रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

एकादशः पटलः । १६८ बालस्तु पत्रलेपेन कल्कयोगेन यौवनः¹ । वृद्धो² विध्यति लोहानि जारितः सारितोऽथवा ॥ ७८ ॥ कुमारस्तु रसो देवि न समर्थो रसायने । यौवनस्थो रसो³ देवि क्षमो देहस्य रक्षणे ॥ ७९ ॥ जरावस्थो रसो यश्च देहे लोहेन संक्रमेत्⁴ । अभावेऽभ्रकसत्त्वस्य⁵ कान्तसत्त्वं प्रदापयेत् ॥ ८० ॥ कान्तस्य चाप्यभावे⁶ तु तीक्ष्णलोहन्तु दापयेत् । अनेन क्रमयोगेन सर्व्वसत्त्वानि जारयेत्⁷ ॥ ८१ ॥ एकोऽपि हेमसंयुक्तश्चामीकरकरः क्षणात् । गन्धकात् परतो नास्ति रसेषूपरसेषु वा⁸ ॥ ८२ ॥ पूर्व्वोक्तयन्त्रयोगेन⁹ द्विषड्गुणगन्धकम्¹⁰ । अथवा द्वादशगुणं षड्गुणं¹¹ वापि जारयेत्¹² ॥ ८३ ॥ माक्षिकं¹³ सत्त्वमादाय पादांशेन तु¹⁴ जारयेत् । ततोऽपि सर्व्वसत्त्वानि द्रावयेत् सूतगर्भतः ॥ ८४ ॥

(1) M reads यौवनः, which is incorrect. [Here अर्चादित्वात् अण्.] (2) K reads वृद्धौ, which is incorrect. (3) K reads यौवनस्थोरसो. (4) K reads संक्रमे, which is an error of the scribe. M reads देहलाहथ. (5) अभावे अभ्रसंसत्त्वस्य, a reading in M. (6) K reads वाप्यभावे. (7) M reads रञ्जयेत्. (8) K reads च. From this hemistich, some portion is wanting in B. (9) M has पूर्वोक्तयागयन्त्रे ण. (10) K reads द्विषड्गुं गन्धकं, which is incomplete. (11) K has षट्गुणं (12) M has वा विजारयेत्. (13) M reads माक्षिक। (14) तु is wanting in K. 22

१७० रसार्णवे हेमपावकयोः सख्यं तथा¹ काञ्चनसूतयोः । वह्निसूतकयोर्वैरं तयोर्मित्रेण मित्रता² ॥ ८५ ॥ अग्निको³ यवचिञ्चा च स्त्रष्टुम्भटश्च रागिणी⁴ । दोलास्वेदेन⁵ तत् पक्वं हेमजारणमुत्तमम् ॥ ८६ ॥ पलाशभस्मापामार्गो⁶ यवक्षारश्च काञ्चिकम्⁷ । सौवर्चलं च कासीसं⁸ सामुद्रं सैन्धवं तथा ॥ ८७ ॥ आसुरी टङ्कणञ्चैव⁹ नवसार¹⁰स्तथैव च । कर्पूरञ्चैव माक्षीकं¹¹ समभागानि कारयेत् ॥ ८८ ॥ सुह्यर्कदुग्धैर्देवेत्रि¹² मूषा¹³लेपन्तु कारयेत् । विड्चूर्णं ततो दत्त्वा कनकं जारयेत् प्रिये ॥ ८९ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि भूचराख्यान्तु¹⁴ जारणम् ॥ ९० ॥ (1) M reads सूत, which creates a tautology. (2) तयोर्मिश्रेण मित्रता, a variant in M. (3) K reads चंकोलं. (4) K reads incompletely—सुमटेन नाकिनी. The meaning of स्त्रष्टुम्भट is unintelligible. (5) M reads डौलास्वेदेन. (6) K reads पमार्गे, which seems to be incorrect. (7) M reads काञ्चिकम्. (8) K reads कौशीसं, which is an error of the scribe. M reads काशीसं. (9) K has आ......री टङ्कणं चैव, which is incomplete. (10) M reads नागसार. (11) कर्पूर चैव माक्षिकं, a variant in K. (12) K reads सुह्यर्कदुग्ध- दैवेत्रि, which appears to be inc. M reads सुह्यर्कदुग्ध, which is not also accurate here. (13) K reads मूखा, which is inc. (14) K has भूचराख्यान्तु. M has भूजेराख्यान्तु. Both seem to be inc. ; since we see afterwards (in śloka 98) भूचरी जारणा and not भूचरो or भूजंरी जारणा.

