which seems to be incorrect. (10) K has कांजि. M has काचि. (11) K reads सारयेत्. (12) एतन्नामिषय, a variant in K. (13) जारणार्थे तु बीजानि, a variant in K. (14) M reads वङ्गं. (15) अनेन स चारणां यस्तु, a variant in K. (16) भावये शङ्खिचूर्णतः, a variant in K. (17) K reads क्षाराम्ब.

१६० रसार्णवे सृष्टिमयोदककणा¹ तुम्बुरुद्रवमर्दितम्² । खरेज्जरेद्वा पुटितं³ यवचिञ्चारसेन च ॥ २३ ॥ शतावरी गदा रम्भा मेघनादा पुनर्नवा । शिग्रुको यवचिञ्चा च भावितं तद्रसैः क्रमात् ॥ २४ ॥ मूलं हिलमुचायास्तु⁴ कौवेरीमूलमेव च । कदलीमुसलीशिग्रु-ताम्बूलीबाणपोलुकम्⁵ ॥ २५ ॥ अलम्बुषा बला कोल मास्फोटः खरमञ्जरी ।⁶ तुम्बुरुस्तिलवाकं वाप्येषामेकरसेन तु । राजिकाव्योषयुक्तेन त्रिदिनं स्विन्नमभ्रकम् ॥ २६ ॥ काणौसतुवरौसिन्धु⁷-टङ्कणक्षारसंयुतः⁸ । पूर्वाभिषव⁹योगेन सूतकञ्चरति क्षणात् ॥ २७ ॥ मोलको¹⁰ भवति क्षिप्रं सर्व्वसिद्धिप्रदायकः¹¹ ॥ २८ ॥ गृहीत्वा देवि धान्याम्ल-मम्लवर्गेण¹² संयुक्तम् ।

(1) K reads सृष्टो. M reads सष्ट. Both the readings are incorrect. (2) M reads तुम्बुरुद्रसमर्दितम्. (3) याजयेद्दी पटौ चैक, a variant in K, which seems to be unconnected with the text. (4) K reads erroneously हितमुचायासु. (5) K has बाणपौलुका. (6) This hemistich and the next two are not found in K. (7) K reads कौम्रोसतुवरौसौंधू, which is inc. (8) K has संयुतं, which is gram. inc. M has टङ्कणं क्षारसंयुतः, which is partly inc. (9) K reads पूर्वाभिषया, which is inc. (10) K has गोलकं. (11) सर्व्वसिद्धिप्रदायकं, a variant in K. M reads प्रदायकम्, which is gram. inc. (12) अम्म्रवर्गेण is the reading in K, which is not correct.

ऐकादशः पटलः । १६१ क्वाथयित्वाभ्रकं तन्तु¹ स्नुहीक्षीरेण² मर्दयेत् ॥ २९ ॥ आरख्य³गोमयेनैव कपोताख्यं पुटं⁴ ततः ॥ ३० ॥ कदलीकन्दनिर्यासै⁵र्मूलकन्दरसेन च। काकमाची च मोनाक्षी अपामार्गो मुनिस्तथा⁶ ॥ ३१ ॥ एरण्डमार्द्रकञ्चैव⁷ मेघनादा⁸ पुनर्नवा । एकैकस्य द्रवैरेव⁹ पुटकैकं प्रदापयेत्¹⁰ ॥ ३२ ॥ वज्रीक्षीरेण संयुक्तं दोलायन्त्रेण¹¹ पाचयेत् । छायाशुष्कं ततः कृत्वा चणकाम्लेन संयुतम्¹² ॥ ३३ ॥ नवसारं च काशोसं वचा¹³ निम्बं तथैव च । अभ्रस्य¹⁴ षोडशांशेन एकैकं तत्र¹⁵ निक्षिपेत् ॥ ३४ ॥ निधाय¹⁶ ताम्रपात्रे तु घर्षयेत्तच्च¹⁷ सुव्रते । नववारं¹८ ततो देवि लोहपात्रे तु जारयेत् ॥ ३५ ॥ रसेन सह देवेशि चणकाम्लेन काञ्जिकम् । (1) K reads काययित्वा भृशं तं तु. (2) M reads सुहिछीरेण. (3) M reads अरण्य. (4) M reads कपोताखापुट. (5) M has निर्यास. (6) K reads अपामार्गमुनौ तथा. (7) K reads मार्दकथैव. (8) M reads मेघनाद. (9) एकैकरमद्रवेकेण, a variant in K (10) K has पुटकैक. M has सुदापयेत्. (11) M reads डीलायन्त्रेण. (12) K reads भैरवि (13) M reads वशा. (14) K reads अभ्रकात्. (15) M reads तत्तु. (16) M reads विडारो, which is unintelligible. (17) प्रर्षतं य च, a variant in K, which has no sense. M reads घर्षयतश्च. (18) K has निव्वारी, which is absurd. 21

