रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

३२ रसार्णवे क्रियाकरणविघ्नाश्च फलविघ्नाश्च¹ कोटिशः । सम्भवन्ति तथा तत्तच्छान्त्यै च² वटुकेश्वरम् । अर्चानु³ग्रहषट्कञ्च संपूज्यादौ समाचरेत् ॥ १२० ॥ कर्मान्ते च पुनर्बाल⁴मष्टाष्टकमनुग्रहम् । संपूज्य विनियुञ्जीतसत⁵ सिद्धद्रव्यन्तु सिद्धिदम् ॥ १२१ ॥ सिद्धस्तु नाशयेद्वादं⁶ तद्देशं⁷ तु परित्यजेत् । भ्रमेन्माधुकरीं⁸ भिक्षां सुसिद्धे तु⁹ महारसे ॥ १२२ ॥ प्रमादादुत्थितो विघ्नो¹⁰ रसबन्धे कृते सति । रसशान्तिर्विधातव्या रसक्षोभं न कारयेत् ॥ १२३ ॥ रसं न दर्शयेद्देवि नारीहस्ते¹¹ न पातयेत् । नार्य्यै¹² गुह्यं न वक्तव्यं द्रव्यं ताभ्यो हि¹³ गोपयेत् ॥ १२४ ॥ परद्रव्ये¹⁴र्न कर्त्तव्यं परदारा¹⁵न्न संस्पृशेत् । परान्नं नैव भुञ्जीत परांश्चैव न विश्वसेत् ॥ १२५ ॥¹⁶

(1) K has विघ्न तु कुलविघ्नादि. (2) K reads तच शांत्येव, which is senseless and incorrect. (3) K reads यथाता. M reads अर्चानु. (4) K reads मर्मान्ते च पुनर्बाल. M reads बाला. Both are incorrect. (5) K reads विविधवर्द्धवि. (6) द्वार is the reading in M. (7) K reads तं देश. (8) B reads मधुकरीं. The portion commencing from भ्रान्त्याधुकरीं to the end of the 123d. śloka is wanting in M. (9) B reads सुसिद्धे च. (10) B has प्रमादादुत्थ्यते नौघे. (11) नारी हस्ते is the reading in M. (12) B and M read नार्य्या. (13) The term द्रव्यं is wanting in B. B and M read तासाम्. (14) M reads परद्रव्यं. (15) M reads परदारं, which is grammatically incorrect. (16) The hemistich परान्न नैव &c. is not found in K.

द्वितीयः पटलः । ३३ न देयं दुष्टबुद्धीनां गोष्ठीरूपेण याचके ॥ १२६ ॥¹ अष्टम्यां पौर्णमास्यां च² अमावास्यां³ युगादिषु । अयने विषुवे⁴ चेव चतुर्दश्यां विशेषतः । रसोत्सवं प्रकुर्वीत यथावित्तानुसारतः ॥ १२७ ॥⁵ एवं रसोत्सवं देवि यः कुर्याद्भक्तिसंयुतः । ब्रह्महत्यादिपापानि नश्यन्ति विविधानि च ॥ १२८ ॥ अनेन विधिना यत्र पूजां कुर्व्वन्ति साधकाः⁶ । न तत्र रोगदौर्गत्यं नेतयः⁷ प्रभवन्ति च ॥ १२९ ॥ एवंविधां⁸ रसे पूजां प्रतिष्ठाप्य यथाविधि । पश्चात्कर्म विधातव्यमात्मनः शुभमिच्छता⁹ ॥ १३० ॥ अन्यथा¹⁰ कुरुते यस्तु तस्य सिद्धिर्न जायते । अपायः¹¹ पापशंका च बुद्धिभङ्गो हि जायते ॥ १३१ ॥

(1) K reads गोष्ठीभूय न याचयेत्. This hemistich is wanting in M. (2) K reads पूर्णमायां च, which seems to be an error of the scribe. M reads पूर्णिमायां वा. (3) अमावश्यां वा युगादिषु, a variant in K, which destroys the metre. (4) M reads विषुवै, which is incorrect. (5) After this śloka, there is a hemistich in M, which runs thus :— नश्यन्ति पापसङ्घानि महासिद्धिः प्रजायते ॥ Also the following two ślokas (128 and 129) are not found in M. (6) K has यस्तु पूर्व्वं कुर्वीत साधकः, wherein पूर्व्वं is incorrect. (7) K reads रोगा जायन्ते न पुनः. (8) K reads एवंविधे. (9) सिद्धिमिच्छता, a variant in M. (10) M reads अयथा. (11) The portion beginning from अपायः and ending in प्रिये (ślokas 131-- 132) is wanting in M. 5

३४ रसार्णवे अवज्ञा रोगजातस्य¹ सन्देहश्च² पदे पदे । आलस्याद्गुरुलोभाच्च³ परस्य कथनेन च⁴ । उत्पन्नमपि विज्ञानं हरन्ति कुलकाः प्रिये ॥ १३२ ॥ दीक्षितो रसकर्माणि मन्त्रन्यासविदाचरेत् ।⁵ तन्ममाचक्ष्व देवेशि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १३३ ॥⁶ इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे⁷ रसार्णवे रससंहितायां⁸ दीक्षाविधानो नाम⁹ द्वितीयः पटलः ॥२॥ (1) B and K read रोगजातश्च, which seems to be incorrect. (2) K reads सन्देहस्त. (3) K reads लोपच्च. (4) B has परस्य कथनेन वा. (5) मत्रे न्यासं विचारयेत्, a variant in K. दीक्षिते रसकर्माणि मन्त्राक्षापि समाचरेत्, a variant in M (6) This hemistich is not found in M. (7) (8) (9) These portions are not found in M. K reads दीक्षाविधान नाम.

