भारतकोश
संग्रह पर लौटें

रसेन्द्रसारसंग्रह (गोपालकृष्ण - पं. रामप्रसाद वैद्य सविस्तार सान्वय हिन्दी टीका सहित)

Rasendra Sara Sangraha of Gopalakrishna with Commentary

गोपालकृष्ण भट्ट (टीकाकार: पं. रामप्रसाद वैद्य) द्वारा

DevanagariHindipublished584 पृष्ठ

( ४ ) रसेन्द्रसारसंग्रह- विषय. पृष्ठांक. विषय. पृष्ठांक. अथोत्तरखण्ड । शीतारि रस १२३ चिन्तामणि रस १२४ इच्छाभेदी रस १०१ सन्निपातज्वर पर चि ० । गदमुरारि इच्छाभेदी १०२ कुलवधू १२५ रुक्मेश रस १०३ जयमंगल रस, नस्य भैरव १२६ इच्छाभेदी गुटिका १०४ अंजनभैरव, अंजनरस १२७ दूसरा इच्छाभेदी रस ,, त्रैलोक्यसुन्दर रस १२८ पुष्परेचनी गुटिका १०५ स्वच्छन्दभैरव रस १२९ सर्वाङ्गसुन्दर रस ,, शीतांग सन्निपातके लक्षण ,, अविरेचनीय रोगी १०६ आनन्दभैरव, आनंदभैरवी १३० प्राणेश्वर रस १३२ ज्वरचिकित्सा । सन्निपातभैरव, शीतभञ्जी रस १३४ नवज्वरांकुश रस १०७ उन्मत्त रस, मृतसञ्जीवन रस १३५ हिंगुलेश्वररस, ज्वरधूमकेतु ,, स्वल्पवडवानल रस १३६ मृत्युञ्जय रस १०८ बृहद्वडवानल, सूचिकाभरण रस १३७ जया वटी, जयन्ती वटी ११० पञ्चानन रस १३८ जयाजयंती वटीके पथ्य और त्रिदोषनीहाररवि रस ,, अनुपान ,, रसराजेन्द्र रस १३९ भस्मेश्वर चूर्ण, स्वच्छन्दभैरव रस ११३ मृतसंजीवन रस १४० ज्वरमुरारि रस, नवज्वरेभांकुश ११४ गन्धककज्जली १४१ त्रैलोक्यडुम्बर रस ,, वेताल रस १४२ प्रतापमार्तण्ड रस ११५ चन्द्रशेखर रस १४३ तरुणज्वरारि रस ,, कस्तूरीभैरव १४४ गदमुरारि रस, विद्याधर रस ११६ बृहत्कस्तूरीभैरव ,, अमृतमञ्जरीरस, महाज्वरांकुश ११७ सौभाग्यवटी १४६ ज्वरकेशरिका ११८ सन्निपातहर रस १४७ नवज्वरेभसिंह ११९ सन्निपातवडवानल रस ,, उदकमञ्जरीरस(निरामज्वरपर) ,, सिंहनाद रस ,, चन्द्रशेखर रस, पञ्चवक्त्र रस १२० सन्निपातसूर्य १४८ पर्पटीरस १२१ वातपित्तान्तक रस, विश्वेश्वर रस १२२

विषयानुक्रमणिका। ( ५ ) विषय. पृष्ठांक. विषय. पृष्ठांक. अभिन्यासे-स्वच्छंदनायकरस १४९ भानुचूडामणि रस १७८ सन्निपातान्तक रस १५० बृहच्चूडामणि रस १७९ बृहज्ज्वरचूडामणि रस १८० जीर्णज्वर विषमज्वर चि०। ज्वरातिसारचिकित्सा । विषमज्वरलक्षण १५१ मृतसञ्जीवनी वटी १८१ जीर्णज्वरके लक्षण, ज्वरांकुश रस,, आनन्दभैरव रस ,, ज्वरारि-अभ्रक, ज्वराशनि रस १५२ अमृतार्णव १८२ अर्द्धनारीश्वर रस १५३ सिद्धप्राणेश्वर रस, अभ्रवटिका १८३ चन्दनादिलोह, ज्वरारि रस १५४ कनकसुन्दर रस, कनकप्रभा १८४ सर्वज्वर रस लोह १५६ कारुण्यसागर रस १८६ बृहत्सर्वज्वरहर लोह १५७ बृहत्कनकसुन्दर रस, मृतस- महाराजवटी १५९ ञ्जीवन १८७ चिन्तामणि रस १६० नागरादि चूर्ण, प्राणेश्वर रस १८९ त्रैलोक्यचिन्तामणि रस १६१ अतिसारचिकित्सा । बृहच्चिन्तामणि रस ,, अतिसारवारण रस १९० विषमज्वरान्तक लोह १६२ पूर्णचन्द्रोदय रस ,, कणाद्यलोह १९१ बृहद्विषमज्वरान्तक लोह १६३ बृहद्गगनसुन्दर रस ,, शीतभञ्जी रस १६४ लोकनाथ रस १९२ चिन्तामणि रस १६५ चिन्तामणि रस १९३ ज्वरांकुश रस, मेघनाद रस १६६ अहिफेनवटिका १९४ शीतज्वरहर रस,शीतभञ्जी रस १६७ महागन्धक ,, पञ्चानन रस १६८ सर्वाङ्गसुन्दर रस १९५ वमनयोग, विश्वेश्वर रस १६९ ग्रहणीरोगचिकित्सा । त्र्याहिकारि रस, चातुर्थिकारि० १७० जातीफलादि, ग्रहणीकपाट रस १९६ चिन्तामणि रस,बृहच्चिन्तामणि १७१ ग्रहणीकपाट रस ,, महाज्वरांकुश १७२ जातीफलाद्या वटिका १९७ तन्त्रान्तरोक्त महाज्वरांकुश १७३ पूर्णकला वटी १९९ सर्वतोभद्र रस १७४ वज्रकपाट रस, जातीफल रस २०० बृहज्ज्वरान्तक १७५ ग्रहणीगजेन्द्रवटिका २०१ चूडामणिरस १७७ पीयूषवल्लीरस २०२

