रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

द्वादशः पटलः । २२५ रक्तं पीतं सितं कृष्णं¹ तस्याः पुष्पं प्रजायते । चणकस्येव पत्राणि सुप्रसूतानि लक्षयेत्² ॥ १५१ ॥ सा स्थिता गोमतीतीरे³ गङ्गायामर्बुदे⁴ गिरौ । उज्जयिन्या⁵ दक्षिणातो वनान्तेषु च दृश्यते⁶ ॥ १५२ ॥ तस्याः कन्दरसं⁷ दिव्यं कृष्णराजि⁸समन्वितम् । ताम्बूलेन⁹ समं कृत्वा गुटिकां¹⁰ कारयेद्बुधः ॥ १५३ ॥ सर्वेषामेव लोहानां¹¹ द्रुतानां वह्निमध्यतः¹² । सहस्त्रं वेधयित्वा तु काञ्चनं कुरुते क्षणात् ॥ १५४ ॥ तथैव म्रियते सूतः¹³ कान्तहेमाभ्रसंयुतः । कुरुते काञ्चनं दिव्यं देवाभरणभूषणम् ॥ १५५ ॥¹⁴ (1) श्वेतं पीतं सितं कृष्णं, a variant in D. श्वेतं पीतं सितं कृष्णं, a variant in K. (2) D reads भनयेत्. M reads सुप्रभूतानि. (3) साक्षी- गतामन्तरे तीरे, an absurd variant in D. K reads गौतमीतीरे. M reads सा स्थिरा. (4) D has गङ्गायाथाश्रयं. M has गङ्गायमर्बुदे. Both the texts seem to be incorrect. (5) K reaus उज्जयिन्यां. (6) वनं तेषु च दृश्यंते, a variant in D वनां तेषु न दृश्यते, a variant in K. Both the readings seem to be incorrect. (7) D reads कान्तरसं, which has no clear sense. K and M read तस्य, which is gram. inc. (8) D reads कृष्वरक्त. K reads कृष्णराति. (9) D has तव कृष्णेन. (10) M reads घटकां, which is evidently incorrect. (11) D reads सर्वेषामपि वस्तूनां. (12) D has वह्निभूतानां मध्यतः. दत्तान् वह्निमध्यगं, an absurd variant in K. (13) D reads मृतं and reads its adjec- tive संयुतः. But M reads सूतं and reads its adjective संयुक्तः, which is gram. incorrect. (14) This hemistich is wanting in D and M. 29

२२६ रसार्णवे कटुतुम्बोति विख्यातां¹ देवि दिव्यौषधीं शृणु² ॥१५६॥ तस्या वीजानि³ संगृह्य सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्⁴ ॥ १५७ ॥ एकविंशतिवारांस्तु⁵ भाव्यं धात्रोरसेन तु । पयसा सहितेनैव विस्रभेषजसंयुतम् ॥ १५८ ॥ बीजं यन्त्रे विनिक्षिप्य तैलं संगृह्य पण्डितः ।⁶ रसं मूर्च्छापयेत्तेन⁷ चक्रमर्द्देन मर्दयेत्⁸ ॥ १५८ ॥ गोपित्तं शिखिपित्तञ्च काङ्कोकाशोससंयुतम्⁹ । तारतुल्यानि चैतानि सर्व्वेषां सूतकः समः¹⁰ ॥ १६० ॥ मेषशृङ्गे निधातव्यं¹¹ मासमेकं¹² निरन्तरम् । ──────────────────────────────────────────────────────────── (1) D and M read कटुतुम्बी तु विख्याताः (2) देवि दिव्यौषधी शृणु, a variant in D and M. K reads दिव्यौषधं and at the same time reads its adjective विख्यातां, which is gram inc. (3) D reads तस्य बीजानि. M reads तस्य वन्नानि. Both are incorrect. (4) D has an incomplete charana सूक्ष्मचूर्णं कारयेत्. M reads चारयेत्, which seems to be incorrect. (5) All the texts read वाराणि. But the term वार is a masculine. It means otherwise, when it is a neuter. (6) This hemistich is not found in D and K. (7) M reads मुच्छापयेत्तेन, which is gram. incorrect. (8) This hemistich is not found in D. K has an incomplete charana चक्रमर्दात्. M reads चक्रमर्देय. (9) This hemistich is not found in D. कावीकासीसकेयुतं, a variant in K. काङ्ककासीसयुतम्, a variant in M. (10) M reads सूतर्कसमः, which seems to be incorrect. (11) मेषशृङ्गेण घातव्य, a variant in D. मेषविङ्गुल घातव्या, an incorrect variant in M. (12) D reads याम- मेकं. K reads यावमेकं, which is incorrect.

