रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

१६४ रसार्णवे काचकूप्याश्च¹ मध्ये तु तत्तैलं स्थापयेत् प्रिये² ॥ १७१ ॥ कृत्वा गोस्तनमूषायां³ लिप्तायां शिलया रसम् । चतुःषष्ट्यादिभागेन⁴ ज्ञात्वा देवि बलाबलम् ॥ १७२ ॥ गर्भनागद्रुतिं दत्त्वा तां मूषां सुरवन्दिते⁵ । गर्ते गोमयसंपूर्णे विन्यस्य पुठपाचनम् । दद्यात् करीषतुषयोः⁶ प्रहृतिद्वितयेन च⁷ ॥ १७३ ॥ दद्यादजीर्णशंकायां⁸ सिद्धवल्लोररसस्य तु⁹ । चतुर्बिन्दून् पुटे¹⁰ प्राग्वद्देवं¹¹ प्रतिदिनं भवेत् ॥ १७४ ॥ जारणात्रिगुणात् सूतो¹² भवेज्जम्बूफलप्रभः¹³ ॥ १७५ ॥ माक्षिकं सत्त्वमल्पाख्यं मृतनागसमन्वितम् । मूषागतं भवेद्यावत्¹⁴ काचं¹⁵ दत्त्वाधरोत्तरम् । (1) Both B and K read काचकूपस्य. (2) K reads पुनः. (3) B has गोस्तनमूषायां. K has गोस्तनमुख्यायां. (4) B reads पातेन. (5) K reads तु मुखमुद्रिते, (6) करीषतुषये, an incorrect reading in B. करीषतुषयोः, a reading in M, which seems to be the error of the scribe. (7) प्रहृतिर्द्वितयेन वा, a variant in K, which is gram. inc. M has प्रसृत instead of प्रहृति. (8) B reads संकायां, which is gram. incorrect. (9) K reads प्रौढवल्लीरसेन तु. M reads सिद्धवल्लोररसस्य तु. (10) B and K read चतुर्बिंदुपुटे. (11) K has प्राग्वद्देवं, which has no sense. (12) जारणा द्विगुणा सूता, a variant in B. जारणाद्विगुणे सूतो, a variant in M! (13) भवेज्जम्बूफलं प्रभः, an incorrect reading in B. (14) भवेद्वाथ, a reading in B. भवेद्बुद्ध, a reading in K. (15) The word काचं is not found in K

एकादशः पटलः । १८५ एवं द्वादशवारांस्तु¹ सुध्मातं रञ्जितं² भवेत् ॥ १७६ ॥ तेन पक्वं बीजचूर्णं पारदे पादभागिकम्³ । मर्दितं चणकाम्लेन चणाह्नेद्रुतिर्भवेत्⁴ ॥ १७७ ॥ गर्भद्रुतिर्न चेद्देवि⁵ वर्णिकाद्वयगन्धयोः⁶ । रक्तसिन्धूद्भवार्कं⁷ टङ्कणानुगपुंखतः⁸ । कल्क्रेन लिप्तं पुटितं⁹ वीजं गर्भे द्रुतं¹⁰ भवेत् ॥ १७८ ॥ वीजे पादार्ध¹¹तुल्यांशे जीर्णे वेधं करोति सः । दशषोडशभागेन द्वात्रिंशांशेन¹² च क्रमात् ॥ १७९ ॥ संयोज्य त्रिगुणां रीतिं¹³ तारे तारावशेषितैः¹⁴ । (1) K reads द्वादशवारैस्तु. M reads द्वादशवारस्तु, which is incorrect. (2) B reads रजतं. K reads रंजन. (3) B reads पारभागिक. M reads पारद योजभागिकम्. (4) B has गर्भे द्रुतिर्भवेत्. K has an in- complete text—चणाह्नेर्भवेत्. (5) गर्भद्रुतिर्भवेद्देवि, a variant in K, which is partly incorrect. (6) K has वाणकाद्वयगंधयो:. M has यन्त्रिकागधगन्धयोः. Both seem to be inc. (7) रक्तसिंधूभवालकं, an incorrect variant in B. सुसैंधवबालार्क, a variant in K. रक्तसिद्धिभयालर्क, a variant in M. (8) B reads पूङ्खतः. M reads कङ्कणानुग्पुङ्खतः. (9) M has खल्लेन लिप्तं छुटित, which seems to be inc. (10) B reads गर्भद्रुतिं. K reads वीजगर्भ द्रुत. M reads बोजगर्भद्रुत. All are gram. inc. (11) B reads पादार्थ, which is not correct. (12) B reads द्वात्रिं- शांशिन. (13) The portion beginning from this charana and ending in मनःशिला (vs. 180 & 181) is wanting in B. M reads त्रिगुण, which is gram., inc. (14) K reads तारावशेषित. २४

१८६ रसार्णवे तारारिष्टमिटं लिप्ता¹ तेन सूतेन वेधयेत् ॥ १८० ॥ अतः परन्तु संस्कारं² वक्ष्ये नागाभ्रजारणम् । करवीरारुणां³ देवि चूर्णयित्वा मनःशिलाम् ॥ १८१ ॥ भावयेद्विंशतिं वारान्⁴ यवचिञ्चारसेन तु । तेन कल्केन संलिप्य नागपत्रं प्रयत्नतः⁵ । कर्ष्वानलेन⁶ विपचेत् यावत्तत् चूर्णितं भवेत् ॥ १८२ ॥ रसकस्य च भागांस्त्रीन्⁷ भागैकं दरदस्य च⁸ । पेषयेन्मातुलुङ्गेन पाटगन्धं⁹ शिलाविषम् ॥ १८३ ॥ कल्केनानेन लिप्तायां¹⁰ मूषायां¹¹ पुटपाचितम् । तं नागं धमयेद्देवं¹² समधा हेमवद्भवेत् ॥ १८४ ॥ पीताभ्रकं खेकदलं¹³ लिप्तायां¹⁴ मरिचेन तु । मूषीयां ध्मातमग्न्याभं सौभाञ्जनरसे¹⁵ क्षिपेत् ॥ १८५ ॥ (1) तारारिष्टमिदं लिप्त, a variant in K. (2) K reads सुलग्मं. (3) K reads करवीराक्षण, which is incorrect. (4) K reads विंशति-