( ६ ) रसेन्द्रसारसंग्रह- विषय. पृष्ठांक. | विषय. पृष्ठांक. ग्रहणीशार्दूल रस २०३ | जातीफलादि वटी, पञ्चानन वटी २३४ वैद्यनाथ वटी २०४ | अष्टांग रस २३५ रसपर्पटिका २०५ | अजीर्णाधिकार । विजयपर्पटी, पर्णपर्पटी २०७ | महोदधि वटी २३५ पञ्चामृतपर्पटी २०८ | अग्नितुण्डी रस, वडवानल रस २३६ अग्निकुमार रस २०९ | हुताशन रस, बृहत हुताशन रस २३७ वडवामुखरस, ग्रहणीकपाट रस २१० | अमृतकल्प वटी २३८ बृहद्ग्रहणीकपाट रस २११ | अग्निकुमार रस " प्रकारान्तरसे ग्रहणीकपाट रस २१२ | बृहदग्निकुमार रस २३९ विजयावटिका २१३ | बृहन्महोदधि वटी २४१ ग्रहणीकपर्दपोट्टली " | रामबाण रस " हंसपोट्टली रस, ग्रहणीकपाट | अजीर्णकण्टक रस, पाशुपत रस २४२ रस २१४ | बृहच्छंखवटी २४४ ग्रहणी वज्रकपाट रस २१५ | भक्तविपाक वटी २४५ पानीयभक्तवटी २१७ | पञ्चामृत वटी, क्रव्याद रस २४७ शम्बूकादिवटी २१८ | ज्वालानल रस, अमृतावटी २४९ हिरण्यगर्भपोट्टली रस " | बृहद्भक्तपाक वटी " रसाभ्रवटी २२० | लवङ्गादि वटी २५० अग्निकुमार नृपतिवल्लभ २२१ | बृहल्लवंगादि वटी २५१ राजवल्लभ रस २२२ | जातीफलादि वटी, शंखवटी २५२ बृहन्नृपवल्लभ २२३ | चिन्तामणि रस; प्रदीपन रस २५३ संग्रहग्रहणीकपाट २२४ | विजय रस, महाभक्तपाकवटी २५४ महाराजनृपतिवल्लभ रस २२५ | रसराक्षस, त्रिफला लोह २५६ अर्शोऽधिकार । | विसूच्यघ्न " चक्रेश्वर रस २२८ | अग्निकुमार रस, शंखवटी २५७ तीक्ष्णमुख रस २२९ | कृमिरोगचिकित्सा । अर्शःकुठार रस " | कृमिकालानल रस २५८ चक्राख्य रस, नित्योदित रस २३० | कृमिविनाश रस २५९ चन्द्रप्रभा वटिका २३१ | कृमिरोगारि रस " माणाय लोह २३२ | कीटमर्द रस, कृमिघ्न रस २६० चंचुकुठार रस २३३ | कृमिमुद्गर रस २६१ शिलागन्धक वटक " |

विषयानुक्रमणिका। ( ७ ) विषय. पृष्ठांक. विषय. पृष्ठांक. कृमिधूलिजलप्लव रस २६१ | रत्नगर्भपोट्टली रस २८३ कृमिकाष्ठानल रस २६२ | लोकेश्वरपोट्टली रस २८५ लाक्षादि वटी ,, | कनकसुन्दर रस २८६ कृमिहर रस, विडंगलोह २६३ | हेमगर्भपोट्टली रस २८७ पाण्डुरोगचिकित्सा । | सर्वांगसुंदर रस २८८ निशालोह, धात्रीलोह २६४ | लोकेश्वर रस २८९ पञ्चाननवटी, प्राणवल्लभ रस २६५ | स्वल्पमृगांक, काञ्चनाभ्रक २९२ कामेश्वर रस २६६ | बृहत्काञ्चनाभ्र रस २९३ त्रिकत्रयाद्य लोह २६७ | शिलाजत्वादि लोह २९४ विडङ्गादि लोह २६८ | कुमुदेश्वर रस ,, त्रैलोक्यसुन्दर रस २६९ | यक्ष्मकेशरी रस २९५ दाव्यादि लोह ,, | बृहच्चन्द्रामृत रस ,, पांडुरोग पर पथ्यापथ्य २७० | महामृगांक २९६ कामलाचिकित्सा । | क्षयकेशरी २९८ चन्द्रसूर्यात्मक रस २७० | यक्ष्मारोगपर योगत्रय ३०० पाण्डुसूदन रस २७१ | रजतादि लोह ,, मण्डूरवज्र वटक ,, | कासरोगचिकित्सा । लध्वानन्द रस २७२ | बृहद्रसेन्द्र गुटिका ३०१ सम्मोह लोह ,, | अमृतार्णव रस ३०२ त्र्यूषणादि मण्डूर २७५ | पित्तकासान्तक रस ,, रक्तपित्तचिकित्सा । | काससंहारभैरव ,, अर्केश्वर रस, सुधानिधि रस २७५ | लक्ष्मीविलास रस ३०४ आमलक्यादि लोह २७६ | सर्वेश्वर रस, शृङ्गाराभ्र ३०५ शतमूल्यादि लोह ,, | सार्वभौम रस ३०७ रक्तपित्तान्तक रस, रसामृत रस २७७ | तरुणानन्द रस ३०८ खण्डकूष्माण्ड २७८ | महोदधि रस ३१० शर्कराद्य लोह, समशर्कर लोह २७९ | जया गुटिका ३११ कपर्दक रस २८० | विजया गुटिका ३१२ यक्ष्माधिकार । | स्वच्छन्दभैरव रस ,, रास्नादि लोह २८१ | रसगुटिका ३१३ राजमृगांक रस, मृगांक रस २८२ | रसेन्द्रगुटिका, पुरन्दरवटी ३१४