१६२ रसार्णवे मृदग्निना तु निःक्वाथ्यं प्रहरार्द्धेन जायते ॥ ३६ ॥ सोमवल्लोरसेः पिष्ट्वा व्योम सौवर्चलान्वितम् । शनैः शनैर्हंसपाद्या$^1$ दापयेच्च पुटत्रयम् ॥ ३७ ॥ सोमवल्लोरसेनेव सप्तवारञ्च दापयेत्$^2$ । पातयेन्मृन्मये भाण्डे$^3$ रसेन सह संयुक्तम् ॥ ३८ ॥ मूलं वल्लोपुपुङ्खाया$^4$ गव्यक्षीरेण घर्षयेत्$^5$ । कल्केन लेपयेत् सूतं गगनञ्च तदूर्द्धगम्$^6$ ॥ ३६ ॥ तापयेद्द्वितापेन निर्मुखं ग्रसते क्षणात् । जायते पिष्टिका शीघ्रं नात्र कार्या विचारणा ॥ ४० ॥ तिलपर्णीरसेनेव गगनं भावयेत् प्रिये$^7$ । मर्दनाज्जायते पिष्टी$^8$ नात्र कार्या विचारणा ॥ ४१ ॥ मुण्डीनिर्यांसके नागं$^9$ बहुशस्तु निषेचयेत् ।$^{10}$ तेनाभ्रकं तु संप्लाव्य$^{11}$ भूयोभूयः पुटे दहेत् ॥ ४२ ॥

(1) The portion commencing from रसेन सह and ending in हंस पाद्या is not found in M. (2) K reads तापयेत्. (3) दापये- न्मृन्मये पात्रे, a variant in K. (4) K has शितेषुपुंखाया. (5) गो- क्षीरे सह पेषयेत्, a variant in K, which is gram. inc. (6) K reads गगनं तदधोर्द्धग. (7) गगनं तेन भावयेत्, a reading in K. (8) M reads पिष्टिः. (9) K reads नापि. (10) After this charana we find in K the following hemistich :—कल्केन लेपयेत् सूतं गगनं तदधोर्ध्वंगं which we have not adopted, seeing it to be the repetition of the latter half of the 39th śloka. (11) K reads संभाव्य.

एकादशः पटलः । १६३ चित्रकार्द्रकमूलाना¹मेकैकेन तु सप्तधा । प्लावितव्यं² प्रयत्नेन गन्धकाभ्रकचूर्णकम् ॥ ४३ ॥ मागमुण्डीरसस्तन्य³रजो⁴लुङ्गाम्लभावितम् । षोडशांशेन तद्दत्तं दोलायां⁵ तु चरेद्रसः ॥ ४४ ॥ चतुःषष्टि⁶गुणं देवि द्वात्रिंशद्गुणमेव वा⁷ । अथवा षोडशगुणं तथाष्टगुणमेव वा⁸ । चतुर्गुणं वा⁹ द्विगुणं समं वा चारयेत्¹⁰ प्रिये ॥ ४५ ॥ परमभ्रकसत्त्वस्य¹¹ जारणं शृणु पार्वति ॥ ४६ ॥ व्योमसत्त्वं समांशेन ताप्यसत्त्वेन संयुतम्¹² । स खल्वेवं¹³ चरेद्देवि गर्भद्रावो¹⁴ भवेद्रसः ॥ ४७ ॥ नागाभ्रं देवि वङ्गाभ्रं¹⁵ तीक्ष्णाभ्रं¹⁶ करकाभ्रकम्¹⁷ । ताराभ्रं देवि¹⁸ हेमाभ्रं¹⁹ रसगर्भेण²⁰ जारयेत् ॥ ४८ ॥

(1) K reads मूलानि. (2) All the texts have this reading, which is gram. erroneous, the correct form being प्लावयितव्यं. (3) K reads नागं मुण्डीरसस्तन्य. (4) K reads रसं लुङ्गाम्लभावितम्. (5) M reads डोलायां. (6) K reads चतुषष्टि, which is inc. (7) K reads च. (8) K and M read च, which is not accurate. (9) M reads च. (10) K has सम मारयते. (11) K reads पत्रस्य. (12) K reads erroneously पुंसक्तं. (13) K has संकल्वेन. (14) K reads गर्भद्रावि. M reads गर्भद्रावं. Both the readings are gram. incorrect. (15) M reads वङ्गाभं. (16) K reads तिक्ताभ्रं. (17) K reads भास्कराभ्रकम्. (18) K reads तु, which mars the metre. (19) M reads शुल्बाभ्रं. (20) K reads रसगर्भे, thus wanting one letter.

