साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

The provided image is completely blank and contains no text. Please upload a clear image containing the text you wish to have transcribed.

पञ्चमः परिच्छेदः । २५९ दः । पूर्वपश्चाद्भावेन च कालभेदः । शब्दाश्रयत्वेन शब्दतदेकदेशत- दर्थवर्णसंघटनाश्रयत्वेन चाश्रयभेदः । ‘कस्स व ण होइ रोसो दट्ठूण पिआइँ सव्वणं अहरं । सभमरपडमग्घाइणि वारिअवामे सहसु एहिँ ॥’ इति सखीत्तत्कान्तविषयत्वेन विषयभेदः । तस्मान्नाभिधेय एव व्यङ्ग्यः । मुपपादयति—पूर्वेति । वाच्यार्थव्यङ्ग्यार्थयोः प्रतीतिपौर्वापर्येण कालभेदः । आश्रयभेदमुपपादयति—शब्देति । वाच्यस्य शब्दाश्रयत्वेन शब्दमात्रसंबन्धि- त्वेन व्यङ्ग्यस्य शब्दादिसंबन्धित्वेन तयोराश्रयभेदः । तदेकदेशेति । शब्दै- कदेशेत्यर्थः । स च प्रकृतिप्रत्ययोपसर्गादिरूपः । तदर्थेति । शब्दार्थेत्यर्थः । विषयभेदमुपपादयति—कस्स वेति । 'कस्य वा न भवति रोषः पश्यत श्चियायाः सव्रणमधरम् । सभ्रमरपद्माघ्राायिनि वारितवामे सहस्वेदानीम् ॥' इति संस्कृतम् । उपनायकदष्टाधरा सखीं तर्जयन्तं कान्तं प्रतारयन्त्याः सख्या उक्ति- र्यम् । सभ्रमरेति । सभ्रमरपद्माघ्राणे निवारितापि तत्कारिणी, तत्संबो- धने । तथा सहस्व पत्युस्तर्जनं भ्रमरदंशनजन्यव्रणवेदनां च । अत्र वाच्या- र्थबोधे सखी उद्देश्या, भ्रमरेणास्या अधरो दष्टो न पुन रुपपतेरपेति व्यङ्ग्यार्थबोधे कान्त उद्देश्य इति विषयभेदः । नन्वेषा कान्तेन चोभयबोध- संभवादिति न बोद्धृभेद । उपसंहरति—तस्मादिति । नैव व्यङ्ग्य इत्य- न्वयः ॥ व्यङ्ग्यान्तरबोधे यथा तथाद्यु रनादिबोधेषु व्यञ्जनायावृत्त्यङ्गीकारमन्तरेण

1. कस्स वेति । कस्य वेति अनीयोलोरिति । सभ्रमरपद्माघ्राणशीले । शीलं हि न्यर्थ- विदपि वारयितुं न शक्यम् । सहस्वेदानीम् । स्वातन्त्र्यदोषफलमित्यर्थः । अत्रायं भावः— स्वामिविनीता कुलस्त्रियमपिस्वाधरा तत्सन्निधिसन्निधाने भर्तारं समनवलोक्यान्यतैव दधावितिशङ्कया मदवाच्यतापरिहारादेवेत्युच्यते । सहस्वेदानीमिति दाक्ष्यनन्दिपदवी- निददत् । भर्तृविषय तु सङ्ग्रहो नान्नीत्यादेयमानं व्यड्यम् । तथा च निन्दनेन साकूतवन्दनान्त्या सखीप्रियादिनिवारितविषयोपदिष्टं यत्स्निग्धज्वालनेन प्रत्या- यानं व्यङ्ग्यम् । तत्कण्ट्या च तदुद्भाव्यप्रकटितप्रच्छन्ना मौनशालिटोन्भावनं क्रि- याया इति दृषदन्तीति सखीविषयं व्यङ्ग्यम् । सखीमध्ये इयमुत्कृष्टेत्याकृति सन्- दर्भावती प्रतोये न युक्तम्, प्रत्युत्कर्ष द्युतमानम् नान्य समेष्वेवेत्यन्योऽपि सखीविषयं मौनप्रकट्यान्मध्यङ्ग्यम् । अथैवं ह्यय प्रव्यञ्जनावृत्तिं हृदन्तश्चेत्थं रसिना पुनः अपरदंशाङ्गादिनिर्न विषय इति व्यङ्ग्यान्मुखनिबन्धनेन स्पष्टम् । एवं मौनप्र- वृत्तमेवे सर्वैदुष्टान्तानां मुख्यविषयोपक्षिप्तं विषयम् आहुरेति बोद्धव्यस्तारः ॥