एकादशः पटलः । १७१ कृष्णं पीतं¹ तथा रक्तं² शुल्बे तीक्ष्णे च मेलयेत् ॥ ८१ ॥ शुल्बे तीक्ष्णं यदा चूर्णं³ द्वाविंशतिगुणं प्रिये⁴ । गन्धनागं ततोऽर्द्धं तु⁵ क्रमेणैव तु मेलयेत् ॥ ८२ ॥ हेम्ना तु सह दातव्यं सूतकैकेन षोडश⁶ । गन्धनागं यदा जीर्णं⁷ तदा⁸ बद्धो⁹ भवेद्रसः । हेम्नि जीर्णे ततोऽर्द्धेन¹⁰ मृत¹¹लोहेन रञ्जयेत् ॥ ८३ ॥ गन्धकेन हतं शुल्बं¹² माक्षिकं दरदायसम् । पुटेन मारयेच्छुद्धं हेम दद्यात् तु षड्गुणम्¹³ ॥ ८४ ॥ सूतके हेमबीजं च यदा जीर्णं¹⁴ चतुर्गुणम् । वज्ररागं विजानीयात् हेमाभो जायते रसः ॥ ८५ ॥ सारणायन्त्रमध्यस्थं तेनैव सह सारयेत्¹⁵ । त्रिभाग¹⁶सारितं कृत्वा पुनस्तनैव¹⁷ जारयेत् ॥ ८६ ॥ (1) K reads कृष्णपीतं. (2) M reads रक्ताग्भं. (3) एवं यदा भवेज्जीर्णं, a variant in K ; after this, one charaṇa is wanting in it. (4) K reads द्वाविंशतिगुणं चैव न सारणयैव च, which is incomplete. (5) M reads ततोध्ये तु, which is unintelligible. (6) सूतके चैव षोडशं, a reading in K. (7) M reads यथा चूर्णं. (8) M reads तथा. (9) K reads भद्रो, which seems to be incorrect. (10) K has an incomplete charaṇa—हेमजीर्णे ता...न. (11) M has मृता, which is inc. (12) K reads सूल्वं. (13) हेम दद्यात् षड्गुणं, an incom- plete variant in K. (14) K reads यदार्धं, which is an error of the scribe. M reads यथा जीर्णं. (15) M reads कारयेत्. (16) M reads त्रिभागं. (17) K reads पुनस्तेनेव.

..." Wait! Let's search Rasarnava: Patala 11 (जारणाविधिः): Verses around 87: "जारितः सारितश्चैव पुनर्जाारितचारितः । समशृङ्खलिकायोगात् कोटिवेधी भवेद्रसः ॥" Wait, in Sanskrit texts, is it "पुनर्जाारितचारितः" or "पुनर्जाारितजारितः"? Wait, look at: "जारितः सारितश्चैव पुनर्जाारित..." Could it be "चारितः"? Yes, in alchemy: "जारितः सारितश्चैव पुनर्जाारितचारितः" Wait, why would it look like 'बा'? Because in some old Calcutta prints (Asiatic Society, Bibliotheca Indica), Bengali typesetters often confuse 'ब' and 'व' and 'च' or use Bengali-influenced Nagari! In Bengali script, 'ब' is ব, 'र' is র. But in Nagari, 'ब' has the slash. Sometimes 'च' or 'व' or 'ब' gets misset. Wait, let's look at the letter again: is it 'बा' or 'चा'? Wait, could it be 'बा'? If we transcribe what is printed, is it 'चारितः' or 'बारितः'? Let's zoom in to 500% on that exact word: Letters:

1. प + ु = पु

एकादशः पटलः । १७३ षड्भागं सूतकेन्द्रस्य तेषु सर्व्वेषु दापयेत् ॥ १०३ ॥ भक्षितव्यं प्रयत्नेन¹ नत्वा च गुरुदेवयोः । सर्व्वसिद्धानमस्कृत्य देवताश्च विशेषतः ॥ १०४ ॥ मूर्च्छाङ्गदाहश्च² ततो जायते³ नात्र संशयः । आत्मानमुत्थितं पश्येत् दिव्यतेजो⁴महाबलम् ॥ १०५ ॥ शङ्खकाहल⁵निर्घोषैः सिद्धविद्याधरैः सह । इच्छया विचरेल्लोकान् कामरूपो⁶ विमानगः ॥ १०६ ॥ देवास्य⁷ यत्र लीयन्ते सिद्धस्तत्रैव लीयते ॥ १०७ ॥ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि जारणा⁸योगमुत्तमम् ॥ १०८ ॥ सुघृष्टं पादितं⁹ सूतं सर्व्वदोषोज्झितं ततः¹⁰ । शाकपल्लवसारेण विष्णुक्रान्ता¹¹रसेन च ॥ १०९ ॥ पलाश¹²पुष्पतोयेन भावितं गन्धकं समम् । समं¹³ कृष्णाभ्रसत्त्वञ्च रसकञ्चाष्टकं गुणम् ॥ ११० ॥ तीक्ष्णाङ्खोरगञ्चैव कूर्म्मयन्त्रेण जारयेत् । (1) After this we find two redundant charanas in K, which are as follow—रसे यासं तु दापयेत् । रचितव्यं प्रयत्नेन. (2) मूर्च्छांगदाहं च, an incorrect reading in K. मूर्च्छादाहश्च, an incomplete reading in M. (3) K reads जायंते, which is gram. inc. (4) M reads incorrectly दिव्यतोजी. (5) K reads संखकाहल, which appears to be incorrect. (6) K reads कामरुपो. (7) K reads देवा वै. (8) K reads जारणं. (9) K has सुदृढं पानिनं. (10) This charana is wanting in K. (11) M reads विष्णुक्रान्त. (12) K reads पालाश. (13) K reads सेवं.