एकादशः पटलः । १८७ घातयेत् पूर्व्वविधिना तत् सत्वं हेमभासुरम्¹ ॥ १८६ ॥ बलं रञ्जितनागस्य सत्वं पीताभ्रकस्य च² । स्रोतश्यकचधूमोत्थ³-शुद्धायस्कान्तकचैः । तुत्थेन संयुतेनैतन्नागाभ्रं⁴ हञ्चितं⁵ भवेत् ॥ १८७ ॥ किंवारनाल⁶सिद्धार्थ-धूमसारैष्टकाङ्गुडैः⁷ । मर्दयेन्निदिनं सूतं⁸ डोलायां⁹ स्वेदयेत् त्र्युषम् ॥ १८८ ॥ पुनर्नवामेषशृङ्गो-सर्पाक्षीकल्कसंयुतम् । अथासुरो¹⁰सिन्धुविषं मरिचैः परिपेषितैः¹¹ । दोलायन्त्रे पुनरपि¹² स्वेदयेद्दिवसत्रयम्¹³ ॥ १८९ ॥ अष्टमांशेन नागाभ्रं चारयित्वा¹⁴ सुरेश्वरि । शिलाभागद्वयं चैकं सिन्धुसौवर्चलं¹⁵ भवेत् ॥ १९० ॥ टङ्कार्द्धं विषपादञ्च¹⁶ विड़ः पिष्टाष्टमांशतः¹⁷ । (1) तत् सर्वं हेमभास्वरम्, a variant in M. (2) K reads तु. (3) B reads धूमोक्तं. K reads धूमोत्थ. M reads धूमाद्यं. All the texts appear to be incorrect. (4) B has संयुतेरेतन्नागाभ्रं. M has सिन्धुजै- रेतैर्नागाभ्र. (5) K reads बंधितं. (6) M reads किंवाश्नाल. (7) धूमसारैष्टिकागुडः, a variant in K. धूमसारैष्टकाङ्गुडैः, a variant in M. (8) K has an incorrect reading—मर्दये त्रिदिनं भूतं. (9) M reads डोलायां. (10) B reads यथासुरि. (11) मरीचैः परिवेष्टितैः, a variant in M. (12) दोलायन्त्रे च च रसं, a variant in K. M reads डोलायन्त्रे. (13) B has an incorrect reading—स्वेदयेद्दिवसं त्रयं. (14) K reads जारयित्वा. (15) B has सिन्धुसौवर्चलात्. (16) K reads टंकणाधैविषं पादः. (17) M has विड़पिष्टाऽष्टमांशकम्, which seems to be incorrect.

१८८ रसार्णवे त्रिदिने¹ कच्छपे जार्यमेवं² जार्यन्तं षड्गुणं³ ॥ १८१ ॥ शैलं तुत्योरगं⁴ ताम्रं तीक्ष्णघोषारकाञ्चनम्⁵ । क्रमवृद्धमिदं तुत्यं ताप्यसत्त्वनिपातनात्⁶ ॥ १८२ ॥ हेमावशेषं तद्बीजं पादांशं⁷ मातुलान्भसा । चारयेद्रसराजस्य जारयेत् कनकान्वितैः⁸ ॥ १८३ ॥ ताप्यसौवर्चलशिला-गन्धकासीस⁹टङ्कणैः । पद्मयन्त्रे¹⁰ निवेश्याथ कोलं दत्त्वा सुरेश्वरि ॥ १८४ ॥ धमेद्दिनत्रयं¹¹ मन्दं यावद्बीजं द्रुतं¹² भवेत् । तमेव समजीर्णन्तु¹³ वह्नौ निष्कम्पनं रसम्¹⁴ ॥ १८५ ॥ ततः षड्गुण¹⁵बीजेन सारणा¹⁶क्रमयोगतः । तारारिष्टमहिं शुक्लं¹⁷ सहस्रांशेन वेधयेत् ॥ १८६ ॥ विषण्गन्धकताप्याभ्र¹⁸-काकविष्ठा घनध्वनिः । (1) K reads त्रिदिन. (2) B reads मेव. M reads मेव. (3) K has षटरस. (4) K reads शैल तुत्यारजः. M reads शैलं दुग्धोरग. (5) तीक्ष्णघोषारकक्रमात्, a variant in B. (6) Both K and M read निवापनात्. रस.स. says "निर्वापणं पातनसम्प्रयुक्तम्" Chap. VIII. v. 60. (7) K reads पत्रांशं. (8) K reads कम्बयान्वितैः. (9) K reads काशीस. (10) K reads पद्मपत्रे. (11) K reads erroneously धर्मेद्दिनत्रय. (12) B reads erroneously हतं. (13) B has सजीर्य तु, which is defective. K has समजीर्णे तु. (14) K reads निः- कंपित रसं. निष्कंपन रथ: is the reading in M, which is unintelligible. (15) K reads षट्गुण. (16) The letter क्र is wanting in K. (17) B reads तद्विगुणं. K reads तारारौष्टमद्विगुणं. (18) B reads ताप्यभ. K reads ताप्योभ. M reads तालाभ.