२६२ साहित्यदर्पणे नानुमानं रसादीनां व्यङ्ग्यानां बोधनक्षमम् । आभासत्वेन हेतूनां स्मृतिर्न च रसादिधीः ॥ ४ ॥ व्यक्तिविवेककारेण हि—‘‘याऽपि विभावादिभ्यो रसादीनां प्रतीतिः सानुमान एवान्तर्भवितुमर्हति । विभावानुभावव्यभिचारिप्रतीतीनां रसादिप्रतीतेः साधनमिष्यते' ते हि रत्यादीना भावानां कारणकार्या- सहकारिभूतास्ताननुमापयन्त एव रसादीन्निष्पादयन्ति, त एव च संवेदनं प्रत्यक्षम्, ज्ञातता प्रकटता, इति । भट्टमते—नीलादौ ज्ञाते हि ज्ञात- तारूप एको धर्म उत्पद्यते । अनुव्यवसाय इति । नैयायिकमते—नील- ज्ञाने जाते 'नीलमहं जानामि' इति ज्ञानप्रत्यक्षरूपोऽनुव्यवसायो जायत इति फलफलिनोर्भेद एव दृश्यते । भवन्मते तयोरभेदापत्ति । एतदुपलक्षणम् । गङ्गा- पदात्प्रतीयमानस्य पावनत्वादेस्तीरे वैशिष्ट्यासम्भवोऽपि द्रष्टव्य । यदि पुनर्दूरात्- पेक्षया समीपत्तीरे पावनत्वाद्यतिशय सम्भवति स एव गङ्गापदेनप्रत्याय्यत इति संभाव्यते तदा नाय दोष । अत एव तीरस्य मुख्यार्थत्व बाधितत्वं च नास्ति इत्यत्र ग्रन्थकृता 'पावनत्वाद्यतिशयेन लक्षणीयेन सम्बन्ध' इत्यापत्ति काव्या- काशोक्तापि नोक्ता । तनो सम्बन्धसत्त्वेनापत्त्ययोगात् ॥ नाट्ये रामत्वेनाहार्यज्ञा- नविषये नटे, काव्ये तु राम एव विभावादिभी रत्याद्यनुमानं ततस्तदनुमानोल्लसि- तया सामाजिकाना वासणारूपप्रत्यासत्त्या साक्षात्कृतो रामादिरत्यादी रस इति श्रीशङ्कमतानुयायिना व्यक्तिविवेककारादीना मतं दूषयति—नानुमानमिति। अनुमानं व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानम् । आभासत्वेन व्यभिचारादिदोषग्रस्तत्वेन । रसादिबुद्धे सस्कारजन्यज्ञानत्वेन स्मृतित्व साधयता मतं दूषयति—स्मृति- रिति । अत्रापि प्रागुक्तहेतोरन्वय । तन्मतं दूषयितु परिष्करोति—व्यक्तिवि- वेककारेण हीति । 'यदुक्तम्' इत्यग्रेणान्वितम् । याऽपीति । अनुमाने इति अनुमितावेव । एवकारेण परानुमतव्यञ्जनाजन्यबोधव्यवच्छेद । अत्र कारणमाह— विभावानुभावेति । हिशब्दो हेतौ । ननु विभावादिप्रतीतेर्व्याप्तिज्ञानत्वाभावान्न तज्जन्यरसादिप्रतीतेरनुमितित्वम्, अतो विभावादीना व्याप्यत्वमुपपादयति—ते इति । विभावादयो हीत्यर्थ । धूमादिकारणमार्द्रेन्धनादि यथा धूमादिव्याप्यम्, वह्नयादिकार्य धूमादि वह्नयादिव्याप्यम्, तथा रत्यादे कारण विभाव, कार्यम- नुभावश्च रत्यादिव्याप्य इति भाव । तान्रत्यादीन् अनुमापयन्त इति । स्ववि- यकव्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानेन बोधयन्त इत्यर्थ । रसादि प्रति विभावादीना कार-

1. व्यक्तीति । व्यक्तिविवेककारेण महिमभट्टेनेत्यर्थ । एतेन सपरिकरस्य ध्वनेरनु- मितावान्तर्भावं कर्तुं व्यक्तिविवेको निरमायि । तथा चोक्तम्—'अनुमानेऽन्तर्भावं सं- लक्ष्यैव ध्वने. प्रकाशयितुम् । व्यक्तिविवेक कुरुते प्रणम्य महिमा परा वाचम्' ॥ १ ग पुस्तके तु 'व्यक्ति-' इत्यादि ' -लिहिनो रानम्' इत्यन्त संदर्भों नास्ति