१६४ रसार्णवे

पूर्व्वाभिषेक¹योगेन गर्भे द्रवति मर्दनात् ॥ ४९ ॥ चतुःषष्ट्यंशकः पूर्व्वः² द्वात्रिंशांशो द्वितीयकः³ । तृतीयः षोड़शांशस्तु⁴ चतुर्थोऽष्टांश एव च⁵ ॥ ५० ॥ पञ्चमस्तु चतुर्थांशः⁶ षष्ठो ह्यंशः प्रकीर्त्तितः⁷ । ग्रासो रसस्य दातव्यः⁸ ससत्त्वस्याभ्रकस्य च⁹ ॥ ५१ ॥ चतुःषष्ट्यंशके¹⁰ ग्रासे दण्डधारी भवेद्रसः । जलौकावद्वितीये च¹¹ ग्रासयोगे सुरेश्वरि ॥ ५२ ॥ ग्रासेन तु तृतीयेन¹² काकविष्ठासमो भवेत्¹³ । ग्रासेन तु चतुर्थेन दधिमण्डसमो भवेत् ॥ ५३ ॥ पञ्चमे चारिते ग्रासे नवनीतसमो¹⁴ भवेत् । षष्ठे तु गोलकाकारः¹⁵ क्रमाज्जीर्णस्य लक्षणम् ॥ ५४ ॥ काञ्जिकेन निषिक्तेन रक्तव्योम शतप्लुतम्¹⁶ ।

(1) K reads पूर्व्वाभिर्शक, which is incorrect. (2) चतुषष्टांशक पूर्व्वा, an incorrect variant in K. (3) द्वात्रिंशांश द्वितीयक, a variant in K. (4) तृतीय षोडशांशेन, a variant in K. (5) चतुर्थाष्टांशमेव च, a variant in K, which is inc. (6) पञ्चमोपि चतुर्थांशो, a variant in K. (7) षष्ठो डिग्भागप्रकीर्त्तितः, a variant in M. (8) K reads ग्रासा रसस्य दातव्याः. M reads ग्रासो रसस्य दातव्य, wherein the last term is inc. (9) K has सत्वस्याभ्रकजस्य वा. (10) K reads चतुषष्टाशतो. M reads चतुष्षष्टाशता. Both are inc. (11) जलूकवद्वितीये तु, a variant in M. (12) M reads तृतीयस्य. (13) येन काकविष्ठा. भवेत्, a variant in M. (14) K reads नवनीतः समो, which is not correct. (15) K reads गोलकाकारं. (16) K reads रत्ने व्योमम, which is inc. तेन व्योम is the reading in M.

एकादशः पटलः। १५५ खल्लात्सञ्चारयेत्तञ्च^१ शुल्बवासनया^२ सह ॥ ५५ ॥ हेम तारञ्च संधृष्य^३ खल्ले तत्र रसं न्यसेत्^४ । काक्षोसहितकाग्रोस्रं^५ सिन्धुना चरते रसः ॥ ५६ ॥ हेम सोस्रन्तु संधृष्य^६ रसं तत्र प्रदापयेत् । बागहेमयुतं व्योम समजौर्णं द्रुतं^७ भवेत् । अभ्रकोपरसान्^८ क्षिप्रं सुखेनैव चरत्ययम् ॥ ५७ ॥ तारं वङ्गं च संधृष्य^९ रसं तत्र प्रदापयेत् । नागहेमयुतं व्योम समजीर्णं द्रुतं भवेत् ।^१० मुखेन चरते व्योम तारकञ्चापि शस्यते^११ ॥ ५८ ॥ समुखं निर्मुखं^१२ वापि यत्नत्स्रारयेन्नभः^१३ ॥ ५६ ॥ चारणां त्रिविधामेवं^१४ कृत्वा गर्भद्रुतिं रसे। क्षारयेत् स्वेदयेत् पिण्डं^१५ परिणामक्रमैस्त्रिभिः^१६ ॥ ६० ॥ कट्वम्ल^१७ क्षारगोमूत्र-सुहोक्षौरैः प्रलेपितम्^१८ ।

(1) खल्ले तु चालयेत्तच्च, a variant in K. (2) K reads शुल्ब वासनया. M reads वासनाया, which is inc. (3) K reads संस्थाप्य. (4) खल्ले तत्र च संन्यसेत्, a variant in K. (5) कांचीसहितकाश्रोस्र, a variant in M. (6) K reads संगृह्य. (7) M has समजीर्णद्रुत (8) M reads पध्रकांत्यवसान्. (9) K reads सङ्गृह्य. M reads संधृष्य. (10) This hemistich is not found in K. (11) K reads समुख. (12) निर्मुखं समुख is the reading in K. समुख निर्मुख is the reading in M. (13) K reads ततः, which is not accurate. (14) M reads जारणां त्रिविधामेव. (15) K reads incompletely—जारयेत् पिण्डे. (16) M reads in- completely—परिकर्मैस्त्रिभिः. (17) M reads पट्वम्ल. (18) सुहि- चौरे प्रलेपिते, a variant in M.