एकादशः पटलः । १६८ सहदेवो व¹ह्निशिला कल्केन क्रमते रसः² ॥ १६७ ॥ मूर्च्छितो मृतसूतश्च³ जलूकाबन्ध एव च⁴ । चतुर्थो मूर्त्तिबन्धस्तु⁵ पट्टबन्धस्तु⁶ पञ्चमः । भस्मसूतश्च खोटश्च संस्कारात्⁷ सप्तधा रसः ॥ १६८ ॥ नागवर्णं⁸ भवेत् सूतं विहाय घनचापलम् । लक्षणं दृश्यते यस्य मूर्च्छितं तं वदन्ति हि ॥ १६९ ॥ आर्द्रत्वञ्च घनत्वञ्च⁹ तेजोगौरवचापलम्¹⁰ । यस्यैतानि न दृश्यन्ते¹¹ तं विद्यान्मृतसूतकम्¹² ॥ २०० ॥ नानावर्णं तथा स्वच्छं¹³ द्रुतं योनौ जलूकवत्¹⁴ । बध्यते¹⁵ सूतकं यच्च¹⁶ जलूकाबन्ध¹⁷लक्षणम् ॥ २०१ ॥ (1) The letter व is wanting in B. (2) B reads रसं. (3) B reads मृतसूतस्य, which is incorrect. M reads मृतमूरस्य, which is evidently an error of the scribe. (4) B reads बधमेव च, which is incorrect. (5) B and K read मूर्त्तिबद्धस्तु. (6) K reads पटबन्धश्च. (7) M reads घोटश्च संस्काराः. (8) B and K read नानावर्णं. (9) चार्द्रत्वं चपलत्वं च, a variant in K. M reads चापलञ्च, which seems to be inc. (10) M reads चापलः, which is gram. inc. (11) रसस्यैतानि दृश्यन्ते, a variant in M, which conveys just the opposite sense. (12) विद्यात्तं मृतसूतक, a variant in K. तं विन्दान्मृतसूतकम्, a variant in M. (13) B reads सूच्छं, which appears to be inc. (14) B has द्रुतं यांगौ, which is inc. K has योनौ पालूकवत्, which seems to be incorrect. M has यो न, which is also inc. (15) B reads वर्षते, which is inc. K reads वर्धते. . (16) K reads यावत्. Another reading is सूतको यच्च. (17) K reads जलूकाबद्ध.

१८० रसार्णवे गुरुत्वमरुणत्वञ्च¹ तेजसा सूर्य्यसन्निभम् । शिखिमध्ये धृतं² तिष्ठेत् मूर्त्तिबन्धस्य³ लक्षणम् ॥ २०२ ॥ शलाकाजारणाद्वापि⁴ मूर्त्तिबन्धत्वमिष्यते ॥ २०३ ॥ श्वेतं पीतं गुरु तथा मृदु सिक्यक⁵सन्निभम् । अग्निमध्ये यदा⁶ तिष्ठेत् पट्टबन्धस्य⁷ लक्षणम् ॥ २०४ ॥⁸ कृष्णं श्वेतं तथा पीतं⁹ नीलं¹⁰ भस्मनिभं तथा । चपलत्वं यदा¹¹ नष्टं भस्मसूतस्य¹² लक्षणम् ॥ २०५ ॥ कुकुटाण्डनिभं¹³ सूतं यदा लवणभेदि च¹⁴ । आवर्त्तते¹⁵ रसस्तद्वत् खोटकस्य च¹⁶ लक्षणम् ॥ २०६ ॥ अथवा कदने स्निग्धं¹⁷ रश्मिना मृदुना द्रवेत् । (1) K has गुरुत्वं मरणत्व च, which is incorrect. (2) B reads धूप. M reads द्रुत. (3) K reads मूर्त्तिबद्धस्य. (4) This charaṇa and the next are not found in K. M reads शलाकाधारणाद्वापि. (5) B reads सिक्याक. M reads सिक्षक. (6) M reads यथा. (7) B has पटबद्धस्य here ; but it has mentioned पट्टबन्ध in the 198th śloka. (8) This śloka is not found in K. (9) B reads रक्तपीत instead of पीतं, which mars the metre. K reads भेदि श्वेतं instead of कृष्ण श्वेत. M reads कृष्णश्वेतं, (10) M reads नील (without any suffix). (11) M reads यथा. (12) B and M read भस्मसूतक. (13) B has an erroneous reading—कुकुटांगंडभिभ्रं. (14) K reads लवणसैंधवं. M reads लवणभेदि च. Another reading is पटु भेदि भवेद्यदा. (15) K and M read चावर्त्तिते. Another reading is चावर्त्तितं पुनस्तद्वत्. (16) B reads खोटबद्धस्य. M reads घोटबन्धस्य. (17) B reads खिग्ध.