तृतीयः पटलः। ————❖———— श्रीदेव्युवाच ।$^१$ भगवन् देवदेवेश लोकनाथ जगत्पते । मन्त्रन्यासं समाचक्ष्व रसकर्मोपकारकम् ॥ १ ॥ श्रीभैरव उवाच ।$^२$ पुनरन्यं$^३$ प्रवक्ष्यामि मन्त्रमूर्तिं रसाङ्कुशम्$^४$ । पञ्चमं तु गृहं देवि दुर्लभं देवदानवैः ॥ २ ॥ चत्वारः प्रधानगृहाः हंसगृहं$^५$ तु पञ्चमम् । यत्र सिद्धिमकारादिः$^६$ तिष्ठत$^७$ पञ्चमे गृहे$^८$ ॥ ३ ॥ लिङ्गाश्रयं यथा रूपं$^९$ लिङ्गिमाया$^{१०}$ तु लिङ्गिनो । गगनेन$^{११}$ तु सा ज्ञेया भगरेखा$^{१२}$ तु पञ्चमे ॥ ४ ॥ ———————————————————————————————— (1) M reads देवी. (2) This as well as the above-mentioned śloka are not found in M (3) K reads पुनरन्यत्, which is gram- matically untenable. (4) M reads रसाङ्गुशम्. (5) B reads चत्वारः प्रधानह गृहा. M reads प्रधानग्रहाः पञ्चं सह. Both have no clear sense (6) K reads सिद्धिरकारादि. M reads सिद्धिर्मकारादि. (7) K reads तिष्ठति. (8) गृहे is the reading in M. (9) K reads लिङ्गो अथ, which is evidently an error of the scribe. M reads लिङ्गत्रयं. We have adopted the above text after collating all the readings. The portion commencing from यथा रूपं and ending in the 20th śloka is not found in B. (10) लिङ्गमाया, a variant in M, which is properly लिङ्गिमाथा. (11) M reads गगने. (12) भागंयथा, a variant in K

३६ रसार्णवे प्रणवं पूर्वमुच्चार्य्य बीजं शब्दमनुत्तरम्¹ । क्रींकारञ्चैव² क्रींकारं हंसबुद्धि³मनन्तरम् ॥ ५ ॥ कालपाशं महामन्त्रं गृह्णीयात्साधकेश्वरः⁴ । महारम्भे तु तन्मन्त्रं प्रतीहारं रसाङ्कुशम्⁵ ॥ ६ ॥ लक्षमेकं जपेत्तस्य महासिद्धिः प्रवर्त्तते ।⁶ बालवत्सपुरीषं तु⁷ ततः केनैव ग्राहयेत्⁸ ॥ ७ ॥ चिताग्नि⁹भस्म तेनैव ग्राहयेत् परमेखरि । क्षिप्रं तदुत्तमं स्थानं रसेन्द्रस्तत्र तिष्ठति ॥ ८ ॥ मार्जन्या मार्जयेत्स्थानं कुब्जिकाख्या तु खेचरी¹⁰ । द्वात्रिंशदक्षरा¹¹ देवि पञ्चनादेषु संस्थिता ॥ ९ ॥ ततः सिद्धाश्च चत्वारः पुरुषाष्टादश¹² स्मृताः । अद्य¹³पञ्चकसंयुक्ता ध्यानं स्यात्¹⁴ पञ्चकं पुनः ॥ १० ॥ योगिनोष्टकसंयुक्तं¹⁵ सप्तविंशत्क्रमान्वितम्¹⁶ । (1) प्रणवशब्दमनुत्तरम्, a variant in K. (2) क्रींकारः चैव, a variant in K. which is incorrect, as it is connected with उच्चार्य्य. (3) K reads हसशब्द. (4) This charana and the next are wanting in K. (5) K reads प्रणिहार रसाङ्कुश, which is incorrect. (6) This hemistich is wanting in M. (7) K reads चौण in lieu of बाल. M reads बालवत्सपुरैवेषु. (8) K reads पुनस्तेनैव लइयेत्, which has no clear sense. M reads गृह्णयेत्, which is incorrect. (9) K reads चितास्थि. (10) कुब्जिकाख्यां सुखचरीं, a reading in M. (11) M reads द्वात्रिंशदक्षरां. (Vide Paṭala II, verse 68.) (12) K reads पुरुषाष्टदिशः. (13) M reads षट्. (14) K reads ध्यानाख्या. (15) योगिनाश्टकसयुक्ताः, a variant in K. (16) K reads सप्तविशत्कर्मान्विताः.