-- नाना आस्वादपदवीं गताः सन्तो रसा उच्यन्त इति. अवश्यंभावी प्रतीतिक्रमः केवलमाशुभावितयाऽसौ न लक्ष्यते, यतोऽयमद्याप्यभि- व्यक्तिधर्मः" इति यदुक्तम्. तत्र प्रष्टव्यम् — किं शब्दाभिनयसमर्पित- विभावप्रत्यायनुमितरामादिगतरत्यादिज्ञानमेव रसत्वेनाभिमतं भवतः, तद्भावनया भावकैर्भाव्यमानः स्वप्रकाशानन्दो वा । आद्ये न विवादः । किंतु 'रामादिगतरत्यादिज्ञानं रससंज्ञया नोच्यतेऽस्माभिः' इत्येव विशेषः । द्वितीयस्तु व्याप्तिग्रहणाभावाद्धेतोराभासतयासिद्ध एव । यच्चोक्तं तेनैव — 'यत्र यत्रैवंविधानां विभावाअनुभावसात्त्विकसंचारिणा- मभिधानमभिनयो वा तत्र तत्र शृङ्गारादिरसाविर्भावः' इति सुग्रहैव व्याप्तिः पक्षधर्मता च । व्युत्पादयति — त एवेति । विभावादय एवेत्यर्थः । आस्वादपदवीं प्रत्यक्षावि- षयत्वम् । तथा च पयो दध्यादियोगेन दधित्वं प्राप्नुवद्यथा कारणमुच्यते तथा विभावादयोऽप्यनुमीयमानरत्यादियोगेन रसादिरूपतां प्राप्नुवन्तो रसादेः कारण- मुच्यन्त इति भावः । नन्वेतादृश कार्यकारणभावस्वीकारे रसादेरसंलक्ष्यक्रम- व्यङ्ग्यत्वं व्यथुनुद्येतत आह— अवश्यंभावीति । तासां विभावादिप्रतीतिव्या- प्तिस्मरणतन्महिमानुमितिरूपसाक्षात्कारणां प्रतीतीनां क्रमः पौर्वापर्यम् । आशु- भावितया शीघ्रत्वादित्यर्थः । असौ क्रमः । तथा चात्र शतपत्रव्यतिभेदवत्क्र- मसत्त्वेऽपि सूक्ष्मकालतया स न लक्ष्यत इति भावः । ननु स्वमतान्निमधिकं कल्प- यन्तं प्राह — यत इति । अयमीदृशः, अद्यापि रसादेर्व्यङ्ग्यत्वस्वीकारेऽपि, अभिव्यक्तिर्व्यञ्जनाजन्यबोधः । यथा भवतां प्रथमं विभावाद्युपस्थितिः, ततो रत्यादिस्मरणम्, ततः साधारण्यभिमानः, ततो रसोत्पत्तिः, इति क्रमसत्त्वेऽ- प्यनुकल्पिनतया रसादेरसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यपदव्यं तथास्माकमपीति भावः । शब्दाभि- नयेति । दृश्यश्रव्यरूपकाव्यद्वयाभिप्रायेण । समर्पितेति । जनितेत्यर्थः । भव- तस्तव । तद्भावनया विभावादिबोधेन । भावकैः सामाजिकैः । भाव्यमान आस्वाद्यमानः स्वेन आत्मना प्रकाशो यस्य सः । 'रसत्वेनाभिमत.' इति द्विती- यकल्पेनान्वयः । असिद्धो नानुमितिविषयः । श्रोत्रियजरन्मीमांसादीनां विभा- वादिरूपपक्षसत्त्वेऽपि स्वप्रकाशानन्दानुत्पत्तिदर्शनादयं हेतुर्व्यभिचारीति व्याप्तिग्र- १. व्याप्तिरिति । यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वह्निरिति साहचर्यनियमः । साध्याभा- वावद्वृत्तित्वमित्यर्थः ॥ २. पक्षेति । व्याप्तस्य (धूमस्य) पर्वतवृत्तित्वम् ॥

• 'अभिव्यक्ति' ग. 'अभिव्यक्तेरयम्' घ. २. 'इमम्-' इत्यादि 'भाव्यमानो' इत्यन्तं पाठः क-पुस्तके नास्ति । ३ 'हेतुः' इत्यादि क-पुस्तके नास्ति.