एकादशः पटलः । १८१ अच्छयं कठिनं खेतं¹ खोटबन्धस्य लक्षणम् ॥ २०७ ॥² खोटादयस्तु ये पञ्च³ विहाय जलुकाकृति⁴ । हठाग्नौ धमिताः सन्ति⁵ न तिष्ठत्येव⁶ मूर्च्छितः ॥२०८॥ तरुणादित्यसंकाशो नानावर्णः⁷ सुरेश्वरि । वेधयेद्वहलोहानि रञ्जितो रसभैरवः ॥ २०६ ॥ शोधनं सूतकस्यादौ ग्रासमानमतः परम् । जारणं व्योमसत्त्वस्य सर्व्वसत्त्वस्य⁸ जारणम् ॥ २१० ॥ गर्भबाह्यद्रुतिः पश्चात् सुवर्णस्य तु जारणम् । दिव्यौषधिपुटः⁹ पश्चात् रत्नबन्धमतः परम्¹⁰ ॥ २११ ॥ रञ्जनञ्च ततो देवि जारणा चानुसारणा¹¹ । क्रामणञ्च ततो देयं¹² सूतकस्य विचक्षणैः ॥ २१२ ॥ एवं क्रमं तु यो वेत्ति तस्य सिद्धिर्न संशयः ॥ २१३ ॥

(1) B reads कठिनश्वेत. (2) This śloka is not found in M. (3) खोटाद्यैस्तु ये पञ्च, a variant in K. खोटादयंस्तु ये पञ्च, a variant in M. Both the readings are incorrect. (4) विद्यया जलुकाकृतिः, a variant in K. विद्यया जुलुकाकृतिः, a variant in M. Both of them are incorrect. (5) हठाग्नौ धासिताऽसंति, an erroneous reading in B. अधौ धमितः, an incomplete reading in K. हठामौ धामितस्सभिः, a reading of unintelli- gible sense. (6) K reads संतिष्ठत्येव, which is just the opposite in sense. (7) B reads नामवर्णं. (8) K reads सर्व्वे सत्वस्य, which is inc. (9) B reads पुट K reads दिव्यौषधौपुटे. M reads दिव्यौ- षधपुटः. (10) K reads रत्नबद्धमतः पर. M reads रत्नबन्धनतः परम्. (11) K. reads चानुसारणान्. M reads जारणायानुजारखी Both seem to be inc. (12) K reads क्रामणन्तु. M reads देयं:, which is gram. inc.

१९२ रसार्णवे वेधकं यस्तु जानाति¹ देहे लोहे² रसायने । तस्य जन्म³ जरा व्याधिर्नश्यत्येव न संशयः ॥ २१४ ॥ देहे तु पञ्चरत्नानि⁴ नागं वङ्गं तथाऽयसम्⁵ । क्रामणं रसराजस्य भेषजं व्याधिनाशनम्⁶ ॥ २१५ ॥ औषधैः⁷ क्रमते सूतो योगशक्तिक्रमेण⁸ तु । क्रमते⁹ व्याधिसंघाते ध्वंसंते दुष्टमामयम् ॥ २१६ ॥ तस्य तु क्रामणं ज्ञात्वा¹⁰ ततो वैद्यैरुपाचरेत्¹¹ । क्रामणेन विना सूतो न क्रमेत्¹² न च वेधयेत् । देहलोहामयान् सर्व्वान्¹³ वृथा स्यात् केवलं¹⁴ श्रमः ॥२१७ यस्य रोगस्य यो योग¹⁵स्तेनैव सह¹⁶ योजयेत् । रसेन्द्रो हरति व्याधीन्¹⁷ नरकुञ्जरवाजिनाम् ॥ २१८ ॥ (१) वेधक यो न विजानाति, a variant in B, wherein न is incorrect. (२) M reads देहदृहे, which is incorrect. (३) The word जन्म is not found in B. (४) B reads दृढे, which is inc. M reads पञ्चरक्तानि, which is also inc. (५) नागवंगं तथायसे, a variant in M. (६) B has व्याधिनाशने (७) K reads चौषधिः. (८) B has योगमुक्ति- क्रमण. M has व. र उक्तः क्रमेण. (९) M reads कामतो, which appears to be inc. (१०) B reads तन्माणं. K reads कामणां. M reads तत्तत् क्रामणक वाद्य. (११) वैद्यैरूपाचयेत्, a reading in B. (१२) B reads क्रामित्. K reads कार्की. (१३) K has देहलोहमयान् संधान्. M reads देहलोहमयान् सर्व्वान्. (१४) K reads केवलः. M has रसः स्यात् केवलश्रमः. (१५) M reads यो योगैः, which is gram. inc. (१६) K reads स instead of सह. (१७) B reads व्याधिं. K reads हरते व्याधिं.

एकादशः पटलः । १८३ आरीटो बलमाधत्ते¹ मूर्च्छितो व्याधिनाशनः । बद्धेन खेचरोसिद्धिः² मारितेनाजरामरः³ ॥ २१९ ॥ विशेषाद्वाधि⁴शमनो गन्धकेन तु⁵ मूर्च्छितः । ओषध्या घातितः⁶ सूतो यथा भूयो⁷ न जोषति ॥ २२० ॥ सहि क्रामति लोहेषु⁸ तेन⁹ कुर्याद्रसायनम् । तन्ममाचक्ष्व देवेशि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि¹⁰ ॥ २२१ ॥ इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे¹¹ रसार्णवे रससंहितायां बालजारणो नाम¹² एकादशः पटलः ॥११॥ (1) K reads चरीटो. M reads चाटौ चपलमाधत्ते, which is senseless. [For the explanation of आरीट vide र.म.सं. Chap. XI. v. 60.] (2) बद्धस्तु खेचरीसिद्धिं, a variant in K. बद्धेन खेचरीसिद्धिः, a variant in M. (3) मारितेन जरामरः, a reading in B and M. मारीतेनाजरामरं, a reading in K. Both the readings seem to be incorrect. (4) B reads विशेषाव्याधि. K reads विशेषाव्याधि. (5) The letter तु is not found in K. (6) K has चौषध्या पातितः. M has चाषध्य (without any suffix). (7) M reads पतेद्भूयो. (8) स सहि क्रमति लोहेषु, a variant in B, wherein the first स is redundant. K reads देहेषु. (9) K reads न instead of तेन. (10) K reads मर्हसि. (11) This is wanting in B and M. (12) B, K and M read बालजारण नाम : but this is not strictly correct. 25