१७४ रसार्णवे काञ्चनं जारयेत् पश्चात् विडयोगेन पार्व्वति¹ ॥ १११ ॥ ततः सिद्धं² विजानीयात् वेधं³ शुल्वस्य दापयेत् । कंससंख्याप्रमाणेण नागो भवति काञ्चनम् ॥ ११२ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि जारणाक्रममुत्तमम् ॥ ११३ ॥ बोजचूर्णानि तैलेन भावयित्वा पुनः पुनः । षोडशांशेन तद्भास⁴मङ्गुल्या मर्दयेच्छनैः ॥ ११४ ॥ आर्द्राकादि ततो योगाद्⁵-दातव्यं षोडशांशतः⁶ । भूर्जे⁷ दत्त्वा ततो देयं डोलायन्त्रे⁸ विनिक्षिपेत् ॥ ११५ ॥ अहोरात्रेण तद्बोजं सूतको ग्रसति⁹ प्रिये । समुद्धृत्य¹⁰ रसं देवि खल्ले¹¹ संमर्दयेत्ततः ॥ ११६ ॥ ततो यन्त्रे विनिक्षिप्य दिवारात्रं विड़ाग्निना¹² । तसं समुद्धृतं¹³ यन्त्रात् तप्तखल्ले¹⁴ विमर्दयेत् ॥ ११७ ॥ मर्दयित्वाभ्रके¹⁵ पिण्डे क्षिप्त्वा तत्र पुटं ददेत् । ततो गर्भं पतत्याशु जारयेत् तत्¹⁶ सुखेन तु ॥ ११८ ॥ (१) K reads पार्व्वती, which is not gram. correct. (२) K reads शुल्व. (३) K reads द्वन्द्व. (४) K reads तद्भासं. (५) K has योग. (६) K has षोडश ततः. (७) K reads भूर्ये. (८) M reads डोलायन्त्रे. (९) सूतके ग्रसते is the reading in K, which is gram. incorrect. (१०) K reads समुद्धृष्य, which is not gram. correct. (११) All the MSS. spell खल्लं, which is not corroborated by any lexicon. (१२) K reads दीपान्निना, which mars the metre. (१३) M reads समुदित. (१४) K has तदा खल्ल. (१५) K reads मर्दयित्वा रसे. (१६) This is wanting in K.

एकादशः पटलः । १७५ दोलायन्त्रे ततो दत्त्वा¹ भार्गीपिण्डे नपुंसकम्² । ग्राहयेद्³दिवसे सूतो जरते ग्रसते ततः⁴ ॥ ११९ ॥ समजीर्णं ततो यावत् दोलायन्त्रविचक्षणः⁵ । पश्चात् कच्छपयन्त्रेण समजीर्णं⁶ तु पार्व्वति । तं ग्रासद्वादशांशेन⁷ कच्छपेन तु जारयेत् ॥ १२० ॥ यावदार्द्रक⁸योगं च गर्भद्रावणमेव च । पञ्चात्तं⁹ देवि निक्षिप्य पुटं दद्याद्विचक्षणः ॥ १२१ ॥ अष्टांशेन ततो ग्रासं गर्भद्रावञ्च पूर्व्ववत्¹⁰ । कन्दोदरे¹¹ सूरणस्य तं विनिक्षिप्य सूतकम् । पुटेत्तु जारितस्तावत्¹² यावत् कन्दो न दह्यते¹³ ॥ १२२ ॥ पादांशेन तु मूषाया¹⁴ ग्रासः सूते¹⁵ विधीयते । पूर्व्ववच्च विडं दद्यात् गर्भद्रावणमेव च ॥ १२३ ॥ एवं¹⁶ चतुर्गुणे जीर्णे सूतको बलवान् भवेत् । (1) K reads दया, which is inc. M reads डोलायन्त्रे. (2) This charana is wanting in M. (3) K has दृतीय. (4) जारते ग्रसते रसः, a variant in K. (5) दोलायन्त्रेण विचक्षणः, a reading in K. M reads डोलायन्त्र. (6) K has an incomplete reading- संजोणं (7) K reads ग्राम द्वादशांशेन. (8) M reads प्रामादार्द्रक, which is not intelligible. (9) K reads यथाम. M reads पञ्चत्त Both are un- intelligible. (10) M reads पूर्वकम् (11) M reads कन्दोदकं. (12) पुटयेच्चारितस्तावत्, a variant in M (13) यावत् कंदो न द्यत, an incorrect variant in K. (14) मूखाया is the reading in K. (15) M reads मूसा. (16) K reads पुंसं

१७६ रसार्णवे ततः शलाकया ग्रासान्$^१$ अग्निस्थो ग्रसते रसः$^२$ ॥ १२४ ॥ ततो रत्नानि आर्याणि$^३$ वक्ष्यमाणक्रमेण तु$^४$ ॥ १२५ ॥ अभ्रकं भ्रामकञ्चैव$^५$ शंखनाभिं$^६$ तथैव च । रसानुपरसान् दत्त्वा$^७$ महाजारसमन्वितान्$^८$ ॥ १२६ ॥ वज्रकन्दं वज्रलता$^९$ मेषशृङ्गमृतायसम्$^{१०}$ । कटुतुम्बस्य वीजानि मृतलोहानि पाचयेत्$^{११}$ ॥ १२७ ॥ सर्वाणि समभागानि शिखिशोषितमाचितम्$^{१२}$ । तावत्सं मर्दयेत् प्राज्ञो यावत् कुम्भं दृढं भवेत् ॥ १२८ ॥ मूषा वस्त्राकृतिश्चैव$^{१३}$ कर्त्तव्या छादनैः सह । तन्मध्ये स्थापयेत् सूतं अधोवातेन धामयेत्$^{१४}$ ॥ १२९ ॥ आदौ तत्रैव दातव्यं$^{१५}$ वक्त्रमौषधलेपितम्$^{१६}$ । गृह्यते कोऽत्र$^{१७}$ सन्देहो यथा तीव्रे हुताशने$^{१८}$ ॥ १३० ॥

