रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

१४० देवतामूर्त्तिप्रकरणम् कुन्थनाथस्य गन्ध(र्वो हिंस ? र्वः सिंह) स्थः श्यामवर्णभाक् वरदं नागपाशं चाङ्कुशं वै बीजपूरकम् ॥ ४८ ॥ [ इति गन्धर्वः १७ ] गौरवर्णा मयूरस्था बीजपूरत्रिशूलने । ( पद्ममुषंधिका ? ) चैव स्याद् बला नाम यक्षिणी ॥४६॥ [ इति बला १७ ] अरुनाथस्य यक्षेन्द्रस्त्रिनेत्रः शेषवाहनः । षण्मुखः श्यामवर्णा(स्या ? स्यो) मातुलिङ्गं शिरस्तथा ॥५०॥ खड्गं मुद्गरपाशौ चाभयाक्षाङ्कुशशूलकम् । खेटं धनुश्च नकुलं भुजा द्वादश कीर्त्तिताः ॥ ५१ ॥ [ इति यक्षेट् १८ ] धारिणी यक्षिणी नीलपद्मवर्णासनस्थिता । मातुलिङ्गोत्पलं चाक्षमालापद्मं करेषु च ॥ ५२ ॥ [ इति धारिणी १८ ] मल्लो (सुतः?सितः) (कुषोरोह?कुबेरोऽथ) रथारूढश्चतुर्मुखः। वरपर्शुंलमभया मुद्गरं शक्तिलुङ्गकम् ॥ ५३ ॥ [ इति कुबेरः १९ ] कृष्णवर्णा चतुर्हस्ता पद्मस्था धरणप्रिया । वरदं चाक्षसूत्रञ्च शक्तिर्वै मातुलिङ्गकम् ॥ ५४ ॥ [ इति धरणप्रिया १९ ] त्रिनेत्रो वरुणो यक्षो धवलो मुनिसुव्रते । वृषवाहश्चतुर्वक्त्रो जटामुकुटमण्डितः ॥ ५५ ॥ ५३ । पर्शुं लमिति वरदमित्यादिवद् बाहुविशेषणम् ; पर्शुः परशुपर्यायः ।

मातुलिङ्गं गदाबाणं शक्तिः पाशं धनुस्तथा । पद्मं च नकुलं चेति दक्षिणाधःकरक्रमात् ॥ ५६ ॥ [ इति वरुणः २० ] वरदन्ता गौरवर्णा सिंहारूढा सुशोभना । वरदं चाक्षसूत्रं त्रिशूलं च बीजपूरकम् ॥ ५७ ॥ [ इति वरदन्ता २० ] भृकुटि(नेंमि ? र्नमि)नाथस्य पीतस्त्र्यक्षश्चतुर्मुखः । वृषवाहो मातुलिङ्गं शक्तिश्च मुद्गराभयौ ॥ ५८ ॥ [ इति भृकुटिः २१ ] अक्षं वज्रं परशुलं नकुलं ( माथातस्तु? ) । गान्धारी वरखड्गं खेटं लुङ्गं हंसारूढा सिता ( प्रोक्तकायो ? ) ॥ ५६ ॥ [ इति गान्धारी २१ ] नेमिनाथस्य गोमेधो नर(स्थास्रिमूषर ? स्थस्त्रिमुखः) सितः । बीजपूरं पर्शु चक्रं शक्तिशूलं च नाकुलम् ॥ ६० ॥ [ इति गोमेधः २२ ] सिंहारूढाऽम्बिका(याश्च लुं वीर्नागयाकुलम् ? ) । अङ्कुशं च तथा (पु?पवं) त(था?स्या) हस्तेषु कारयेत् ॥६१॥ [ इति अम्बिका २२ ] ५९ । अक्षमिति । अर्धमिदं किं भृकुटेरायुधप्रतिपादनपरमाहो गान्धार्या इति न निश्चिनुमः । द्वाभ्यां द्वाभ्यामर्धाभ्यामेकैकस्य लक्षणसमाप्तिरित्यस्मिन् प्रकरणे दृश्यते, तत्क्रमादरे तु गान्धार्या आयुधप्रतिपादनपरमिदमर्धमिति भवति । अक्षवज्रपरशुनकुलं(मथातुस्तु ?) गान्धारी यक्षिणी । वरखड्गखेटलुङ्गं हंसारूढा(स्सिता कायो?) ॥ इति रूपावतारे एतन्मतप्रतिपादकम् अपरित्यक्तमूलदोषविषमं पद्यम् । ६१। 'सिंहारूढाम्बि(क?का)का(यं?यीं) उमनागपाशकम्' इति रूपावतारपाठपर्या- लोचनया 'सिंहारूढाम्बिका मातुलिङ्गञ्च नागपाशकम्' इति पूर्वार्धे पाठः सम्भाव्यते ।