तृतीयः पटलः । २७ एकाशीतिपदैर्युक्तं पञ्चावरणसंयुक्तम् ॥ ११ ॥ अनेन क्रमयोगेन मार्जनीं परिपूजयेत्¹ । अनेन मार्जयेत् क्षेत्रं रसेन्द्रो यत्र तिष्ठति ॥ १२ ॥ उपलेपन्तु तत्रैव चण्डघण्टास्तु कारयेत् । पूर्वे गृहे² तु सा देवी चण्डघण्टा व्यवस्थिता ॥ १३ ॥ चण्डभैरविका देवी संस्थिता³ दक्षिणे गृहे । गोमयं तेन गृह्णीयाल्लेपनार्थं वरानने ॥ १४ ॥ चण्ड⁴कापालिनी देवी⁵ संस्थिता⁶ चोत्तरे गृहे । गृहीत्वा चोदकं तेन⁷ लेपयेद्भूमिमण्डलम्⁸ ॥ १५ ॥ सप्तदशाक्षरां कालीं⁹ खल्ल¹⁰पाषाणतो न्यसेत् । द्वात्रिंशदक्षरं घोरं मर्दके¹¹ तु नियोजयेत् ॥ १६ ॥ गृह्णीयात् काञ्चिकां देवि कालपाशेन मन्त्रितः ।¹² एवं सुकर्मसंयोगं कुरुते खेचरीकुलम् ॥ १७ ॥ षष्टाशीतिसहस्राणि याः स्थिता दिव्यखेचरी¹³ । (1) M reads तंन पूजयेत्. (2) पूर्व्वगेहे, a variant in K. (3) K reads सा स्थिता. (4) M reads पश्च. (5) M reads देव्या, which is incorrect. (6) K reads सा स्थिता. (7) M reads देवि. (8) लेपन्तभूमिमण्डले, a variant in M. (9) साष्टादशाक्षरी काली, a variant in K. (10) All the MSS. agree in spelling खल्ल thus--खल. But no lexicon supports the latter spelling. (11) K reads मर्दने. (12) गृहीत्वा काञ्चिकां देवि कालपार्शेन चर्षिताम्, a variant in K. (13) [इति नाथा] is to be understood after दिव्यखेचरी. Both K and M read या (without विसर्ग), which is incorrect.

३८ रसार्णवे ताः सर्व्वाः किंकरास्तस्य¹ चौषधं पेषयन्ति ताः² ॥ १८ ॥ तासां सर्व्वन्तु मन्त्रैकं³ चतुरक्षरसंयुतम् ।—"सोऽहं हंसः" सा विद्या खेचरीणां तु⁴ नाम्ना⁵ तु कुलखेचरो ॥ १९ ॥ राजिकां सैन्धवं न्यस्य⁶ सा विद्या कुलखेचरो । मन्त्रयेत् काञ्जिकां⁷ तत्र मन्त्रराजो रसाङ्कुशो⁸ ॥ २० ॥ अस्त्रविद्यां जपेत्तत्र⁹ या ज्ञाता पूर्व्वभार्गवे¹⁰ । गुड़ेष्टकान्तु सम्भार्य्य¹¹ प्रिये तन्मर्द्दितं¹² रसम् ॥ २१ ॥ का कथा मन्त्रराजस्य¹³ न वाक्यं त्रिशिरस्य च¹⁴ । षडङ्गं योजयेत् तं¹⁵ तु त्वरितं¹⁶ धारयेत् ततः ॥ २२ ॥ डामराख्यं महामन्त्रं धमनेषु¹⁷ नियोजयेत् । (1) खेचरास्तस्य is the reading in M. [Here किंकराः = female servants.] (2) K reads पेषयन्ततः. (3) तासाञ्च सर्व्वमन्त्रैक, a reading in K. (4) K reads खेचरो नाम. (5) M reads नाम्ना, which is an error of the scribe. (6) राजिका सैम्भवं न्यस्यां, a variant in M, which seems to be erroneous. (7) M reads काञ्जिक. (8) B reads रसाङ्गुशा. K reads रसाङ्गुशौँ. (9) B has अस्तु विद्या जपं तत्र. (10) K has या ज्ञाता पूर्व्वम.भवोत्. M has या ज्ञाता पूर्व्वभाव्भवेत्. (11) B reads गुड़ेष्टक. K reads गुड़ेष्टक तु ससव्य, wherein the last term seems to be an error. (12) B reads तं मर्दित. (13) B reads कालपाश मन्त्रराजस्य, which mars the metre. (14) B reads न वाक्मा त्रिशतस्य च. K reads तस्मान्न त्रिशिरस्य च. (15) K reads तत्. M reads तै, which is incorrect. (16) B and K read त्वरितां, which is a palpable mistake. (17) B reads महातत्रं डामयेषु. M reads भूपुरेषु, which has no clear sense.