(1) K reads ग्रासम्. (2) This charana is wanting in M. (3) K reads नानानि, which is gram. incorrect, the word नाना being an indeclinable. (4) K has वलमान. (5) K reads भामकञ्चैव. (6) M reads मुखनाभिः. (7) K has रसानुपरसा दत्त्वा. M has रमा- नवरसांस्तथा. (8) K has महाजारसमन्वितम्. M has महाजारसमन्वितम्. (9) कटलभा मद्य, an incomplete variant in K. (10) K reads मतायस, which seems to be an error of the scribe. (11) M reads सेचयेत्. (12) शिखिशोणितेसमन्वितं, a variant in K. (13) मूषा वस्त्राकृतीयेव, a variant in K. मूषामत्स्याकृतिश्चैव, a variant in M. (14) M reads वयंवातेनं धारयेत्. (15) K has आदौ तावत् प्रदातव्यं. (16) K reads लेपन. (17) K reads नाव. (18) यथापूर्वं हुताशनं, a variant in K.

are TWO slants: ौ! Wait, is it ौ or ो? Wait, in नीलो¹⁰, लो has ONE slant: ो. In कर्षान्धौ², wait, does it have one slant or two? There's one slant to the left, and one slant to the right! That is definitely ौ (au)! Wait, but what is the consonant? Let's compare the consonant with न्ध: Is there another न्ध on the page? Look at रसमध्यतः in line 11: ध्य -> ध has a top opening. Look at ब्रह्मनिर्य्यासभावितम् in line 12: भा has a top opening. In कर्षान्धौ²: is the top open or closed? Closed! It has a solid top bar across the whole conjunct! Wait, if the top bar is solid, can it be न्ध? In some fonts, न्ध has a bar with a horn, but usually म्भ has a solid bar with a loop inside भ! Wait, look at म्भ vs न्ध: In मिश्रितम्, म् has a solid bar. Wait, look at कर्षान्धौ² vs कर्षाम्भो² vs कर्षान्नौ²: Wait,

१७८ रसार्णवे वङ्गरत्नेषु¹ जीर्णेषु भृङ्गरागेषु² सुव्रते । रसेन्द्रो दृश्यते देवि नीलपोतारुणच्छविः ॥ १३७ ॥ शुद्धानि हेमपत्राणि शतांशेन तु लेपयेत्³ । पुटेन मारयेदेतदिन्द्रगोपनिभं⁴ भवेत् ॥ १३८ ॥ संसर्गाद्वेधयेत्सर्ब्वमिदं हेम मृतं⁵ प्रिये । त्रिभागं सूतकेन्द्रस्य तेनैव सह सारयेत् ॥ १३९ ॥ मूषामध्येस्थिते⁶ तस्मिन् पुनस्तेनैव जारयेत् । धूमवेधो भवेद्देवि पुनः सारितजारितः⁷ ॥ १४० ॥ अनेन क्रमयोगेन यदि जीर्णा त्रिशृङ्खला⁸ । वेधयेन्नात्र⁹ सन्देहो गिरिपाताल¹⁰भूतलम् ॥ १४१ ॥ पार्श्वज्योतिः¹¹ प्रदृश्येत चोर्द्धं¹² नैव तु दृश्यते । भूचरं तं विजानीयात् रसेन्द्रं¹³ नात्र संशयः ॥ १४२ ॥ तेनाक्रान्तगतिर्देवि¹⁴ योजनानां शतं व्रजेत् । दिव्यतेजा¹⁵ महाकायो दिव्यदृष्टि¹⁶र्महाबलः ॥ १४३ ॥ (1) K reads बजरत्नेषु. (2) K reads भङ्गराजेषु. (3) शलां- शेनानुलेपयेत्, an incorrect variant in K. (4) K reads नीभं, which is unusual. (5) मदं हेमत is an incomplete reading in K. (6) K has मूखामध्ये स्थिते. (7) पुनः सारितसारितः, a variant in M. (8) K reads विसंकला. (9) वैधयन्नात्र is an incorrect reading in K. (10) K reads पाषाण. M reads भूतलं., which is gram. inc. (11) K has an incomplete reading पा......ज्योति. (12) K reads ऊर्ध्व. (13) M reads रसेन्द्रा, which is inc. (14) K reads गति देवि. M reads तेनाभायगतिर्देवि. (15) K has दिव्यतेजो. (16) K reads दिव्या दृष्टि.