१४२ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् पार्श्वः श्रीपार्श्वनाथस्य कूर्मारूढो गजाननः । बीजपूरोरगं नागं नकुलं श्यामवर्णभृत् ॥ ६२ ॥ [ इति पार्श्वः २३ ] पद्मावती रक्तवर्णा (कुकुं?कुक्कु)टस्था चतुर्भुजा । पद्मं पाशाङ्कुशं बीजपूरं हस्तेषु कारयेत् ॥ ६३ ॥ [ इति पद्मावती २३ ] महावीरस्य मातङ्गः श्यामः स्याद् गजवाहनः । दक्षिणे नकुलं हस्ते वामे स्याद् बीजपूरकम् ॥ ६४ ॥ [ इति मातङ्गः २४ ] सिद्धायका नीलवर्णा सिंहारूढा चतुर्भुजा । पुस्तकं चाभयं चैव बाणं स्यान्मातुलिङ्गकम् ॥ ६५ ॥ [ इति सिद्धायका २४ ] [ इति जिनानां यक्षयक्षिणीमूर्त्तयः ] अथ द्वितीयभेदेन चक्रे ( श्वरी ) द्वादशभुजाष्टचक्रे वज्रयोर्द्वयमेव च । मातुलिङ्गाभयं चैव पद्मस्था ग(रलो ? रुडो)परि ॥ ६६ ॥ कैलासमोशरणाब्जसिद्धावर्त्तिसदाशिवम् । सिंहासनं धर्मचक्रमुपरीह छललयम् ॥ ६७ ॥ ६६ । एतेषां जिनानां शासनदेवतानाञ्च मध्ये चत्वारो मुख्या इति रूपमण्डनपर्या- लोचनया प्राप्यते । तथा च रूपमण्डने— जिनस्य मूर्त्तयोऽनन्ताः पूजिताः ( सौख्यसर्व ? सर्वसौख्य )दा । चतस्रोऽतिशयैर्युक्तास्तासां पूज्या विशेषतः ॥ श्रीआदिनाथो नेमिश्च ( पर्वे ? पार्श्वो ) वीर (चतु ? श्रुतु)र्थकः । चक्रे ( चर्या ? श्वर्य )म्बिका पद्मावती सिद्धायकेति च ॥ इति ( अ० ६, श्लो० २५-२६ ) । ६७ । कैलासं सोमशरणं ( सिधि ? सिद्धि ) वर्त्तसदाशिवम् । सिंहासनं धर्मचक्रमुपरोन्द्रातपत्रकम् ॥ इति रूपमण्डने (अ० ६, श्लो० २७) ।

सप्तमोऽध्यायः १४३

श्रीवत्सश्च तथाऽशोकं वृषा वृश्चिकदुन्दुभिः । [ प्रतीहाराः ] इन्द्र इन्द्रजयश्चैव माहेन्द्रो (वी ? वि) जयस्तथा ॥ ६८ ॥ धरणेन्द्रो पद्मकश्च सुनाभः सुरदुन्दुभिः । इत्यष्टौ च प्रतीहारा (वि ? वी) तरागे तु शान्तिदाः ॥६९॥ [ प्रतीहाराणां स्वरूपम् ] फलवज्राङ्कुशं दण्डमिन्द्रसव्ये (ध्वज?जय)स्तथा । द्वौ वज्रौ फलदण्डन्तु माहेन्द्रसव्ये विजयस्तथा ॥ ७० ॥ (यदायूथयोगोद्भवा विपञ्चफणतोऽर्द्धगाः ?) । धरणेन्द्र(ः) पद्मकश्च सर्वशान्तिकरौ स्मृतौ ॥ ७१ ॥ यक्षरूपाधिका(रं च? राश्च) निधिहस्ताः शुभो(दराः? दयाः) । सुना(भं ? भो) दुन्दुभिश्चैव सर्वे शान्तिप्रदायकाः ॥७२॥ इत्यष्टौ च प्रतीहारा जिनेन्द्रस्य च शान्ति(दः ? दाः ) । नगरादिपुरग्रामे सर्वविघ्नप्रणाशनाः ॥ ७३ ॥ मुक्त्यर्थे विश्वमेतद् भ्रमति च बहुधा देवदैत्याः पिशाचा रक्षो गन्धर्वयक्षो नरमृगपशवो नैव मुक्तिं विजग्मुः । एकः श्रीवीतरागः परमपदसुखे मुक्ति(र्ना?मार्गे)विलीनो

• वन्द्यस्तेना(ग?द्य)जैनः सुरगण(म)नुजैः सर्वसौख्यस्य हेतुः ॥ ७४ ॥ इति श्रीक्षेत्रात्मज (सूत्र) भृन्मण्डनविरचिते वास्तुशास्त्रे रूपावतारे जिनमूर्त्तिचतुर्विंशतियक्षयक्षिण्यधिकारो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥

अष्टमोऽध्यायः ———•——— अथ गौरीं प्रवक्ष्यामि प्रमाणं मूर्त्तिलक्षणम् । चतुर्भुजा त्रिनेत्रा च सर्वाभरणभूषिता । गोधासनोपरिस्था च कर्त्तव्या सर्वकामदा ॥ १ ॥ [ इति गौरीमूर्त्तीनां सामान्यलक्षणम् ] ( उत्तमा?उमा च ) पार्वती गौरी ललिता च श्रिया तथा । कृष्णा च हिम( वन्ति ? वन्ती ) च रम्भा च सावित्री तथा । त्रिखण्डा तोतला चैव त्रिपुरा द्वादशोदिताः ॥ २ ॥ [ इति गौरीनामानि ] अक्षसू( त्रा?त्रं ) च कमलं दर्पणञ्च कमण्ड( लु ? लुं ) । उमाना( म्नि?नी ) भवेन्मूर्त्तिः पूजिता त्रिदशैरपि ॥ ३ ॥ [ इत्युमा ] अक्षसूत्रं शिवं देवं गणाध्यक्षं कमण्डलुम् । अग्निकुण्डोभये पक्षे पार्वती पर्वतोद्भवा ॥ ४ ॥ [ इति पार्वती ] ───────────────────────────────────────────────────────────── १ । पञ्चमाध्याये वैष्णवप्रकरणे शिलाचक्रलक्षणं विष्णोर्मूत्त्यन्तराणि च प्रतिपादितानि । षष्ठे शैवे शिवमूत्तिः शिवलिङ्गानि प्रसङ्गतो मण्डपविषये विशेषाश्च प्रतिपादिताः । अन्तरा सप्तमे जैनाधिकारे जिनतदुपासकतच्छासनदेवताः सलक्षणाः साभिधानाः प्रतिपाद्याष्टमे शाक्ताधिकारे शक्तीनां मूर्त्तीर्वक्तुमासां गौर्यशतया मूलीभूतां गौरीं लक्षयति—अथेति । 'चतु- र्भुजा त्रिनेत्रा च सर्वाभरणभूषिते'ति अविशेषेण सर्वासागेव गौरीमूर्त्तीनां लक्षणम् ; अत एव प्रत्येक- लक्षणे भुजनेत्रादीनामुल्लेखो न कृतः । 'गौर्याः प्रवक्ष्यामी'ति रूपमण्डने पाठः । (५।१) । २ । कास्तावद् गौर्या मूर्त्तय इत्यपेक्षायामाह—उमा चेति । अयमासाम् उद्देशः । रूप- मण्डने अयमुद्देशनिर्देशो नास्ति । तत्र 'अथ गौर्याः प्रवक्ष्यामी'त्युपक्रम्यैव क्रमेणाऽऽसां लक्षणानि लिखितानि । ४ । 'अग्निकुण्डोभये पक्षे' इत्यत्र 'पक्षद्वयेऽग्निकुण्डञ्च' इति रूपमण्डने (५।२) ऋज्वर्थः पाठः ।