( ८ ) रसेन्द्रसारसंग्रह- विषय. पृष्ठांक. | विषय. पृष्ठांक. कासांतक रस, कासकुठार रस ३१५ | भूतांकुश रस ३३५ श्रीचन्द्रामृत रस ३१६ | उन्मादभञ्जिनी रस ३३६ श्रीचन्द्रामृत रस ३१७ | त्रिकत्रयाद्य लोह ३३७ अमृतमञ्जरी• ३१८ | उन्मादभञ्जन रस ” कासान्तक रस, बृहच्छृङ्गाराभ्र ३१९ | चतुर्भुज रस, ३३८ नित्योदय रस ३२० | उन्मादपर्पटी रस ३३९ हिक्काश्वासाधिकार । | अपस्माररोगचिकित्सा । सूर्यावर्त्त रस, विजयवटी ३२२ | भूतभैरव रस, सूतभस्म प्रयोग ३४० लोहपर्पटी रस ३२३ | इन्द्रब्रह्मवटी ” ताम्रपर्पटी ३२४ | वातकुलांतक रस ३४१ पिपल्यादि लोह ३२५ | पाषाणवज्र रस ३४२ श्वासकुठार रस ” | वातव्याधिचिकित्सा । श्वासकासचिंतामणि रस ३२६ | द्विगुणाख्य रस ३४३ श्वासकुठार रस ” | वातगजांकुश ३४४ अन्य श्वासकुठार रस ” | बृहद्वातगजांकुश रस ३४५ स्वरभेदचिकित्सा । | महावातगजांकुश रस ३४६ भैरवरस ३२७ | वातनाशन रस ” चव्यादि चूर्ण ३२८ | वातारि रस ३४७ सुधानिधि रस, सुलोचनाभ्र ३२९ | अनिलारि रस, वातकंटक रस, ३४८ अरुचिघ्न रस ३३० | लघ्वानन्द रस, चिंतामणि रस ३५० छर्दिरोगचिकित्सा ३३१ | चतुर्मुख रस ५५१ तृष्णारोगचिकित्सा । | लक्ष्मीविलास रस ३५२ महोदधि रस ” | रोगेभसिंह, श्रीखण्डवटी ३५३ कुमुदेश्वर रस ३३२ | पिण्डी रस, कुब्जविनोद रस ३५४ मूर्च्छारोगचिकित्सा । | शीतवातलक्षण, शीतारि रस ३५५ सुधानिधि रस ३३२ | वातविध्वंसन रस ३५६ मदात्ययरोगचिकित्सा । | पलाशादि वटी, दशसार वटी ३५७ अष्टाङ्गलवण ३३३ | गगनादि वटी ३५८ दाहचिकित्सा ३३४ | सर्वाङ्गसुन्दर रस,तालेकश्वर रस ३५९ उन्मादरोगचिकित्सा । | महाराजेश्वर रस,वातकेसरी रस ३६० उन्मादगजांकुश रस ३३४ | त्रैलोक्यचिन्तामणि रस ३६१

विषयानुक्रमणिका । ( ९ ) विषय. पृष्ठांक. विषय. पृष्ठांक. कफरोगाधिकार । विद्याधराभ्ररस ३८७ श्लेष्मकालानल रस ३६३ बृहद्विद्याधराभ्र ३८८ श्लेष्मशैलेन्द्र रस ३६४ सर्वांगसुन्दररस ३८९ महाश्लेष्मकालानल रस ३६५ शूलवज्रिणीवटिका ३९० महालक्ष्मीविलास रस ३६६ त्रिपुरभैरव रस ३९१ कफकेतुरस ३६८ अग्निसुख, श्रीशूलगजकेसरी रस ३९२ कफचिन्तामणि रस " त्रिगुणाख्यरस ३९३ पित्तरोगचिकित्सा । शूलहरणयोग, शर्करालोह ३९४ गुडूच्यादिलोह, धात्रीलोह ३६९ शंखादि चूर्ण ३९५ पित्तान्तक रस ३७० उदावर्त्तानाहरोगधिकार । महापित्तान्तक ३७१ वैद्यनाथवटी ३९५ वातरोगचिकित्सा । बृहदिच्छाभेदी रस ३९६ लाङ्गल्याद्य लोह ३७१ गुल्मरोगचिकित्सा । वातरक्तान्तक रस ३७२ महानाराच रस ३९७ तालभस्म ३७३ पञ्चानन रस, गुल्मवज्रिणी रस ३९८ महातालेश्वर रस ३७४ गुल्मकालानल रस ३९९ विश्वेश्वर रस " वडवानल रस " ऊरुस्तम्भरोगचिकित्सा । महानाराच रस, विद्याधर रस ४०० गुञ्जाभद्र रस ३७६ महागुल्मकालानल रस ४०१ आमवाताधिकार । अभया वटी " आमवातारी वटिका ३७७ गोपीजल ४०२ अपर आमवातारी वटिका ३७८ काङ्कायन गुटिका ४०३ आमवातेश्वर रस " गुल्मशार्दूल रस ४०४ वृद्धदाराद्य लोह ३७९ प्राणवल्लभ रस " शिवागुग्गुलु ३८० सर्वेश्वररस ४०५ आमवातगजसिंह मोदक ३८१ हृद्रोगाधिकार । शूलरोगचिकित्सा । हृदयार्णव रस ४०६ क्षमामृत लोह, त्रिफला लोह ३८२ नागार्जुनाभ्रक " चतुःसम लोह ३८३ पञ्चानन रस ४०७ पञ्चात्मक रस ३८४ मूत्रकृच्छ्राधिकार । धात्री लोह ३८५ शूलराजलोह ३८६ त्रिनेत्राख्य रस ४०७

( १० ) रसेन्द्रसारसंग्रह- विषय. पृष्ठांक. विषय. पृष्ठांक. वरुणाद्य लोह ४०८ स्थौल्याधिकार । मूत्रकृच्छ्रान्तक रस ४०९ त्र्यूषणाद्यलोह ४३० मूत्राघाताधिकार । वडवाग्निलोह ” तारकेश्वर रस ४१० वडवाग्निरस ४३१ लघुलोकेश्वर रस ४११ उदररोगाधिकार । अन्ययोग ” गोखरूआदि योग ४१२ त्रैलोक्यसुन्दर रस ४३१ अश्मरीरोगचिकित्सा । वैश्वानरी वटी ४३२ पाषाणवज्र रस ४१२ जलोदरारि रस ४३३ त्रिविक्रमरस ४१३ वह्निरस, त्रैलोक्यडुम्बर रस ४३४ लोह प्रयोग ४१४ महावह्नि रस ४३५ अन्य योग, गंधकादियोग ” इच्छाभेदी रस ४३६ प्रमेहाधिकार । पिप्पलीमूलाद्य लोह ” हरिशंकर रस ४१४ उदरारि रस, वङ्गेश्वर रस ४३७ इन्द्रवटी, वङ्गावलेह ४१५ प्लीहरोगचिकित्सा । प्रमेहसेतु ” लोकनाथ रस ४३८ विडंगाद्य लोह ४१६ बृहल्लोकनाथ रस ४३९ बृहत् हरिशंकर रस ” क्षात्रेश्वरवटी, अग्निकुमारलोह ४४१ आनन्दभैरव रस ४१७ प्राणवल्लभ रस ४४२ विद्यावागीश रस ” यकृदरि लोह ४४३ मेहमुद्गर रस, मेघनादरस ४१८ मृत्युञ्जय रस ४४४ चन्द्रप्रभा वटी ४१९ प्लीहार्णव रस ४४५ इक्षुमेहपर वंगेश्वर रस ४२० प्लीहशार्दूल रस ४४६ बृहद्वङ्गेश्वर रस ” प्लीहारि रस, अपर प्लीहारिरस ४४७ कस्तूरीमोदक ४२२ लोहमृत्युञ्जय रस ४४८ मेहवज्र ४२३ महामृत्युञ्जय रस ” मेहकेशरी, योगेश्वर रस ४२४ बृहद् गुडपिप्पली ४४९ सोमचिकित्सा । ताम्रकल्प ४५० तालकेश्वर रस ४२५ दारुभस्म, वज्रक्षार ४५२ गगनादि लोह, सोमनाथ रस ४२६ उदरामयकुम्भिकेसरी रस ४५३ बृहत्सोमनाथ रस ४२७ वारिशोषण रस ४५४ सोमेश्वर रस ४२८ सर्वतोभद्र रस ४५६