एकादशः पटलः। १७९ सर्व्वरोगविनिर्मुक्तो जीवेदाचन्द्रतारकम्¹ । तस्य मूत्रपुरीषं तु सर्व्वलोहानि विध्यति ॥ १४४ ॥ समजीर्णेन वज्रेण हेम्ना च सहितेन च । अग्निस्थो जारयेल्लोहान्² बन्धमायाति सूतकः ॥ १४५ ॥ सारयेत्तेन बीजेन सहस्रमपि³ वेधयेत् । सारितं जारयेत्⁴ पश्चात् लेप्यं चेप्यं सहस्रशः⁵ ॥ १४६ ॥ सारयेत्⁶ तेन बीजेन लक्षवेधमवाप्नुयात् । अनेन क्रमयोगेन कोटिवेधी भवेद्रसः ॥ १४७ ॥ केवलं तु यदा वज्रं समजीर्णं तु जारयेत् । बद्धः⁷ सूतस्तदा ज्ञेयो निष्कम्प्यो निरुपद्रवः ॥ १४८ ॥⁸ अग्निस्थो जायते सूतः शलाकां⁹ ग्रसते क्षणात् । दृढाग्निना धाम्यमानो¹⁰ ग्रसते सर्व्वमादरात्¹¹ ॥ १४९ ॥ चरते जरते सूत¹² श्चायुर्द्रव्य¹³प्रदायकः । (1) जीवेच्चंद्रार्कतारकं, a variant in K. (2) K. reads जारयँल्लोहं. M reads जायते लोहात्. (3) समक्षमपि is the reading in K. (4) K reads जारितं. (5) लोप्ये चेप्य सहस्रशः, a variant in K. क्षेप्यं- क्षेपसहस्रशः, a variant in M [For the explanation of लेप्य and चेप्य vide रस. स. Chap. VIII. v. 80.] (6) K reads सासयेत्, which seems to be incorrect. M reads धारयेत्. (7) B reads बद्ध (without विसर्ग). (8) This śloka is not found in M. (9) M reads शलाका. (10) B and M have धाम्यमाने. K has दृढाधिसाम्यमानेन. None appears to be gram. correct. (11) M has सर्व्वपारदान्. (12) जरते जरते सूतं, a variant in B. रसते जारते सूते, a variant in K. (13). B. reads चायुर्द्रेव्यः, which is incorrect

१८० रसार्णवे मूषास्थं धमयेत्¹ सूतं दृढाग्नौ नैव कम्पते² ॥ १५० ॥ जारयेत् सर्वरत्नानि बद्धः³ खेचरतां⁴ नयेत् । इति⁵ लोहेऽष्टगुणिते⁶ जीर्णे स्याद्रसबन्धनम् ॥ १५१ ॥ लोहानि सत्त्वं त्रिगुणं द्विगुणं⁷ कनकं तथा । धूमावलोकवेधी⁸ स्यात् भवेन्निर्वाणदो रसः⁹ ॥ १५२ ॥ आदावष्टगुणं जार्यं व्योमसत्त्वं महारसम्¹⁰ । समं हेमदशांशेन वज्ररत्नानि जारयेत् ॥ १५३ ॥ सर्व्वे¹¹ च जारयेदृक्षं तदासौ¹² खेचरो रसः । भ्रमेत् प्रदक्षिणावर्त्तः कोटिवेधी च जायते ॥ १५४ ॥ समे तु पन्नगे जीर्णे दशवेधी भवेद्रसः । द्विगुणे शतवेधी स्यात् त्रिगुणे तु सहस्रकम्¹³ ॥ १५५ ॥ चतुर्गुणेऽयुतं¹⁴ देवि क्रमेणानिन्¹⁵ वर्धयेत् ।

(1) K reads धमते. M reads धामयेत्. (2) B has नैव कल्पते. M has नावकम्पते. (3) M reads बद्धं. (4) K reads खचरतां. (5) The portion commencing from इति and ending in जारयेत् (153) is not found in K, only the following portion is found after भवेद्रसः (155),—गुणौता जीर्णे स्याद्रसबन्धन लोहसत्त्व त्रिगुण त्रिगुणकनकं तथा ४६ धमलोहकवेधौ स्यान्निर्वाणददो रसः । M reads दृष्ट in lieu of इति. (6) B reads गुणीता, which is inc. (7) M reads त्रिगुणं. (8) धूमलोहकवेधौ is the reading in B. (9) B reads वरः. (10) Two slokas are wanting in B, beginning from this word. (11) K reads सम. (12) M reads तथासौ. (13) सहस्र च त्रिसंगुणे, a variant in B. सहस्र तु चतुर्गुणे, a variant in K. (14) K reads पञ्चगुणेऽयुतं. (15) K reads incompletely क्रमेणानि वर्धयेत्.

reads रचयित्वा. So it is 8! L8: जगदुत्पाटितं⁹ तेन कैलासोऽपि च चूर्णितः¹⁰ ॥ १५६ ॥ L9: तत्र मया क्षणं ध्यात्वा¹¹ दृष्टा तन्मायया कृतम्¹² । L10: जारितं पन्नगे सूतं¹³ समांगं शिलया हतम्¹⁴ ॥ १६० ॥ L11: तेन सूतेन संलिप्तं त्रिशूलं हिमशैलजे¹⁵ । L12: तेन शूलेन निहतो दानवो बलदर्पितः ॥ १६१ ॥

Let's check L10: "समांगं" - स - म - ा - ं - ग - ं = समांगं. L10: "शिलया हतम्" L9: "दृष्टा तन्मायया कृतम्" - wait, is it दृष्टा or दृष्ट्वा? Look at L9: "दृष्टा" - द with ृ, then ष with ् and ट and ा = दृष्टा! Exactly as footnote 12 notes: "M reads ज्ञात्वा दृष्टा मायया कृतम्".