द्वादशः पटलः । २२७ लोहदण्डेन संसिक्तं$^1$ सर्व्वलोहानि वेधयेत् ॥ १६१ ॥ गन्धकं लोहदण्डेन एकविंशतिभावितम् । युक्तं$^2$ लोहमनेनैव$^3$ जम्बोर$^4$रससंयुक्तम् । सबोजं सूतकोपेतम्$^5$ अन्धमूषा$^6$निवेशितम् । भूगतं मासमेकन्तु$^7$ तांर काञ्चनतां नयेत् ॥ १६२ ॥ दलस्य भागमेकं तु$^8$ तारपञ्चकमेव च$^9$ । शुल्कस्य पञ्चभागञ्च$^{10}$ बोजञ्चैकञ्च योजयेत् ॥ १६३ ॥ एते द्वादश भागाः स्युः सर्व्वं$^{11}$ तद्धारयेत् क्षितौ । स्थानस्यास्य निपेकं तु$^{12}$ भूदण्डेन तु$^{13}$ कारयेत् ॥ १६४ ॥ पञ्चविंशद्दिनै स्ते तु$^{14}$ जायते कनक समम्$^{15}$ ॥ १६५ ॥ घोरकन्दविधिं वक्ष्ये रूद्धिसिद्धिकरं परम् । [

म्र" - wait, look at the first letter: Is it 'ग' or 'द' or 'दोष'? Look at 'ग': rounded left, vertical right: like in 'गन्धपाषाण'. Wait, look at the first letter: it has a round back, like 'द' or 'ग'? Wait, the verse has "घोषताम्र". Ghoshataamra is bell-metal/tamra, or K reads "दोषताम्र" (defective copper)? Wait, look at the letter: it has a loop at top? No, look at footnote 11: "(11) K reads दोषताम्र, which is incorrect." Wait! Look at the letter in footnote 11: It's 'दोषताम्र'! The first letter is 'दो': द with ो matra! Let's compare 'दो' with 'गो': 'गो' has two vertical parts: a left leg and a right stem with an o-matra. Here, it is a single curved letter with an o-matra: that is definitely 'दो'! So it is "दोषताम्र"! Yes, "दोषताम्र, which is incorrect." That makes so much sense, because dosha-tamra vs ghosha-tamra!

Line : "correct. (13) M reads गुलिका. (14) D has कलहत्तस. M" Wait, "कल

द्वादशः पटलः । २२६ मिलन्ति¹ सर्व्वलोहानि द्रवन्ति सलिलं यथा ॥ १७३ ॥ गन्धकं रसकं ताप्यं पारदं रक्तचन्दनम् । कदल्या रससंयुक्तं² तारमायाति काञ्चनम्³ ॥ १७४ ॥ शाकवृक्षस्य निर्य्यासं पत्रे तस्य च गालयेत्⁴ । शिग्रुमूलस्य चूर्णं तु तद्रसेन विमर्दयेत् ॥ १७५ ॥ प्रलिप्य शुल्वपत्राणि पुटे क्षिप्त्वा विपाचयेत् । तद्धुतं⁵ काञ्चनं दिव्यं भवेल्लक्षणसंयुतम्⁶ ॥ १७६ ॥ फलानि शाकवृक्षस्य⁷ परिपक्वानि संदृहेत्⁸ । तद्रसेन युतं⁹ प्राज्ञः सप्तरात्रन्तु भावयेत् ॥ १७७ ॥ तद्रसेन समायुक्तं मञ्जिष्ठामिश्रितं¹⁰ तथा । लेपयेत्ताम्रपत्राणि ध्मातं भवति काञ्चनम् ॥ १७८ ॥ देवदाल्या महौषध्या¹¹ विधिं वक्ष्यामि तत्परम्¹² । सा श्वेता व्याधिनाशे च¹³ कृष्णा पीता रसायने ॥ १७६ ॥

(1) D reads मीलित. (2) M has मद संयुक्त. (3) सं-लक्षाणि कारयेत्, a variant in M. (4) पत्रे त्वथ्य च गाम्तं, an incorrect variant in D. यद्रतः परिगालयेत्, a variant in K. This hemistich and the next one are wanting in M. (5) D reads उद्यत K reads उद्धृत [correct form is उद्धृत.] (6) भवें लक्षणमंयुत, a variant in K, which is partly incorrect. (7) M reads मक्रवृक्षस, which seems to be incorrect. (8) D reads पक्वानि च संग्रहॆत्, which is incomplete. M reads संग्रहॆत्. (9) M reads हृतं. (10) D reads erroneously मञ्जिष्टामिश्रितं. M reads मञ्जिष्ठा- मिलितं. (11) D has देवदाल्यमहौषध्यो. M has देवतःल्या महोषध्या. Both are incorrect. (12) D reads वदामि M reads तल्वतः (= तत्त्वतः). (13) M reads वायुशमने.