विषयानुक्रमणिका । ( ११ ) विषय. पृष्ठांक. | विषय. पृष्ठांक. शोथरोगचिकित्सा । | अर्केश्वर रस ४८१ त्रिकट्वाद्यलोह, कटुकाद्यलोह ४५७ | महातालेश्वर रस ४८२ त्र्यूषणाद्यलोह, सुवर्चलाद्यलोह ४५८ | विजयभैरव रस ४८३ क्षारगुटिका ,, | कुष्ठारि रस ४८४ बङ्गेश्वर रस ४६० | षडाननगुटिका, कुष्ठनाशनरस ४८५ अर्बुदरोगचिकित्सा । | विजयानन्दरस ४८६ रौद्ररस ४६१ | श्वित्रदद्रुपाटला लेप ४८७ श्लीपदरोगचिकित्सा । | श्वित्रहर लेप ,, नित्यानन्द रस ४६१ | ओष्ठश्वित्रना० लेप, रसमाणिक्य ४८८ कणादि वटी ४६२ | शीतपित्तोद्दर्दकोष्ठाधि० ४९० भगन्दररोगचिकित्सा । | अम्लपित्तरोगचिकित्सा । वारिताण्डव रस ४६३ | अम्लपित्तान्तक रस ४९१ भगन्दरहर रस ४६४ | लीलाविलास रस ,, उपदंशचिकित्सा ४६४ | पानीयभक्तवटिका ,, कुष्ठरोगचिकित्सा । | क्षुधावती गुटिका ४९२ गलत्कुष्ठारि रस ४६५ | अविपत्तिकर चूर्ण ४९७ उदयभास्कर ४६६ | विसर्प-विस्फोट-तन्तुरोग० तालकेश्वर रस, ब्रह्म रस ,, | कालाग्निरुद्ररस ४९८ चन्द्रानन रस ४६७ | मसूरिकाचिकित्सा । कुष्ठकालानल रस ,, | पापरोगान्तक रस ५०० वज्रवटी, चन्द्रकान्त रस ४६८ | क्षुद्ररोगचिकित्सा । ५०० सङ्कोच रस ४६९ | मुखरोगचिकित्सा । अमृतांकुर लोह ४७० | चतुर्मुख रस ५०० माणिक्यरस ४७१ | पार्वती रस, मुखरोगहरी ५०१ कुष्ठकुठार रस ४७३ | कर्णरोगाधिकार । रसतालेश्वर रस, राजतालेश्वर ४७४ | कफकेतु रस ५०३ कुष्ठहरितालेश्वर रस ४७६ | नासारोगाधिकार । राजराजेश्वर रस ४७७ | पञ्चामृत रस ५०४ पारिभद्र रस, सिध्महर लेप ४७८ | नेत्ररोगचिकित्सा । चक्रमर्दादि लेप, लङ्केश्वर रस ४७९ | नेत्राशनि रस ५०५ भूतभैरव रस | नयनामृत लोह ५०६

१. प्रथम अध्याय: रस-शोधन, भस्म-निर्माण, यन्त्र-परिभाषा एवं परिभाषा-प्रकरण

( १२ ) रसेन्द्रसारसंग्रह-वि०क्र० । विषय. पृष्ठांक. | विषय. पृष्ठांक. क्षतशुक्लहर गुग्गुल ५०७ | भीमरुद्र रस ५२६ शिरोरोगाधिकार । | वाजीकरणाधिकार । रसचन्द्रिका वटी ५०७ | रसायनके लक्षण, श्रीमन्मथ रस ५२७ शिरोवज्र रस ५०८ | महेश्वर रस ५२८ चन्द्रकान्त रस ५०९ | पूर्णचन्द्र रस ५२९ महालक्ष्मीविलास ” | कार्श्यहर लौह, लक्ष्मीविलास रस ५३० प्रदररोगचिकित्सा । | श्रीकामदेव रस ५३२ प्रदरान्तक लोह ५१० | अनंगसुन्दर रस, हेमसुन्दर रस ५३४ प्रदरान्तक रस ५११ | अमृतार्णव रस ५३५ पुष्कर लेह ५१२ | बृहत्पूर्णचन्द्र रस ” योनिव्यापच्चिकित्सा ५१३ | चन्द्रोदय रस ५३८ सूतिकारोगचिकित्सा । | मकरध्वज, वसन्ततिलक रस ५४० सूतिकारि रस ५१४ | वसन्तकुसुमाकर रस ५४१ सूतिकाविनोद रस ” | नीलकण्ठ रस ५४२ गर्भचिन्तामणि रस ” | महानीलकण्ठ रस ५४३ बृहत्सूतिकाविनोद रस ५१५ | बृहच्छृङ्गाराम्र ५४५ सूतिकारि रस ” | परिशिष्टभाग । सूतिकाघ्न रस, सूतिकान्तक रस ५१६ | पुटके गुण ५४७ गर्भचिन्तामणि रस ” | १-महा पुट, २-गजपुट ५४८ दूसरा गर्भचिन्तामणि रस ५१७ | ३-वाराहपुट, ४-कुक्कुट पुट ५४९ बृहत् गर्भचिन्तामणि रस ५१८ | ५-कपोत पुट ” गर्भविनोद रस ” | ६-गोवर पुट ७-भाण्ड पुट ५५० मतिकाहर रस, मद्यघ्न वटी ५१९ | ८-वालुका पुट ” रसशार्दूल रस, महाशार्दूल रस ५२१ | ९-भूधर पुट, १०-लावपुट ५५१ बृहद्शार्दूल रस ५२२ | उपलोंके पर्याय नाम ५५२ अष्टधातु ५२३ | अञ्जनविधान । बालरोगचिकित्सा । | ज्वरनाशक नस्य ५५४ बालरस ५२३ | अर्द्धाङ्गज्बरनाशक लेप ” अपर बालरस ५२४ | सर्वज्वरनाशक धूलन ” विषाधिकार । | तीव्रज्वरनाशकधूलन ५५५ विषवज्रपात रस ५२५ | ज्वरनाशक धूप ” इति विषयानुक्रमणिका समाप्त ।