अष्टमोऽध्यायः १४५ अक्षसू( तोभय?त्राभये) पद्मं तस्योर्द्ध्वे तु कमण्डलुम् । गौर्या( या?श्च ) मूर्त्तिरित्युक्ता कर्त्तव्या शिवशासिनी ॥ ५ ॥ [ इति गौरी ] अक्षसूत्रं च वीणे द्वे कमण्डलु ( : ) करेषु च । ललिता च तदा नाम सिद्ध( चामर ? चारण )सेविता ॥ ६ ॥ [ इति ललिता ] गोधासनाक्षसूत्रा च ( म ? अ )भयं वरदं करम् । श्रिया मूर्त्तिस्तदा नाम (ग्रहे?गृहे) पूज्या (श्रियोपमा?श्रिये सदा) ॥ [ इति श्रिया ] अक्षसूत्रं कमण्डलुं हृदये च पुटाञ्जलि ( : ? ) । पञ्चा (ग्रवश्च?ग्नयश्च ) कुण्डेषु कृष्णा नाम सुशोभना ॥ ८॥ [ इति कृष्णा ] हिमवन्ती शैलराजी ( शब्दवस्यात् परीसुता ? ) । (पद्मदर्पणोभवा ?) तु वीवाहे तु माहेश्वरी ॥ ६ ॥ [ इति हिमवन्ती ] कमण्डल्वक्षवज्राङ्कुशं गजासनसंस्थिता । (अ?सा)प्रतीतोद्भव(वा ? वद्)रूपा रम्भा च सर्वकामदा ॥१०॥ [ इति रम्भा ] ६। ललिता रूपमण्डने नास्ति । 'सिद्धचामरसेविते'त्यस्य 'सिद्धामरनिषेविते'त्यर्थे तात्पर्यं वा कृतशुद्धौ पाठे तात्पर्यं वेति चिन्तनीयम् । ८। पञ्चाग्नयश्च कुण्डेष्विति उभयतः पार्श्वयोरग्निकुण्डपञ्चकान्वितेत्यर्थः । अत्र 'पक्ष- द्वयेऽग्निकुण्डङ्गे'ति पार्वतीवदेव पाठो भवेन्न वेति चिन्तनीयम् । इयमपि रूपमण्डने नास्ति । ९। हिमवन्त्या लक्षणं पाठविकाराद् दुरुन्नेयम् । इयमपि रूपमण्डने नास्ति । १०। सा रम्भा प्रतीतोद्भववद्रूपा प्रतीतँ ख्यातम् उद्भववद् रूपं यस्याः तादृशी, यस्या रूपं प्रतिक्षणमेव नवनवीभूतं सत् प्रख्यायते इत्यर्थः । सोपसर्गेण भवतिना वर्त्तमानकाल- वाचिना शत्रा च रूपस्य प्रतिक्षणोत्पद्यमानत्वं लभ्यते । रूपमण्डने—

१४६ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् अक्षसूत्रं पुस्तकञ्च धत्ते पद्मं कमण्डलुम् । चतुर्वक्त्रा तु सा(वि ? त्री) श्रोत्रियाणां गृहे हिता ॥ ११ ॥ [ इति सावित्री ] अक्षसूत्रं वज्र(शक्ति?शक्ती) तस्याधश्च कमण्डलुः । ( त्रिखण्ड?ण्डां ) पूजयेन्नित्यं सर्वकामफलप्र(दा?दाम् ) ॥१२॥ [ इति त्रिखण्डा ] शूलाक्षसूत्रं दण्डञ्च (श्वेतचामकरे?श्वेतचामरकं ) तथा । श्वेतदेहा भवे (देही?देवी ) तोतला पापनाशिनी ॥ १३ ॥ [ इति तोतला ] पाशाङ्कुशाभयवरं चतुर्हस्तेष्वनुक्रमात् । त्रिपुरा नाम संपूज्या वन्दिता त्रिदशैरपि ॥ १४ ॥ [ इति त्रिपुरा ] इति द्वादश गौर्यः वक्ष्यामि गौर्यायत (नं ? न) देवतानामनुक्रमम् । वामे (स्याद्धि?सिद्धिः) श्रिया सौम्ये सावित्री चैव पश्चिमे ॥१५॥ ( पृष्टिः?पृष्ठे ) कर्णे तथा द्वाभ्यां भगवती सरस्वती । ईशाने च गणेशः स्यात् कुमार(म? श्चा)ग्निकोणके ॥ १६ ॥ कमण्डल्वक्षसूत्रञ्च बिभ्राणा वज्रमङ्कुशम् । गजासनस्थिता रम्भा कर्त्तव्या सर्वकामदा ॥ (अ० ५, श्लो० ५) इति रम्भालक्षणमुपलभ्यते । १२। त्रिखण्डा रूपमण्डनं न मण्डयति । १३। शूलाक्षसूत्रं दण्डञ्च बिभ्राणा चैव चामरम् । तोतला कथिता चेयं सर्व( कोप ? पाप )प्रणाशिनी ॥ इति निःसन्दिग्धार्थः पाठो रूपमण्डने ( अ० ५, श्लो० ६ ) । १५-१७। गौर्यायतनं लक्षयति—वक्ष्यामीत्यादिना । वामे इति दक्षिणस्यां दिशि,