२३० रसार्णवे पौर्णमास्यां¹ त्रयोदश्यां राहुग्रस्ते दिवाकरे । अथवा² कृष्णपञ्चम्यामिमां विधिवदुद्धरेत् ॥ १८० ॥ देवदालोफलं³ देवि विष्णुक्रान्ता च सूतकम् । मूर्च्छयेद्बन्धयेत् क्षिप्रं शुक्लं हेम करोति च ॥ १८१ ॥ देवदालोफलं मूल-मौखरोरस एव च ।⁴ तोयेन मदितं कृत्वा⁵ वङ्गं स्तम्भयति⁶ क्षणात् ॥ १८२ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि⁷ श्वेतगुञ्जाविधिं प्रिये ॥ १८३ ॥ कृष्णपक्षे चतुर्दश्यामष्टम्यां वा⁸ सुरार्चिते । कपाले मृत्तिकां न्यस्य सेचयेत् मलिजेन तु ॥ १८४ ॥ बीजानि सितगुञ्जायाः⁹ पुष्पयोगेन वापयेत्¹⁰ । वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण कुर्यात् संग्रहणं¹¹ तथा ॥ १८५ ॥ ॐ नमो भगवति श्वेतवज्रि¹² श्वेतपर्वतनवासिनि¹³ सर्व्व- कार्याणि कुरु कुरु अप्रतिहते¹⁴ नमो नमः स्वाहा ॥ (1) K reads पौर्णिमास्यां (2) D reads erroneously यदा. (3) K has देवदालिफल०. M has देवतालोफल Both are incorrect. (4) This hemistich is not found in M. (5) K reads मर्दनं कृत्वा. M reads यद्वा, which is incorrect. (6) D reads भाव्यं रुध्यते. M reads वंकं. (7) अथातः संप्रवक्ष्यामि, a variant in K. (8) D and M have च, which is not proper. (9) D has सितगच्छाया, which seems to be incorrect. (10) पुष्ययोगे तु वापयेत्, a variant in D. K reads पुष्ययोगे तु. (11) M reads erroneously मयग तथा. (12) D and K read भगवतो श्वेतवज्रो. (13) D has श्वेतपर्वते वासिनि. (14) K reads प्रतिहते, which appears to be an error of the scribe.

द्वादशः पटलः । २२१ अनेन मनुना प्रोक्ता सिद्धिर्भवति नान्यथा । षण्मासेन तथा वह्नौ मन्त्रपूतेन रक्षयेत् ॥ १८६ ॥¹ शुद्धगुल्बं² तु संगृह्य मूषामध्ये तु संस्थितम्³ । त्रिपञ्चपलसंख्यं तु⁴ कर्षार्द्धसितगुञ्जया⁵ ॥ १८७ ॥ सङ्केकत भवेत्सारं⁶ तस्य गन्धविवर्जितम् । शङ्कारोति⁷समायुक्तं गुञ्जाचूर्णं सङ्केकतः । देवानां भूषणं देवि जायते हेम शोभनम्⁸ ॥ १८८ ॥ ॥ इत्यौषधिक्रिया ॥⁹ चन्द्रोदकेन¹⁰ देवेशि वक्ष्यामि¹¹ रसबन्धनम् ॥ १८९ ॥ शुक्लपक्षे पूर्णमास्यां दृष्ट्वा¹² पूर्णेन्दुमण्डलम् ।

(1) This śloka is not found in D and M. (2) K reads शुद्धं गुल्वं M reads शुद्धगुल्कं, which is incorrect. (3) K reads मूखामध्ये, [which = मूषामध्ये.] D reads संस्थिताम्, which is gram inc. (4) विपञ्च- पलसंख्याता, a variant in D. द्विपंचपलसंख्यं तु, a variant in K. द्विपञ्च- फलसंख्यन्, a variant in M. We have adopted the above reading after collating all the texts. (5) D has. कर्षाङ्घ्रि सितगुञ्जया. K has कर्षाङ्के सितगुञ्जया. M has कर्षांङ्ग्रे' सिगुञ्जय, which is incomplete. (6) M reads भवेत्समं. (7) D reads शङ्करारति, which is evidently an error of the scribe. K reads शङ्करोती. (8) M reads भुवनं, which creates a tautology. (9) This is not found in D and M. (10) After गुञ्जाविधि we find in M कर्पूरोरसबन्धन, but in D and K चन्द्रोदकविधि. Hence we place the latter first. (11) D reads जायते. (12) D reads दृष्टा. K reads दृष्टा. Both are incorrect.

११२ रसार्णवे निर्गच्छन्ति महीं भित्त्वा चन्द्र॑तोयान्यनेकधा ॥ १८० ॥ कानिचिन्मृत्तिवर्णानि रसेन लवणानि तु । कानिचिच्चन्द्रतुल्यानि व्योमभासानि कानिचित् । चन्द्रहस्तैरभिवर्द्धरन् क्षीयेरन् तत्तयेण सु ॥ १८१ ॥ दृष्ट्वा' चन्द्रोदकं मन्त्री' पौर्णमास्यां विशेषतः । निर्गच्छति१० महीं भित्त्वा चन्द्रहस्तैा विवर्द्धते ॥१८२॥११ चेत्रबन्धं पुरा १२ कृत्वा देवमभ्यर्थ्य १३ शङ्करम् । चतुर्दश्यां च१४ तत्क्षेत्रं पूजयित्वा १५ विचक्षणः । अहोरात्रोषितो भूत्वा बलिं तत्र निवेदयेत् ॥ १८३ ॥ (1) D reads erroneously चन्द्रो. (2) D has कानिचिन्मृत्तिकावर्णानि, which mars the metre. K has कानिचिन्मृत्तवर्णानि, which is not proper here. (3) D reads च. (4) D reads व्योमभाकानि, which is unintelligible. (5) चन्द्रहस्ताभिहस्ते, a variant in D. K reads चन्द्रहस्ताभिवर्डेत्. Both the readings are incorrect. (6) D has बीयेतेतान् वर्द्धन तु, wherein the second term is incorrect. K reads चीयते. The above-mentioned ślokas commencing from चन्द्रोदकेन देवेशि &c. and ending in ततक्षयेण तु are not found in M. (7) D reads दृष्ट्वा. K reads दृष्टा. None of them is correct. (8) K has मवि, which is incorrect. (9) K reads पौर्णिमास्यां. M reads प्रयत्नतः After this we find in D the following hemistich — यद्रूपं तस्य कर्त्तव्यं पौर्णमास्यां प्रयत्नतः, which we have rejected. (10) D reads निगच्छन्तु. M reads निर्गयति. None is correct. (11) This hemistich is not found in K. (12) M reads तदा. (13) D reads दैवमर्थ्य च. M has दैवमभ्य यत्नतः, an incomplete charaṇa. (14) M reads तु. (15) We find in M a redundant letter च after पूजयित्वा.