द्वादशः पटलः । श्रीदेव्युवाच ।¹ ओषधी² कीदृशी नाथ रसमूर्च्छाकरो शुभा । केन वा भस्मसूतः³ स्यात् केन वा खोटबन्धनम्⁴ ॥ १ ॥ श्रीभैरव उवाच⁵ । शृणु भैरवि यत्नेन⁶ रहस्यं रसबन्धनम् । ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्राद्यैर्न ज्ञातं बीरवन्दितै⁸ ॥ २ ॥ गङ्गायमुनयोर्मध्ये प्रयोगो नाम⁹ राक्षसः । तस्यासने¹⁰ वरारोहे क्षणाद्बध्येत¹¹ सूतकः ॥ ३ ॥ निशाचरस्य पत्राणि¹² गृह्णीयात् साधकोत्तमः¹³ । अधो निष्पाड़ितं¹⁴ देवि रसं¹⁵ भवति चोत्तमः ॥ ४ ॥ (1) This is wanting in M. (2) K reads चौषधी. M reads ओषधी, which is gram incorrect. (3) K reads सूतभस्म. (4) K reads बंधनं, which is incorrect.

द्वादशः पटलः । १८५ रसं संमर्द्य¹ तेनैव दिनानि त्रीणि वार्त्तिकः² । आरोटं³ बन्धयेत् क्षिप्रं गगनं तत्र जारयेत् ॥ ५ ॥ तेन⁴ पत्ररसेनैव साधयेद्गगनं पुनः । सप्तधा भावितं तेन त्र्यूषणेन⁵ सहैकतः । यन्त्रे विद्याधरे देवि गगनं तत्र जारयेत् ॥ ६ ॥ मासमात्रेण देवेशि⁶ जीर्य्यते तत् समं समे⁷ । समजीर्णे रसे देवि शतवेधो भवेद्रसः ॥ ७ ॥⁸ निशाचररसे देवि गन्धकं भावयेत्ततः । भावयेत् सप्तवारं तु दिपद्याश्च⁹ रसेन तु ॥ ८ ॥ तारस्य पत्रलेपेन¹⁰ अष्टार्धकाञ्चनोत्समम्¹¹ । गन्धके समजीर्णेऽस्मिन्¹² शतवेधो रसो भवेत्¹³ ॥ ६ ॥ (1) B reads समर्घ, which is gram. incorrect. (2) M reads वाक्तिकः, which is evidently an error of the scribe. (3) K reads आर्बट. (4) The following three hemistichs commencing from तेन are wanting in K. (5) M reads त्र्यूषणेन. (6) मासमात्र तु देवेशी, an incorrect variant in M. (7) जीयत तु समे सम, a variant in B. जिर्णीतं तत् समे समः, a variant in K. जीर्य्यते तु सम समे, a variant in M. (8) This hemistich is not found in M. (9) K reads दिपद्याश्च. M reads द्विवद्याश्च. Both the readings are inc. [The first seems to be दिपाद्याश्च, and the second द्विपद्याश्च. दिपा = द्विपदी = दिपा- दिका = नागकेसरवृक्ष.] (10) तारमपत्रलेपेन, an incorrect variant in K. M reads पत्रर्लेपन, which is not correct. (11) B reads काचनोत्तमः. K reads कांचनोपम. M reads अथार्व काञ्चिक्रोत्तमम्. (12) M reads सम- जिलोस्मिन्, which is inc. (13) M reads भवेद्रसः.

१८१ रसार्णवे पुनस्तं गन्धकं दत्त्वा पत्रलेपे रविं हरेत्¹ । तं रविं तारमध्ये तु त्रिगुणं वाहयेत्ततः² ॥ १० ॥ हेमार्द्धे मिलितं³ हेम मातृकासमतां व्रजेत्⁴ । पुनस्तं गन्धकं साक्षाद्रावयित्वा द्रुतं⁵ कुरु ॥ ११ ॥ रसेन्द्रं⁶ मर्दयेत्तेन गतदेहं तु⁷ कारयेत् । लेपमात्रेण तेनैव कुष्ठामष्टादश⁸ प्रिये । चर्म भगन्दरं लूतां⁹ शिरोरोगंश्च¹⁰ नाशयेत् ॥ १२ ॥ निशाचररसे भाव्यं¹¹ सप्तवारं तु¹² तालकम् । तेनैव घातयेद्वङ्गं¹³ वङ्गं तारे¹⁴ तु निर्वहेत् ॥ १३ ॥ (1) B has हृनेत्, which is gram. incorrect. K has रवौ हृते. M has पत्रलेपरवि. (2) वाह्यं ततः, an incorrect reading in B. (3) K reads बौंखिन्न, which is inc. M reads र्हेमार्द्धे, which is also incorrect. (4) K reads मात्रिकासमतां. M reads erroneously मावकासमतां ह्रजित्. (5) B reads हृतं. K reads हुत. M reads धृतं. We have adopted the reading in D (Deccan MS.) which begins from this charana, the previous portion of the text being wanting. (6) D reads रसकं. (7) B reads गतदेहं. M reads गतदेहान्. Both are inc. (8) कुष्टा- ष्टादशान् प्रिये and कुष्ठमष्टादशन् प्रियं are incorrect readings in K and M respectively. (9) चर्म भगंदरं सूता, an incorrect variant in K. चर्मो भगभरखतो, a variant in M, which seems to be inc. (10) Both D and M read शिरोरीगश्च. (11) B has निशाचरे रसे. D has भाव्ये. (12) B reads सप्तवारः तु, which is gram. incorrect. (13) K reads घातयेद्वंगं. M reads पातयेत् वगं. (14) B and M read वंगतारे. D and K read तारये निर्वहेत् पर.