अष्टमोऽध्यायः १४७ कुण्डलाभ्यामलङ्कृता सर्वाभरणभूषिता । मध्ये देवी प्रतिष्ठा(प्य?प्या) चेश्वरस्य सदा प्रिया ॥ १७ ॥ [ इति गौर्यायतनम् ] अभयाङ्कुशपाशं दण्डं जया चैव तु पूर्वतः । सव्यापसव्ययोगेन (न ? वि) जया नाम सा भवेत् ॥ १८ ॥ अभयाङ्कुशपाशदण्डम् अजितासव्येऽपराजिता । अभयवज्राङ्कुशदण्डं विभक्ताङ्कुशापसव्ये मङ्गला । अभ(या?यं) शङ्खपद्मदण्डं मोहिन्य(पि सव्ये सभिनी?पसव्ये स्तम्भिनी) ॥ १६ ॥ जया च विजया चैव अजिता चापराजिता । विभक्ता मङ्गला चैव मोहिनी स्तम्भिनी तथा । गौर्यायतने शस्ता (च?श्व) अष्ट (स्याद्?स्युः)द्वारपालिकाः ॥२०॥ [ इति गौर्याः प्रतीहाराः ] सौम्य इत्युत्तरस्याम्, एतेन पश्चिमास्या प्रतिमेति ग्रन्थकर्तुरभिप्रायः प्रतिभाति। पृष्ठे कर्णे तथा द्वाभ्यामिति— 'पृष्ठकर्णद्वये कार्या भगवती सरस्वती' इति रूपमण्डने (अ० ५, श्लो० ९] संस्कारशुद्धः पाठः । अत्र ऐशानाग्नेययोर्वक्ष्यमाणत्वात् 'पृष्ठकर्णद्वय'पदेन वायुनैर्ऋतकोणद्वयं बोध्यम्। एवञ्च—मध्यवर्त्तिन्यां प्रतिमायां पूर्वाश्यायां सत्यामेव वायुनैर्ऋतकोणद्वयं पृष्ठतः स्यादिति पूर्वं पश्चिमास्यपरतामवलम्ब्य यद् व्याख्यातं तद् व्याहृतमित्यन्यथा व्याख्यायते—वामे वामभागे पूर्वास्थ्यत्वादुत्तरस्यां दिशीत्यर्थः, सौम्ये दक्षिणे भागे दक्षिणस्यां दिशीत्यर्थः । अत्र गौर्यायतने पूर्वस्यां दिशि मूर्त्तिविशेषाश्रवणात् 'लिङ्गस्याग्रे न कर्त्तव्या ह्यर्चारूपेण देवता' (अ० ३, श्लो०—) इतिवदत्रापि गौर्यग्रे मूर्त्तिर्न विधेयेत्यायाति, तत्र लिङ्गपदस्योपलक्षण- परत्वव्याख्यानाद्वा। १८-१९। इदानीं गौर्याश्रतस्रुषु द्वार्वषु चतस्रो द्वारपालिका आह—अभयेति । पूर्वाद्दितः प्रादक्षिण्वेन (पूर्व-दक्षिण-पश्चिमोत्तरक्रमेण) प्रतिद्वारं द्वे द्वे द्वारपालिके वामदक्षिणोदुम्बरयोः

१४८ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् दण्डञ्च परशुं पद्मं मोदकञ्च गजाननम् । गणेशं मूषकारूढं सिद्धिदं सर्वकामदम् ॥ २१ ॥ [ इति गणेशः ] क्रमेण कार्ये इति वर्त्तुलार्थः । तत्र पूर्वे द्वारे वामोडुम्बरे जया दक्षिणोडुम्बरे विजया, एवं दक्षिणे अजितापराजिते, पश्चिमे विभक्ता-मङ्गले, उत्तरे मोहिनी-स्तम्भिन्यौ इति ज्ञेयम् । अत्र 'विजया नाम सा भवेत्' ( १८ ) इत्यत्र 'विजया तामसा भवेत्' इति रूपमण्डने ( अ० ५, श्लो० ११ ) प्रामादिकः पाठः, प्रतिद्वारं द्वारपालिकानां यथाश्रुतद्वित्वभङ्गप्रसङ्गात्, अनूद्देशश्लोके तामसाया अपाठाच्च । सुखबोधार्थं चित्रे गौर्या आयतनदेवताः प्रतीहाराश्च निवेश्यन्ते— [ गौर्यायतनम् ] मोहिनी स्तम्भिनी भगवती गणेशः श्रिया मङ्गला सावित्री गौरी जया सिद्धिः विभक्ता सरस्वती कार्त्तिकेयः विजया अपराजिता अजिता [ कोष्ठमध्ये यथोक्ता आयतनदेवताः । कोष्ठाद् बहिर्द्वयोर्द्वयोर्द्वारोडुम्बरयोः पूर्वादिक्रमेण यथोक्ता जयाविजयादिद्वारदेवताश्च ] २१ । अथ गणेशमूर्त्तिंराह—दण्डञ्चेति । अत्राऽऽदर्शे श्लोकत्रयानन्तरम् 'इति हेरम्बः'