न्यस्तव्या वीरवन्दिते⁵ ॥ २५ ॥Wait, look at footnote 5:(5) गुलस्य कालरात्रिसु व्यन्तव्या वीरवन्दिता, a variant in M, which is inc.Wait, in : Is itगुड़स्यorगुडस्य? Look at : गुडस्यorगुड़स्य? The bottom of डhas a dot:गुड़स्य. And look at कालरात्रिसु: In , is it कालरात्रिसुorकालरात्रिश्चorकालरात्रिस्तु? Wait! Look at after कालरात्रि: Is it सु? Wait! Look at कालरात्रिसुin and ! In :गुलस्य कालरात्रिसु! It is clearly कालरात्रिसु! And in : कालरात्रिसु! Wait, in : न्यस्तव्या वीरवन्दिते⁵ ॥ २५ ॥`

Now let's check : त्रिकूटाक्षं त्रिनेत्रं तु⁶ अनलस्य तु विन्यसेत्⁷ । Footnote 6: `(6) K reads त्रिकूटाक्षचिनेत्रं च. M reads त्रिघण्टाख्यात्रिकीये

पृ० रसार्णवे तदा तु सिद्ध्यते¹ तस्य साधकस्य फलं² प्रिये ॥ २८ ॥ रसाङ्कुशं महामन्त्रं जपेत्तु हृदयान्तरे³ । अन्ये ये⁴ योगिनोमन्त्राः सर्व्वान्त्रारौष जापयेत्⁵ ॥ २९ ॥ अप्रकाश्यन्तु⁶ तेनैव मन्त्रराजं रसाङ्कुशम् । अप्रकाश्यञ्च⁷ नारीणां रक्षयेत्प्रणवं तथा⁸ । महासमयविभ्रंशं⁹ नारीणां हृदयं यथा¹⁰ ॥ ३० ॥ कुब्जिकाद्यास्तु ये मन्त्रा मया¹¹ ते संप्रकाशिताः । त्रैलोक्यं क्षोभितास्ते तु¹² न मन्यन्ते मम प्रिये ॥ ३१ ॥¹³ रसाङ्कुशेन ज्ञानेन¹⁴ त्रैलोक्यं वश्यतां¹⁵ व्रजेत् ॥ ३२ ॥ (1) B reads भिद्यते, which is incorrect. (2) B reads परं. M reads रमं. (3) B reads जपस्य तु हृदन्तरे. M reads हृदयाम्बुजे. All the texts read जपस्यं,

चतुर्थः पटलः । ४१ मन्त्रन्यासमिति¹ ज्ञात्वा यन्त्रमूषाग्नि²मानवित् । कुर्वाणो रसकर्माणि सिद्धिं प्राप्नोति साधकः ॥ ३३ ॥ इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे रसार्णवे रससंहितायां मन्त्रन्यासो नाम³ तृतीयः पटलः ॥३॥ चतुर्थः पटलः । श्रीदेव्युवाच ।¹ यन्त्रमूषाग्निमानानि न ज्ञात्वा मन्त्रवेद्यपि । किं करोति² महादेव तानि मे वक्तुमर्हसि ॥ १ ॥ (1) मन्त्रन्यासानिति, a variant in K. (2) K reads मूखाग्नि. (See the remark in p. 39.) (3) M reads रसार्णवे मन्त्रन्यासन्नाम तृतीयः पटलः. (1) K has the following śloka, which being absurd, we have not adopted :—रसोपरसलोहानि बलद्यंत्रमूर्खाग्निना। मानितो ज्ञानतं। मंत्रसंज्ञान्तु मंध- वैद्यपि ॥ The portion commencing from the opening श्रीदैव्युवाच &c. up to श्रीभैरव उवाच (next page) is not found in M except the word भैरवः. (2) K reads किं करोंमि, which is inaccurate.

४२ रसार्णवे श्रीभैरव उवाच । रसोपरसलोहानि वसनं¹ काञ्जिकम्² विडम् । धमनो-लोहयन्त्राणि³ खल्ल⁴पाषाणमर्दकम् ॥ २ ॥ कोष्ठिका⁵ वक्रनालं च⁶ गोमयं सारमिन्धनम् । मृन्मयानि च यन्त्राणि मुषलोलूखलानि च ॥ ३ ॥ संदसो-पट्टसंदंशं⁷ मृत्पात्राद्यःकटोरकम्⁸ । प्रतिमानानि च तुला-च्छेदनानि कषोपलम्⁹ ॥ ४ ॥ वंशनालो-लोहनालो¹⁰-मूषाङ्गारा¹¹स्तथौषधीः । स्नेहाम्ललवणक्षारविषाण्युपविषाणि च ॥ ५ ॥ एवं संगृह्य¹² सम्भारं कर्म्मयोगं समाचरेत् ॥ ६ ॥ द्रवद्रव्येण भाण्डस्य पूरिताद्धोदरस्य¹³ च ।