द्वादशः पटलः । १८७ तं तारं जारयेत्¹ सूतं तत्सूतं बन्धनं व्रजेत्² । लेपमात्रेण तेनैव चतुःषष्टितमो भवेत् ॥ १४ ॥³ चतुःषष्टितमे⁴ भागे शुल्कवेधं⁵ तु दापयेत् । शुल्वं तु दापयेत्तारि तत्तारं काञ्चनं भवेत् ।⁶ तत्तारं जायते श्रेष्ठं⁷ धर्मकामार्थमोक्षदम् ॥ १५ ॥ निशाचरस्य पुष्पाणि⁸ सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्⁹ । पलानि¹⁰ दश चूर्णस्य रसैर्धात्र्यास्तु भावयेत्¹¹ ॥ १६ ॥ घृतेन मधुनालोड्य¹² नवभाण्डे¹³ विनिक्षिपेत् । धान्यराशौ निधातव्यं त्रिसप्ताहं सुरेश्वरि ॥ १७ ॥ तेन भक्षितमात्रेण बलोपलितवर्जितः¹⁴ ॥ १८ ॥ (1) D and K read भावयेत्. (2) D and K read बधनं भवेत्. M reads बन्धतां व्रजेत्. (3) This hemistich is wanting in B and M. (4) This hemistich is wanting in D. K reads चतुषष्टितमं, which is incorrect. (5) K reads शुल्ब वेधं. (6) This hemistich is wanting in B and M. (7) M reads भार्यक्रीड, which seems to be inc. (8) All other texts read पत्राणि , but M only reads पुष्पाणि. We suppose the latter to be correct , since पत्राणि is already mentioned in verse 4. (9) चूर्णितानि तु कारयेत्, a variant in D. चूर्णानि कारये- द्यतः, a variant in K. (10) M reads फलानि, which is incorrect. (11) त्रिरात्र्या यस्तु भावयेत्, a variant in D. षडैरात्र्यास्तु भावयेत्, a variant in K. द्वे धात्र्या विभावयेत्, a variant in M. (12) B reads मधुनालोढा. K reads मधुनालोढ. Both are inc. (13) B reads नवभाष्य. D reads न च भाण्डे (14) K reads निर्जेव, which is not correct.

१८८ रसार्णवे वल्कलं सूक्ष्मचूर्णं^१ तु मधुना सहितं^२ लिहेत् । अर्धमासप्रयोगेण^३ प्रत्यक्षोऽयं^४ भवेत् प्रिये ॥ १८ ॥ तस्य मूत्रपुरीषेण शुल्वं भवति काञ्चनम् । मासमात्रप्रयोगेण पन्नगः^५ काञ्चनं भवेत् ॥ २० ॥ ग्राह्यं^६ तत्फलतैलं वा^७ यन्त्रे पातालसंज्ञके^८ । तेन तैलेन देवेशि रसं संकोचयेद्बुधः ॥ २१ ॥ तत्क्षणाज्जायते देवि^९ पट्टबद्धो महारसः^१० ॥ २२ ॥ कटुकं कङ्कणं कार्यं^११ रसलिङ्गे वरानने^१२ । संकोच मारणं^१३ तेन कर्त्तव्यं परमाद्भुतम्^१४ ॥ २३ ॥ निशाचररसे खिन्नं सप्तवारं तु भास्करम् । (1) D reads सूक्ष्मचूर्णं. (2) D reads मसौत, [perhaps मसित = सशर्कर.] M reads साधित. (3) अर्धमासे नयोग, an incorrect reading in D. (4) B and K read प्रत्यचोऽय. D reads प्रत्ययोग्य, which is inc. (5) M reads पन्नग. The MS. B is wanting about 250 slokas from this (20th) śloka. (6) M reads गृह्यं, which is not accurate here. (7) D, which begins from this portion, reads erroneously तत्फुलतैलम्ब. K reads तत्फलतैलेन. M reads तत्फल तैलंग. (8) M reads मसंते (9) तत्क्षणादेव जायन्ते, a variant in M. (10) D wants the term महा. K reads खाटबद्धो महारसः. M reads पट्टबन्धो महारसः (11) D has an absurd reading—करक ङ्गह्र सां कार्य. M reads कटक instead of कटुक. (12) D reads रसलिङ्ग. K reads रसलिङ्ग परायणं. M reads रसलिङ्गेवगननेः (13) K reads संकोचमारसं. M reads संकाचसारखं. (14) D reads परमहुतम्. M reads erroneously परमव्यतम्.