अष्टमोऽध्यायः १४१ वरं तथाऽङ्कुशं दण्डं परशुं चाभयं क्रमात् । कपालञ्च शरञ्चाक्षमालापाशगदा करे ॥ २२ ॥ पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रञ्च हेरम्बञ्च गणेश्वरम् । मूषके च समारूढं सर्वकामार्थसाधकम् ॥ २३ ॥ इति हेरम्बः रक्ताङ्गो गजवक्त्रः स्याद् रत्नकुम्भं तथाऽङ्कुशम् । परशुञ्च तथा द(न्तो?न्तं) दक्षिणाधःकरक्रमात् ॥ २४ ॥ इति गजाननः इत्येवं पुष्पिका दृश्यते । परं प्रथमश्लोके चतुर्णाम्, द्वितीये च दशानामायुधानां दर्शनादिह गणेशस्य पृथक् लक्षणादर्शनात्, रूपमण्डने ( अ० ५, श्लो० १६-१७ ) उभयोरेव पृथक् लक्षण- दर्शनाच्च एतच्छ्लोकानन्तरम् [ इति गणेशः ] इत्येवं अन्यैरन्तः पुष्पिकैका निवेशिता । शिल्प- रत्ने आयुधानां भेदो दृश्यते यथा— विघ्नेशं सपरश्वधाक्षवटिकादण्डोल्लसल्लण्डुकै- र्दोर्भिः पाशसृणीस्वदन्तवरदाढ्यैर्वा चतुर्भियुतम् । शुण्डाग्राहितबीजपूरमुरुकुक्षिं त्रीक्षणं संस्मरेत् सिन्दूराभमिभास्यमिन्दुशकलाद्याकल्पमब्जासनम् ॥ ( शि० उ० अ० २५, श्लो० ५७ ) इति । परमिदं गणेशस्य वा वक्ष्यमाणवक्रतुण्डस्य वा लक्षणं नोभयोरपि वेति सुधीभि- र्भाव्यम् । तत्र तु 'अथ बीजगणपति'रित्युपक्रम्य लक्षणान्येतानि लिखितानि दृश्यन्ते । २२ । इदानीं हेरम्बं निर्दिशति—वरमिति । अत्र कण्ठतोऽनुक्तत्वेऽपि एतन्मते अयं दशभुज इत्यायाति, आयुधानां तावत्सङ्ख्याकत्वदर्शनात् । शिल्परत्नेऽपि 'अथ हेरम्बः' इत्युपक्रम्य सार्धश्लोकत्रयेण तल्लक्षणमुक्तम्, तत्रापि दशभुजत्वमेव दृश्यते ( उ० अ० २५, श्लो० ५८-६१ ) । रूपमण्डने तु— वरं तथाऽङ्कुशं दण्डं दक्षिणे पार्श्वभागयोः । वामे कपालं बाणाक्षं पाशं कौमोदकी तथा ॥ ( अ० ५, श्लो० १६ ) इति विषमः पाठो विषमा चोभयतः पार्श्वयोरायुधरचना दृश्यते । २३ । पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रमिति गणेशहेरम्बयोः साधारणं लक्षणम्, गणेशलक्षणे वक्त्रनेत्रयो- रनुल्लेखात्, अत एव 'हेरम्बञ्च गणेश्वर'मित्यत्रोभयोरेव विशेष्यपरताऽभ्युपेया न त्वेकस्य विशेषणपरताऽपि ।

१२० देवतामूर्त्तिप्रकरणम् लम्बोदरं विनयनं पाशाङ्कुशधरं परम् । वरदाभयहस्तञ्च चलत्कर्णं ( समाचरम् ? सचामरम् ) ॥ २५ ॥ इति वक्रतुण्डः उच्छिष्टं मूषकस्थञ्च त्र्यक्षं व्यालोपवीतिनम् । भग्नदन्ताक्षसूत्रञ्च परशुं मोदकक्रमात् ॥ २६ ॥ इत्युच्छिष्टगणपतिः सिन्दूराभं त्रिनेत्रञ्च ( म?अ )भयं मोदकं (वच?तथा) । टङ्कं शरोऽक्षमाला च मुद्गरं चाङ्कुशं तथा । त्रिशूलं चेति हस्तेषु दधानं कुन्दवत् सितम् ॥ २७ ॥ इति हेरम्बः पाशाङ्कुशौ कल्पलता ( भृङ्ग?शृङ्गं ) बिभ्रत् करेषु च । शशिमौलस्त्रिनेत्रश्च रक्तः क्षिप्रगणाधिपः २८ ॥ [ इति क्षिप्रगणपतिः ] २५ । वक्रतुण्डं लक्षयति—लम्बोदरमिति । प्रमाणान्तरानुपलम्भेऽपि ग्रन्थकृता कृतया पुष्पिकया वक्रतुण्ड एवायं न लम्बोदर इति जानीमः । २६ । उच्छिष्टगणपतिमाह—उच्छिष्टमिति । अयं रूपमण्डने नास्ति । शिल्परत्ने तु बीज- गणपतिप्रस्तावे— रक्ताक्षमालां परशुञ्च दण्डं भक्ष्यञ्च दोर्भिः परितो दधानम् । हेमावदातं त्रिदृशं गजास्यं लम्बोदरं तं शिरसा नमामि ॥ ( उ० अ० २५, श्लो० ५६ ) इति प्रकृतोच्छिष्टगणपतिलक्षणान्वितः कश्चिद् गणपतिर्लक्षितो दृश्यते । 'भक्ष्यं' मोदकम् । २७ । सिन्दूराभमिति । नायं रूपमण्डने न वा शिल्परत्ने उपलभ्यते । पूर्वं द्वाविंश- त्रयोविंशश्लोकाभ्यामेको हेरम्बो लक्षितः पुनरपरोऽपि लक्ष्यत इत्यहो हेरम्बग्रहिलता ग्रन्थकर्त्तुः । २८ । पाशाङ्कुशाविति । अयमपि रूपमण्डने नास्ति, अस्ति च शिल्परत्ने ; परं तत्र भृङ्गस्थाने 'स्वरदः' पदं करोति । तथाच— धृतपाशाङ्कुशकल्प (क) लतिकास्वरदश्च बीजपूरयुतः । शशिकलकलितमौलिस्त्रिलोचनोऽरुणतनुश्च गजाननः ॥ इति । एवञ्चात्र 'भृङ्गमि'त्यत्र 'दण्डमि'ति पाठः कल्पनीयो न वेति सुधीभिश्चिन्तनीयम् ।