रसेन्द्रसारसंग्रह । भाषाटीकासहित । मङ्गलाचरण । रसेन्द्रमिव निःशेष-जरा-व्याधि-विनाशनम् । प्रणमामि गुरु भक्त्या शङ्करं योगसाधनम् ॥ १ ॥ टीकाकारोक्त मङ्गल । प्रणम्य श्रीशिवं भक्त्या यत्र तत्र शिवप्रदम् । करोम्यहं नृवाण्यां वै रसेन्द्रसारसंग्रहम् ॥ १ ॥ क्व चास्ति रससंसिद्धिः क्व चायुर्वेदसागरः । क्व वै रामप्रसादोऽहं भिषक्कीर्त्यभिलाषुकः ॥ २ ॥ यथा तथा गमिष्यामि मन्थानं गुरुदर्शितम् । चक्षुर्युक्तैः सहाऽन्धोपि सुमार्गे गच्छति ध्रुवम् ॥ ३ ॥ दोहा—सर्वत्र हि कल्याणप्रद, गिरिजा सहित महेश । करि प्रणाम उस देवको, सगरे टरत कलेश ॥ १ ॥ रससंग्रह इस ग्रंथको, हिन्दीमें अनुवाद । यथा तथा कछु करत हौं, जडमति रामप्रसाद ॥ २ ॥ कहँ सिद्धी रसराजकी, अरु आयुर्वेद अपार । कहँ चाहत यश महतको, रामप्रसाद सुधार ॥ ३ ॥ अथवा गुरुदर्शितपथा, गमिहौं हौं मतिमन्द । शुभ मग सहजहि जात है, नेत्रवान सँग अन्ध ॥ ४ ॥

( २ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । जिस प्रकार संस्कारविशेषसे शुद्ध, बद्ध और मृत अर्थात् भस्म किये गये पारदके यथाविधि सेवनसे शरीरस्थ जरा ( बुढापा ) और व्याधि- योंका निःशेष ( समूल ) नाश होता है, उसी प्रकार आध्यात्मिक जरा व्याधियोंके नाश करनेवाले योगसाधन ( योगगम्य ) जगद्गुरु शंकर अर्थात् समस्त संसारका कल्याण करनेवाले महादेवको मैं भक्तिपूर्वक प्रणाम करता हूं ॥ १ ॥ नत्वा गुरुपदद्वन्द्वं दृष्ट्वा तन्त्राण्यनेकंशः । श्रिया गोपालकृष्णेन क्रियते रससंग्रहः ॥ २ ॥ अपने गुरुजीके दोनों चरणोंको प्रणाम करके अनेक तन्त्रोंको देखकर मैं श्रीगोपालकृष्णभट्ट इस रसेन्द्रसारसंग्रह नामक ग्रन्थको बनाता हूं ॥ २ ॥ सिद्धयोगाश्च ये केचित् कृतिसाध्या भवन्ति हि । एकीकृत्य तु ते सर्वे लिख्यन्ते यत्नतो मया ॥ ३ ॥ जो सिद्ध अर्थात् प्रत्यक्ष फल देनेवाले योग मनुष्योंसे बन सकते हैं या मनुष्य जिन सिद्ध योगोंको बना सकते हैं उनको अनेक तंत्रोसे यत्नपूर्वक इकट्ठे करके मैं इस ग्रन्थमें लिखता हूं ॥ ३ ॥ रसकी प्रधानता । अल्पमात्रोपयोगित्वादरुचेरप्रसङ्गतः । क्षिप्रमारोग्यदायित्वादौषधेभ्योऽधिको रसः ॥ ४ ॥ पारदकी बहुत थोड़ी मात्रा ( खुराक ) होती है, और उस अल्प मात्रासे ही बहुत गुण होजाता है, एवं इसके सेवनमें अरुचिभी नहीं होती तथा शीघ्रही आरोग्यता ( तंदुरुस्ती ) प्राप्त होती है, इस लिये सम्पूर्ण औषधिमात्रमें पारद सबसे श्रेष्ठ कहा है ॥ ४ ॥ साध्येषु भेषजं सर्वमीरितं तत्त्ववेदिना । असाध्येष्वपि दातव्यो रसोऽतः श्रेष्ठ उच्यते ॥ ५ ॥

भाषाटीकासहित । ( ३ ) आयुर्वेदके ज्ञाताओंने संपूर्ण औषधियें साध्य रोगोंके लियेही कही हैं । परंतु पारद् असाध्य रोगोंकोभी दूर करता है इस लिये यह सब ओषधियोंसे श्रेष्ठ माना है ॥ ५ ॥ हतो हन्ति जरां व्याधिं मूर्च्छितो व्याधिघातकः । बद्धः खेचरतां धत्ते कोऽन्यः सूतात्कृपाकरः ॥ ६ ॥ पारेकी भस्म-बुढापा और सम्पूर्ण वलीपलित आदि रोगोंको दूर करती है । मूर्च्छित पारद् ( रससिंदूर, मकरध्वज आदि ) संपूर्ण व्याधि- योंको नष्ट करता है । और “ जलौका बद्ध ” या “ खेचरी गुटिका” हो जानेपर आकाशमें गमन करनेकी शक्ति देता है। अत एव पारदसे बढकर और कौन ऐसी कृपा करनेवाला हो सकता है ॥ ६ ॥ रसके पर्यायवाचक शब्द । रसेन्द्रः पारदः सूतः सूतराजश्च सूतकः । शिवतेजो रसः सप्त नामान्येवं रसस्य तु ॥·७॥ रसेंद्र, पारद, सूत, सूतराज, सूतक, शिवतेज, रस ये सात नाम पारदके हैं ॥ ७ ॥ शिवबीजो रसः सूतः पारदश्च रसेन्द्रकः । एतानि रसनामानि तथान्यानि यथा शिवे ॥ ८ ॥ अथवा शिवबीज, रस, सूत, पारद, रसेंद्र और जितने नाम शिवके हैं वह सब पारदके जानने ॥ ८ ॥ उत्तम पारदकी परीक्षा । अन्तः सुनीलो बहिरुज्ज्वलो यो मध्याह्नसूर्यप्रतिमप्रकाशः । शस्तोऽथ धूम्रः परिपाण्डुरश्च चित्रो न योज्यो रसकर्मसिद्धौ ॥ ९ ॥ जो पारद् भीतरसे नीलवर्ण हो, बाहरसे उज्ज्वल वर्ण और मध्या-

