साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

The provided image appears to be blank (containing only minor noise/dots) and does not contain any readable text. Please provide an image containing text to transcribe.

षष्ठः परिच्छेदः । ३४३ यथा वेण्याम्—दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः—दुरात्मन्, ¯र्योधनहतक—' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्—'राजा—प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । ( आत्मानं निर्दिश्य ।) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव— 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि—' इत्यादि ( ११० पृ. ) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्साहश्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्—'राजा— हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायस्योक्तिर्भङ्गयन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा— 'रतिकेलिकल. किंचिदेष मन्मथमन्थर । पश्य मुग्धुं समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेषाथोहविस्तारोऽनुक्तसिद्धिरुदीर्यते । तादशन्र्जन्तिभ्रमात् । 'अनुभूत्स' इति पाठे नाहरूपावृणूमूल्यं अमनिन्द्यस्वेत्यर्थ ॥ संक्षेपात् अविरेपात् । अन्यार्थे स्वार्थान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दिश्यते ॥ अय- मिति । अत्रायमित्यनेन दासोऽहन्तो चेति न विशेष्यपन्दम् । अतः एवार्थान्तर- स्थाने आत्मन प्रयोग ॥ सादृश्यपुर सरं साहूष्यतात्पर्यकम् ॥ गाङ्गेये भीष्मे । सैवेति तत्तुल्य लघाया तात्पर्यम् । दक्ष दृढस्य छवैन पाण्डुसुतस्य क्या श्ला- घेति पारत्स्वेकान्तेऽस्मिन्नशेपेऽप्यस्मिन्ने भविष्यतीति भाव ॥ उक्तिभि- षन्दू । भङ्गयन्तरेण प्रकारान्तरेण । रतिकेलि दम्पति म० । तथा दृप्तं जेरिरल पक्ष्मः । समालम्भादङ्गचिह्नात् । कादम्बः हंसः । अत्र प्रिययाै कस्यच्य मिथुन्दनं दर्शयता मयाप्यत्र सत्य मिथुन्दनमिष्य- सूत्रित ॥ विशेषेति । रसातवन्मविस्तारार्थं विशेष तस्या प्रयोजने शेषत्वेनै० । १ 'निषिद्धेव' पु० । २ 'समान्भात' प० ३ 'सौन्दर्यानुभवार्थ' इत्यन्तः

३४२ साहित्यदर्पणे यथा वेण्याम्—द्रोणोऽश्वत्थामानं राज्येऽभिषेक्तुमिच्छतीति यन्तं कर्णं प्रति ‘राजा—साधु अङ्गराज, साधु । कथमन्धथा दत्त्वाभयं सोऽतिरथ्यो वध्यमानं किरीटिना । सिन्धुराजमुपेक्षेत नैवं चेत्कथमन्धथा ॥’ दूषणोद्धोषणायां तु भर्त्सना गर्हणं तु तत् । यथा तत्रैव—कर्णं प्रति ‘अश्वत्थामा— निर्वीर्यं गुरुशापभापितवशात्किं मे तवेवायुधं संप्रत्येव भयाद्विहाय समरं प्रासोऽसि किं त्वं यथा। जातोऽह स्तुतिवंशकीर्तनविदां किं सारथीनां कुले क्षुद्रारातिकृताप्रिय प्रतिकरोम्यस्रेण नास्त्रेण यत् ॥’ अभ्यर्थनापरैर्वाक्यैः पृच्छार्थान्वेषणं मता ॥ १९० ॥ यथा तत्रैव—‘सुन्दरकः—अज्जा, अवि णाम सारथिरो दिट्ठो तुम्हेहि महाराओ दुय्योधणो ण वेत्ति ।’ प्रसिद्धिर्लोकसिद्धार्थैरुत्कृष्टैरर्थसाधनम् । यथा विक्रमोर्वश्याम्—‘राजा— सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ । स्वय कृत पतिर्द्वाभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः ॥’ सारूप्यमनुरूपस्य सारूप्यात्क्षोभवर्धनम् ॥ १९१ ॥ अर्थापत्तिरिति ॥ अङ्गराज इति कर्णसम्बोधनम् । कथमन्थेति । भर वक्तव्यम् । इति शेष ॥ स द्रोण । सिन्धुराजं जयद्रथम् । एवं पुत्राभिषे सिप्राय । अन्यथा प्रकारान्तरेण । अत्र सिन्धुराजोपक्षारूपार्थान्तरोक्त्या द्वे पुत्राभिषेकाभिप्राय प्रतीयते ॥ दूषणोद्धोषणायामिति कृतायामिति शेष अभ्यर्थनापरैः सविनयै ॥ अज्जा इति । ‘आर्या , अपि नाम सारथिरि दृष्टो युष्माभिर्महाराजो दुर्योधनो न वेत्ति’ । इति संस्कृतम् ॥ लोकसिद्धाथै लोकख्यातवस्तुभि । अर्थसाधनं पदार्थपरिचय ॥ सूर्याचन्द्रमसाविति अत्र सूर्यादिभि प्रसिद्धार्थ पुरूरनम परिचय ॥ अनुरूपस्य सदृशस्य सम्म