अष्टमोऽध्यायः १५१ उत्तरे तु सदा गौरी याम्ये चैव सरस्वती । पश्चिमे यत्न (राज्यं?राजः) च बुद्धिः पूर्वे व्यवस्थि (तः?ता)॥२९ इति गणेशायतनम् सर्वे च वामनाकारा ( : ) पुरुषाननसौम्य (तः?भाः) । तर्जनी परशुं दण्डमविघ्नो दण्डहस्तकः ॥ ३० ॥ तर्जनीदण्डापसव्ये स भवेद् विघ्नराजकः । तर्जनीखड्गवरदं दण्डहस्तः सुवक्त्रकः ॥ ३१ ॥ २९ । इदानीं गणेशायतनदेवानाह—उत्तर इति । लेखकप्रमादादत्र कोणदेवताप्रतिपादकमेकं पद्यं त्रुटितमिति सम्भाव्यते । तच्च— वामाङ्गे गजकर्णन्तु सिद्धिं दध्याच्च दक्षिणे । पृष्ठकर्णे तथा द्वौ च धूम्रको बालचन्द्रमाः ॥ ( रूप० अ० ५, श्लो० १९ ) इति रूपमण्डनोक्तवदेव भवेद् इति सम्भावयामः । ३० । गणेशप्रतीहारानाह—सर्व इति । रूपमण्डने 'सौम्याश्च पुरुषाननाः' इति द्वितीय- पादे सुखसेव्यः पाठः । अष्टौ गणेशप्रतीहारा दक्षाद्द्वारतो युग्मशः स्थापनीया इति वक्तुर्लार्थः । क्रमस्तु गौर्यायतनदृष्ट्या समुन्नेयः । शिल्परत्ने एकैकं वृक्षमाश्रिताभ्यामप्रागादिदिशमलङ्कुर्वतीभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यां द्वारदेवताभ्यां गणेशायतनमलङ्कृतमिति दृश्यते । तथाच— अग्रेऽथ विल्वमभितश्च रमारमेशौ तद्दक्षिणे वटजुपौ गिरिजावृषाङ्कौ । पृष्ठेऽथ पिप्पलजुपौ रतिपुष्पबाणौ सव्ये प्रियङ्गुमभितश्च महीवराहौ ॥ ( उ० अ०

? )-> let's look at(रकै ?कुरै): (thenरकैthen space then?thenकुरैthen)thenर्युक्तं! Yes: गण्डकैश्चि(रकै ?कुरै)र्युक्तं मयूरवरवाहनम् ।`

Line 14: स्थानी(यं ?ये) खेटनगरे भुजा द्वादश कल्पयेत् ॥ ३७ ॥

Footnotes: Line 15: ३५। द्वात्रिंशच्छ्लोकतुल्यमिदं पद्यं सम्पातायातमिति सम्भाव्यते ।

Line 16: ३६। कार्त्तिकेयमाह—कार्त्तिकेयमिति । स्थानभेदेन स्थाप्यमानोऽयं द्वि-चतु-द्वादश-

Line 17: भुजत्वेन त्रिधा भवति । तत्र स्थानीये खेटनगरे वा द्वादशभुजः, खर्वटे चतुर्भुजः, ग्रामे वने वा

Line 18: द्विभुज इति शिल्परत्नसम्मतं तत्त्वम् । तथाच—

Line 19: स्थानीये खेटके वाऽपि कुमारो लिख्यते यदा ॥ (indented block / quotation)

Line 20: `भुजा द्वादश कुर्वी

अष्टमोऽध्यायः १५३ चतुर्भुजः ( कर्पटे ? खर्बटे ) स्याद् वने ग्रामे द्विबाहुकः । शक्तिपाशं तथा खड्गं शरः शूलं तथैव च ॥ ३८ ॥ वरदश्चैकहस्तः स्यादथवाऽभ(व?य) दो भवेत् । एते दक्षिणतो ज्ञेया ( : ) केयूर( वणकोडू ? कटकोज्ज्वलाः) ॥ ३६ ॥ धनु ( : ) पताका मुष्टिश्च तर्जनी तु प्रसारि(का?ता) । खेटकं ताम्रचूडश्च वामहस्तेषु शस्यते ॥ ४० ॥ [ इति द्वादशभुजः ] द्विभुजस्य करे शक्तिर्वामे ( स्या?ऽन्यः ) कुक्कुटोपरि । [ इति द्विभुजः ] चतुर्भुजे शक्तिपा( शो? शौ ) वामतो दक्षिणे ( च सः ? त्वसिः ) ॥ ४१ ॥ वरदोऽभयदो वा(पी?पि) दक्षि(णे स्या?णः स्यात् ) तुरीयकः । [ इति चतुर्भुजः ] कार्त्तिकेय( मयं?मिमं ) शुभ्रं कर्त्तव्यं सर्वकामदम् ॥ ४२ ॥ इति कार्त्तिकेयः । स्थानीये इति स्थितियोग्ये खेटनगरे कर्षकग्रामे इत्यर्थः । ३८ । खर्बटे क्षुद्रनगरे । रूपमण्डने— चतुर्भुजः कर्पटे स्याद् वने ग्रामे द्विबाहुकः । दक्षिणे शक्तिपाशश्च खड्गं पाशं त्रिशूलकम् ॥ इति ( अ० ६, श्लो० २८ ) । ४१ । वामे करे शक्तिरन्यः करः कुक्कुटोपरीत्यन्वयः । ४२ । तुरीयक इत्यत्र तुरीकमिति रूपमण्डने प्रामादिकः पाठः । देवता—२०

. Wait, could it be त्त्वू? No, look at the shape: it is identical to र्+व+ू! Wait, let's look at (रू?र्वू): Yes! रूandर्वू! Wait, or is it (रू?तू)? No, there is clearly a repha or something above it. Wait, let's look at the loop: is it व? Yes, like वinसर्वा. And underneath is the ूstroke. So it is(रू?र्वू)`!