१६६ रसार्णवे वह्निष्ट बन्धं वस्त्रेण¹ भूयो ग्रासं निवेदितम्² । क्षारारनालतैलेषु स्वेदयेन्मृदुनाग्निना ॥ ६१ ॥ क्रमेणानेन देवेशि जायते दिवसैस्त्रिभिः³ । यन्त्रादुद्धृतमात्रं तु⁴ लोहपात्रे स्थितं रसम्⁵ ॥ ६२ ॥ साम्लेन⁶ काञ्जिकेनादौ क्षालितं वस्त्रगालितम् । पात्रे सुखोष्ण⁷हस्तेन यावत् शेषं विमर्दयेत् ॥ ६३ ॥ चतुर्गुणेन वस्त्रेण पीडितो निर्मलश्च सः⁸ ॥ ६४ ॥ गालनक्रियया ग्रासे सति निष्पेषनिर्गते⁹ । स¹⁰ भवेद्दण्डधारो च जीर्णग्रासस्तथा रसः¹¹ ॥ ६५ ॥ अजीर्णे पाचयेत् पिष्टीं¹² स्वेदयेन्मर्दयेत्तथा । वासवाम्ल¹³प्रयोगेण जीर्णे ग्रासं तु दापयेत्¹⁴ ॥ ६६ ॥ इष्टिकागुड़दुग्धोर्णी¹⁵-राजोसै

एकादशः पटलः । १५७ षोडशांशैः स धान्याम्लैः$^१$ मर्द्यः स्वेद्यश्च पारदः$^२$ ॥ ६७ ॥ निश्चिलीकरणार्थं तु$^३$ ग्रासे ग्रासे$^४$ पुनः पुनः । जीर्णाभ्रो जीर्णवीजोऽपि रागान् गृह्णाति$^५$ निर्मलः ॥ ६८ ॥ क्रमेणानेन दोलायां$^६$ चार्य्यं$^७$ ग्रासचतुष्टयम् । ततः कच्छपयन्त्रेण ज्वालनं बन्धनं$^८$ क्रमात् ॥ ६६ ॥ षड्भागं चाष्टमांशेन विडं दत्त्वापि जारयेत्$^९$ । समजीर्णाभ्रकः सूतः शतवेधी$^{१०}$ भवेत् प्रिये ॥ ७० ॥ सहस्रवेधी द्विगुणे त्रिगुणेऽयुतवेधकः । चतुर्गुणे लक्षवेधी स भवेद्भूमचरी रसः ॥ ७१ ॥ जीर्णे पञ्चगुणे$^{११}$ देवि बद्धायुर्जायते रसः$^{१२}$ । आयुस्तु$^{१३}$ षड्गुणे$^{१४}$

१६८ रसार्णवे जीर्णेन नाशमायान्ति¹ नात्र कार्या विचारणा ॥ ७३ ॥ रसराजे² यदा जीर्णे³ षड्गुणं गगनं⁴ प्रिये । तदा⁵ ग्रसति लोहानि त्यजेच्च मतिमात्मनः⁶ ॥ ७४ ॥ धूमश्चिटिचिटिश्चैव⁷ मण्डकम्पुतिरेव च⁸ । सकम्पश्च विकम्पश्च⁹ यच्चावस्था रसस्य तु ॥ ७५ ॥ कपिलोऽथ निरुद्गारि¹⁰-विप्लुषश्चैव मुञ्चति¹¹ । अग्नौ तिष्ठति¹² निष्कम्पो व्योमजीर्णस्य लक्षणम् ॥ ७६ ॥ समजीर्णो भवेद्बालो¹³ यौवनस्थ¹⁴श्चतुर्गुणम् । वृद्धस्तु षड्गुणं जीर्णः¹⁵ कुर्य्यात्¹⁶ कर्म पृथक् पृथक् ॥७७॥ (1) K has जीर्णे जीर्णे समायाति. M has जीर्णेन नाशका यान्ति. The sense of these readings is not clear. (2) B reads रसराजो. (3) K reads जीर्ण. M reads यथा जीर्ण. (4) M has गगन षडगुणं. (5) B has यदा, which is inc. (6) Both B and K read मतिमात्मनः, which has no clear sense. (7) ध्म विद्धि चिटिट्यैव, a variant in K. (8) मेण्डुक्युतिरेव च, a variant in B. K has मण्डुक्युतिमेव च. Both the readings seem to be inc. (9) K reads सकप च विकप च. (10) M reads कपिलोत्यनिरुद्गानि. (11) B reads विप्लुषैव In K, the whole hemistich seems to be incorrect, which is as follows---कपिलं.त्यनिरिपुप्ति- मेव चव र्धैव मुञ्चति (12) K reads तिष्ठात, which is gram. incorrect. (13) समोवर्णो वर्षदृब्बालो, an incorrect variant in K. (14) B reads यौवनर्थ, which has no sense. K reads यौवनस्य (without विसर्ग), which is gram. inc. (15) B has वृद्ध षड्गुणजीर्णस्तु. K has वृद्धः षड्गुण- जीर्णस्तु. M has वृद्धस्तु षड्गुणो जीर्णे. We have adopted the above reading after collating all the texts. (16) Both B and K read तदा.