२६६ साहित्यदर्पणे इत्यादौ न रूपकालंकारादयोऽनुमेया एव । तथाहि— ननु नाम पक्षसत्त्वसपक्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वविशिष्टालिङ्गाल्लिङ्गिनो ज्ञानं ततश्च वाच्यादसम्बद्धोऽर्थोन्नावश्यं प्रतीयते । अन्यथातिप्रसङ्गः स्यात् इति बोध्यबोधकयोरर्थयोः कश्चित्सम्बन्धोऽस्त्येव । ततश्च बोधकोऽर्थो लिङ्गम्, बोध्यश्च लिङ्गी, बोधकस्य चार्थस्य पक्षसत्त्वं निबद्धमेव । स- पक्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वे अनिवद्धे अपि सामर्थ्यादवसेये । तस्मादन व्य- ङ्ग्यार्थालिङ्गरूपालिङ्गिनो व्यङ्ग्यार्थस्यावगमनमनुमान एव पर्यवस्यति इति । तन्न । तथा ह्यत्र “भम धम्मिअ-’ इत्यादौ गृहे श्वानिवृत्त्या विहितं भ्रमणं गोदावरीतीरे सिंहोपलब्धेरभ्रमणमनुमापयति^२ । चन्द्रबुद्ध्या रात्रिज्ञानेन विघटनम्, पिहिते सति चन्द्रानुपलब्ध्या राज्यभावज्ञानेन तयोर्घटनम् । तयोर्भ्रान्त्या मुहुर्वियोगसंयोगदर्शनेन कौतुकमिति भावः । 'का- कावदने नन्दतागेपणेन रूपकालंकारः । अनुमेया एव, न तु व्यङ्ग्या । अनु- मानत्वमुपपादयति—तथाहीति । संदिग्धसाध्यकः, सिषाधयिषाविरहविशिष्ट- सिद्ध्यभाववान् वा पक्षः । निश्चितसाध्यवान् सपक्षः । साध्याभाववान् विपक्षः तद्व्यावृत्तत्वं तदवृत्तित्वम् । इयं व्याप्तिर्लिङ्गात्साधनात् । लिङ्गी साध्यम् । न च तावद्व्यङ्ग्यं प्रतीयत इति वाच्यार्थस्य लिङ्गत्वमभिप्रेत्य तत्र असत्त्वादिनोपपा- दयति—ततश्चेति । अन्यथा असंबद्धप्रतीतिस्वीकारेऽतिप्रसङ्गः स्यात् । ‘भम धम्मिअ-’ इत्यादौ भ्रमणाभावस्येव घटाभावादेरपि बोधः स्यात् । सं- बन्ध इव प्रकृते वैपरीत्यरूपः संवन्धः, स एव व्यापकताघटक इति नावश्यं ततश्च संबन्धस्यावश्यं सत्त्वाच्च क्षपक्षत्त्वादिक्षानस्यैवोपयोगित्वात् । तदुपपादयति- पक्षसत्त्वमिति । निबद्धं शब्देनोपस्थितम् । सामर्थ्यात्सम्बन्धबलात् । अव- सेये प्रज्ञेये । महावाक्यार्थं निरूपयति—तस्मादिति । दूषयति—तन्नेति । गृहे गृहसमीपे चलरादौ श्वानिवृत्त्या कुक्कुरमरणप्रदर्शनेन विहितं विवि[धं] ‘अभ्रमणमनुमापयति’ इत्यनेनान्वितम् । अत्र श्वानिवृत्तिविधीयमानगृहमनीप... १. अनुमापयतीति । 'गोदावरीतीरे भीरुभ्रमणायोग्यं सिंहवत्त्वात्, यन्नैवं तन्नैवं, यथा गृहम्' इति भ्रमणाभावानुमितिः ॥ २. पक्ष इति । यथा धूमवत्त्वे हेतौ पर्वतः ॥ ३. सपक्ष इति । यथा तस्मिन्नेव हेतौ महानसम् ॥ ४. विपक्ष इति । यथा पूर्वोक्त एव हेतौ जलाशयः ॥ १ ‘वाच्यादसम्बद्धो व्यङ्ग्यार्थो न प्रतीयते । तथात्वेऽतिप्रसङ्गात् । ततश्च व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावेन कश्चित् संबन्धेन भवतीति व्याप्तत्वेन नियतधर्मनिष्ठतया विरूपाल्लिङ्गाल्लिङ्गिनो ज्ञानमनुमानं यत्तदग्रे दर्शयिष्यते’ ग २. 'अनुमेय' क. ३ 'तत्र' इति नास्ति ग-पुस्तके

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

The provided image appears to be blank (containing only minor noise/dots) and does not contain any readable text. Please provide an image containing text to transcribe.

षष्ठः परिच्छेदः । ३४३ यथा वेण्याम्—दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः—दुरात्मन्, ¯र्योधनहतक—' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्—'राजा—प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । ( आत्मानं निर्दिश्य ।) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव— 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि—' इत्यादि ( ११० पृ. ) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्साहश्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्—'राजा— हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायस्योक्तिर्भङ्गयन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा— 'रतिकेलिकल. किंचिदेष मन्मथमन्थर । पश्य मुग्धुं समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेषाथोहविस्तारोऽनुक्तसिद्धिरुदीर्यते । तादशन्र्जन्तिभ्रमात् । 'अनुभूत्स' इति पाठे नाहरूपावृणूमूल्यं अमनिन्द्यस्वेत्यर्थ ॥ संक्षेपात् अविरेपात् । अन्यार्थे स्वार्थान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दिश्यते ॥ अय- मिति । अत्रायमित्यनेन दासोऽहन्तो चेति न विशेष्यपन्दम् । अतः एवार्थान्तर- स्थाने आत्मन प्रयोग ॥ सादृश्यपुर सरं साहूष्यतात्पर्यकम् ॥ गाङ्गेये भीष्मे । सैवेति तत्तुल्य लघाया तात्पर्यम् । दक्ष दृढस्य छवैन पाण्डुसुतस्य क्या श्ला- घेति पारत्स्वेकान्तेऽस्मिन्नशेपेऽप्यस्मिन्ने भविष्यतीति भाव ॥ उक्तिभि- षन्दू । भङ्गयन्तरेण प्रकारान्तरेण । रतिकेलि दम्पति म० । तथा दृप्तं जेरिरल पक्ष्मः । समालम्भादङ्गचिह्नात् । कादम्बः हंसः । अत्र प्रिययाै कस्यच्य मिथुन्दनं दर्शयता मयाप्यत्र सत्य मिथुन्दनमिष्य- सूत्रित ॥ विशेषेति । रसातवन्मविस्तारार्थं विशेष तस्या प्रयोजने शेषत्वेनै० । १ 'निषिद्धेव' पु० । २ 'समान्भात' प० ३ 'सौन्दर्यानुभवार्थ' इत्यन्तः