(1) B and M read वासना. (2) B reads किंजिकां. M reads कांचिक. (3) K reads लोहपत्राणि. (4) All the texts read खल्व, which is not supported by any lexicon. (5) B and K read कोष्टिका, which is not correct. (6) M reads चक्रनालञ्च, which seems to be incorrect. (7) K reads पाट्टशंदंश. M reads मण्डवीपट्ट- सन्दशं. (8) K reads करोटकम्. M reads कमोरकम्. Both are inc. (9) योदिनीनि, a reading in M, which has no meaning. K reads कपोत्- पलम्, which is not correct (10) K reads बंसनालि लोहनालि, which is incorrect. (11) M reads मूषायाग. K reads सुखमार्गा, which has no clear sense. (12) M reads संग्राह्य. (13) K reads द्रवद्रवेष भाण्डं च पूरौतमर्धरसेन, which seems to be an error. We have adopted the reading in B and M, which agrees with that in रसरत्न- समुच्चय, Chap. IX. v. 3.

चतुर्थः पटलः । ४३ मुखे तिर्य्यक्कृते¹ भाण्डे रसं सूत्रेण लम्बितम् । तं² स्वेदयेत् तल³गतं दोलायन्त्रमिति स्मृतम् ॥ ७ ॥ लोहमूषाह्वयं कृत्वा द्वादशाङ्गुलमानतः ।⁴ ईषच्छिद्रान्वितामेकां तत्र⁵ गन्धकसंयुताम्⁶ ॥ ८ ॥ मूषायां रसयुक्तायाम् अन्यस्यां तां प्रवेशयेत् । तोयं स्यात् सूतकस्याधः⁷ जर्द्धाधो वह्निदापनम्⁸ ॥ ९ ॥ रसोनकरसं भद्रे यत्नतो⁹ वस्त्रगालितम् । दापयेत्प्रचुरं यत्नात् आप्लाव्य¹⁰ रसगन्धकौ¹¹ ॥ १० ॥ स्थालिकायां निधायोर्द्धं¹² स्थालोमन्यां दृढां कुरु¹³ । सन्धिं¹⁴ विलेपयेद्यत्नात् मृदा वस्त्रेण चैव हि¹⁵ ॥ ११ ॥ (1) K reads मुखतिय्र्यक्कृते. (2) K reads तत. (3) K reads तन. M reads तैल. For the definition of दोलायन्त्र vide रसरत्नसमुच्चय Chap. IX. vs. 3-4. (4) This śloka and the following six ślokas are nearly the same as in रस.स. in Chap. IX. vs. 15-21. (5) K reads ईषच्छिद्रां छिद्रमितमेकां. (6) M reads गन्धकसंयुक्तम्, which is gram- matically inc. (7) B reads सूतकस्यार्द्धे. (8) Both K and M read दीपनम्. We have adopted the reading in B and रस.स. (9) M reads यक्षतः, which is evidently an error of the scribe. (10) B reads आप्लुत्या, which is incorrect. K reads आप्नुती. (11) M reads रसगन्धकैः, which seems to be incorrect. (12) B reads निधायोष्वा. K reads विधायोर्द्धं. पिधायोर्द्धं is the reading in रस.स. We have adopted the reading in M. (13) स्थालिमन्यां दृढं कुरु, a variant in K. (14) K reads सार्वं, which seems to be incorrect. (15) M reads वेष्टयेत्.

४४ रसार्णवे स्थाल्यन्तरे कपोताख्यं पुटं कर्षाग्निना¹ सदा । यन्त्रस्याधः करीषाग्निं² दद्यात्तीव्राग्निमेव वा ॥ १२ ॥ एवन्तु त्रिदिनं³ कुर्यात् ततो यन्त्रं विमोचयेत्⁴ । तप्तोदके तप्तचुल्लां⁵ न कुर्याच्छीतले क्रियाम्⁶ ॥ १३ ॥ न तत्र चोयते⁷ सूतो न च गच्छति कुत्रचित् । अनेन क्रमयोगेन⁸ कुर्याद्गन्धकजारणम्⁹ ॥ १४ ॥ ऊर्ध्वं वह्निरधश्चापो मध्ये तु¹⁰ रससङ्ग्रहः । मूषायन्त्रमिदं देवि¹¹ जारयेद्गगनादिकम्¹² ॥ १५ ॥ (1) M reads पुटकषीग्निना, which is incorrect. (2) B reads करिष्याग्नि, which is not correct. (3) B, K and M read त्रिविध, the sense whereof is not clear. We have adopted the reading in रसरत्न- समुच्चय. (4) ततस्तोयं विमर्दयेत्, a variant in