एकादशः पटलः । १६८ बालस्तु पत्रलेपेन कल्कयोगेन यौवनः¹ । वृद्धो² विध्यति लोहानि जारितः सारितोऽथवा ॥ ७८ ॥ कुमारस्तु रसो देवि न समर्थो रसायने । यौवनस्थो रसो³ देवि क्षमो देहस्य रक्षणे ॥ ७९ ॥ जरावस्थो रसो यश्च देहे लोहेन संक्रमेत्⁴ । अभावेऽभ्रकसत्त्वस्य⁵ कान्तसत्त्वं प्रदापयेत् ॥ ८० ॥ कान्तस्य चाप्यभावे⁶ तु तीक्ष्णलोहन्तु दापयेत् । अनेन क्रमयोगेन सर्व्वसत्त्वानि जारयेत्⁷ ॥ ८१ ॥ एकोऽपि हेमसंयुक्तश्चामीकरकरः क्षणात् । गन्धकात् परतो नास्ति रसेषूपरसेषु वा⁸ ॥ ८२ ॥ पूर्व्वोक्तयन्त्रयोगेन⁹ द्विषड्गुणगन्धकम्¹⁰ । अथवा द्वादशगुणं षड्गुणं¹¹ वापि जारयेत्¹² ॥ ८३ ॥ माक्षिकं¹³ सत्त्वमादाय पादांशेन तु¹⁴ जारयेत् । ततोऽपि सर्व्वसत्त्वानि द्रावयेत् सूतगर्भतः ॥ ८४ ॥

(1) M reads यौवनः, which is incorrect. [Here अर्चादित्वात् अण्.] (2) K reads वृद्धौ, which is incorrect. (3) K reads यौवनस्थोरसो. (4) K reads संक्रमे, which is an error of the scribe. M reads देहलाहथ. (5) अभावे अभ्रसंसत्त्वस्य, a reading in M. (6) K reads वाप्यभावे. (7) M reads रञ्जयेत्. (8) K reads च. From this hemistich, some portion is wanting in B. (9) M has पूर्वोक्तयागयन्त्रे ण. (10) K reads द्विषड्गुं गन्धकं, which is incomplete. (11) K has षट्गुणं (12) M has वा विजारयेत्. (13) M reads माक्षिक। (14) तु is wanting in K. 22

१७० रसार्णवे हेमपावकयोः सख्यं तथा¹ काञ्चनसूतयोः । वह्निसूतकयोर्वैरं तयोर्मित्रेण मित्रता² ॥ ८५ ॥ अग्निको³ यवचिञ्चा च स्त्रष्टुम्भटश्च रागिणी⁴ । दोलास्वेदेन⁵ तत् पक्वं हेमजारणमुत्तमम् ॥ ८६ ॥ पलाशभस्मापामार्गो⁶ यवक्षारश्च काञ्चिकम्⁷ । सौवर्चलं च कासीसं⁸ सामुद्रं सैन्धवं तथा ॥ ८७ ॥ आसुरी टङ्कणञ्चैव⁹ नवसार¹⁰स्तथैव च । कर्पूरञ्चैव माक्षीकं¹¹ समभागानि कारयेत् ॥ ८८ ॥ सुह्यर्कदुग्धैर्देवेत्रि¹² मूषा¹³लेपन्तु कारयेत् । विड्चूर्णं ततो दत्त्वा कनकं जारयेत् प्रिये ॥ ८९ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि भूचराख्यान्तु¹⁴ जारणम् ॥ ९० ॥ (1) M reads सूत, which creates a tautology. (2) तयोर्मिश्रेण मित्रता, a variant in M. (3) K reads चंकोलं. (4) K reads incompletely—सुमटेन नाकिनी. The meaning of स्त्रष्टुम्भट is unintelligible. (5) M reads डौलास्वेदेन. (6) K reads पमार्गे, which seems to be incorrect. (7) M reads काञ्चिकम्. (8) K reads कौशीसं, which is an error of the scribe. M reads काशीसं. (9) K has आ......री टङ्कणं चैव, which is incomplete. (10) M reads नागसार. (11) कर्पूर चैव माक्षिकं, a variant in K. (12) K reads सुह्यर्कदुग्ध- दैवेत्रि, which appears to be inc. M reads सुह्यर्कदुग्ध, which is not also accurate here. (13) K reads मूखा, which is inc. (14) K has भूचराख्यान्तु. M has भूजेराख्यान्तु. Both seem to be inc. ; since we see afterwards (in śloka 98) भूचरी जारणा and not भूचरो or भूजंरी जारणा.