1. स्तुतिवंशेति । स्तुतिवंशयो कीर्तन विदन्ति ये तेषा सारथीना सुन्दर 2 अस्त्रेनेति । अस्त्रेण नयनाम्बुना ॥ १ ‘नभिष्टुतान्’ क-ग-ग-घ. २ ‘नर्तनं’ घ

षष्ठः परिच्छेदः । ३४३ यथा वेण्याम्-दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः-दुरात्मन्, धनहतक-' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्-'राजा-प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । (आत्मानं निर्दिश्य ।) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव- 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि-' इत्यादि (११० पृ.) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्-'राजा- हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायस्योक्तिर्भङ्ग्यन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा- 'रतिकेलिकलं किंचिदेष मन्मथमन्थरः । पश्य सुभ्रु समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेषाथोर्हविस्तारोऽनुक्तसिद्धिर्विदार्यते । सादृश्यजनितभ्रमात् । 'अनुभूतस्य' इति पाठे सादृश्यादनुभूतस्य अनिष्टपदस्येत्यर्थः ॥ संक्षेपात् अविशेषात् । अन्यार्थे वर्णान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दिश्यते ॥ अय- मिति । अत्राङ्गुलित्वेन आत्मा अन्यो वेति न निर्दिष्टवत्त्वम् । अत एवार्थान्तर- स्थाने अन्यन प्रयोगः ॥ सादृश्यपुरःसरं सादृश्यतात्पर्यकम् ॥ गाङ्गेये भीष्मे । सैवेति तत्तुत्यश्लाघया तात्पर्यम् । यथा वृद्धस्य छलेन वधाह्ययुक्ता तथा चला- न्धपि बालरस्तैर्ह्वान्तेऽस्मिन्योधेऽनर्हेतुकीर्त्तने भविष्यतीति भावः ॥ उक्तिर्- शब्दः । भङ्ग्यन्तरेण शब्दभङ्गिना ॥ रतिकेलि वदन्निति सः । गङ्गा रत्यै केलिकलं यस्य सः । समालम्भादवगुण्ठनात् । कादम्बः कलहंसः । अत्र प्रियायै दृश्यस्य निवारनन्दनं कुर्वता नायकेन स्वस्य निवारनन्दनभिलाषः सूचितः ॥ विशेषेति । रसाद्युपयुक्तपदार्थं विशेषः तस्य प्रयोजनं निर्दिश्यते । १. 'प्रतिषेधस्तु' कख. २. 'सम्बन्धे' घ. ३. 'विचार्यते' कघयोः दृश्यते.

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

षष्ठः परिच्छेदः । ३४३ यथा वेण्याम्-दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः-दुरात्मन्- वनहतक-' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्—'राजा—प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । ( आत्मानं निर्दिश्य । ) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव— 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि—' इत्यादि ( २१० पृ. ) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्साद्गुण्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्—'राजा— हते जराति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्याभिप्रायस्योक्तिर्भङ्ग्यन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा— 'रतिपेटीदलं विचिक्षेप मन्दमारुतः । पश्य सखि समालम्ब्योज्ज्वलमूर्ध्वगतिं शिखाम् ॥' विशेषाथौहदिङ्मात्रेऽप्युक्तनिर्देशदीर्घते । ....। दुरात्मन् ... ... तेषाम् ... । अन्यार्थे ... प्रयुज्यते ... कि । ... ... ... ... । साद्गुण्यपुरःसरं ... इति ... ... हि ... ... ... द्यः भङ्ग्यन्तरेण ... रीत्येति ... ... ... ... र्थः स्पष्टएव ...

The provided image is completely blank and contains no text.