द्वादशः पटलः । २२१ पूर्णमास्यां¹ च रात्रौ च गत्वा तस्य समीपतः² । चन्द्रोदकं तु संगृह्य³ मन्त्रयुक्तं सुमन्वितम्⁴ । आलोड्य मधुसर्पिभ्यां पिबेत्तत्तु⁵ समाहितः ॥ १८४ ॥ पीतमात्रेण तेनैव मूर्च्छा भवति तत्क्षणात्⁶ । चन्द्रोदये ततो दृष्टे⁷ क्षीरं तस्य तु दापयेत् । सप्तरात्रप्रयोगेण⁸ चन्द्रवन्निर्मलो⁹ भवेत् ॥ १८५ ॥ एकविंशतिरात्रेण¹⁰ जीवेद्¹¹ब्रह्मादिनत्रयम् । एकमास¹²प्रयोगेण ब्रह्मायुः स भवेन्नरः¹³ ॥ १८६ ॥ चन्द्रोदकेन गगनं रसं हेम च¹⁴ मर्दयेत् । मूषा¹⁵मध्यगतं ध्मातं तत्क्षणाद्गुटिका भवेत् ॥ १८७ ॥

(1) M reads पौर्णमास्यां. (2) गत्वा तु तत्समीपतः, a variant in K. (3) D reads संयाह्वं. (4) K reads समंन्वितं. (5) D reads पिबेत्तं तु. M reads पिबेत्तन्. Both are gram. incorrect. (6) सूत बध्नाति तत्त्ववशात्, a variant in D. (7) चन्द्रोदयेन ते दृष्टे, a variant in D. M reads ततस्तिष्ठेत्, which is gram. inc. (8) M reads षर्धमासे प्रयोगेण. (9) M reads निर्मल भवेत्, which is not gram. correct. (10) प्राकृविंशत्तिचारेण, a variant in D, which has no clear sense. एकविंशतिशारेण, a variant in K. (11) K reads रुपेद्र, which is inaccurate here. (12) D reads षह्मास. (13) ब्रह्मा- युर्जायते नरः, a variant in D, wherein the first term is incorrect. K reads ब्रह्मायुर्जीयते नरः, wherein the middle term is gram. incorrect. (14) Both D and K read हेमं च ; [but the word is usually spelt as हेमन्.] (15) K reads मूछा (= मूषा). 30

An accurate, line-by-line transcription of the provided page into Unicode Devanagari and English (for the footnotes):

२३४ रसार्णवे अयं च¹ स्पर्शमात्रेण लोहान्यष्टौ²च वेधयेत् ॥ १८८ ॥ तद्रसेन³ रसं भाव्यं वज्रेण समजारितम् । चतुःषष्टांशतः पिण्डे⁴ द्विगुणे तु⁵ सहस्रकम् ॥ १८९ ॥ दशसंकलिका⁶बद्धं गुञ्जामात्रं रसं नरः⁷ । त्रिलोहवेष्टितं वक्त्रे धृत्वा चादृश्यतां व्रजेत्⁸ ॥ २०० ॥ ॐ नमो रुद्राय दंष्ट्रोत्कटाय⁹ विघ्ननाशाय¹⁰ दिशां रक्ष रक्ष विदिशां रक्ष रक्ष रुद्रो विज्ञापयति¹¹ हुं फट् स्वाहा ॥ ॥ इति दिग्बन्धनमन्त्रः¹² ॥ ॐ नमो भगवते रुद्राय त्रिशूलहस्ताय¹³ अमृतोद्भवाय¹⁴ रक्ष रक्ष हुं फट् स्वाहा ॥ ॥ इति पानमन्त्रः¹⁵ ॥ अथातः संप्रवक्ष्यामि कर्पूरौरसबन्धनम्¹⁶ ॥

द्वादशः पटलः । २३५ असुराणां समायोगे क्रोधाविष्टेन चेतसा । सुदर्शनं महाचक्रं¹ प्रेरितं सुरवैरिणा² ॥ २०२ ॥ भालपट्टाततस्तस्य³ निपेतुः⁴ स्वेदविन्दवः । ते भूमौ पतिता दिव्याः⁵ सञ्जाताः कर्त्तरीरसः⁶ ॥ २०३ ॥ रक्षार्थं स्थापितं तत्र⁷ विष्णुना च सुदर्शनम् । चक्रतुल्यं भ्रमत्येत⁸दायुधानि निकृन्तति⁹ ॥ २०४ ॥ कुरुते गर्जितं¹⁰ नादं धूमं ज्वालां¹¹ विमुञ्चति । कर्त्तरी दृष्टिमात्रेण¹² तथान्या¹³ शब्दकर्त्तरी ॥ २०५ ॥ सा स्पर्शकर्त्तरी छाया¹⁴कर्त्तरी धूमकर्त्तरी ।