द्वादशः पटलः । १८९ कालिकारहितं तेन जायते¹ कनकप्रभम् ॥ २४ ॥ तत्तारेण समं वाह्यं² तेन सिक्तं तु वापितम् । दशांशं वेधयेत्³ सूतं दश पीतं शतंच च⁴ ॥ २५ ॥ शतं वेधयते लक्षं सहस्रं कोटिवेधकम् । दशांशं कोटिवेधि⁵ स्यात् कोटिवेधि समेन च⁶ ॥ २६ ॥ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि रसबन्धं सुदुर्लभम्⁷ ॥ २७ ॥ त्रैलोक्यजनना या स्यादोषधी⁸ अजनायिका⁹ । तस्याः सम्पर्कभावेण¹⁰ बद्धस्तिष्ठति पारदः ॥ २८ ॥ सप्ताहं मर्दितस्तस्या¹¹ महौषध्या रसेन सः¹² । शतांशेनैव वेधेन¹³ कुरुते दिव्यकाञ्चनम्¹⁴ ॥ २९ ॥ द्विसप्ताहं रसे तस्या मर्देनाद्वरवर्णिनि¹⁵ ।

(1) M has कालिका, which is a tautology. (2) D reads सवाह्य, which is incorrect and incomplete. M reads वाह्यं. (3) M reads तथा वेधयते. (4) D reads रसेन वै. K reads रसेन च. (5) All the texts read कोटिवेधी, which is not gram. correct. (6) M reads तु. (7) तु दुर्लभं is the reading in D. (8) D and K have या सा औषधी. M has यस्यादोषधी, which is inc. (9) D reads यज- नयिका. K reads अंजनायिका. M reads अञ्जनायिकम्. (10) तया संसृष्टभावेण, a variant in M. (11) M has सप्ताहोमर्दित तस्या, wherein मर्दित is inc. (12) महौषधिरसेन सः, a variant in K. M reads महौ- षध्या रसे रसः. (13) D reads विर्धन. M reads शतांशेन तु वेधेन. (14) D reads दिव्यकाञ्चनः, which is inc. (15) D reads वरवर्णिनी, which is gram. inc. K reads द्विरवाखिनि, which is unintelligible.

२०० रसार्णवे लक्षवेधो रसः साक्षादष्टौ¹ लोहानि काञ्चनम्² ॥ ३० ॥ त्रिसप्ताहेन देवेशि दशलक्षाणि विध्यति³ । चतुर्थे चैव⁴ सप्ताहे कोटिवेधी महारसः ॥ ३१ ॥ स्वेदतापननिर्घृष्टो⁵ महौषध्या रसेन तु । ददाति खेचरीं सिद्धिमनिवारितगोचरः⁶ ॥ ३२ ॥ कामयेत् कामिनीनां तु सहस्रं दिवसान्तरे । नष्टच्छायो द्रतद्रूप्यं⁷ त्रैलोक्यं च भ्रमेद्धसैः⁸ ॥ ३३ ॥ महौषध्या रसेनैव⁹ मृतसञ्जीवनं¹⁰ भवेत् । घनेन घातयेत्¹¹ सूतं पञ्चावस्थं¹² कुरु प्रिये ॥ ३४ ॥ मृतस्य दापयेन्नस्यं¹³ हस्तपादौ तु¹⁴ मर्दयेत् । तस्य तु प्रविशेज्जीवो¹⁵ मृतस्यापि वरानने ॥ ३५ ॥ (1) D reads साक्षादष्टौ. (2) M reads विध्यते. (3) D reads वैधवेत्. दश लक्षा सं विध्यति, an incorrect reading in K. (4) D reads नैव, which is inc. (5) खेदतापननिर्घृष्टौ, a variant in D. खेदनापत- निर्घृष्टौ, a variant in K. खेदतापरिकचेव, a variant in M. None is correct. (6) मनावरितगोचरः, a variant in D. मर्निवाणितगोचराः, a variant in K. Both are gram. inc. (7) K has नष्टच्छाया तद्रसरूप. M has नष्ट- बाधाद्रतद्रूप. (8) K reads भ्रमेद्धसः. त्रैलोक्यं भ्रमेद्वसैः, an incomplete variant in M. (9) K reads रसे चैव. (10) D has मृतसञ्जोविन. K has मृते संजीवनं. (11) K reads पातयेत्. (12) D reads पञ्चावस्थां. M reads पञ्चावसं, which seems to be inc. (13) D reads दापयेन्नख. K reads दापयेत्तस्य. Both are incorrect. (14) M reads हस्तपादिषु. (15) K reads गतेन in place of तस्य तु. M reads प्रविशन् जीवो.

द्वादशः पटलः । २०१ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि रसबन्धं सुदुर्लभम्¹ । नरसाररसेनेव² क्षणाद्³बध्येत सूतकः⁴ ॥ २६ ॥ नरसाररसं दत्त्वा⁵ द्विपदीरजसा सह⁶ । दिनान्ते बन्धमायाति⁷ सर्व्वलोहानि रञ्जयेत्⁸ ॥ २७ ॥ नरसाररसेनेव⁹ जीर्णं षड्गुणपन्नगे¹⁰ । तारे ताम्रेऽपि वा देवि¹¹ भावयेत्तं मनःशिलाम्¹² ॥२८॥ निर्गन्धा जायते सा तु¹³ घातयेत्तद्रसायनम्¹⁴ । द्विपदीरजसा सार्धं¹⁵ निःसत्त्वः पन्नगो भवेत्¹⁶ ॥ ३८ ॥ (1) M reads वरानने. (2) D reads नरकसारसत्येनैनि. K reads नरकारस्य पत्रेण M reads नरकसारसदर्शनेन. All the readings seem to be incorrect. [नरसार has different designations in different texts ;—as नरकसा and नरकसार.] (3) D reads क्षणाद्. (4) M reads सूतकम्. (5) नरकसारसे दत्वा, a variant in D. नरकसारसं दत्वा, a variant in K. नरकसारसं दत्वा, a variant in M. (6) D reads सहि, which seems to be the error of the scribe. (7) M reads बहुमायाति, which is incorrect. (8) D reads रञ्जति. K reads रञ्जति. (9) D and K read नरकसारसेनेव. (10) जीर्णैः षड्गुणपन्नगः, a variant in D. This charaṇa and the next are wanting in M. (11) तारताम्रेऽपि वा देवौ, an incorrect variant in D. (12) K reads भाव्येच्चा, which seems to be incorrect. M reads भावयेत्तु मनःशिलाः. (13) K has यावशे, which is incorrect. M reads धातुः. (14) पातयेत्तेन पन्नगं, a variant in K. घातयत्रेण पन्नगम, a variant in M. (15) D has द्विपदीशतेया सार्द्ध. M has साधु. (16) D reads निःसत्त्वपन्नगो भवेत्. K has an incomplete reading— निःसत्वपन्नगं. M has निरुद्धं पन्नगो भवेत्, which is not correct. 26 Rasārṇava. Vol I. Fasc. II