एकादशः पटलः । १७१ कृष्णं पीतं¹ तथा रक्तं² शुल्बे तीक्ष्णे च मेलयेत् ॥ ८१ ॥ शुल्बे तीक्ष्णं यदा चूर्णं³ द्वाविंशतिगुणं प्रिये⁴ । गन्धनागं ततोऽर्द्धं तु⁵ क्रमेणैव तु मेलयेत् ॥ ८२ ॥ हेम्ना तु सह दातव्यं सूतकैकेन षोडश⁶ । गन्धनागं यदा जीर्णं⁷ तदा⁸ बद्धो⁹ भवेद्रसः । हेम्नि जीर्णे ततोऽर्द्धेन¹⁰ मृत¹¹लोहेन रञ्जयेत् ॥ ८३ ॥ गन्धकेन हतं शुल्बं¹² माक्षिकं दरदायसम् । पुटेन मारयेच्छुद्धं हेम दद्यात् तु षड्गुणम्¹³ ॥ ८४ ॥ सूतके हेमबीजं च यदा जीर्णं¹⁴ चतुर्गुणम् । वज्ररागं विजानीयात् हेमाभो जायते रसः ॥ ८५ ॥ सारणायन्त्रमध्यस्थं तेनैव सह सारयेत्¹⁵ । त्रिभाग¹⁶सारितं कृत्वा पुनस्तनैव¹⁷ जारयेत् ॥ ८६ ॥ (1) K reads कृष्णपीतं. (2) M reads रक्ताग्भं. (3) एवं यदा भवेज्जीर्णं, a variant in K ; after this, one charaṇa is wanting in it. (4) K reads द्वाविंशतिगुणं चैव न सारणयैव च, which is incomplete. (5) M reads ततोध्ये तु, which is unintelligible. (6) सूतके चैव षोडशं, a reading in K. (7) M reads यथा चूर्णं. (8) M reads तथा. (9) K reads भद्रो, which seems to be incorrect. (10) K has an incomplete charaṇa—हेमजीर्णे ता...न. (11) M has मृता, which is inc. (12) K reads सूल्वं. (13) हेम दद्यात् षड्गुणं, an incom- plete variant in K. (14) K reads यदार्धं, which is an error of the scribe. M reads यथा जीर्णं. (15) M reads कारयेत्. (16) M reads त्रिभागं. (17) K reads पुनस्तेनेव.

..." Wait! Let's search Rasarnava: Patala 11 (जारणाविधिः): Verses around 87: "जारितः सारितश्चैव पुनर्जाारितचारितः । समशृङ्खलिकायोगात् कोटिवेधी भवेद्रसः ॥" Wait, in Sanskrit texts, is it "पुनर्जाारितचारितः" or "पुनर्जाारितजारितः"? Wait, look at: "जारितः सारितश्चैव पुनर्जाारित..." Could it be "चारितः"? Yes, in alchemy: "जारितः सारितश्चैव पुनर्जाारितचारितः" Wait, why would it look like 'बा'? Because in some old Calcutta prints (Asiatic Society, Bibliotheca Indica), Bengali typesetters often confuse 'ब' and 'व' and 'च' or use Bengali-influenced Nagari! In Bengali script, 'ब' is ব, 'र' is র. But in Nagari, 'ब' has the slash. Sometimes 'च' or 'व' or 'ब' gets misset. Wait, let's look at the letter again: is it 'बा' or 'चा'? Wait, could it be 'बा'? If we transcribe what is printed, is it 'चारितः' or 'बारितः'? Let's zoom in to 500% on that exact word: Letters:

1. प + ु = पु

एकादशः पटलः । १७३ षड्भागं सूतकेन्द्रस्य तेषु सर्व्वेषु दापयेत् ॥ १०३ ॥ भक्षितव्यं प्रयत्नेन¹ नत्वा च गुरुदेवयोः । सर्व्वसिद्धानमस्कृत्य देवताश्च विशेषतः ॥ १०४ ॥ मूर्च्छाङ्गदाहश्च² ततो जायते³ नात्र संशयः । आत्मानमुत्थितं पश्येत् दिव्यतेजो⁴महाबलम् ॥ १०५ ॥ शङ्खकाहल⁵निर्घोषैः सिद्धविद्याधरैः सह । इच्छया विचरेल्लोकान् कामरूपो⁶ विमानगः ॥ १०६ ॥ देवास्य⁷ यत्र लीयन्ते सिद्धस्तत्रैव लीयते ॥ १०७ ॥ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि जारणा⁸योगमुत्तमम् ॥ १०८ ॥ सुघृष्टं पादितं⁹ सूतं सर्व्वदोषोज्झितं ततः¹⁰ । शाकपल्लवसारेण विष्णुक्रान्ता¹¹रसेन च ॥ १०९ ॥ पलाश¹²पुष्पतोयेन भावितं गन्धकं समम् । समं¹³ कृष्णाभ्रसत्त्वञ्च रसकञ्चाष्टकं गुणम् ॥ ११० ॥ तीक्ष्णाङ्खोरगञ्चैव कूर्म्मयन्त्रेण जारयेत् । (1) After this we find two redundant charanas in K, which are as follow—रसे यासं तु दापयेत् । रचितव्यं प्रयत्नेन. (2) मूर्च्छांगदाहं च, an incorrect reading in K. मूर्च्छादाहश्च, an incomplete reading in M. (3) K reads जायंते, which is gram. inc. (4) M reads incorrectly दिव्यतोजी. (5) K reads संखकाहल, which appears to be incorrect. (6) K reads कामरुपो. (7) K reads देवा वै. (8) K reads जारणं. (9) K has सुदृढं पानिनं. (10) This charana is wanting in K. (11) M reads विष्णुक्रान्त. (12) K reads पालाश. (13) K reads सेवं.