(1) सुदर्शनमहाचक्र, a variant in M. (2) D reads सुरवैरिणम्, which is incorrect. B and K read सुरवैरिणा, which is also incorrect. (3) भालपट्टततस्तस्य, a variant in B, which is partly incorrect. तत्ताल- पट्टे ते तस्य, a variant in D, which conveys no idea at all. भालपट्टततस्य, an incomplete charana in K. (4) M reads निर्याताः. (5) D and K read जाताः. (6) B has संजात कर्त्तरिरसः, which is incorrect. संजातात् कर्त्तरीरसः, a variant in D, wherein the first term is incorrect. कर्त्तरीरस- बन्धनम्, a variant in K. (7) D reads तस्य. (8) B, D and K read भ्रमत्येव. (9) तदा मुल्वं भिन्तां सति, an incorrect variant in D. K has सर्व्वयुद्धनिकृन्तनम्. (10) B and K read गर्जनं. D reads errone- ously गर्जन्नः. (11) B reads धूमे ज्वाला, which is incorrect. D reads धूमवालां, which is incorrect. M reads महाज्वालां. (12) B reads कर्त्तरि, which is incorrect. K reads दृष्टीमात्रेण, which is incorrect. M reads दृष्टमात्रेण. (13) M reads तथान्य, which seems to be incorrect. (14) This charana and the next one are not found in D. K reads ज्ञाया, which appears to be incorrect.

२१६ रसार्णवे सा१ ज्वालाकर्त्तरी चैव शक्तिर्घोरस्य२ कर्त्तरी ॥ २०६ ॥ लोकानां तु हितार्थाय घोरशक्तिर्व्यवस्थिता३ । रसरूपा महाघोरा असिद्धानां तु छेदिनी४ ॥ २०७ ॥ तस्याः क्षेत्रं यदा गच्छेत्५ अघोरास्त्रं जपेत्तदा६ । पुनर्धोरं७ न्यसेत्तत्र यथास्त्रं विन्यसेद्बुधः८ ॥ २०८ ॥ अनुलोमविलोमेन देहेऽधिष्ठाप्य९ कर्त्तरीम् । मुद्रया मुद्रयेत्तां तु१० अघोरास्त्रेण योजिताम्११ ॥ २०९ ॥ दीपेनाराधयेत्तां तु१२ सम्भवेद्भूतनेन च१३ ।

(1) D reads स. (2) B reads सतस्यघोरस्तु, which is incorrect. D and M read शक्तिघोरस्य, which seems to be incorrect. (3) B reads घोरे शक्तिः. D reads घोरशक्ति (without विसर्ग). Both are incorrect. (4) D reads छेदनी. (5) B reads तस्य चैवं, which is incorrect. तस्य क्षत्रं यथा गच्छेत्, a variant in M, which is partly incorrect. (6) दशरात्रं तदा जपेत्, a variant in D. अघोरास्त्रं सदा जपेत्, a variant in K. M reads जपेत्तथा, which is partly incorrect. (7) D reads पुनर्घोरां. (8) यथास्वं विन्यसेद्बुधः, a variant in D, which is partly incorrect. (9) देहे नाधिष्ठाप, an incorrect reading in D (10) D has मुद्रय मुद्रयेतेन, which has no sense. K has मुद्रया मुद्रयेनं तु, which is partly correct. (11) M reads योजितः. (12) B reads चितेन, which is incorrect. दीपेन राधयेतं तु, a variant in D. M reads दौतेन. (13) D and K read तु instead of च. B reads सम्भवेद्धोपनेन तु. M reads संभवद्दीपनेन च. We suppose that, धूपनेन is the proper word here, for in worshipping a deity दीप and धूप are necessary.

द्वादशः पटलः । २३७ विष्टरा¹मुद्रया तां तु स्थानयोगं नियोजयेत्² ॥ २१० ॥ कञ्चुकी तु शिला क्रान्ता³ कुमारी वज्रकन्दकम्⁴ । योषिद्रक्तं गवां मूत्रं⁵ तिलकः सर्व्ववश्यकृत्⁶ ॥ २११ ॥ अथातः संप्रवक्ष्यामि विषोद⁷रसबन्धनम् ॥ २१२ ॥ विषोदकं विषसमं घृतवच्च घृतोदकम्⁸ । सितपीतादिवर्णाख्यं⁹ तच्च देवि रमोत्तमम् ॥ २१३ ॥ तत्र गत्वा वनोद्देशे¹⁰ स्नूहेडोरसहस्रकम्¹¹ । केशाः छिन्नाः स्फुटन्त्यस्मिन्¹² आत्म¹³च्छाया न दृश्यते॥२१४॥ (1) B reads विष्टुरा. K reads निष्टया. M reads त्रिपुरा. (2) स्थानयोगेन योजयेत्, a variant in D. K has an incomplete charaṇa स्या योजयेत. (3) B reads कुंचुके, which is incorrect. M reads तुन्दिला क्रान्ता. (4) D reads कचकन्दकम्. (5) योषिद्रक्तं तु गोरक्त, a vari- ant in B. योषिद्रक्तञ्चन्द्रोदकं, a variant in M. (6) In B we hav · this absurd reading—मर्दन संवधये देवो देहलोहचैवोद्वातो रसवंधनं. Here ends the 12th Paṭala of the MS. .B. व्याख्या स्याद्रमवत्सकम्, a variant in M. (7) D reads विषोकदस्य वन्धनम्, which seems to be incorrect. K reads विषोदकरसबन्धनम्, wherein क is redundant. (8) This hemistich is not found in M. (9) सीसयान्तादिवर्णैखं, an incorrect variant in D. K reads वर्णापि, which is incorrect. (10) D reads तवो द्देशं. K reads वनोदेश, which is incorrect. M reads भवेद्देशे, which is also incorrect. (11) स्नूर क्षीरं सहस्रकं, a variant in D. स्नूरेर्द्वारं सहस्रकं, an incorrect variant in K. (12) D reads केशाः चिप्र . K reads कोशाः भिन्ना स्फुटर्य्यक्षि, which is incorrect. M reads कोषच्छिन्नाक् स्फटंतेस्मिन्, which is also incorrect. (13) M reads नाव.