षष्ठः परिच्छेदः। ३४३ यथा वेण्याम्—दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः—दुरात्मन्, घनहतक—' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्—'राजा—प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । ( आत्मानं निर्दिश्य । ) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव— 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि—' इत्यादि ( ११० पृ. ) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्—'राजा— हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायस्योक्तिर्भङ्ग्यन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा— 'रतिकेलिकलं किंचिदेष मन्मथमन्थरः । पश्य मुग्धे समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेषाथोँहविस्तारोऽनुक्तसिद्धिरुदीर्यते । तादृशजनितभ्रमात् । 'अनुभूतस्य' इति पाठे सादृश्यादनुभूतस्य भ्रमविषयस्येत्यर्थः ॥ संक्षेपात् अविशेषात् । अन्यार्थे वर्णान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दिश्यते ॥ अय- मिति । अत्रायमित्यनेन राजा सन्तो वेति न विशेषोपन्नम् । एष एवार्थान्तर- स्थाने आत्मनः प्रयोगः ॥ सादृश्यपुरःसरं सादृश्यतात्पर्यकम् ॥ गाङ्गेये भीष्मे । सैवेति तत्तुल्यलाघवा तात्पर्येण । यथा वृद्धस्य हतेन पाण्डुपुत्राणां तथा धन्या- नामपि घातयैर्हताभिनैर्दुष्कृतैर्नाम्नो भविष्यतीति भावः ॥ उक्तिर्नि- र्बन्धम् । भङ्ग्यन्तरेण प्रकारान्तरेण ॥ रतिकेलिं वन्दति ना । यद्वा क्ले- शोजितं यथा स्यात् । समालम्भादाश्लेषविशेषात् । कादम्बः हंसः । अत्र प्रियर्थं तद्वन्मम प्रियसंगमे प्रार्थना नृपेण स्वस्य प्रियसङ्गमाभिलाषः सूचितः । विशेषेति । स्पष्टतरमप्रदिष्टवशाद्येन विशेषः तस्मै प्रयोजनं विशेषः ।

३४२ साहित्यदर्पणे यथा वेण्याम्—द्रोणोऽश्वत्थामानं राज्येऽभिषेक्तुमिच्छतीति यन्नं कर्णं प्रति 'राजा—साधु अङ्गराज, साधु । कथमन्धथा दत्त्वाभयं सोऽतिरथो वध्यमानं किरीटिना । सिन्धुराजमुपेक्षेत नैवं चेत्कथमन्धथा ॥' दूषणोद्धोषणायां तु भर्त्सना गर्हणं तु तत् । यथा तत्रैव—कर्णं प्रति 'अश्वत्थामा— निर्वीर्यं गुरुशापभाषितवशात्किं मे तवेवायुधं सम्प्रत्येव भयाद्विहाय समरं प्राप्तोऽसि किं त्वं यथा । जातोऽहं स्तुतिवंशकीर्तनविदां किं सारथीनां कुले क्षुद्रारातिकृताप्रियं प्रतिकरोम्यस्त्रेण नास्त्रेण यत् ॥' अभ्यर्थनापरैर्वाक्यैः पृच्छार्थान्वेषणं मता ॥ १९० ॥ यथा तत्रैव—'सुन्दरकः—अज्जा, अवि णाम सारथिनि- दिट्ठो तुब्भेहि महाराओ दुर्योधणो ण वेत्ति ।' प्रसिद्धिर्लोकसिद्धार्थरुत्कृष्टार्थसाधनम् । यथा विक्रमोर्वश्याम्—'राजा— सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ । स्वयं वृतः पतिर्द्वाभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः ॥' सारूप्यमनुरूपस्य सारूप्यात्क्षोभवर्धनम् ॥ १९१ ॥ अर्थापत्तिरिति ॥ अङ्गराज इति कर्णसंबोधनम् । कथमन्थेति । न वक्तव्यम् । इति शेषः ॥ स द्रोणः । सिन्धुराजं जयद्रथम् । एवं पुनर्नि- भिप्राया । अन्यथा प्रकारान्तरेण । अत्र सिन्धुराजोपेक्षारूपार्थान्तरोक्त्या द्रोण- पुत्राभिषेकाभिप्रायः प्रतीयते ॥ दूषणोद्धोषणायामिति कृतायामिति शेषः ॥ अभ्यर्थनापरैः सविनयैः ॥ अज्जा इति । 'आर्याः, अपि नाम सारथि- दृष्टो युष्माभिर्महाराजो दुर्योधनो न वेति' । इति संस्कृतम् ॥ लोकसिद्धेति लोकख्यातवस्तुभिः । अर्थसाधनं पदार्थापरिचयः ॥ सूर्याचन्द्रमसाविति अत्र सूर्यादिभिः प्रसिद्धार्थैः पुरूरवसः परिचयः ॥ अनुरूपस्य सदृशस्य रूप-

1. स्तुतिवंशेति । स्तुतिवंशयोः कीर्तनं विदन्ति ये तेषां सारथीनां कुलेऽहं
2. अस्त्रेणेति । अस्त्रेण नयनाश्रुना ॥ १ 'संनिधानं' क-ग-घ-ड. २ 'अर्थेन' घ