३४२ साहित्यदर्पणे यथा वेण्याम्—द्रोणोऽश्वत्थामानं राज्येऽभिषेक्तुमिच्छतीति यन्तं कर्णं प्रति ‘राजा—साधु अङ्गराज, साधु । कथमन्धथा दत्त्वाभयं सोऽतिरथ्यो वध्यमानं किरीटिना । सिन्धुराजमुपेक्षेत नैवं चेत्कथमन्धथा ॥’ दूषणोद्धोषणायां तु भर्त्सना गर्हणं तु तत् । यथा तत्रैव—कर्णं प्रति ‘अश्वत्थामा— निर्वीर्यं गुरुशापभापितवशात्किं मे तवेवायुधं संप्रत्येव भयाद्विहाय समरं प्रासोऽसि किं त्वं यथा। जातोऽह स्तुतिवंशकीर्तनविदां किं सारथीनां कुले क्षुद्रारातिकृताप्रिय प्रतिकरोम्यस्रेण नास्त्रेण यत् ॥’ अभ्यर्थनापरैर्वाक्यैः पृच्छार्थान्वेषणं मता ॥ १९० ॥ यथा तत्रैव—‘सुन्दरकः—अज्जा, अवि णाम सारथिरो दिट्ठो तुम्हेहि महाराओ दुय्योधणो ण वेत्ति ।’ प्रसिद्धिर्लोकसिद्धार्थैरुत्कृष्टैरर्थसाधनम् । यथा विक्रमोर्वश्याम्—‘राजा— सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ । स्वय कृत पतिर्द्वाभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः ॥’ सारूप्यमनुरूपस्य सारूप्यात्क्षोभवर्धनम् ॥ १९१ ॥ अर्थापत्तिरिति ॥ अङ्गराज इति कर्णसम्बोधनम् । कथमन्थेति । भर वक्तव्यम् । इति शेष ॥ स द्रोण । सिन्धुराजं जयद्रथम् । एवं पुत्राभिषे सिप्राय । अन्यथा प्रकारान्तरेण । अत्र सिन्धुराजोपक्षारूपार्थान्तरोक्त्या द्वे पुत्राभिषेकाभिप्राय प्रतीयते ॥ दूषणोद्धोषणायामिति कृतायामिति शेष अभ्यर्थनापरैः सविनयै ॥ अज्जा इति । ‘आर्या , अपि नाम सारथिरि दृष्टो युष्माभिर्महाराजो दुर्योधनो न वेत्ति’ । इति संस्कृतम् ॥ लोकसिद्धाथै लोकख्यातवस्तुभि । अर्थसाधनं पदार्थपरिचय ॥ सूर्याचन्द्रमसाविति अत्र सूर्यादिभि प्रसिद्धार्थ पुरूरनम परिचय ॥ अनुरूपस्य सदृशस्य सम्म

1. स्तुतिवंशेति । स्तुतिवंशयो कीर्तन विदन्ति ये तेषा सारथीना सुन्दर 2 अस्त्रेनेति । अस्त्रेण नयनाम्बुना ॥ १ ‘नभिष्टुतान्’ क-ग-ग-घ. २ ‘नर्तनं’ घ

षष्ठः परिच्छेदः । ३४३ यथा वेण्याम्-दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः-दुरात्मन्, धनहतक-' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्-'राजा-प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । (आत्मानं निर्दिश्य ।) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव- 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि-' इत्यादि (११० पृ.) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्-'राजा- हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायस्योक्तिर्भङ्ग्यन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा- 'रतिकेलिकलं किंचिदेष मन्मथमन्थरः । पश्य सुभ्रु समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेषाथोर्हविस्तारोऽनुक्तसिद्धिर्विदार्यते । सादृश्यजनितभ्रमात् । 'अनुभूतस्य' इति पाठे सादृश्यादनुभूतस्य अनिष्टपदस्येत्यर्थः ॥ संक्षेपात् अविशेषात् । अन्यार्थे वर्णान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दिश्यते ॥ अय- मिति । अत्राङ्गुलित्वेन आत्मा अन्यो वेति न निर्दिष्टवत्त्वम् । अत एवार्थान्तर- स्थाने अन्यन प्रयोगः ॥ सादृश्यपुरःसरं सादृश्यतात्पर्यकम् ॥ गाङ्गेये भीष्मे । सैवेति तत्तुत्यश्लाघया तात्पर्यम् । यथा वृद्धस्य छलेन वधाह्ययुक्ता तथा चला- न्धपि बालरस्तैर्ह्वान्तेऽस्मिन्योधेऽनर्हेतुकीर्त्तने भविष्यतीति भावः ॥ उक्तिर्- शब्दः । भङ्ग्यन्तरेण शब्दभङ्गिना ॥ रतिकेलि वदन्निति सः । गङ्गा रत्यै केलिकलं यस्य सः । समालम्भादवगुण्ठनात् । कादम्बः कलहंसः । अत्र प्रियायै दृश्यस्य निवारनन्दनं कुर्वता नायकेन स्वस्य निवारनन्दनभिलाषः सूचितः ॥ विशेषेति । रसाद्युपयुक्तपदार्थं विशेषः तस्य प्रयोजनं निर्दिश्यते । १. 'प्रतिषेधस्तु' कख. २. 'सम्बन्धे' घ. ३. 'विचार्यते' कघयोः दृश्यते.