२३८ रसार्णवं तैलञ्च गोलकाकारं¹ घृतञ्चैव विसर्पति । गन्धकस्य हरेद्गन्धं² लवणाम्लञ्च जायते³ ॥ २१५ ॥ आध्मा पालाशपत्रेण⁴ कटुकालाबुके⁵ क्षिपेत् । विषोदकं गन्धकं च हरबीजञ्च तत्समम् ॥ २१६ ॥ अजाक्षीरेण पिष्ट्वा तु⁶ शुल्बपत्राणि⁷ लेपयेत् । तत् पुटेन च⁸ देवेशि सिन्दूरारुणसन्निभम् । शतांशेनैव देवेशि⁹ सर्व्वलोहानि वेधयेत्¹⁰ ॥ २१७ ॥ अनेन विधिना देवि नागः¹¹ सिन्दूरतां व्रजेत्¹² । सहस्रांशेन तस्यैवं¹³ तारं वेधं प्रदापयेत्¹⁴ ॥ २१८ ॥ (1) D has गोपालकाकारं, which is absurd. M has गोलकारं, which is incorrect. (2) D reads हरेद्गधं, which is an error of the scribe. (3) लवणाम्ल जायते, an incomplete variant in D. लवण...म्लायते, an in- complete variant in K. लवणा कक्लिन्लायते, a variant in M. [लवणा + अम्लश्च, लवणा = लवणं.] (4) मात्वा पाटलाणपत्रेण, a variant in D, which is not intelligible. तत् ज्ञात्वा फणमात्रेण, a variant in M. (5) D reads कटुकालांचक, which seems to be incorrect. K reads कटुकालांबुके. (6) अजाक्षीरे गारुष्यातु, a variant in D, which is unintelligible. M reads अजक्षीरेण. (7) D reads पात्राणि, which is incorrect. (8) D reads तत् पुटेनाथ. K reads तत् पुटेनैव. (9) शतेन वै शिवे सर्व, a variant in D. M reads शतांशेन तु. (10) लोहानि वेधयेद्ध्रुवम्, a variant in D. (11) M reads नागं. (12) K reads सिधूरतां. M reads हजेत्. Both are incorrect. (13) M reads तस्यैव. (14) तारवेधं प्रज्ञापयेत्, an incorrect variant in D. K reads तारे. M reads तारवेध.

द्वादशः पटलः । २३६ रक्तं पीतं¹ तथा कृष्णमुत्तरोत्तरकार्य्यकृत् ॥ २१९ ॥ त्रिपलं कान्तपात्रे वा² पात्रेऽलावुमयेऽपि वा³ । गृहीत्वा पूर्ववत् पत्रैः⁴ पालाशैर्वेष्टयेद्बहिः⁵ ॥ २२० ॥ स्थापयेद्धान्यराशौ तु⁶ दिवसानेकविंशतिम्⁷ । महिषी⁸क्षीरमध्ये तु बिन्दुमेकन्तु साधयेत्⁹ ॥ २२१ ॥ पायसं भक्षयेद्यस्तु¹⁰ मध्वाज्येन तु संयुतम्¹¹ । यावच्चूर्णपलं¹² देवि जीवेत्तद्विन्दुसंख्यया¹³ ॥ २२२ ॥ लाङ्गलो गृहधूमश्च¹⁴ सिन्दूरं¹⁵ रजनोद्वयम् । (1) M reads रक्तपित्त, which is absurd. (2) D and K read त्रिफला. M reads कान्तपायेन. (3) पात्रे लाम्बूमये तथा, a variant in D. K reads erroneously शवोलांबुमये तथा. (4) D reads मन्त्रैः. M reads पात्रे, which is incorrect. (5) पलाशै दृष्टयेद्बहिः, an incorrect variant in D. M reads फलार्शैरथ वैष्टयेत्, which has no clear sense. (6) M reads धान्यमध्ये तु. (7) दिवसान्येकविंशतिः, an incorrect variant in K. M reads विंशति, which is incorrect. (8) D'reads खुही. (9) D reads पाचयेत्. (10) भक्षयंदद्यस्तु स पयः, a variant in M. (11) पञ्चषा न समायुतम्, a variant in D. यवे...यान्वसंयुत, an incomplete reading in K. (12) D reads यावच्चू णं पलं, which is not correct. (13) यावद्विन्दोश संख्यया, a variant in D. यावषद्विदसंख्याया, a variant in K. which is unintelligible. जीवेत्तत्बिन्दुसंख्याया, a variant in M, which is partly correct. (14) D and M read गृहधूमञ्च, which is not correct. (15) K reads सिंधुरं.