4. Let's check line 8-10 (Verse 46):
   • Line 8: मृणालयु(ग्मे ?ग्मैः) लीलया च लीला स्यात् पद्मपुस्तकैः । Wait, look at मृणालयु(ग्मे ?ग्मैः): Inside parenthesis: First: ग्मे Then: ? Second: ग्मैः Let's check footnote 46: `४६ । मृणालयुग्मैरिति हस्तयोर्युग्मं युग्मं मृणालमित्यर्थः, 'पद्म युग्मे' इति रूपमण्डने पाठः । 'पद्मपुस्तकैरि'ति बहुवचनमविवक्षितम्, एव

अष्टमोऽध्यायः १५५ (अदौ ? आदौ) तत्र(१) महालक्ष्मी(२) (न ? नं)न्दा (३)क्षेमकरी तथा। (४)सर्वती (५) महरण्डा च (६) श्रमणी (७)सर्वमङ्गला ॥ ४८ ॥ (८)रेवती (६)हरसिद्धिश्च नवदुर्गाभिधानकम् । [ इति नवदुर्गानामानि ] (पृथुमे ? पृथगे) कैकस्यानुक्रमं कथयिष्याम्यनुक्रमात् ॥४६॥ वरदं त्रिशूलं खेटं पानपात्रञ्च बिभ्रती । नागनीलकण्ठमध्ये महालक्ष्मी(:) प्रकीर्त्तिता ॥ ५० ॥ [ इति महालक्ष्मीः ] अक्षसूत्रं खड्गखेटं पानपात्रं तथोत्तमम् । नन्दा नाम (संख्या ? समाख्या)ता पूज्यते नन्दहेतवे ॥ ५१ ॥ [ इति नन्दा ] वर(दं ?) त्रिशूलं पद्मं च पानपात्रं विधृत् करै । क्षेमङ्करी तथा नाम क्षेमारोग्यप्रदायिनी ॥ ५२ ॥ [ इति क्षेमङ्करी ] कमण्डलुं चक्रखेटं पानपात्रं तथोत्तरे । सर्वती च तदा नाम ( सर्वकृष्ट ? ) प्रदायिनी ॥ ५३ ॥ [ इति सर्वती ] खड्गं तथा त्रिशूलं च घण्टापात्रं तथोन्नतम् । महरण्डा (तथोन्नाम ? तथा नाम) वन्दिता विदशैरपि ॥५४॥ [ इति महरण्डा ] ४८ । 'क्षेमकरी'त्यत्र 'क्षेमङ्करी'ति लक्षणनिरूपणवेलायाम् । ४९ । अनुक्रमं क्रमेण एकैकस्याः कथयिष्यामि लक्षणमिति शेषः । ५० । नागनीलकण्ठयोरुपादानप्रयोजनमनुसन्धेयम् ।

१५६ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् खड्गं डमरुखेटपाशं बिभ्रती च करोत्तमैः । भ्रामणी च तदा नाम भ्रामयेद् दुष्टचेतसः ॥ ५५ ॥ [ इति भ्रामणी ] अब्जशूलं तथा वज्रं घण्टापालं तथोत्तमम् । सर्वमङ्ग(ल ? ला) मङ्गल्या सर्वविघ्नविनाशिनी ॥ ५६ ॥ [ इति सर्वमङ्गला ] दण्डत्रिशूलं खट्वाङ्गं पानपालं च बिभ्रती । रेवती च तदा नाम सर्वशान्तिप्रदायिनी ॥ ५७ ॥ [ इति रेवती ] कमण्डलुं खड्गडमरुं पानपालं तथा शुभम् । हरसिद्धिस्तदा नाम सर्वस्य सिद्धिहेतवे ॥ ५८ ॥ [ इति हरसिद्धिः ] इति नवदुर्गाः । क्षेत्रपालो विधातव्यो दिग्वासा घण्टभूषितः । कर्त्तिकां डमरुं बिभ्रद्दक्षिणे तु करद्वये ॥ ५६ ॥ वामे शूलं कपालं च मुण्डमालोपवीतकः । करोटि(नी ? नि)करोदारमालाग्रन्थिशेखरः ॥ ६० ॥ इति क्षेत्रपालः । ५५। उद्देशश्लोके 'भ्रमणी'ति वर्त्तते अत्र च भ्रामणीति दृश्यते, कतरदेतयोः परिवर्त्तन- मर्हतीत्यनिश्चिन्वद्भिरस्माभिः क्वापि न व्यापारितो हस्तः, परं प्रथमपरित्यागे मानाभावं मन्यमानैः पुष्पिकायां 'भ्रमणी'ति विहितम् । ५९-६०। क्षेत्रपालं लक्षयति—क्षेत्रपाल इति। शिल्परत्नेऽधमादौ सात्त्विकादिभेदेन त्रिधा भिद्यते सात्त्विकश्च द्विभुजचतुर्भुजत्वेन पुनर्द्विधेति साकल्येन चतुर्विधः । रूपमण्डने पुनरेक एव चतुर्भुजः । तथाच— क्षेत्रपालो विधातव्यो दिग्वासा घण्टभूषितः ॥ ( कार्त्तिकां ? कर्त्तिकां ) डमरुं बिभ्रद्दक्षिणे तु करद्वये । वामे शूलं कपालञ्च मुण्डमालोपवीतकम् । करोति(?)कटितोदारसर्पग्रन्थिशेखरः ॥ इति (अ० ५, श्लो० ७४-७५) ।

अष्टमोऽध्यायः १५७ अथातः संप्रवक्ष्यामि (मात ? मातृ)रूपाणि ते (जया ? जय) । तत्र ब्राह्मी चतुर्वक्त्रा (पाठ ? षड्)भुजा हंससंस्थिता ॥ ६१ ॥ पिङ्गलीभूषणोपेता मृगचर्मोत्तरीयका । वरं सूत्रं कजं धत्ते दक्षबाहुत्रये क्रमात् ॥ ६२ ॥ वामेषु पुस्तकं (कुण्डी ? कुण्डीं) बिभ्र(त्तीं ? ती) चाभयप्रदा । [ इति ब्राह्मी ] माहेश्वरी वृषारूढा पञ्चवक्त्रा त्रिलोचना ॥ ६३ ॥ बालेन्दुभृज्जटाजूटसुशोभा सर्वसौख्यदा । षड्भुजा ( दर ? वर )दा दक्षे सूत्रं डमरुकं तथा ॥ ६४ ॥ शूलं घण्टाभयं वामे सैव धत्ते महाभुजा । [ इति माहेश्वरी ] कौमारी रक्तवर्णा स्यात् षड्वक्त्रा सार्कलोचना ॥ ६५ ॥ रविबाहुर्मयूरस्था वरदा शक्तिधारिणी । पताका बिभ्रती दण्डं (पानं ? पाशं) बाणञ्च दक्षिणे ॥ ६६ ॥