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

षष्ठः परिच्छेदः । ३४३ यथा वेण्याम्-दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः-दुरात्मन्- वनहतक-' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्—'राजा—प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । ( आत्मानं निर्दिश्य । ) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव— 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि—' इत्यादि ( २१० पृ. ) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्साद्गुण्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्—'राजा— हते जराति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्याभिप्रायस्योक्तिर्भङ्ग्यन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा— 'रतिपेटीदलं विचिक्षेप मन्दमारुतः । पश्य सखि समालम्ब्योज्ज्वलमूर्ध्वगतिं शिखाम् ॥' विशेषाथौहदिङ्मात्रेऽप्युक्तनिर्देशदीर्घते । ....। दुरात्मन् ... ... तेषाम् ... । अन्यार्थे ... प्रयुज्यते ... कि । ... ... ... ... । साद्गुण्यपुरःसरं ... इति ... ... हि ... ... ... द्यः भङ्ग्यन्तरेण ... रीत्येति ... ... ... ... र्थः स्पष्टएव ...

The provided image is completely blank and contains no text.

षष्ठः परिच्छेदः। ३४३ यथा वेण्याम्—दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः—दुरात्मन्, घनहतक—' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्—'राजा—प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । ( आत्मानं निर्दिश्य । ) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव— 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि—' इत्यादि ( ११० पृ. ) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्—'राजा— हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायस्योक्तिर्भङ्ग्यन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा— 'रतिकेलिकलं किंचिदेष मन्मथमन्थरः । पश्य मुग्धे समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेषाथोँहविस्तारोऽनुक्तसिद्धिरुदीर्यते । तादृशजनितभ्रमात् । 'अनुभूतस्य' इति पाठे सादृश्यादनुभूतस्य भ्रमविषयस्येत्यर्थः ॥ संक्षेपात् अविशेषात् । अन्यार्थे वर्णान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दिश्यते ॥ अय- मिति । अत्रायमित्यनेन राजा सन्तो वेति न विशेषोपन्नम् । एष एवार्थान्तर- स्थाने आत्मनः प्रयोगः ॥ सादृश्यपुरःसरं सादृश्यतात्पर्यकम् ॥ गाङ्गेये भीष्मे । सैवेति तत्तुल्यलाघवा तात्पर्येण । यथा वृद्धस्य हतेन पाण्डुपुत्राणां तथा धन्या- नामपि घातयैर्हताभिनैर्दुष्कृतैर्नाम्नो भविष्यतीति भावः ॥ उक्तिर्नि- र्बन्धम् । भङ्ग्यन्तरेण प्रकारान्तरेण ॥ रतिकेलिं वन्दति ना । यद्वा क्ले- शोजितं यथा स्यात् । समालम्भादाश्लेषविशेषात् । कादम्बः हंसः । अत्र प्रियर्थं तद्वन्मम प्रियसंगमे प्रार्थना नृपेण स्वस्य प्रियसङ्गमाभिलाषः सूचितः । विशेषेति । स्पष्टतरमप्रदिष्टवशाद्येन विशेषः तस्मै प्रयोजनं विशेषः ।

३४२ साहित्यदर्पणे यथा वेण्याम्—द्रोणोऽश्वत्थामानं राज्येऽभिषेक्तुमिच्छतीति यन्नं कर्णं प्रति 'राजा—साधु अङ्गराज, साधु । कथमन्धथा दत्त्वाभयं सोऽतिरथो वध्यमानं किरीटिना । सिन्धुराजमुपेक्षेत नैवं चेत्कथमन्धथा ॥' दूषणोद्धोषणायां तु भर्त्सना गर्हणं तु तत् । यथा तत्रैव—कर्णं प्रति 'अश्वत्थामा— निर्वीर्यं गुरुशापभाषितवशात्किं मे तवेवायुधं सम्प्रत्येव भयाद्विहाय समरं प्राप्तोऽसि किं त्वं यथा । जातोऽहं स्तुतिवंशकीर्तनविदां किं सारथीनां कुले क्षुद्रारातिकृताप्रियं प्रतिकरोम्यस्त्रेण नास्त्रेण यत् ॥' अभ्यर्थनापरैर्वाक्यैः पृच्छार्थान्वेषणं मता ॥ १९० ॥ यथा तत्रैव—'सुन्दरकः—अज्जा, अवि णाम सारथिनि- दिट्ठो तुब्भेहि महाराओ दुर्योधणो ण वेत्ति ।' प्रसिद्धिर्लोकसिद्धार्थरुत्कृष्टार्थसाधनम् । यथा विक्रमोर्वश्याम्—'राजा— सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ । स्वयं वृतः पतिर्द्वाभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः ॥' सारूप्यमनुरूपस्य सारूप्यात्क्षोभवर्धनम् ॥ १९१ ॥ अर्थापत्तिरिति ॥ अङ्गराज इति कर्णसंबोधनम् । कथमन्थेति । न वक्तव्यम् । इति शेषः ॥ स द्रोणः । सिन्धुराजं जयद्रथम् । एवं पुनर्नि- भिप्राया । अन्यथा प्रकारान्तरेण । अत्र सिन्धुराजोपेक्षारूपार्थान्तरोक्त्या द्रोण- पुत्राभिषेकाभिप्रायः प्रतीयते ॥ दूषणोद्धोषणायामिति कृतायामिति शेषः ॥ अभ्यर्थनापरैः सविनयैः ॥ अज्जा इति । 'आर्याः, अपि नाम सारथि- दृष्टो युष्माभिर्महाराजो दुर्योधनो न वेति' । इति संस्कृतम् ॥ लोकसिद्धेति लोकख्यातवस्तुभिः । अर्थसाधनं पदार्थापरिचयः ॥ सूर्याचन्द्रमसाविति अत्र सूर्यादिभिः प्रसिद्धार्थैः पुरूरवसः परिचयः ॥ अनुरूपस्य सदृशस्य रूप-