षष्ठः परिच्छेदः । ३४७ प्रतिज्ञाव्यवसायकः । यथा मम प्रभावत्याम् 'वज्रनाभः- अस्य वक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गदयाऽनया । लीलयोन्मूलयाम्येष भुवनद्वयमद्य च ॥' विसर्पो यत्समालब्धं कर्मानिष्टफलप्रदम् ॥ २०४ ॥ यथा वेण्याम्- 'एकस्यैवाविपाकोऽयम्-' इत्यादि ( ३१२ पृ. ) । कार्यदर्शनमुल्लेखः- यथा शाकुन्तले-राजानं प्रति 'तापसौ-समिदाहरणाय प्रस्थि- तावावाम् । इह चास्मद्गुरोः साधिदैवत इव शकुन्तलानुमालिनीतीर- श्रमो दृश्यते । ने चेदन्य(था) कार्यातिपात', प्रविश्य गृह्यतामतिथि- सत्कारः' इति । उत्तेजनमितीष्यते । स्वकार्यसिद्धयेऽन्यस्य प्रेरणाय कठोरवाक् ॥ २०५ ॥ यथा- 'इन्द्रजित्पदवीर्योऽसि नासि वह्निस्तथाऽसि । पिशिताशनरूपेण कुम्भीनसस्तनूजः ॥'

३५० साहित्यदर्पणे यथा— 'प्राणप्रयाणदुःखानि उक्तवानस्म्यनक्षरम् । नन्वात्मनः प्रभो, किं न सुग्रीवन्ते समर्पितः ॥' अवधीरितकर्तव्यकथनं तु निवेदनम् ॥ २१० ॥ यथा राघवाभ्युदये—'लक्ष्मणः—आर्य, समुद्राभ्यर्थनाया- द्युतोऽसि । तत्किमेतत् ।' प्रवर्त्तनं तु कार्यस्य यत्स्यात्साधुप्रवर्त्तनम् । यथा वेण्याम्—'राजा—कञ्चुकिन्, देवस्य देवकीनन्दन- मानादृत्तस्य भीमसेनस्य विजयमङ्गलाय प्रवर्त्तन्तां तत्रोचिता- रम्भाः ।' आख्यानं पूर्ववृत्तोक्तिर्— यथा तत्रैव— 'देशेऽ सोऽयमरातिशोणितजलैर्यस्मिन्ह्रदाः पूरिताः' इत्यादि । युक्तिरर्थावधारणम् ॥ २११ ॥ यथा तत्रैव— 'यदि समरमपास्य नास्ति मृत्यो- र्भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् । अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुध्वम् ॥' ॥ प्राणेति । विभो श्रीराम ॥ अवधीरितेति । अवज्ञातस्य प्रयोजनस्य अवधारणं कर्तव्यत्वनिश्चयः ॥ इतः समरात् । अथ सम-

1. देश इति । पाठस्तु—'अद्यादेव तथाविधः परिभवस्नांतस्य देवानहं । हर्ने वाहितशस्त्रसमरगुरूप्यन्नाणि नाप्यन्ति मे चद्रामेण इत तदेव हुरो द्रौपदे क्रोधन. ॥' इति ॥ १. 'उपचिता च