१७४ रसार्णवे काञ्चनं जारयेत् पश्चात् विडयोगेन पार्व्वति¹ ॥ १११ ॥ ततः सिद्धं² विजानीयात् वेधं³ शुल्वस्य दापयेत् । कंससंख्याप्रमाणेण नागो भवति काञ्चनम् ॥ ११२ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि जारणाक्रममुत्तमम् ॥ ११३ ॥ बोजचूर्णानि तैलेन भावयित्वा पुनः पुनः । षोडशांशेन तद्भास⁴मङ्गुल्या मर्दयेच्छनैः ॥ ११४ ॥ आर्द्राकादि ततो योगाद्⁵-दातव्यं षोडशांशतः⁶ । भूर्जे⁷ दत्त्वा ततो देयं डोलायन्त्रे⁸ विनिक्षिपेत् ॥ ११५ ॥ अहोरात्रेण तद्बोजं सूतको ग्रसति⁹ प्रिये । समुद्धृत्य¹⁰ रसं देवि खल्ले¹¹ संमर्दयेत्ततः ॥ ११६ ॥ ततो यन्त्रे विनिक्षिप्य दिवारात्रं विड़ाग्निना¹² । तसं समुद्धृतं¹³ यन्त्रात् तप्तखल्ले¹⁴ विमर्दयेत् ॥ ११७ ॥ मर्दयित्वाभ्रके¹⁵ पिण्डे क्षिप्त्वा तत्र पुटं ददेत् । ततो गर्भं पतत्याशु जारयेत् तत्¹⁶ सुखेन तु ॥ ११८ ॥ (१) K reads पार्व्वती, which is not gram. correct. (२) K reads शुल्व. (३) K reads द्वन्द्व. (४) K reads तद्भासं. (५) K has योग. (६) K has षोडश ततः. (७) K reads भूर्ये. (८) M reads डोलायन्त्रे. (९) सूतके ग्रसते is the reading in K, which is gram. incorrect. (१०) K reads समुद्धृष्य, which is not gram. correct. (११) All the MSS. spell खल्लं, which is not corroborated by any lexicon. (१२) K reads दीपान्निना, which mars the metre. (१३) M reads समुदित. (१४) K has तदा खल्ल. (१५) K reads मर्दयित्वा रसे. (१६) This is wanting in K.

एकादशः पटलः । १७५ दोलायन्त्रे ततो दत्त्वा¹ भार्गीपिण्डे नपुंसकम्² । ग्राहयेद्³दिवसे सूतो जरते ग्रसते ततः⁴ ॥ ११९ ॥ समजीर्णं ततो यावत् दोलायन्त्रविचक्षणः⁵ । पश्चात् कच्छपयन्त्रेण समजीर्णं⁶ तु पार्व्वति । तं ग्रासद्वादशांशेन⁷ कच्छपेन तु जारयेत् ॥ १२० ॥ यावदार्द्रक⁸योगं च गर्भद्रावणमेव च । पञ्चात्तं⁹ देवि निक्षिप्य पुटं दद्याद्विचक्षणः ॥ १२१ ॥ अष्टांशेन ततो ग्रासं गर्भद्रावञ्च पूर्व्ववत्¹⁰ । कन्दोदरे¹¹ सूरणस्य तं विनिक्षिप्य सूतकम् । पुटेत्तु जारितस्तावत्¹² यावत् कन्दो न दह्यते¹³ ॥ १२२ ॥ पादांशेन तु मूषाया¹⁴ ग्रासः सूते¹⁵ विधीयते । पूर्व्ववच्च विडं दद्यात् गर्भद्रावणमेव च ॥ १२३ ॥ एवं¹⁶ चतुर्गुणे जीर्णे सूतको बलवान् भवेत् । (1) K reads दया, which is inc. M reads डोलायन्त्रे. (2) This charana is wanting in M. (3) K has दृतीय. (4) जारते ग्रसते रसः, a variant in K. (5) दोलायन्त्रेण विचक्षणः, a reading in K. M reads डोलायन्त्र. (6) K has an incomplete reading- संजोणं (7) K reads ग्राम द्वादशांशेन. (8) M reads प्रामादार्द्रक, which is not intelligible. (9) K reads यथाम. M reads पञ्चत्त Both are un- intelligible. (10) M reads पूर्वकम् (11) M reads कन्दोदकं. (12) पुटयेच्चारितस्तावत्, a variant in M (13) यावत् कंदो न द्यत, an incorrect variant in K. (14) मूखाया is the reading in K. (15) M reads मूसा. (16) K reads पुंसं

१७६ रसार्णवे ततः शलाकया ग्रासान्$^१$ अग्निस्थो ग्रसते रसः$^२$ ॥ १२४ ॥ ततो रत्नानि आर्याणि$^३$ वक्ष्यमाणक्रमेण तु$^४$ ॥ १२५ ॥ अभ्रकं भ्रामकञ्चैव$^५$ शंखनाभिं$^६$ तथैव च । रसानुपरसान् दत्त्वा$^७$ महाजारसमन्वितान्$^८$ ॥ १२६ ॥ वज्रकन्दं वज्रलता$^९$ मेषशृङ्गमृतायसम्$^{१०}$ । कटुतुम्बस्य वीजानि मृतलोहानि पाचयेत्$^{११}$ ॥ १२७ ॥ सर्वाणि समभागानि शिखिशोषितमाचितम्$^{१२}$ । तावत्सं मर्दयेत् प्राज्ञो यावत् कुम्भं दृढं भवेत् ॥ १२८ ॥ मूषा वस्त्राकृतिश्चैव$^{१३}$ कर्त्तव्या छादनैः सह । तन्मध्ये स्थापयेत् सूतं अधोवातेन धामयेत्$^{१४}$ ॥ १२९ ॥ आदौ तत्रैव दातव्यं$^{१५}$ वक्त्रमौषधलेपितम्$^{१६}$ । गृह्यते कोऽत्र$^{१७}$ सन्देहो यथा तीव्रे हुताशने$^{१८}$ ॥ १३० ॥