( ४ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । ह्के सूर्यकी समान प्रकाशवाला हो वह पारद् रसकर्ममें उत्तम माना गया है । जो पारद् धूम्रवर्ण हो या सर्वतः पाण्डुवर्ण हो अथवा चित्रित वर्णवाला हो वह रसकर्मके योग्य नहीं होता है ॥ ९ ॥ पारदमें स्वाभाविक दोष । नागो वङ्गो मलो वह्निश्चाञ्चल्यञ्च विषं गिरिः । असह्याग्निर्महादोषा निसर्गाः पारदे स्थिताः ॥ १० ॥ व्रणं कुष्ठं तथा जाड्यं दाहं वीर्यस्य नाशनम् । मरणं जडतां स्फोटं कुर्वन्त्येते क्रमान्नृणाम् ॥ ११ ॥ नाग ( सीसा ) वंग ( कलई ), मल, वह्नि, चांचल्य, विष, गिरि और असह्याग्नि यह आठ महादोष पारदमें स्वभावसे स्थित रहते हैं । यदि इन दोषोंसे युक्त पारदको भक्षण किया जाय तो यह क्रमसे व्रण, कुष्ठ, बुद्धिकी जडता, दाह, वीर्यका नाश, मृत्यु, शरीरका जकड जाना और शरीरमें फोडे होना इन आठ प्रकारकी महाव्याधि- योंको करता है ॥ १० ॥ ११ ॥ शोधनकी आवश्यकता । तस्माद्रसस्य संशुद्धिं विदध्याद्भिषजां वरः । शुद्धोऽयममृतः साक्षाद्दोषयुक्तो रसो विषम् ॥ १२ ॥ इस लिये वैद्यको चाहिये पहिले क्रमसे रस ( पारद् ) की शुद्धिको करे अर्थात् उपरोक्त सम्पूर्ण दोषोंको निकालकर पारदको शुद्ध करले क्योंकि शुद्ध किया हुआ पारद् साक्षात् अमृतके समान गुणकारी होता है । और अशुद्ध पारद विषके समान शरीरको कर डालता है ॥ १२ ॥ शुद्धाशुद्धके गुणदोष । दोषहीनो यदा सूतस्तदा मृत्युजरापहः । शुद्धोऽयममृतं साक्षाद्दोषयुक्तो रसो विषम् ॥ १३ ॥

भाषाटीकासहित । ( ५ ) जैसे कहा है-जब यह पारद दोषरहित होजाता है तो जरा और मृत्युके हरनेवाला होता है । शुद्ध पारद साक्षात् अमृत ही हो जाता है । परन्तु दोषयुक्त पारद साक्षात् विष समझना चाहिये ॥ १३ ॥ रसशोधनप्रकार । अथातः संप्रवक्ष्यामि पारदस्य विशोधनम् ॥ रसो ग्राह्यः सुनक्षत्रे पलानां शतमात्रकम् ॥ १४ ॥ पञ्चाशत्पञ्चविंशद्वा दश पञ्चैकमेव वा । पलाद्धीनं न कर्त्तव्यं रससंस्कारमुत्तमम् ॥ १५ ॥ अब हम पारद शोधनकी विधिको कहते हैं-प्रथम किसी शुभ नक्षत्र मुहूर्तमें १०० सौ पल पारद लेवे अथवा पचास ५० पल लेवे या २५ पल लेवे, अथवा १० पल या ५ पल अथवा १ पल लेवे । १ पलसे कम पारदका संस्कार नहीं करना चाहिये ॥१४॥१५॥ शतं पञ्चाशतं वापि पञ्चविंशद्दशैव च । पञ्चैकं वा पलञ्चैव पलार्द्धं कर्षमेव वा ॥ १६ ॥ कर्षान्न्यूनो न कर्तव्यो रससंस्कार उत्तमः । प्रयोगेषु च सर्वेषु यथालाभं प्रकल्पयेत् ॥ १७ ॥ किसीके मतमें-सौ १०० पल, या ५० पल, अथवा २५ पल, या १० पल, वा ५ पल, या १ पल या आधा पल, अथवा १ कर्ष पारद् लेकर संस्कार करे, एक कर्षसे कम पारदका उत्तम संस्कार होही नहीं सकता. इसलिये बहुत थोडे पारदका संस्कार आरंभ न करे ! जितना अधिक मिलसके उतना लेकर सब प्रकारके शोधन प्रयोगोंको करे । ( ग्रंथांतरमें लिखा है, पारदकी शुद्धि दो प्रकारकी होती है । एक रसायनके लिये, दूसरी व्याधिनाशनाथं । जो व्याधि हरनेके लिये शुद्धि है वह रसायनमें काम नहीं आसकती । परन्तु रसायन कर्मकी रोगनाशक होसकती है ) ॥ १६ ॥ १७ ॥

( ६ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । शुभेऽह्नि विष्णुं परिचिन्त्य कुर्यात् सम्यक्कुमारीवटुकार्च्चनं च । सुलोहपाषाणसमुद्भवेऽस्मिन् दृढे च वेदांगुलिगर्भमात्रे ॥ १८ ॥ सुतप्तखल्ले निजमन्त्रयुक्तां विधाय रक्षां स्थिरसारबुद्धिः । अनन्यचित्तः शिवभक्तियुक्तः समाचरेत्कर्म रसस्य तज्ज्ञः ॥ १९ ॥ शुभ दिन मुहूर्त्तमें विष्णु नारायणका स्मरण करके विधिवत् कुमारी और वटुकका पूजन करके चार अंगुल गहरा किसी उत्तम लोह या पत्थरका उत्तम खल्व लेकर उसमें पारद् डालकर “ अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यश्च । सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्यो नमस्ते ऽस्तु रुद्ररूपेभ्यः” इस मन्त्रको जपता हुआ शिवभक्तियुक्त हो स्थिर और टिकी हुई बुद्धिसे पारदकी रक्षा करता हुआ तप्त खल्वमें पारदका मर्दन करे, परन्तु खल्वमें । इतना पारद् डाले जितना डालनेसे खल्वका चार चार अंगुल किनारा चारों ओर ऊपरसे खाली रहे, ऐसा करनेसे पारद् मर्दन भी अच्छा होता है और बाहर भी नहीं गिरता ॥ १८ ॥ १९ ॥ तप्त खल्व विधान । अजांशकृत्तुषाग्निं च भूगर्ते त्रितयं क्षिपेत् । तस्योपरि स्थितं खल्लं तप्तखल्लमिति स्मृतम् ॥२०॥ पृथ्वीमें एक गढा खोदकर उसमें धानोंके तुष बकरीकी मेंगनी और अग्नि इन तीनोंको डालके उसके ऊपर खल्वको रक्खे इस खल्वमें पारदका मर्दन होता है, इसका नाम “ तप्तखल्व ” है ॥ २० ॥