Let's check footnotes line by line: Line 13: (1) M has उत्तरोत्तरवृद्धार्थं. (2) B reads जायते. (3) B Line 14: reads जायतेऽथ. (4) तत्वात्तमे

१८२ रसार्णवे हेम शुल्कं¹ तथा तीक्ष्णं वाजरं च पडालकम्² । रौहणं कान्तलोहं च³ जारयेत्तत्स्वसंख्यया ॥ १६२ ॥ एकंके⁴ रसराजोऽयं बद्धः⁵ खेचरतां नयेत्⁶ । गन्धनागे द्रुते⁷ देवि जारणां सुकगां शृणु⁸ ॥ १६३ ॥ आदौ⁹ संशोधितं सूतं रजनीचूर्णसंयुतम्¹⁰ । मर्दयेद्यावदारुणं¹¹ चालयेदुष्णकाञ्चिकैः ॥ १६४ ॥ एवं मुहुर्मुहुर्घृष्टो गन्धनागो द्रुतिं चरेत्¹² ॥ १६५ ॥ नागस्य मूत्रं¹³ देवेशि वत्सस्य महिषस्य वा¹⁴ । आवर्त्त्यावर्त्त्य भुजगं¹⁵ सप्त वारान् निषेचयेत्¹⁶ ॥ १६६ ॥ (1) B reads रांमशुल्क. K reads समशुल्य. (2) वाजरं च पटालगं, a variant in B. मारसल पडालग, a variant in K. [Vide ante 7th Paṭala, v. 107.] (3) Both B and M read काचिलोह. च. (4) K reads एकंक (without any suffix). (5) M reads बद्ध, which is incorrect. (6) B reads नयम्, which is inc. (7) B has गंधनागे द्रुतं. K has गधानागद्रुत. M has गन्धनागद्रुतं. (8) कुरुषां भृण, an incorrect reading in B. कुरया शृणु, a reading in K, which has no sense. (9) M reads अद्य. (10) रजनीचूर्वसयुत, a variant in K. रजनीचूर्णमिश्रितम्, a variant in M. (11) B reads यावदोहरु, which seems to be the error of the scribe. (12) गंधनागद्रुति चरेत्, a variant in B. गंधनाग. द्रुति चरं, a variant in K. Both the texts are inc. (13) K reads. सूत्र, which is not correct. M reads नरस्य मूत्रे. (14) M has च. (15) B reads तजग, which is incorrect. आवलीवर्तन. नाग, a variant in K. (16) B reads सप्तवारं. K reads सप्तबार निषंधयेत्, wherein the last term. is incorrect.

एकादशः पटलः । १८३ कृत्वा$^1$ कण्टकवेध्यानि तस्य पत्राणि सुन्दरि । चतुर्थांशप्रमाणेन$^2$ गन्धकस्य तु योजयेत् ॥ १६७ ॥ प्रसार्य लाक्षापटलं$^3$ रोमाणि$^4$ तदनन्तरम् । ऊर्ध्वं गन्धकचूर्णं च$^5$ ततो नागदलं तथा$^6$ ॥ १६८ ॥ गन्धकं नरलोमानि लाक्षायाः पटलं$^7$ क्रमात् । ऊर्ध्वं प्रसार्य संस्थाप्य$^8$ सूत्रवर्त्तिं$^9$ तु कारयेत् ॥ १६९ ॥ करञ्जतैल$^{10}$मध्ये तु दशरात्रं निधापयेत्$^{11}$ । दोलायभागां तां वर्त्तिं$^{12}$ संदंश्य तु विधारयेत्$^{13}$ ॥ १७० ॥ तां द्रुतिं पातयेत् पात्रे सौवोरटङ्कणान्वितं$^{14}$ । (1) K reads एवं. (2) B reads चतुर्थांशप्रमायेन. M reads चतुर्थांशे प्रमाणेन. Both are incorrect. (3) B reads लाक्षापठ, which seems to be the error of the scribe. (4) B reads रोगाणि, which is inc. M reads रामाणि, which is also inc. (5) B reads गधकचूर्णं च. K reads तु. M reads ऊर्ध्व. (6) नागादलत्त्वथ, an incorrect reading in B. K reads त्वया, which is inc. (7) B has लक्षाया:. M has पाटल. Both the readings are inc. (8) This charaṇa and the next are wanting in K. M reads सञ्चाय instead of संस्थाप्य. (9) B has सूत्रे वर्त्ति. (10) K reads कारञ्जसैल. (11) K has नियोजयेत्. M has दशरात्रेण दापयेत्. (12) B reads वा वर्त्ति. K reads दोलमयगतां वर्त्ति. M reads दोमो द्वयाया तावर्त्ति, which is unintelligible. (13) तंडस्य तु विधारयेत्, a variant in B. संडस्य तु विधारयेत्, a variant in K तस्यार्थे विविधारयेत, a variant in M. (14) सौवीरघटिकान्विते, an incomplete reading in B. सौवीरघटिकान्विते, a reading in M.