चतुर्थः पटलः । ४५ गर्भयन्त्रं प्रवक्ष्यामि पिष्टिकाभस्मकारणम्¹। चतुरङ्गुलदीर्घां तु² मूषिकां मृन्मयीं दृढाम् ॥ १६ ॥ त्र्यङ्गुलां मध्यविस्तारे³ वर्त्तुलं कारयेन्मुखम् । लोहस्य⁴ विंशतिर्भागा एको भागस्तु गुग्गुलोः⁵ ॥ १७ ॥ सुश्लक्ष्णं पेषयित्वा तु तोयं दद्यात्⁶ पुनः पुनः । मूषालेपं ततः कुर्यात्⁷ तले पिष्टीं च निक्षिपेत्⁸ ॥ १८ ॥ तुषकर्षाग्निना भूमौ⁹ मृदुस्वेदन्तु कारयेत्¹⁰ । अहोरात्रं त्रिरात्रं वा रसेन्द्रो भस्मतां व्रजेत् ॥ १६ ॥

(1) B reads भस्मकारकं. K reads पिष्टिकायन्त्रकारकम्. We have adopted the reading in रसरत्नसमुच्चय. For पिष्टिका, see रस.स. Chap. VIII. ślokas 7—8 ; and for गर्भयन्त्र vide do. Chap. IX. vs. 28—31. This hemistich is wanting in M. (2) K reads चतुरङ्गुलदीर्घं च, which is incorrect. दीर्घांनु मूषैकां, a variant in M. (3) B reads अङ्गुलं मध्यविस्तारे. K reads षडङ्गुलं मध्यविस्तारं. त्र्यङ्गुलोन्मितविस्तारं is the reading in रसरत्नसमुच्चय, wherein the last term seems to be incorrect, as the term विस्तार is invariably used to express a collection of words and not the breadth. Vide Pāṇini 3.3.33. (4) B and K read लोषस्य. M reads लौहस्य. We have adopted the reading in रस.स. (5) B reads एकभागस्तु गुग्गुलुः. M reads एको भागस्तु गुग्गुलुः. (6) B and M read दत्वा. दद्याद्वारंवारं is the reading in रस.स. (7) K reads. मुखालिपं. दृढं कृत्वा is the reading in रस.स. (8) K reads तिलपिष्टं सुनिचिपेत्. तैलपिष्टञ्च निक्षिपेत्, a variant in M. रस.स. has लवणाद्यैर्मृदम्बुभिः. (9) B has भूयो instead of भूमौ. K has कुर्यात्तुषाग्निं भूमौ व. कर्येत्तुषाग्निना भूमौ, a variant in रस.स. (10) रस.स. reads स्वेदयेन्मृदु मानवित्.

४६ रसार्णवे जारणे मारणे¹ चैव रसराजस्य रञ्जने । यन्त्रमेकं² परं मर्म यत्रौषध्यो महाबलम्³ ॥ २० ॥ औषधोरहितह्यायं हठाद्⁴यन्त्रेण बध्यते । सर्व्वत्र सूतको याति⁵ मुक्त्वा भूधरलक्षणम् ॥ २१ ॥ देवताभिः समाकृष्टो लोष्टस्थोऽपि⁶ हि गच्छति । तस्माद्यन्त्रबलं चैकं न विलङ्गं⁷ विजानता ॥ २२ ॥ मन्त्रौषधिसमायोगात् सुसिद्धं कुरुतं ह्ययम्⁸ । मन्त्रोऽघोरोऽत्र जप्तव्यो⁹ जपान्ते¹⁰ पूजयेद्रसम्¹¹ ॥ २३ ॥ एकान्ते तु क्रिया कार्या दृष्टान्यैर्विफला¹² भवेत् ॥ २४ ॥ गन्धकस्य क्षयो नास्ति¹³ न रसस्य क्षयो भवेत् । (1) B reads आरणमारणे. K reads सारणे. (2) K reads यन्त्रमेव परं कर्म. M reads यन्त्रौषध परं कर्म. (3) K reads यंत्र

चतुर्थः पटलः । ४७ क्षयो यन्त्रस्य विज्ञेयः$^1$ यन्त्रे विक्रियते क्रिया$^2$ । अलाभे कान्तलोहस्य यन्त्रं लोहेन कारयेत् ॥ २५ ॥ वह्निलक्ष्य$^3$मविज्ञाय रसस्यार्धक्षयो$^4$ भवेत् । यन्त्रक्षयविधिज्ञस्य चतुर्थांशक्षयो$^5$ भवेत् ॥ २६ ॥$^6$ द्विमासेन द्वितीयांशं तृतीयांशं त्रिभिर्भवेत् । महाग्निं सहते ह्येष सारितो यत्र$^7$ तिष्ठति ॥ २७ ॥ खर्परं सिकतापूर्णं$^8$ कृत्वा तस्योपरि न्यसेत् । अपरं खर्परं$^9$ तत्र शनैर्मृद्वग्निना$^{10}$ पचेत् ॥ २८ ॥ पञ्चक्षारैस्तथा मूत्रै$^{11}$र्लवणैश्च$^{12}$ विड़न्सतः$^{13}$ । हंसपाकः स विज्ञातो$^{14}$ यन्त्रतत्त्वार्थकोविदैः$^{15}$ ॥ २६ ॥ (1) K reads विज्ञाय. B and M read यवमविज्ञाय. (2) M reads क्रिया:, which is incorrect. (3) K reads वह्नेर्लक्ष्या. M reads वह्निलक्ष. (4) रसस्याधक्षयो, a variant in M, which seems to be an error of the scribe. (5) यंत्रचेपाविधिज्ञस्य चतुर्थांशक्षयो, a variant in M, which is inc. (6) This hemistich is not found in K. (7) K reads खेदात् instead of ह्येष. B reads सरिणावत्यं. M reads स्वरिदावत्य. Both the readings are unintelligible. (8) B reads कपूर, which is inc. कर्पर सिकताचूर्णं, a variant in M. (9) तत्पर कर्पर, a reading in M. (10) K reads शते मृदग्निना, which is a palpable mistake of the scribe. (11) B reads पञ्चाचरैस्तथा मंथैः. M reads पञ्चचरैः, which is senseless. (12) लवणञ्च is the reading in रसरत्नसमुच्चय. (13) K reads विडेक्षतः. (14) स विख्यातो, a variant in B. इसपादः सुविख्यातो, a variant in M. हंसपाकं समाख्यात, a variant in रस.र. (15) M reads यव तत्त्वार्थकोविदैः. We see यंत्रं तद्विधिकोविद्यैः in रस.स.