1. स्तुतिवंशेति । स्तुतिवंशयोः कीर्तनं विदन्ति ये तेषां सारथीनां कुलेऽहं
2. अस्त्रेणेति । अस्त्रेण नयनाश्रुना ॥ १ 'संनिधानं' क-ग-घ-ड. २ 'अर्थेन' घ

षष्ठः परिच्छेदः । ३४७ प्रतिज्ञाव्यवसायकः । यथा मम प्रभावत्याम् 'वज्रनाभः- अस्य वक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गदयाऽनया । लीलयोन्मूलयाम्येष भुवनद्वयमद्य च ॥' विसर्पो यत्समालब्धं कर्मानिष्टफलप्रदम् ॥ २०४ ॥ यथा वेण्याम्- 'एकस्यैवाविपाकोऽयम्-' इत्यादि ( ३१२ पृ. ) । कार्यदर्शनमुल्लेखः- यथा शाकुन्तले-राजानं प्रति 'तापसौ-समिदाहरणाय प्रस्थि- तावावाम् । इह चास्मद्गुरोः साधिदैवत इव शकुन्तलानुमालिनीतीर- श्रमो दृश्यते । ने चेदन्य(था) कार्यातिपात', प्रविश्य गृह्यतामतिथि- सत्कारः' इति । उत्तेजनमितीष्यते । स्वकार्यसिद्धयेऽन्यस्य प्रेरणाय कठोरवाक् ॥ २०५ ॥ यथा- 'इन्द्रजित्पदवीर्योऽसि नासि वह्निस्तथाऽसि । पिशिताशनरूपेण कुम्भीनसस्तनूजः ॥'

३५० साहित्यदर्पणे यथा— 'प्राणप्रयाणदुःखानि उक्तवानस्म्यनक्षरम् । नन्वात्मनः प्रभो, किं न सुग्रीवन्ते समर्पितः ॥' अवधीरितकर्तव्यकथनं तु निवेदनम् ॥ २१० ॥ यथा राघवाभ्युदये—'लक्ष्मणः—आर्य, समुद्राभ्यर्थनाया- द्युतोऽसि । तत्किमेतत् ।' प्रवर्त्तनं तु कार्यस्य यत्स्यात्साधुप्रवर्त्तनम् । यथा वेण्याम्—'राजा—कञ्चुकिन्, देवस्य देवकीनन्दन- मानादृत्तस्य भीमसेनस्य विजयमङ्गलाय प्रवर्त्तन्तां तत्रोचिता- रम्भाः ।' आख्यानं पूर्ववृत्तोक्तिर्— यथा तत्रैव— 'देशेऽ सोऽयमरातिशोणितजलैर्यस्मिन्ह्रदाः पूरिताः' इत्यादि । युक्तिरर्थावधारणम् ॥ २११ ॥ यथा तत्रैव— 'यदि समरमपास्य नास्ति मृत्यो- र्भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् । अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुध्वम् ॥' ॥ प्राणेति । विभो श्रीराम ॥ अवधीरितेति । अवज्ञातस्य प्रयोजनस्य अवधारणं कर्तव्यत्वनिश्चयः ॥ इतः समरात् । अथ सम-

1. देश इति । पाठस्तु—'अद्यादेव तथाविधः परिभवस्नांतस्य देवानहं । हर्ने वाहितशस्त्रसमरगुरूप्यन्नाणि नाप्यन्ति मे चद्रामेण इत तदेव हुरो द्रौपदे क्रोधन. ॥' इति ॥ १. 'उपचिता च