करोतीति । करोटिनिकरेण ललाटास्थिसमूहेन ग्रथिता या उद्दारा महती माला तया ग्रन्थितः शेखरः शिरस्यकेशजूटो यस्य सः । अयमेव पाठः साधीयानिति प्रतिभाति, शिल्परत्ने (उ० अ० २५, श्लो० १०८) 'नानानागविभूषितत्व'स्योक्तत्वेऽपि रूपमण्डनीयपाठश्चिन्त्य एव । ६१ । इदानीं सप्त मातृर्लक्षयति—अथात इति । 'जय' इति विश्वकर्मणोऽन्यतममानस- पुत्रस्य नाम । शिल्पशास्त्रस्य प्रवक्ता विश्वकर्मा बोद्धव्यश्च तत्पुत्रेष्वन्यतमो जयो नामेति प्रसिद्धिरिति युज्यत एव तत्सम्बोधनम् । ६२ । पिङ्गली सुवर्णम् । कजं पद्मम् । दूरभिन्नमेवास्य लक्षणं शिल्परत्न- (उ० अ० २५, श्लो० ७६) रूपमण्डनयोः (अ० ९, श्लो० ६१-६३) । तयोरियं चतुर्भुजा । ६३ । इयमपि चतुर्भुजा शिल्परत्नरूपमण्डनयोः । ६५ । सार्कलोचनेति । सा अर्कलोचनेति च्छेदः, अर्कलोचना द्वादशनेत्रा । यद्वा, अर्कलोचनैः सह वर्त्तमानेति विग्रहः । रविबाहुर्द्वादशभुजा । इयमपि शिल्परत्न-रूपमण्डनयो- ऋतुर्भुजा ।

१५८ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् वामे चापमधो घ(ण्टा ? ष्टां) कमलं कुक्कुट(स्त्व ? न्व)धः । परशुं बिभ्रती दक्षे तदधस्त्वभयान्विता ॥ ६७ ॥ [ इति कौमारी ] वैष्णवी तार्क्ष्यगा श्यामा षड्भुजा वनमालिनी । वरदा (दा ? ग)दिनी दक्षे दधती चाऽऽयुधस्रजम् ॥ ६८ ॥ शङ्खचक्राभ(या ? यैः) वामे (सच्चैर्य ? सा चैव) विलसद्भुजा । [ इति वैष्णवी ] कृष्णवर्णा तु वाराही शूकरास्या महोदरा ॥६६॥ वरदा दण्डिनी खड्गं बिभ्रती दक्षिणे सदा । खेटपाशाभ(या ? यैः)वामे सैव चापि लसद्भुजा ॥७०॥ [ इति वाराही ] ऐन्द्री सहस्रदृक् सौम्या हेमाभा गजसंस्थिता । वरदा सूत्रिणी वज्रं बिभ्रत्यूर्द्ध्वं तु दक्षिणे । वामे तु कलशं पात्रमभयं तदधःकरे ॥ ७१ ॥ [ इति ऐन्द्री ] चामुण्डा प्रेतगा रक्ता विकृतास्याऽहिभूषणा । दंष्ट्र(दा ? ला) क्षीणदेहा च गर्त्ताक्षी भीमरूपिणी ॥ ७२ ॥ दिग्बाहुः क्षामकुक्षिश्च मुसलं ( चक्रयं ? चक्रकं ) शरः । अङ्कु(शी ? शं) बिभ्रती खड्गं ... ... चाप्यथ वामतः ॥७३॥ खेटं पाशधनुर्दण्डकुठारं (वे ? चे)ति बिभ्रती । [ इति चामुण्डा ] ६९ । शङ्खचक्राभयैरिति । वामभागे शङ्खचक्रादिभिर्विलसद्भुजेत्यन्वयः । ७१ । ऊर्द्ध्वं इत्यूर्द्ध्वक्रमेण । ७३ । 'अङ्कुशं बिभ्रती खड्गं' इत्यनन्तरं त्रुटितस्थाने 'सव्ये' इति स्यात् ।

अष्टमोऽध्यायः १५६ चण्डिका श्वेतवर्णा स्या(त्रावा ? च्छ्रवा)रूढा च षड्भुजा । जटिला च लसत्त्यक्ता वरदा शूलधारिणी ॥ ७४ ॥ कर्त्तिकां बिभ्रती दत्ते पाशपात्राभयान्यतः । [ इति चण्डिका ] इत्ये(हं ? ता ) मातरः प्रोक्ता रूपभेदव्यवस्थया ॥ ७५ ॥ भैरवं कारयेत्तत्र नृत्यमानं विकारणाम् । गणेशमादौ कर्त्तव्यमन्ते कुर्याच्च भैरवम् ॥ ७६ ॥ मातृणां मध्यतः कार्याः पंक्ति(शो ? शः ) चण्डिकादयः । वीरेश्वर(स्य ? श्व ) भगवान् वृषारूढो धनुर्धरः ॥ ७७ ॥ ( वीणाहस्त ? वीणां हस्ते ) त्रिशूलञ्च बाणं चैव प्रकारयेत् । वीरेश्वरस्य रूपं तु मातृणामग्रतो भवेत् ॥ ७८ ॥ इति मातरः । [ अथ द्वादश सरस्वत्यः ] एकवक्त्रा(ः) चतुर्भुजा मुकुटेन विराजिता