१६४ रसार्णवे काचकूप्याश्च¹ मध्ये तु तत्तैलं स्थापयेत् प्रिये² ॥ १७१ ॥ कृत्वा गोस्तनमूषायां³ लिप्तायां शिलया रसम् । चतुःषष्ट्यादिभागेन⁴ ज्ञात्वा देवि बलाबलम् ॥ १७२ ॥ गर्भनागद्रुतिं दत्त्वा तां मूषां सुरवन्दिते⁵ । गर्ते गोमयसंपूर्णे विन्यस्य पुठपाचनम् । दद्यात् करीषतुषयोः⁶ प्रहृतिद्वितयेन च⁷ ॥ १७३ ॥ दद्यादजीर्णशंकायां⁸ सिद्धवल्लोररसस्य तु⁹ । चतुर्बिन्दून् पुटे¹⁰ प्राग्वद्देवं¹¹ प्रतिदिनं भवेत् ॥ १७४ ॥ जारणात्रिगुणात् सूतो¹² भवेज्जम्बूफलप्रभः¹³ ॥ १७५ ॥ माक्षिकं सत्त्वमल्पाख्यं मृतनागसमन्वितम् । मूषागतं भवेद्यावत्¹⁴ काचं¹⁵ दत्त्वाधरोत्तरम् । (1) Both B and K read काचकूपस्य. (2) K reads पुनः. (3) B has गोस्तनमूषायां. K has गोस्तनमुख्यायां. (4) B reads पातेन. (5) K reads तु मुखमुद्रिते, (6) करीषतुषये, an incorrect reading in B. करीषतुषयोः, a reading in M, which seems to be the error of the scribe. (7) प्रहृतिर्द्वितयेन वा, a variant in K, which is gram. inc. M has प्रसृत instead of प्रहृति. (8) B reads संकायां, which is gram. incorrect. (9) K reads प्रौढवल्लीरसेन तु. M reads सिद्धवल्लोररसस्य तु. (10) B and K read चतुर्बिंदुपुटे. (11) K has प्राग्वद्देवं, which has no sense. (12) जारणा द्विगुणा सूता, a variant in B. जारणाद्विगुणे सूतो, a variant in M! (13) भवेज्जम्बूफलं प्रभः, an incorrect reading in B. (14) भवेद्वाथ, a reading in B. भवेद्बुद्ध, a reading in K. (15) The word काचं is not found in K

एकादशः पटलः । १८५ एवं द्वादशवारांस्तु¹ सुध्मातं रञ्जितं² भवेत् ॥ १७६ ॥ तेन पक्वं बीजचूर्णं पारदे पादभागिकम्³ । मर्दितं चणकाम्लेन चणाह्नेद्रुतिर्भवेत्⁴ ॥ १७७ ॥ गर्भद्रुतिर्न चेद्देवि⁵ वर्णिकाद्वयगन्धयोः⁶ । रक्तसिन्धूद्भवार्कं⁷ टङ्कणानुगपुंखतः⁸ । कल्क्रेन लिप्तं पुटितं⁹ वीजं गर्भे द्रुतं¹⁰ भवेत् ॥ १७८ ॥ वीजे पादार्ध¹¹तुल्यांशे जीर्णे वेधं करोति सः । दशषोडशभागेन द्वात्रिंशांशेन¹² च क्रमात् ॥ १७९ ॥ संयोज्य त्रिगुणां रीतिं¹³ तारे तारावशेषितैः¹⁴ । (1) K reads द्वादशवारैस्तु. M reads द्वादशवारस्तु, which is incorrect. (2) B reads रजतं. K reads रंजन. (3) B reads पारभागिक. M reads पारद योजभागिकम्. (4) B has गर्भे द्रुतिर्भवेत्. K has an in- complete text—चणाह्नेर्भवेत्. (5) गर्भद्रुतिर्भवेद्देवि, a variant in K, which is partly incorrect. (6) K has वाणकाद्वयगंधयो:. M has यन्त्रिकागधगन्धयोः. Both seem to be inc. (7) रक्तसिंधूभवालकं, an incorrect variant in B. सुसैंधवबालार्क, a variant in K. रक्तसिद्धिभयालर्क, a variant in M. (8) B reads पूङ्खतः. M reads कङ्कणानुग्पुङ्खतः. (9) M has खल्लेन लिप्तं छुटित, which seems to be inc. (10) B reads गर्भद्रुतिं. K reads वीजगर्भ द्रुत. M reads बोजगर्भद्रुत. All are gram. inc. (11) B reads पादार्थ, which is not correct. (12) B reads द्वात्रिं- शांशिन. (13) The portion beginning from this charana and ending in मनःशिला (vs. 180 & 181) is wanting in B. M reads त्रिगुण, which is gram., inc. (14) K reads तारावशेषित. २४

१८६ रसार्णवे तारारिष्टमिटं लिप्ता¹ तेन सूतेन वेधयेत् ॥ १८० ॥ अतः परन्तु संस्कारं² वक्ष्ये नागाभ्रजारणम् । करवीरारुणां³ देवि चूर्णयित्वा मनःशिलाम् ॥ १८१ ॥ भावयेद्विंशतिं वारान्⁴ यवचिञ्चारसेन तु । तेन कल्केन संलिप्य नागपत्रं प्रयत्नतः⁵ । कर्ष्वानलेन⁶ विपचेत् यावत्तत् चूर्णितं भवेत् ॥ १८२ ॥ रसकस्य च भागांस्त्रीन्⁷ भागैकं दरदस्य च⁸ । पेषयेन्मातुलुङ्गेन पाटगन्धं⁹ शिलाविषम् ॥ १८३ ॥ कल्केनानेन लिप्तायां¹⁰ मूषायां¹¹ पुटपाचितम् । तं नागं धमयेद्देवं¹² समधा हेमवद्भवेत् ॥ १८४ ॥ पीताभ्रकं खेकदलं¹³ लिप्तायां¹⁴ मरिचेन तु । मूषीयां ध्मातमग्न्याभं सौभाञ्जनरसे¹⁵ क्षिपेत् ॥ १८५ ॥ (1) तारारिष्टमिदं लिप्त, a variant in K. (2) K reads सुलग्मं. (3) K reads करवीराक्षण, which is incorrect. (4) K reads विंशति-