भाषाटीकासहित । ( ७ ) रक्षामन्त्र या अघोरमन्त्र । अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यश्च । सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्यो नमस्ते ऽस्तु रुद्ररूपेभ्यः ॥ २१ ॥ रसनिगड ! स्नुह्यर्कसम्भवं क्षीरं ब्रह्मबीजञ्च गुग्गुलुः । सैन्धवं द्विगुणं मर्द्यं निगडोऽयं महोत्तमः ॥ २२ ॥ थूहरका दूध, आकका दूध, ढाकके बीज, गूगल, सेंधानमक इन सब मिली हुई औषधियोंको पारेसे दो गुणी लेकर पारेमें मिलाकर खरल करे यह योग तप्तखल्वमें पारद मर्दन करनेका परम उत्तम निगड कहा है ॥ २२ ॥ पारदकी साधारणशुद्धि । षोडशांशैर्भिषक् चूर्णैरेकत्र मर्दयेद्रसम् । प्रत्येकं प्रत्यहं दत्त्वा सप्तवारं विमर्दयेत् ॥ २३ ॥ आगे कही हुई औषधियोंमेंसे प्रत्येक औषधिका चूर्ण पारेसे सोल- हवाँ भाग मिलाकर एक दिनमें मर्दन करे इसी प्रकार प्रत्येक औष- धिके चूर्णसे सात २ वार मर्दन करे ॥ २३ ॥ विशेष शुद्धि ( दोष हरण ) । सोर्णोर्निशेष्टका-धूम-जम्बीरा-ऽम्बुभिरादिनम् । मर्दितः काञ्जिकैधौं तो नागदोषं रसस्त्यजेत् ॥ २४ ॥ विशालाङ्कोठचूर्णेन वंगदोषं विमुञ्चति । राजवृक्षो मलं हन्ति चित्रको वह्निदूषणम् ॥ २५ ॥ चाञ्चल्यं कृष्णधूस्तूरः त्रिफला विषनाशिनी । कटुत्रयं गिरिं हन्ति असह्याग्निं त्रिकण्टकः ॥ २६ ॥ प्रतिदोषं कलांशेन तत्तच्चूर्णं सकन्यकम् ।

( ८ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । उद्धृत्योष्णारनालेन मृत्पात्रे क्षालयेत्सुधीः । एवं संशोधितः सूतः सप्तकंचुकवर्जितः ॥ २७ ॥ ऊन ( भेडके बाल ), हल्दी, ईंटका चूर्ण, गृहधूम, जंभीरीका रस, घीकुमारीका रस इन सबमें प्रत्येकको पारेसे सोलहवां भाग लेकर पारदमें मिलां एक दिन ( सात दिनतक ऐसा वृद्धोपदेश है ) खरल करे फिर गरम कांजीसे माटीके पात्रमें धोडाले इसी प्रकार सात दिन- तक खरल करनेसे पारा नाग दोषको त्याग देता है १॥ ऐसे ही इन्द्रायणकी जड और अंकोठ ( ढेश वृक्ष ) के चूर्णको पारेसे सोलहवां भाग लेकर घीकुमारके रसमें रगड़ कर गर्म कांजीसे धोडाले तो वंग- दोषको त्याग देता है २॥ ऐसेही पारेको अमलतासके गूदेमें सात दिन मर्दन कर गर्म कांजीसे धोता रहे तो पारेका मलदोष दूर होता है ३॥ इसी प्रकार चीतेकी जडकी छालके चूर्णमें मर्दन करनेसे वह्निदोष दूर होता है ४॥ काले धतूरेके रसमें या बीजोंके चूर्णमें उप- रोक्त विधिसे पारेका मर्दन करनेसे पारेका चांचल्य दोष दूर होता है ५॥ त्रिफलेके चूर्णमें उपरोक्त विधिसे रगडे तो पारेका विषदोष नष्ट होता है ६॥ ऐसेही त्रिकुटेके चूर्णमें मर्दन करनेसे पारेका गिरि दोष दूर होता है ७॥ एवं गोखरूके चूर्णमें मर्दन करनेसे पारेका असह्याग्नि दोष दूर होता है ८॥ हरेक दोषके दूरकरनेके लिये उस २ द्रव्यके सोलहवें भाग चूर्णमें घीकुमारका रस डालकर उसमें पारेको मर्दन करे फिर मिट्टीके पात्रमें डाल राईकी गर्म की हुई कांजीसे धोडाले । इस प्रकार शोधन किया हुआ पारा सात कंचुकी रहित हा जाता है ॥ २४–२७ ॥ अन्य प्रकारसे शोधन । श्रीखण्डं देवकाष्ठञ्च काकजंघा-जया-द्रवैः । कर्कटी-मूषली-कन्या-द्रवं दत्त्वा विमर्दयेत् । दिनैकं पातयेत्पश्चात् शुद्धं विनियोजयेत् ॥ २८ ॥