२४० रसार्णवे मेषशृङ्गीं च शृङ्गीं च¹ कृष्णोन्मत्तं च मारकम्² । सबोजं³ सूतकञ्चैव विषतोयेन मर्दितम्⁴ । विषतोयेन मेधावी⁵ सप्तवारांश्च⁶ भावयेत् ॥ २२३ ॥ अथवा भावयेत् तन्तु⁷ यावच्चूर्णं तु तद्भवेत् । तेन नागं प्रतोवाप्य⁸ षोडशांशिन⁹ संभवेत् ॥ २२४ ॥ मूषाख्ये वेणुयन्त्रे च¹⁰ त्रिवारमपि¹¹ भावयेत् । धूमं परिहरेत्तस्य अङ्गव्याधिकरणं परम् ॥ २२५ ॥ स्थापयेन्नागसिन्दूरं¹² पात्रेऽलावुमये ततः¹³ । (1) मेषशृङ्गे च शृङ्ग च, a variant in D. मेषशृङ्गं च शृङ्गीं च, a variant in K. मेषशृङ्गिश्च शृङ्गिश्च, a variant in M. (2) K has an incomplete charana —कृष्णो च...च मारकम्. M has कृष्णोन्मत्ताय मारकम्. (3) D reads सूतीजं. (4) विषतोये विमर्दित, a variant in D. M reads मर्दयेत्. (5) K reads erroneously मेधा. M also reads incorrectly मेधावि. (6) All the texts read सप्तवाराणि, which is gram. inc. (7) D and M read तं तु, which is not correct. (8) तेन वा प्रतिवाक्य, an incorrect and incomplete charana in D. K and M read प्रतिवाप्य which destroys the metre. (9) K has षोडशशि...संभवेत्, which is both incorrect and incomplete. (10) सूतं विमर्द्य मन्यानि, a variant in D. मूखास्यं वेणु...व, an incomplete variant in K. मूषास्थे वैष्णवयन्त्या च, an incorrect variant in M. (11) D reads चारं तु, which is an error of the scribe. K has त्रिणि वाराणि. M has त्रीणि वाराणि. Both are incorrect. (12) K reads भागभिदूरं. M has an incomplete charana स्थापये... (13) पात्रे सांधवपेद् च, a variant in D. पात्रेलावमर्षि च, a variant in K. M has an incomplete charana —मवमवे ततः.

क्रिया.]"! Now, what is the exact word in the text? Let's look at the letters: Is it विषलक्षणविधिं? Wait, look at the letters: Could it be विषलक्षणविधिं? Wait, look at ल: Wait, look at the first character after विष: Does it look like ल? Wait, look at ल in पटलः (line 1): ल has a cursive shape: a downstroke, a curve up-left, down, then up-right and down. Wait, look at the character after विष: It has a top bar. A vertical stroke going down. Then a loop to the right? Wait! Is it लक्षण? Wait, look at क्ष: it has a loop on the upper left, a loop on the lower right. Wait, could the word be: विषलक्षणविधिं? Let's look at: [विष then ल क्ष ण विधिं? Wait, look at line 11: [ वि ष ल? Wait, is that ल? It looks like ल! Then क्ष? No, wait, look at the second character: it has a loop at top? Wait, what if it is विषटङ्कणविधिं?

२४२ रसार्णवे गन्धमाक्षीकदरदं¹ कुनट्या² रससंयुक्तम् । विषत्रण³समायुक्तं मातुलुङ्गाम्ल⁴मर्दितम् ॥ २३० ॥ एतत् कल्कं पलमात्रं⁵ चौषध्या लेपनं कुरु । निर्यासे⁶ तु पुटं कुर्यात्त्रिवारं हेम शोभनम्⁷॥ २३१ ॥]⁸ सञ्जीवनो⁹जलस्याथ विधिं वक्ष्यामि पार्वति ॥ २३२ ॥ शुक्रेणाराधितो देवि प्रागहं¹⁰ सुरवन्दिते । दानवानां हितार्थाय मृतानां देवसङ्गरे ॥ २३३ ॥ मया संजीवनो विद्या¹¹ दत्ता चोदकरूपिणी¹² । तया संजीविता दैत्या¹³ ये मृता देवसङ्गरे¹⁴ ॥ २३४ ॥ (1) गन्धमाक्षिकदरदं, a variant in D, wherein the middle term is incorrect. (2) D reads कुमधा. K reads कुनधा, Both of these texts are incorrect. (3) D reads विषत्रयं. (4) K reads मातु लिंगाम्ल. (5) D reads कल्कतन्लेमात्र. K reads एतत्कल्कं र. . मात्रं. which is incomplete. (6) K reads निर्जने. (7) D reads हेमशोधनम्. (8) This विषव्रणविधि ought to have been placed after मृतगुञ्जाविधि, i.e. after the śloka 188. But as all the texts except M placed it here, we are compelled to follow them only putting it within brackets. (9) D reads erroneously संचिनी. M reads संजीविनी. After the end of this विधि and before the commencement of उष्णोदकविधि we find in K—संजीवनजल-कल्पः and not संजीवनीजलविधिः. (10) D reads योगेहं. (11) मायासंजीविनीं विद्यां, a variant in D. M reads सञ्जीविनौ. (12) D reads चोदकरूपिणी. K reads चोदाररूपिणी. M reads बोधकरूपिणी (13) तया संजीविनौ दैत्या, an incorrect variant in D. तया सञ्जीता दैत्या, an incorrect variant in M. (14) M reads देवसङ्गमे, which seems to be incorrect