४८ रसार्णवे कृष्णा रक्ता च पीता¹ च शुक्लवर्णा² च मृत्तिका । आद्या श्रेष्ठा कनिष्ठाम्या³ मध्यमा मध्यमा मता ॥ ३० ॥ दग्धधान्यतुषोपेता मृत्तिका कोष्ठिकाविधौ⁴ । वक्रनालकृता⁵ वापि शस्यते सुरसुन्दरि ॥ ३१ ॥ गारा⁶ दग्धा तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका । अजाश्वानां मलं⁷ दग्धं यावत्तत् कृष्णतां गतम्⁸ ॥ ३२ ॥ वासकस्य च पत्राणि वल्मीकस्य मृदा सह । पेषयेद्बद्रितोयेन यावत्तत् श्लक्ष्णतां गतम् ॥ ३३ ॥⁹ मर्दयेत्तेन वप्लोयात् वक्रनालञ्च कोष्ठिकाम्¹⁰ ॥ ३४ ॥ गारा दग्धा तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका । चोरमङ्गारकः किट्टं वज्रेणापि न भिद्यते ॥ ३५ ॥¹¹ दग्धाङ्गारस्य षड्भागा भागैका¹² कृष्णमृत्तिका । चौरमङ्गारकः किट्टं वज्रमूषा¹³ प्रकीर्त्तिता ॥ ३६ ॥ (1) M reads सौता. (2) M reads शुक्लरुचा. (3) कनिष्ठा च, a variant in K. (4) B reads कोष्ठकाय वै. K reads कोष्ठकार्य वै, which is inc. The correct reading appears to be कोष्ठकाय वै. (5) B and M read बद्धमालाकृता. (6) M reads गौरा. [गार or गारा = black earth mixed with kankar or nodular stones.] (7) K reads अजा- श्वाता मलं. M reads अजाश्वानमलं. Both are inc. (8) दग्धा मृत् कृष्णतां गता, a variant in K. (9) अनेन वज्रतां गत, a variant in K. This śloka (33) is not found in M. (10) B reads मर्दयते तेनौषधी या, which is not intelligible. M reads कोष्ठिकम्. (11) This śloka is wanting in M. (12) M reads भागैकं, which is not correct. (13) Accord- ing to रसरत्नसमुच्चय this appears to be गारमूषा (Chap. X. v. 13).

चतुर्थः पटलः । ४९ तुषं वह्निसमं दग्धं¹ मृत्तिका चतुरंगिका² । कूपी³पाषाणसंयुक्ता वरमूषा⁴ प्रकीर्त्तिता ॥ ३७ ॥ प्रकाशा चान्धमूषा च मूषा तु द्विविधा स्मृता⁵ ॥ ३८ ॥ प्रकाशमूषा देवेशि शरावाकारसंयुता । द्रव्यनिर्वाहणी सा च वादिकैः⁶ सुप्रशस्यते ॥ ३९ ॥ अन्धमूषा तु कर्त्तव्या गोस्तनाकारसन्निभा । पिधानकसमायुक्ता किञ्चिदुन्नतमस्तका⁷ ॥ ४० ॥ पत्रलेपे तथा रङ्गे⁸ द्वन्द्वमेलापके तथा । सैव च्छिद्रान्विता⁹ मन्दा गम्भीरा सारणोचिता ॥ ४१ ॥ तिलभक्षा द्विरंशं तु¹⁰ इष्टकांश¹¹समन्वितम् ।