एकादशः पटलः । १८७ घातयेत् पूर्व्वविधिना तत् सत्वं हेमभासुरम्¹ ॥ १८६ ॥ बलं रञ्जितनागस्य सत्वं पीताभ्रकस्य च² । स्रोतश्यकचधूमोत्थ³-शुद्धायस्कान्तकचैः । तुत्थेन संयुतेनैतन्नागाभ्रं⁴ हञ्चितं⁵ भवेत् ॥ १८७ ॥ किंवारनाल⁶सिद्धार्थ-धूमसारैष्टकाङ्गुडैः⁷ । मर्दयेन्निदिनं सूतं⁸ डोलायां⁹ स्वेदयेत् त्र्युषम् ॥ १८८ ॥ पुनर्नवामेषशृङ्गो-सर्पाक्षीकल्कसंयुतम् । अथासुरो¹⁰सिन्धुविषं मरिचैः परिपेषितैः¹¹ । दोलायन्त्रे पुनरपि¹² स्वेदयेद्दिवसत्रयम्¹³ ॥ १८९ ॥ अष्टमांशेन नागाभ्रं चारयित्वा¹⁴ सुरेश्वरि । शिलाभागद्वयं चैकं सिन्धुसौवर्चलं¹⁵ भवेत् ॥ १९० ॥ टङ्कार्द्धं विषपादञ्च¹⁶ विड़ः पिष्टाष्टमांशतः¹⁷ । (1) तत् सर्वं हेमभास्वरम्, a variant in M. (2) K reads तु. (3) B reads धूमोक्तं. K reads धूमोत्थ. M reads धूमाद्यं. All the texts appear to be incorrect. (4) B has संयुतेरेतन्नागाभ्रं. M has सिन्धुजै- रेतैर्नागाभ्र. (5) K reads बंधितं. (6) M reads किंवाश्नाल. (7) धूमसारैष्टिकागुडः, a variant in K. धूमसारैष्टकाङ्गुडैः, a variant in M. (8) K has an incorrect reading—मर्दये त्रिदिनं भूतं. (9) M reads डोलायां. (10) B reads यथासुरि. (11) मरीचैः परिवेष्टितैः, a variant in M. (12) दोलायन्त्रे च च रसं, a variant in K. M reads डोलायन्त्रे. (13) B has an incorrect reading—स्वेदयेद्दिवसं त्रयं. (14) K reads जारयित्वा. (15) B has सिन्धुसौवर्चलात्. (16) K reads टंकणाधैविषं पादः. (17) M has विड़पिष्टाऽष्टमांशकम्, which seems to be incorrect.

१८८ रसार्णवे त्रिदिने¹ कच्छपे जार्यमेवं² जार्यन्तं षड्गुणं³ ॥ १८१ ॥ शैलं तुत्योरगं⁴ ताम्रं तीक्ष्णघोषारकाञ्चनम्⁵ । क्रमवृद्धमिदं तुत्यं ताप्यसत्त्वनिपातनात्⁶ ॥ १८२ ॥ हेमावशेषं तद्बीजं पादांशं⁷ मातुलान्भसा । चारयेद्रसराजस्य जारयेत् कनकान्वितैः⁸ ॥ १८३ ॥ ताप्यसौवर्चलशिला-गन्धकासीस⁹टङ्कणैः । पद्मयन्त्रे¹⁰ निवेश्याथ कोलं दत्त्वा सुरेश्वरि ॥ १८४ ॥ धमेद्दिनत्रयं¹¹ मन्दं यावद्बीजं द्रुतं¹² भवेत् । तमेव समजीर्णन्तु¹³ वह्नौ निष्कम्पनं रसम्¹⁴ ॥ १८५ ॥ ततः षड्गुण¹⁵बीजेन सारणा¹⁶क्रमयोगतः । तारारिष्टमहिं शुक्लं¹⁷ सहस्रांशेन वेधयेत् ॥ १८६ ॥ विषण्गन्धकताप्याभ्र¹⁸-काकविष्ठा घनध्वनिः । (1) K reads त्रिदिन. (2) B reads मेव. M reads मेव. (3) K has षटरस. (4) K reads शैल तुत्यारजः. M reads शैलं दुग्धोरग. (5) तीक्ष्णघोषारकक्रमात्, a variant in B. (6) Both K and M read निवापनात्. रस.स. says "निर्वापणं पातनसम्प्रयुक्तम्" Chap. VIII. v. 60. (7) K reads पत्रांशं. (8) K reads कम्बयान्वितैः. (9) K reads काशीस. (10) K reads पद्मपत्रे. (11) K reads erroneously धर्मेद्दिनत्रय. (12) B reads erroneously हतं. (13) B has सजीर्य तु, which is defective. K has समजीर्णे तु. (14) K reads निः- कंपित रसं. निष्कंपन रथ: is the reading in M, which is unintelligible. (15) K reads षट्गुण. (16) The letter क्र is wanting in K. (17) B reads तद्विगुणं. K reads तारारौष्टमद्विगुणं. (18) B reads ताप्यभ. K reads ताप्योभ. M reads तालाभ.