द्वादशः पटलः । २४३ निश्चिता मर्त्यलोके सा¹ सम्यक् ते² कथयाम्यहम् ॥२३५॥ अस्ति मर्त्ये महापुण्या³ पवित्रा दक्षिणापथे⁴ । नदी गोदावरी नाम प्रसिद्धा जाह्नवी यथा⁵ ॥ २३६ ॥ दक्षिणे च तटे⁶ तस्याः कदलीनगरं परम्⁷ । तस्य दक्षिणतः शैलः सर्व्वलोकेषु विश्रुतः ॥ २३७ ॥ नाम्ना कृष्णगिरिखेति⁸ दृश्यते सर्व्वमङ्गले⁹ । सुप्रसिद्धाम्बिका नाम ग्राम¹⁰स्तस्यास्ति सन्निधौ ॥ २३८ ॥ तत्राप्युदक¹¹मालोक्य परीक्ष्येत¹² सुरार्चिते ॥ २३८ ॥ गृहीत्वा शुष्कवंशं तु¹³ क्षिपेत्तोयस्य मध्यतः । जायते हरितं स्निग्ध¹⁴महोरात्रेण निश्चितम्¹⁵ । (1) निर्जित्वा मर्त्यसौके सा, a variant in D, which is incorrect. (2) D reads मव्यक्तां, which is incorrect. (3) D has an incorrect read- ing—माहपुण्या. (4) D reads दक्षिणामये, which is incorrect. (5) D has यथा, which is not correct. (6) M reads तथा. (7) कदलीवनशंकरम्, a variant in D. K reads वरं. M reads उत्पलीभवं परम्. (8) D has कृष्ण गौरीश्चेति, which is incorrect. (9) D reads सर्वमङ्गलम्. K reads सर्वमंगलः. (10) This word is wanting in D. (11) D reads तत्राप्युटक, which is not accurate. (12) M has an incomplete reading—परीत्त. (13) M reads युक्तवस्त्रम्, which is not appropriate here. M reads गृहीत्वा, which is not univer- sally correct. (14) K reads हरितस्निग्धः. (15) महोरात्रौसिञ्चित, an incorrect variant in D. K reads मिवित. The term is सिक्तं and not सिञ्चित, though the latter is proper here

२४४ रसार्णवे मुञ्चत्यङ्कुरपत्राणि¹ दृश्यते तन्मनोहरम्² ॥ २४० ॥ बलिपुष्पोपहारेण³ ततो देवीं⁴ समर्चयेत् । क्षेत्राधिपं गणेशञ्च चण्डयोगीश्वरं तथा⁵ ॥ २४१ ॥ तस्य मन्त्रं प्रवक्ष्यामि त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् ॥ २४२ ॥⁶ ॥ ॐ चण्डाय⁷ पिनाकिने शूलहस्ताय ॐ दिशां बन्धय⁸ विदिशां बन्धय ठठः ॥ तिलांश्च तण्डुलांश्चैव⁹ मन्त्रेणानेन सर्षपान् । सप्ताभिमन्त्रितान्¹⁰कृत्वा साधको दिक्षु निक्षिपेत्¹¹॥२४३॥ कटुकालाबुके तोयं¹² ऋतरक्षं समाहितः¹³ । (1) भवत्यंकुरपत्राणि, a variant in D, which has no clear sense. भवत्यंकुरपत्राणि, a variant in K. (2) D and K read सुमनोहरम्. (3) D reads पूजोपहारेण. K reads पुष्पोपहारेण. (4) D has देवं, whereas all other texts have देवीं. (5) चन्द्र योगीश्वरौ तथा, a variant in D. चंडो योगोगणैस्तथा, a variant in K. Both are incorrect. चण्ड- योगिगणेः सह, a variant in M. (6) This hemistich is not found in D and M. (7) D reads चन्द्राय. M reads चन्द्र, which is incor- rect. (8) D and K read बंधर, which is not correct. The re- maining portion is not found in M. (9) M reads तण्डुलान् वाथ. (10) All the texts read षभिमंत्रितं; but as the nouns (तिल, तण्डुल & सर्षप) are all in masculine gender, we ought to have the adjective अभिमन्वि- तान्. (11) K reads निःक्षिपेत्. M reads विक्षिपेत्. (12) कटु- कालाम्बूतोये, a variant in D. कटुकिलाबुकोयं, a variant in M. The sense of these texts is not clear. (13) D has हतरक्षास्तसमोहतः. K has कृतवाचः सुसमाहितः. M has हतराक्षप्तसमाहितम्. All the texts seem to be incorrect.