(1) तुषं दग्धसमं दग्धं, a variant in K, which is a senseless tautology. 2) B reads चतुरंशका. (3) K reads कूर्चा. M reads कूर्णी. (4) B, K and M read वज्रमूषा. According to रसरत्नसमुच्चय this appears to be वरमूषा (Chap. X. v. 15.) Hence we have adopted the reading in रस.सः in order to avoid tautology. (5) प्रकृतिर्द्विविधा स्मृता, a variant in K. (6) K reads वेदिकैः. M reads सा चावेदिकैः. (7) किञ्चि- दुन्नतस्तका, a variant in K. किञ्चिदुष्ठितमस्तका, a variant in M. Both are incorrect. [उन्नत should be उत्तान, and उष्ठित should be उत्थित] This मूषा is called in रस.स. as गोस्तनी. (Vide Chap. X. v. 25.) (8) B reads तत्र लेपे. K reads भागे in place of रङ्गे. (9) M reads च्छिद्रा- न्वतान्विता, which is a mistake of the scribe. (10) M reads द्विरंशस्तु, which is not correct. (11) B reads रमकांश. K reads इष्टाकांश. Both appear to be incorrect. 7

५० रसार्णवे भस्ममूषा तु विज्ञेया तारसंशोधने हिता¹ ॥ ४२ ॥ मोक्ष²क्षारस्य भागौ द्वौ इष्टकांशसमन्वितौ³ । मृद्भागास्तारशुद्ध्यर्थमुत्तमा⁴ वरवर्णिनि⁵ ॥ ४३ ॥ रक्तवर्गेण सम्मिश्रा रक्तवर्गपरिप्लुता⁶ । रक्तवर्गकृतालेपा⁷ सर्व्वशुद्धिषु शोभना⁸ ॥ ४४ ॥ शुक्लवर्गेण सम्मिश्रा⁹ शुक्लवर्गपरिप्लुता । शुक्लवर्गकृतालेपा शुक्लशुद्धिषु शोभना¹⁰ ॥ ४५ ॥ विड्वर्गेण¹¹ सम्मिश्रा धृतिमित्स्छति जारणे¹² । (1) तस्मान्मूषा तु विज्ञेया तारसशोधने हिता, a variant in B. तारके शोधने हिता, a variant in K. तारसंशोधने हिता, a variant in M. All appear to be the error of the scribe. We do not find any mention of this मूषा (भस्ममूषा) in रस.स. (2) M reads मोष. (3) रष्टकां च सम- न्वितं, a variant in B, which is incorrect. ईष्टकांशसमन्वितं, a variant in M. (4) B and K read सुशम, which is not grammatically correct. (5) सुरवर्णिनि is the reading in K, which is not accurate. (6) K reads रक्तवर्णपरिप्लुता, which is incorrect. (7) रक्तवर्यकृतालेपा, a variant in K, which is an error of the scribe. (8) This charaṇa and the next three charaṇas are wanting in M. (9) K reads मिश्रा या. (10) सर्व्वशुद्धिषु शोभना, a reading in K. शुक्लसिद्धिषु शोभना, a reading in M. [For रक्तवर्ग and शुक्लवर्ग see the next Paṭala, v. 39 and v. 40 respectively.] (11) K reads विड़वर्गेण. M reads षड्वर्गेण च. (12) धृतिमिक्कति कारणे, a variant in M, which is meaningless. K reads ऋतिमिक्कति जारणे, which has no clear meaning. We have adopted the above reading, after collating all the texts.

चतुर्थः पटलः । ५१ निर्वाहणं प्रकुर्व्वीत¹ रक्तवर्गप्रलिप्तया² ॥ ४६ ॥ विषटङ्कणगुञ्जाभिः मूषालेपन्तु³ कारयेत् । प्रकाशायां प्रकुर्व्वीत यदि वाङ्गारलेपनम्⁴ ॥ ४७ ॥ तस्यां विन्धस्व मूषायां द्रव्यमावर्त्तयेद्बुधः । लेपो कर्णोपुटं देवि रक्तमृत्सिम्बुभूखगैः⁵ ॥ ४८ ॥ आवर्त्तमाने कनके पीता तारे⁶ सिता प्रभा⁷ । शुल्बे⁸ नीलनिभा तीक्ष्णे कृष्णवर्णा सुरेश्वरि ॥ ४९ ॥ वङ्गे ज्वाला कपोताभा⁹ नागे मलिनधूमका¹⁰ । शैले तु धूसरा देवि आयसे कपिलप्रभा ॥ ५० ॥ अयस्कान्ते धूम्रवर्णा¹¹ सस्यके¹² लोहिता भवेत् । वज्रे नानाविधा¹³ ज्वाला खसत्त्वे¹⁴ पाण्डुरप्रभा ॥ ५१ ॥

(1) B and M read प्रकुर्व्वन्ति. (2) B reads रक्तवर्णप्रलिप्तया. [मूषया is to be understood after this charana ] (3) K reads मूखालिपम्, wherein मूखा == मूषा. (4) K reads वाङ्गारलिपयेत्, which is gram. inc. M reads वाङ्गुलिलेपनम्, which is not accurate here. (5) रक्तभस्मिसु- भूखगैः, a variant in K, which appears to be incorrect. M reads रक्तमृत्- सितभूखगैः. (6) B reads तारे. K reads पितागारे, which is evidently a mistake. (7) K reads सिता शुभा. M reads सितप्रभा. (8) K reads शूक्ते, which