षष्ठः परिच्छेदः । ३५१ प्रहर्षः प्रमदाधिक्यं— यथा शाकुन्तले—'राजा—तत्किमिदानीमात्मानं पूर्णमनोरथं ऽभिनन्दामि।' शिक्षा स्यादुपदेशनम् । यथा तत्रैव—'सहि, ण जुत्तं अस्समवासिणो जणस्स अकिदस- क्कारं अदिधिविसेसं उज्झिअ सच्छन्ददो गमनम् ।' एषां च लक्षणं नाट्यालंकाराणां सामान्यत एकरूपत्वेऽपि भेदेन व्यपदेशो गड्डुलिकाप्रवाहेण । एषु च केषांचिद्गुणालंकारभावसंध्यङ्ग- विशेषात्तर्भावेऽपि नाटके प्रयत्नतः कर्तव्यत्वात्द्विशेषोक्तिः । एतानि च— 'पञ्चसंधि चतुर्वृत्ति चतुःषष्ट्यङ्गसंयुतम् । षट्त्रिंशल्लक्षणोपेतमलंकारोपशोभितम् ॥ महारसं महाभोगमुदात्तरचनान्वितम् । महापुरुषसत्कारं साध्वाचारं जनप्रियम् ॥ कर्तव्य एवेत्यर्थावधारणम् ॥ सहि इति । 'सखि, न युक्तमाश्रमवासिनो जनस्या- कृतसत्कारमतिथिविशेषमुज्झित्वा स्वच्छन्दतो गमनम्' इति संस्कृतम् । अत्र शकु- न्तला प्रति सख्या उपदेशोऽस्तियम् ॥ ननु भूषणादीनि यानि लक्षणान्युक्तानि तानि नाट्यभूषणहेतुत्वरूपसामान्यधर्मयोगेन नाट्यालंकारमध्य एवान्तर्भवितुमर्हन्ति, तदेषां भिन्वेनोपादानमतिप्रयोजनमित्यभिप्रायेणाह—एषां चेति । गड्डलि- काप्रवाहेण गतानुगतिकन्यायेन । ननु भूषणस्य दयादय गुणेष्वलंकारे च, शोभाया श्लेषे विशेषणस्य विशेषोक्त्यलंकारे, एवमक्षरादिनाट्यालंकाराणामक्षरा- द्यलंकारेषु, एवं दूत्यादीना दूत्यादिव्यवस्थेषु चान्तर्भावे सिद्धे पुनरुपादानमर्थव- न्नित्यत आह—एषु चेति । लक्षणनाट्य लङ्कारेष्वित्यर्थः । एतानि लक्षणादीनि 'नाटकेऽवश्यकर्तव्यानि' इत्यनेनान्वयः । भोगो भवतिः महादो वा । रचनाया उदात्तत्वं विलासादियुक्तत्वम् । महापुरुषस्य धीरोदात्तनायकस्य सत्कारो

1. प्रमदेति । प्रमदस्य आनन्दस्य आधिक्यं न प्रमदाधिक्या ॥ १ 'पूरित' इति मुद्रितः पाठः २ '...न्वितेत्यभिन...' इति नाट्यशास्त्रस्य पाठः ३. 'पवन' इति नाट्यशास्त्रस्य पाठः ।. ४. 'संवाद्यम्' इति नाट्यशास्त्रस्य पाठः

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ लगभग पूरी तरह रिक्त है।

षष्ठः परिच्छेदः । ३५१ अथ वीथी— वीथ्यामेको भवेदङ्कः कश्चिदेकोऽत्र कल्प्यते । आकाशभाषितैरुक्तैश्चित्रां प्रत्युक्तिमाश्रितः ॥ २५३ ॥ सूचयेद्भूरि शृङ्गारं किंचिदन्यान् रसान्प्रति । मुखनिर्वहणे संधी अर्थप्रकृतयोऽखिलाः ॥ २५४ ॥ कश्चिदुत्तमो मध्यमोऽधमो वा । शृङ्गारबहुलत्वाच्चास्याः कैशिकी- वृत्तिबहुलत्वम् । अस्यास्त्रयोदशाङ्गानि निर्दिशन्ति मनीषिणः । उद्घात्य(त)कावलगिते प्रपञ्चस्त्रिगतं छलम् ॥ २५५ ॥ वाक्केल्यधिबले गण्डमवस्यन्दितनालिके । असत्प्रलापव्याहारमृद(मार्द)वानि च तानि तु ॥ २५६ ॥ तत्रोद्घात्य(त)कावलगिते प्रह्लादनाह्लावे सोदाहरणं लक्षिते । मिथो वाक्यमसद्भूतं प्रपञ्चो हास्यकृन्मतः । यथा विक्रमोर्वश्याम्—पल्लवीसहितविदूषकचेटयोरन्योन्यवचनम् । त्रिगतं स्यादनेकार्थयोजनं श्रुतिसाम्यतः ॥ २५७ ॥ यथा तत्रैव—'राजा— सर्वक्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी । रामा रम्ये वनान्तेऽस्मिन्मया विरहिता त्वया ॥ (ततो तथैव प्रतिशब्दः ।) राजा—कथं दृष्टेत्याह ।' ततो दर्पणेति । एवं यः २ ० ... -वीथ्यामिति । व्योम्नि- ... -इव इति शेषः । इत्यनेने ... रिति । अर्थप्रकृतयो ... परा । अस्या वीथ्याः । शृङ्गार-इति इति । पल्लवीसहितैः । तन्वङ्ग्या विलोभनम् । राशी सम्प्रति ... त्रिगत- लक्षणमिति । विविधाद्वाताद् गतं इति त्रिगतं पर्वतः । इत्यनेने दृष्टा सीता । रावणं मुक्त्वा । 'राजा पर्वतं प्रति पृच्छति'—इत्येवं प्रवृत्तौ । १. दर्पणे (२५४ संख्यक) श्लोकस्याग्रे ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...