षष्ठः परिच्छेदः । ३५१ प्रहर्षः प्रमदाधिक्यं— यथा शाकुन्तले—'राजा—तत्किमिदानीमात्मानं पूर्णमनोरथं ऽभिनन्दामि।' शिक्षा स्यादुपदेशनम् । यथा तत्रैव—'सहि, ण जुत्तं अस्समवासिणो जणस्स अकिदस- क्कारं अदिधिविसेसं उज्झिअ सच्छन्ददो गमनम् ।' एषां च लक्षणं नाट्यालंकाराणां सामान्यत एकरूपत्वेऽपि भेदेन व्यपदेशो गड्डुलिकाप्रवाहेण । एषु च केषांचिद्गुणालंकारभावसंध्यङ्ग- विशेषात्तर्भावेऽपि नाटके प्रयत्नतः कर्तव्यत्वात्द्विशेषोक्तिः । एतानि च— 'पञ्चसंधि चतुर्वृत्ति चतुःषष्ट्यङ्गसंयुतम् । षट्त्रिंशल्लक्षणोपेतमलंकारोपशोभितम् ॥ महारसं महाभोगमुदात्तरचनान्वितम् । महापुरुषसत्कारं साध्वाचारं जनप्रियम् ॥ कर्तव्य एवेत्यर्थावधारणम् ॥ सहि इति । 'सखि, न युक्तमाश्रमवासिनो जनस्या- कृतसत्कारमतिथिविशेषमुज्झित्वा स्वच्छन्दतो गमनम्' इति संस्कृतम् । अत्र शकु- न्तला प्रति सख्या उपदेशोऽस्तियम् ॥ ननु भूषणादीनि यानि लक्षणान्युक्तानि तानि नाट्यभूषणहेतुत्वरूपसामान्यधर्मयोगेन नाट्यालंकारमध्य एवान्तर्भवितुमर्हन्ति, तदेषां भिन्वेनोपादानमतिप्रयोजनमित्यभिप्रायेणाह—एषां चेति । गड्डलि- काप्रवाहेण गतानुगतिकन्यायेन । ननु भूषणस्य दयादय गुणेष्वलंकारे च, शोभाया श्लेषे विशेषणस्य विशेषोक्त्यलंकारे, एवमक्षरादिनाट्यालंकाराणामक्षरा- द्यलंकारेषु, एवं दूत्यादीना दूत्यादिव्यवस्थेषु चान्तर्भावे सिद्धे पुनरुपादानमर्थव- न्नित्यत आह—एषु चेति । लक्षणनाट्य लङ्कारेष्वित्यर्थः । एतानि लक्षणादीनि 'नाटकेऽवश्यकर्तव्यानि' इत्यनेनान्वयः । भोगो भवतिः महादो वा । रचनाया उदात्तत्वं विलासादियुक्तत्वम् । महापुरुषस्य धीरोदात्तनायकस्य सत्कारो

1. प्रमदेति । प्रमदस्य आनन्दस्य आधिक्यं न प्रमदाधिक्या ॥ १ 'पूरित' इति मुद्रितः पाठः २ '...न्वितेत्यभिन...' इति नाट्यशास्त्रस्य पाठः ३. 'पवन' इति नाट्यशास्त्रस्य पाठः ।. ४. 'संवाद्यम्' इति नाट्यशास्त्रस्य पाठः

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ लगभग पूरी तरह रिक्त है।

षष्ठः परिच्छेदः । ३५१ अथ वीथी— वीथ्यामेको भवेदङ्कः कश्चिदेकोऽत्र कल्प्यते । आकाशभाषितैरुक्तैश्चित्रां प्रत्युक्तिमाश्रितः ॥ २५३ ॥ सूचयेद्भूरि शृङ्गारं किंचिदन्यान् रसान्प्रति । मुखनिर्वहणे संधी अर्थप्रकृतयोऽखिलाः ॥ २५४ ॥ कश्चिदुत्तमो मध्यमोऽधमो वा । शृङ्गारबहुलत्वाच्चास्याः कैशिकी- वृत्तिबहुलत्वम् । अस्यास्त्रयोदशाङ्गानि निर्दिशन्ति मनीषिणः । उद्घात्य(त)कावलगिते प्रपञ्चस्त्रिगतं छलम् ॥ २५५ ॥ वाक्केल्यधिबले गण्डमवस्यन्दितनालिके । असत्प्रलापव्याहारमृद(मार्द)वानि च तानि तु ॥ २५६ ॥ तत्रोद्घात्य(त)कावलगिते प्रह्लादनाह्लावे सोदाहरणं लक्षिते । मिथो वाक्यमसद्भूतं प्रपञ्चो हास्यकृन्मतः । यथा विक्रमोर्वश्याम्—पल्लवीसहितविदूषकचेटयोरन्योन्यवचनम् । त्रिगतं स्यादनेकार्थयोजनं श्रुतिसाम्यतः ॥ २५७ ॥ यथा तत्रैव—'राजा— सर्वक्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी । रामा रम्ये वनान्तेऽस्मिन्मया विरहिता त्वया ॥ (ततो तथैव प्रतिशब्दः ।) राजा—कथं दृष्टेत्याह ।' ततो दर्पणेति । एवं यः २ ० ... -वीथ्यामिति । व्योम्नि- ... -इव इति शेषः । इत्यनेने ... रिति । अर्थप्रकृतयो ... परा । अस्या वीथ्याः । शृङ्गार-इति इति । पल्लवीसहितैः । तन्वङ्ग्या विलोभनम् । राशी सम्प्रति ... त्रिगत- लक्षणमिति । विविधाद्वाताद् गतं इति त्रिगतं पर्वतः । इत्यनेने दृष्टा सीता । रावणं मुक्त्वा । 'राजा पर्वतं प्रति पृच्छति'—इत्येवं प्रवृत्तौ । १. दर्पणे (२५४ संख्यक) श्लोकस्याग्रे ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