२०२ रसार्णवे नरसाररसेनेव¹ जीर्णे षड्गुणपन्नगे² । तारे ताम्रेऽपि वा देवि³ कोटिवेधी भवेद्रसः ॥ ४० ॥ नरसाररसस्तन्वे भावनाः⁴ सप्तधा पृथक् । रसेन्द्रं दापयेद्ग्रासं⁵ यन्त्रे विद्याधराह्वये ॥ ४१ ॥ जीर्य्यते⁶ गगनं देवि निर्मुखं च⁷ वरानने । नरसाररसेनेव⁸ कीटमारीरसेन च⁹ । द्रावयेद्गगनं देवि¹⁰ तीक्ष्णं लोहञ्च पन्नगम् ॥ ४२ ॥ नरसाररसेनेव हनूमत्या रसेन च । जायते काञ्चनं¹¹ दिव्यं निषेकाद्¹²भास्करप्रिये ॥ ४३ ॥ नरसाररसे दत्त्वा¹³ मञ्जिष्ठारक्तचन्दनम्¹⁴ । (1) D and K read नरकसारसेनेव. M reads नरकसाररसेनेव. (2) जीर्णे षड्गुणपन्नगः, a variant in D. (3) This hemistich and the next are wanting in M. D reads erroneously देवी. (4) D has नरकसारसारसात्तन्वे भावितः, which mars the metre. K has नरकसारसत्तन्वे. (5) रसेन्द्रे पाययेद्यासं, a variant in D. रसेन्द्रो दापयेत् यासं, a variant in K. रसेन्द्रे दापयेत् शसं, a variant in M. (6) D reads जीयते, which has no sense. (7) D reads निर्मुखं च. (8) D and K read नरकस,रसेनेव. M reads नरकसाररसेनेव. (9) सिन्धु- तृतपाररसेन च, a reading in D. सिंधुतुत्थारसेन च, a reading in K. (10) This charaṇa and the next three are wanting in D and K. (11) D reads जायते काञ्चनं. M reads कनकं. (12) M reads निषिक्ताद्. (13) नरकसाररसे दत्त्वा, a variant in D and M. नरकसारसं दत्वा, a variant in K. (14) The MS. M has the following hemistich after चन्दनं— तारे ताम्रेऽपि वा देवि कोटिवेधी भवेद्रसः, which we have not adop- ted as it seems to us redundant.

द्वादशः पटलः । २०१ खरसे मर्दयेत् पश्चात्¹ पन्नगं देवि सेचयेत् ॥ ४४ ॥ तत्क्षणात् काञ्चनं दिव्यं सप्तवारं निषेचितम्² । रविदृष्टं तु³ तं देवि पन्नगं त्रिगुणं प्रिये ॥ ४५ ॥ तच्छुल्कं⁴ हेमसंकाग्रं तारपञ्चांश⁵योजितम् । षष्ठमांशयुतं हेम⁶ हेमकर्मणि चौषधम्⁷ ॥ ४६ ॥ नरसाररसे⁸ भाव्यं सप्तवारं तु हिङ्गुलम् । तेनैव घातयेत्तीक्ष्णं⁹ भस्मीभूतलमादिशेत्¹⁰ ॥ ४७ ॥ तद्भस्म ताम्बपिष्टं तु¹¹ त्रिगुणं तेन निर्वहेत् ॥ ४८ ॥ तच्छुल्कं हेमसंकाशं तारमष्टांश¹²योजितम् ।

(1) D reads खरसो. M reads मर्दयन्त्याश्च, which is in- correct. (2) K and M read निषेवितं. (3) K reads रविदृष्टे तु, which is incorrect. M reads रविदृष्टे तु, which is grammatically incorrect. (4) K reads तच्छुल्क, which is incorrect. M reads तत् शुल्क, (without any suffix), which is gram. incorrect. (5) D and K read तारं पञ्चांश, which seems to be inaccurate. (6) This word is wanting in K. (7) हेमकर्म- णिरोषधम्, a variant in M. (8) D reads नरकसाररसे. K reads नरक्तसारसे. M:reads नरकसारसैः. (9) तेनै तीक्ष्ण घातये, an incorrect variant in D. K has तापयेत्तीक्ष्णं. M reads घातयेत् सूक्ष्मं. (10) K reads माविशेत्. M reads भस्मभूतलमांशजेत्, which is incorrect. (11) D reads ताम्बविष्टं तु. K reads ताम्बपिष्टे तु. M reads ताम्बपत्रे तु. (12) M reads तारे चाष्टांश.