भाषाटीकासहित । ( ९ ) श्वेत चन्दन, देवदारु, काकजंघा, जया ( जयन्ती या भांग ) का रस, कर्कटी, ( दन्दाल डोडा ) मूसली ( काली मूसली और घीकुंवारका रस इन सब द्रव्योंमें पारेको एक दिन मर्दन करके ऊर्ध्व पातनयंत्रमें उडाले फिर निकाल कर कांजीसे धोकर सब कार्यमें इस पारेको लेवे यह शुद्ध पारद् है ॥ २८ ॥ ० कुमार्या च निशाचूर्णैर्दिनं सूतं विमर्दयेत् । पातयेत्पातनायन्त्रे सम्यक् शुद्धो भवेद्रसः ॥ २९ ॥ अथवा-हलदीके चूर्ण और घीकुमारके रसमें पारेको खरल करके ऊर्ध्व पातन ( डमरु ) यंत्रद्वारा उडा लेवे तो यह पारद शुद्ध होजा- यगा इसको सब औषधियोंमें डाले ॥ २९ ॥ रसस्य द्वादशांशेन गन्धं दत्त्वा विमर्दयेत् । जम्बीरोत्थैर्द्रवैर्यामं पाच्यं पातनयन्त्रके । पुनर्मर्द्यं पुनः पाच्यं सप्तवारं विधानतः ॥ ३० ॥ अथवा-पारेमें पारेसे बारहवें भाग शुद्ध आमलासार गंधक मिलाकर जंबीरी नींबूके रसमें एक पहर मर्दन करे फिर ऊर्ध्वपातन यंत्र ( डमरुयंत्र ) द्वारा पारेको उडाले फिर इस पारेमें बारहवां भाग शुद्ध गंधक और मिलाकर जंबीरीके रसमें मर्दन कर ऊर्ध्वपातन यंत्रमें उडावे ऐसे ७ वार उडानेसे पारा शुद्ध होजाता है ॥ ३० ॥ जयन्त्या वर्द्धमानस्य चार्द्रकस्य रसेन च । वायस्याश्चानुपूर्व्येण मर्दनं रसशोधनम् ॥ ३१ ॥ एषां प्रत्येकशस्तावन्मर्दयेत्स्वरसेन च । यावच्च शुष्कतां याति सप्तवारं क्रमेण च ॥ ३२ ॥ उद्धृत्योष्णारनालेन मृद्भाण्डे क्षालयेत्सुधीः । सर्वदोषविनिर्मुक्तः सप्तकंचुकवर्जितः । जायते शुद्धसूतोऽयं युज्यते सर्वकर्मसु ॥ ३३ ॥

( १० ) रसेन्द्रसारसंग्रह । अथवा-जयन्ती, एरण्ड, अदरख और काकमाची ( मकोय ) इन चारोंके स्वरसमें क्रमपूर्वक एक एकके स्वरसमें सात सात वार मर्दन कर सुखाता जावे और सूखनेपर मट्टीके पात्रमें डालकर राईकी गर्म की हुई कांजीसे धो डाले ऐसे ही जयंती आदि चारोंके स्वरसमें पृथक् पृथक् मर्दन कर कांजीसे धो डाले तो पारा शुद्ध और सर्व दोष रहित सप्तकंचुकी वर्जित होजाता है । यह पारा सब प्रयोगोंमें काममें लाने योग्य होजाता है ॥ ३१-३३ ॥ निशेष्टकाधूमरजोऽम्लपिष्टो विकंचुकः स्याद्धि ततश्च सोर्णः । वरा-ऽऽरनाला-ऽनल-कन्यकाभिः सत्र्यूषणाभिर्मृदितस्तु सूतः ॥ ३४ ॥ अथवा-हल्दी, ईंटका चूर्ण, गृहधूम और अम्लवर्ग इसमें पारेको मर्दन कर सुखावे, कांजीसे धो डाले फिर इसमें ऊन, त्रिफलेका चूर्ण, त्रिकुटेका चूर्ण, चित्रक, घीकुमार और कांजी मिलाकर मर्दन करे, सूखनेपर गर्म की हुई कांजीसे धोकर पारद निकाल ले तो पारद सप्तकंचुकी रहित और शुद्ध होजाता है ॥ ३४ ॥ दिनैकं मर्दयेत्सूतं कुमारीसम्भवैर्द्रवैः । तथा चित्रकजैः क्वाथैर्मर्दयेदेकवासरम् । काकमाचीरसैः सार्द्धं दिनमेकन्तु मर्दयेत् ॥ ३५ ॥ अथवा-पारेको घीकुमारके रसमें एक दिन खरल करे फिर सुखा- कर गर्म की हुई कांजीसे धो डाले । ऐसे ही एक दिन चित्रकके रसमें खरल करे । और इसी प्रकार काकमाची ( मकोय ) के रसमें खरल- करे फिर मट्टीके पात्रमें डालकर गर्म कांजीसे धो डाले तो पारद शुद्ध होजाता है ॥ ३५ ॥

भाषाटीकासहित । (११) रसोनस्वरसैः सूतो नागवल्लीदलोत्थितैः । त्रिफलायास्तथा क्वाथै रसो मर्द्यः प्रयत्नतः ॥३६॥ ततस्तेभ्यः पृथक् कृत्वा सूतं प्रक्षाल्य काञ्जिकैः । सर्वदोषविनिर्मुक्तं योजयेद्रसकर्मसु ॥ ३७ ॥ अथवा-पारेको रसोन ( लहसुन ) के स्वरसमें खरल करे फिर नागर- वेलके पानके रसमें खरल करे, तदनंतर त्रिफलेके क्वाथमें यत्नपूर्वक खरल करे । फिर इनसे पारेको अलग कर कांजीसे धो डाले तो पारा सर्व दोषरहित और सब काममें लाने योग्य होजाता है ॥३६॥ ३७ ॥ अथोर्ध्वपातनसंस्कार । भागास्त्रयो रसस्यार्कभागमेकं विमर्दयेत् । जंबीरद्रवयोगेन यावदायाति पिण्डताम् ॥ ३८ ॥ तत्पिण्डं तलभाण्डस्थमूर्ध्वभाण्डे जलं क्षिपेत् । कृत्वालवालं केनापि ततः सूतं समुद्धरेत् ॥ ऊर्ध्वपातनमित्युक्तं भिषग्भिः सूतशोधने ॥ ३९ ॥ पारा ३ भाग, शुद्ध ताम्रके छोटे बारीक पत्र १ भाग इन दोनोंको जंबीरी नींबूके रसमें तबतक खरल करे जबतक पारे और तांबेका पिंडसा न बन जावे । जब पिण्डसा बन जाय तो उसको एक मिट्टीके घट ( चाटीके ) अन्दर टिकियासी बनाकर रख दे, दूसरा उतना ही बडा घट लेकर उस पात्रके मुखपर अधो- मुख रखकर दोनों घटोंका मुख गजनी ( मुलतानी ) मट्टी और कपडेसे विधिवत् संधान कर देवे फिर इसको चूल्हेपर चढाकर नीचे क्रमसे अग्नि जलावे । ऊपरके अधोमुख घटके ऊपर चिकनी मट्टीसे घेरासा बनाकर उसमें शीतल जलसे भिगोकर कपडा रखता रहे जिससे अधोमुख घटका तलभाग ( थल्ला ) गरम न होने पावे इसको दो पहरकी अग्नि देकर फिर शीतल होनेपर उतार कर