३६० साहित्यदर्पणे अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम् । 'नटादित्रितयविषयमेवेदं' इति केचित् । प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्य च्छलना छलम् । यथा वेण्याम्— भीमार्जुनौ— कर्ता द्यूतच्छलानां, जतुमयशरणोद्दीपनः, सोऽभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम् । कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः, पाण्डवा यस्य दासाः क्वास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत, न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ॥' अन्ये त्वाहुश्छलं किंचित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचित् ॥ २५८ ॥ उदीर्यते यद्वचनं वञ्चनाहास्यरोपकृत् । वाक्केलिर्हास्यसंबन्धो द्वित्रिप्रत्युक्तितो भवेत् ॥ २५९ ॥ द्वित्रीत्युपलक्षणम् । यथा— 'भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुरुषे, किं तेन मद्यं विना मद्यं चापि तव प्रियं, प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं, द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो, नष्टस्य कान्या गतिः ॥' केचित्— 'प्रक्रान्तवाक्यस्य साकाङ्क्ष्यैव निवृत्तिर्वाक्केलिः' इत्याहुः । अन्ये च 'अनेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरम्' । अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिबलं मतम् । 'तथा विरचिता मया तृषा' इत्युत्तरम् ॥ त्रितयपदव्युत्पत्तिमाह—नटादीति । आदिना नटीप्रभृतयोर्ग्रहणम् । इदं त्रिगतम् ॥ छलमाह—प्रियाभैरिति । प्रियतुल्यैरप्रियैः । छलना वञ्चना ॥ जतुमयशरणोद्दीपनः जतुमयगृहदाहकः अङ्गराजस्य कर्णस्य । कृष्णा द्रौपदी तस्याः स्थाननिगमयोग्यापकर्षणे पटुः । स्वो भवाव । 'आवाम्' इति शेषः ॥ वाक्केलिमाह—वाक्केलिरिति । द्वे वा तिस्रो वा प्रत्युक्तयस्ताभ्यः । गमागमोत्तरोत्तराभ्यामिति यावत् प्रत्यवभासात् । अनेनापूर्वे वमुत्तरमिति वाक्केलिर्द्विधा दर्शयताम् ॥ अधिबलमाह—अन्योन्येति । 'एवं I. यत्किंचिदिति क्वचित् पाठः तदनुसारेण— '... ... हास्यतोषकरं...' इति च कल्पनीयम् । द्वितीयोऽपि 'वाक्केलिरपरस्य...' इत्याकारः ॥

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

३६० साहित्यदर्पणे अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम् । 'नटादित्रितयविषयत्वेने' १ इति केचित् । प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्य च्छलना छलम् । यथा वेण्याम्—भीमार्जुनौ— कर्ता द्यूतच्छलानां, जतुमयशरणोद्दीपनः, सोऽभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम् । कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः, पाण्डवा यस्य दासाः क्वास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत, न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ॥' अन्ये त्वाहुश्छलं किंचित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचित्॥ २५८॥ उदीर्यते यद्वचनं वञ्चनाहास्यरोपकृत् । वाक्केलिर्हाससंबन्धो द्वित्रिप्रत्युक्तितो भवेत् ॥ २५९॥ द्वित्रीत्युपलक्षणम् । यथा— 'भिक्षो मामनिषेवणं प्रकुरुषे, किं तेन मद्यं विना मद्यं चापि तव प्रियं, प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं, द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो, नष्टस्य कान्या गतिः ॥' केचित्—'प्रक्रान्तवाक्यस्य साकाङ्क्षस्यैव निवृत्तिर्वाक्केलिः' इत्याहुः । अन्ये च 'अनेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरम् । अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिवलं मतम् । 'त्वया निरहिता मया दृष्टा' इत्युत्तरम् ॥ त्रिगतपदव्युत्पत्तिमाह—नटादीति। आदिना नटीप्रतिनटयोर्ग्रहणं । इदं त्रिगतम् ॥ छलमाह—प्रियाभैरिति। प्रियतुल्यमित्यर्थः । छलना वञ्चना ॥ जतुमयशरणोद्दीपनः जतुमयगृहदाहकः। अङ्गराजस्य कर्णस्य । कृष्णा द्रौपदी तस्याः केशोत्तरीययोरपकर्षणे पटुः । 'स्वः' भवाव । 'आवाम्' इति शेषः ॥ वाक्केलिमाह—वाक्केलिरिति । द्वे वा तिस्रो वा प्रत्युक्तयस्ताभ्यः । समानप्रत्ययानामनेकान्तत्वादत्र उत्तरप्रत्ययाभावः । अनेकस्य प्रश्न- स्यैकमुत्तरमिति वाक्केलिस्त्वित्याहुरित्यन्वयः ॥ अधिवलमाह—अन्योन्येति । उभ-