(1) K reads ग्रासम्. (2) This charana is wanting in M. (3) K reads नानानि, which is gram. incorrect, the word नाना being an indeclinable. (4) K has वलमान. (5) K reads भामकञ्चैव. (6) M reads मुखनाभिः. (7) K has रसानुपरसा दत्त्वा. M has रमा- नवरसांस्तथा. (8) K has महाजारसमन्वितम्. M has महाजारसमन्वितम्. (9) कटलभा मद्य, an incomplete variant in K. (10) K reads मतायस, which seems to be an error of the scribe. (11) M reads सेचयेत्. (12) शिखिशोणितेसमन्वितं, a variant in K. (13) मूषा वस्त्राकृतीयेव, a variant in K. मूषामत्स्याकृतिश्चैव, a variant in M. (14) M reads वयंवातेनं धारयेत्. (15) K has आदौ तावत् प्रदातव्यं. (16) K reads लेपन. (17) K reads नाव. (18) यथापूर्वं हुताशनं, a variant in K.

are TWO slants: ौ! Wait, is it ौ or ो? Wait, in नीलो¹⁰, लो has ONE slant: ो. In कर्षान्धौ², wait, does it have one slant or two? There's one slant to the left, and one slant to the right! That is definitely ौ (au)! Wait, but what is the consonant? Let's compare the consonant with न्ध: Is there another न्ध on the page? Look at रसमध्यतः in line 11: ध्य -> ध has a top opening. Look at ब्रह्मनिर्य्यासभावितम् in line 12: भा has a top opening. In कर्षान्धौ²: is the top open or closed? Closed! It has a solid top bar across the whole conjunct! Wait, if the top bar is solid, can it be न्ध? In some fonts, न्ध has a bar with a horn, but usually म्भ has a solid bar with a loop inside भ! Wait, look at म्भ vs न्ध: In मिश्रितम्, म् has a solid bar. Wait, look at कर्षान्धौ² vs कर्षाम्भो² vs कर्षान्नौ²: Wait,

१७८ रसार्णवे वङ्गरत्नेषु¹ जीर्णेषु भृङ्गरागेषु² सुव्रते । रसेन्द्रो दृश्यते देवि नीलपोतारुणच्छविः ॥ १३७ ॥ शुद्धानि हेमपत्राणि शतांशेन तु लेपयेत्³ । पुटेन मारयेदेतदिन्द्रगोपनिभं⁴ भवेत् ॥ १३८ ॥ संसर्गाद्वेधयेत्सर्ब्वमिदं हेम मृतं⁵ प्रिये । त्रिभागं सूतकेन्द्रस्य तेनैव सह सारयेत् ॥ १३९ ॥ मूषामध्येस्थिते⁶ तस्मिन् पुनस्तेनैव जारयेत् । धूमवेधो भवेद्देवि पुनः सारितजारितः⁷ ॥ १४० ॥ अनेन क्रमयोगेन यदि जीर्णा त्रिशृङ्खला⁸ । वेधयेन्नात्र⁹ सन्देहो गिरिपाताल¹⁰भूतलम् ॥ १४१ ॥ पार्श्वज्योतिः¹¹ प्रदृश्येत चोर्द्धं¹² नैव तु दृश्यते । भूचरं तं विजानीयात् रसेन्द्रं¹³ नात्र संशयः ॥ १४२ ॥ तेनाक्रान्तगतिर्देवि¹⁴ योजनानां शतं व्रजेत् । दिव्यतेजा¹⁵ महाकायो दिव्यदृष्टि¹⁶र्महाबलः ॥ १४३ ॥ (1) K reads बजरत्नेषु. (2) K reads भङ्गराजेषु. (3) शलां- शेनानुलेपयेत्, an incorrect variant in K. (4) K reads नीभं, which is unusual. (5) मदं हेमत is an incomplete reading in K. (6) K has मूखामध्ये स्थिते. (7) पुनः सारितसारितः, a variant in M. (8) K reads विसंकला. (9) वैधयन्नात्र is an incorrect reading in K. (10) K reads पाषाण. M reads भूतलं., which is gram. inc. (11) K has an incomplete reading पा......ज्योति. (12) K reads ऊर्ध्व. (13) M reads रसेन्द्रा, which is inc. (14) K reads गति देवि. M reads तेनाभायगतिर्देवि. (15) K has दिव्यतेजो. (16) K reads दिव्या दृष्टि.