1. त्रितयेति । तथा चाह दशरूपककारः—'श्रुतिसाम्यादनेकार्थयोजनं त्रिगतं विदुः । नटादित्रितयालापः पूर्वरङ्गे तदिष्यते ॥' इति ॥

षष्ठः परिच्छेदः । ३६१ यथा मम प्रभावत्याम्—'वज्रनाभः— ( अस्य वक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गदयानया । लीलयोन्मूलयाम्येष भुवनद्वयमद्य वः ॥ ) प्रद्युम्नः—अरेरे असुरापसद, अलममुना बहुप्रलापेन । मम खलु अद्य प्रचण्डभुजदण्डसमर्पितेरो- कोदण्डनिर्गलितकाण्डसमूहपातैः । आस्ता समस्तदितिजक्षतजोक्षितेयं क्षोणिः क्षणेन पिशिताशनलोभनीया ॥' गण्डं प्रस्तुतसंबन्धि भिन्नार्थं सत्वरं वचः ॥ २६० ॥ यथा वेण्याम्—'राजा— अध्यासितुं तव चिराज्जघनस्थलस्य पर्याप्तमेव करभोरु ममोरुयुग्मम् ॥' अनन्तरम् '(प्रविश्य) कञ्चुकी—देव, भग्नं भग्नं—' इत्यादि । अत्र रथकेतनभङ्गार्थे वचनमूरुभङ्गार्थे संबन्धे संबद्धम् । व्याख्यानं स्वगसोक्तस्यान्यथात्वस्यन्दितं भवेत् । यथा छलितरामे—'सीता—जाद, णाह क्खु उआज्झाएण गन्तव्वम्, तर्हि सो राजा विणएण पणयिदव्वो । लवः—अथ किमा- दाभ्या राजोपजीविभ्या भवितव्यम् । सीता—जाद, मो क्खु तुह्माणं पिढा । लवः—किमादयो रघुपतिः पिता । सीता—( सगद्गदम् ।) मा अण्णधा संकह्म् । ण क्खु तुह्माणम्, सअलाए जेव पुढवीएत्ति ।' धिग्देन पादयोरित्यादेनोक्तिः ॥ अस्य प्रद्युम्नस्य । नो देवनम् ॥ गण्डमाह— प्रस्तुतसंबन्धि प्रस्तुतार्थसंबद्धम् ॥ पर्याप्तं समर्थम् ॥ संबन्धे प्रस्तुते । अन्य- न्दितमाह—व्याख्यानमिति । स्वस्योक्तस्य 'वाक्यस्य' इति शेषः । जाद इति । 'पुत्र, एषं खलु उपाध्यायेन गन्तव्यम्, तदा स राजा विनयेन प्रणयित- व्यः ।' (इति संस्कृतम् ।) 'पुत्र, न खलु युष्माकं पिता ।' इति संस्कृतम् । 'मा अन्यथा शङ्कध्वम् । न खलु युष्माकम्, सकलस्य एव पृथिव्या इति ।' इति संस्कृतम् । राज इतिपदादुपजीव्येत्यपकृष्येणान्वय इत्यभिप्रेत्योच्यते दास्याम् । 'राजा—'

1. अध्यासितुमिति । पङ्कपुरं (—)हित्वोदयं दृष्ट्वाऽधिरूढरागः समुद्बि- हारिण्य हस्तप्राप्यरत्नं !' इति । साहि० २१

३६० साहित्यदर्पणे अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम् । 'नटादित्रितयविषयमेवेदम्' इति केश्चित् । प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्य च्छलना छलम् । यथा वेण्याम्—भीमार्जुनौ— कर्ता द्यूतच्छलानां, जतुमयशरणोद्दीपनः, सोऽभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम् । कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः, पाण्डवा यस्य दासाः क्वास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत, न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ॥ अन्ये त्वाहुश्छलं किंचित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचित् ॥ २५८ ॥ उदीर्यते यद्वचनं वञ्चनाहास्यरोपकृत् । वाक्केलिर्हास्यसंबन्धो द्वित्रिप्रत्युक्तितो भवेत् ॥ २५९ ॥ द्वित्रीत्युपलक्षणम् । यथा— 'भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकरुषे, किं तेन मद्यं विना मद्यं चापि तव प्रियं, प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं, द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो, नष्टस्य कान्या गतिः ॥' केचित्—'प्रक्रान्तवाक्यस्य साकाङ्क्षस्यैव निवृत्तिर्वाक्केलिः' इत्याहुः। अन्ये च 'अनेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरम् । अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिवलं मतम् । 'त्वया विगर्हिता मया दृष्टा' इत्युत्तरम् ॥ त्रिगतपदव्युत्पत्तिमाह—नटादीति। आदिना नटीप्रतिनटयोर्ग्रहणम् । इदं त्रिगतम् ॥ छलमाह—प्रियाभैरिति । प्रियतुल्यैरित्यर्थः । छलना वञ्चना ॥ जतुमयशरणोद्दीपनः जतुमयगृह... अङ्गराजस्य कर्णस्य । कृष्णा द्रौपदी तस्या केशोत्तरीययोर्ग्रहणे पटुः । सं भवाव । 'आवाम्' इति शेषः ॥ वाक्केलिमाह—वाक्केलिरिति । द्वे च तिस्र... प्रत्युक्तयस्ताभ्यः । समासप्रत्ययानाम नित्यत्वादत्र डप्रत्ययाभावः । अनेकप्रश्न... म्मुत्तरमिति वाक्केलिरित्याहुर्गलन्वयः ॥ अधिवलमाह—अन्योन्येति । पर...

1. द्वित्रीति । तथा चाह दशरूपककार —'श्रुतिसाम्यादनेकार्थयोजनं त्रिचतु... न्तं वा विचित्राभिः प्रत्युक्ते भूरिधोच्यते ॥' इति ॥

षष्ठः परिच्छेदः। ३६१ यथा मम प्रभावत्याम्—'वज्रनाभः— (अस्य वक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गदयानया । लीलयोन्मूलयाम्येष भुवनद्वयमद्य वः ॥ ) प्रद्युम्नः—अरेरे असुरपसद, अलममुना बहुप्रलापेन । मम खलु अद्य प्रचण्डभुजदण्डसमर्पितोरु- कोदण्डनिर्गलितकाण्डसमूहपातैः । आस्ता समस्तदितिजक्षतजोक्षितेयं क्षोणिः क्षणेन पिशिताशनलोभनीया ॥' गण्डं प्रस्तुतसंबन्धि भिन्नार्थं सत्वरं वचः ॥ २६० ॥ यथा वेण्याम्—'राजा— अध्यासितुं तव चिराज्जघनस्थलस्य पर्याप्तमेव करभोरु ममोरुयुग्मम् ॥' अनन्तरम् '(प्रविश्य) कञ्चुकी—देव, भग्नं भग्नं—' इत्यादि । अत्र रथकेतनभङ्गार्थे वचनमूरुभङ्गार्थे सबन्धे संबद्धम् । व्याख्यानं स्वरसोक्तस्यान्यथात्वसन्दितं भवेत् । यथा छलितरामे—'सीता—जाद, कालं क्खु उअज्झाएण गन्तव्वम्, तर्हि सो राजा विणएण पणयिदव्वो । लवः—अथ किमा- वाभ्या राजोपजीविभ्या भवितव्यम् । सीता—जाद, सो क्खु तुह्माणं पिदा । लवः—किमादयो रघुपतिः पिता । सीता—( साशङ्कम् । ) मा अण्णधा संकद्वम् । ण क्खु तुह्माणम्, सअलाए जेव पुढवीएत्ति ।' धिष्येन वाच्यातिशयेनेतिः ॥ अस्य प्रद्युम्नस्य । वो देवानाम् ॥ गण्डमाह— प्रस्तुतसबन्धि प्रस्तुतार्थसंबद्धम् ॥ पर्याप्तं समर्थम् ॥ सबन्धे प्रकृते ॥ अन्य- न्दितमाह—व्याख्यानमिति । स्वरसोक्तस्य 'तवदस्य' इति शेषः ॥ जाद इति । 'पुत्र, काल एष उपाध्यायेन गन्तव्यम्, तत्र स राजा विनयेन प्रणयि- तव्यः ।' ( इति संस्कृतम् । ) 'पुत्र, स खलु युष्माकं पिता ।' इति संस्कृतम् । 'मा अन्यथा शङ्कध्वम् । न खलु युष्माकम् । सकलाया एव पृथिव्या इति ।' इति संस्कृतम् । अत्र सीतया पुत्रस्नेहान्तः श्रीरामे इत्यभिप्रायेणोक्तं वाक्यम् । 'वस्वर.'

1. सन्धानितमिति । वस्तुतस्त्वर्थान्तरयोगानुगुण्यं स्वरसादुक्तिप्रत्युक्तिरूपं सङ्घटित- मिति मन् तोषन्तान्यदन ।' इति । साहि० ३१