समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

५४० समराङ्गणसूत्रधारे राजसेनसमा कुम्भी जङ्घा वेदिसमा भवेत् । एवमेतत् १त्रिधा प्रोक्तं (सूर्प ?)च्छाद्यमथोच्यते ॥ ७३ ॥ अधःपट्टोर्ध्वपट्टान्तं पञ्चधा प्रविभाजयेत् । उभाभ्यां वा त्रिभिर्वापि भजे(२निगतिस्तु सार्यते ?) ॥ ७४ ॥ ++पट्टसमोऽथ (द्वा ?) त्रयोदशविभाजिते । शूर्प३भागं त्यजेदूर्ध्वं भ(घै )टना द्वादशांशिका ॥ ७५ ॥ कुर्यान्निपातं शूर्पस्य पञ्चभागमथापि वा । दण्डकैर्भूषयेच्छूर्पं मध्ये दण्डं विवर्जयेत् ॥ ७६ ॥ मध्ये च स्तम्भिका वेद्या मत्तवारणकस्य च । भागेन पट्टपिण्डस्तु सपादेनाथवा भवेत् ॥ ७७ ॥ पृथुत्वं स्यात् स षड्भागपिण्डतुल्यं तु पट्टके । स्तम्भः पट्टसमः कार्यः६ शीर्षकं त्रिगुणं ततः ॥ ७८ ॥ स्तम्भादप्यर्थिका कूटी हीरकादपि पट्टकः । बाह्यापट्टवदुच्छ्रायः शुकनासस्थ पट्टके ॥ ७९ ॥ पट्टपिण्डोच्छ्रिता वेदी यद्वा पट्टाधिका भवेत् । मण्डपे स्यात् तुलोच्छ्रायो विभागैः प्रमितोऽष्टभिः ॥ ८० ॥ स्थलप्रासादतुल्यो वा पातस्य च सतोऽपि वा । निम्नोन्नतं छादयेच्च छेदिकायोगतो बुधः ॥ ८१ ॥ कण्ठकश्चे११+ कार्येन विधातव्यो विचक्षणैः । छेदिकायोगतो मध्ये स्तम्भाः स्युर्बाह्यतोऽधिकाः ॥ ८२ ॥ पञ्चाशेनाष्टषष्ठेन केशान्तात् सालभञ्जिकाः । रथिकाशालभञ्जीभिः स्थिताभिः पट्टिकोर्ध्वतः ॥ ८३ ॥ मध्ये क(वा)राटकं कार्यं मनोज्ञं वा सरोरुहम् । छादयेद् वास + मलं विमानैर्बहुभेदवत् ॥ ८४ ॥ १ द. स त्रि । २ द. न्नि । ३ द. प । ४ द. पैं । ५ द. तटना । ६ द. कां । ७ द. द । ८ द. र्या । ९ द. भ्यधिकां । १० द. सू । ११ द. ०क च्छेदिकार्धेन ।

सप्तविंशतिमण्डपलक्षणं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः । ५४१ क्षणान्तरेषु रचयेद् दीप्तिकातोरणानि च । अन्यथा वा भवेद् वृत्तं चतुरश्रो यथा क्वचित् ॥ ८५ ॥ गजतालुयुतः पट्टस्योर्ध्वमष्टाश्रिरेव वा । कुर्वीत मध्ये चाष्टाश्रिबाह्यतः पङ्क्तयस्तथा ॥ ८६ ॥ (विशेषं छादये ब्रूमः स्तम्भिकांसूत्रद्भासयेत् ?) । षोडशं द्वादशाष्टौ वा +++ चतुरोच्छ्रायोः(?) ॥ ८७ ॥ पादान्यदूषयँत् शिल्पीमवेक्षणवशात्(?) सदा । त्रयोविंशतिधा भाज्यमन्तरं पट्टघण्टयोः ॥ ८८ ॥ घैण्टोर्ध्वं(?)पद्मपत्री सार्धभागसमुच्छ्रिता । उच्छ्रिता सार्धभागेन तदूर्ध्वं (दृढरी ?) भवेत् ॥ ८९ ॥ कपोती ग्राससंयुक्ताः सार्धभागसमुच्छ्रिताः । कण्ठकस्त(स्तु)द्विभागैः स्यादमरस्तु द्विभागिर्का(?) ॥ ९० ॥ भागद्वयं विनिष्क्रान्तं त्रिभागे गजतालुके । ('दत्ताभागानुच्छितकोसलं भागं च धालिका भवेत् ?) ॥ ९१ ॥ भागद्वयं द्वितीयं च तृतीयं च द्विभागिकम् । तस्योपरिष्टात् कर्तव्या(वलिन्यार्धभागिका ?) ॥ ९२ ॥ निर्गमः सूत्रमार्गेण एकैकस्य स्वमानतः । ++ गर्भकोणः स्यात् पक्ष्मपत्त्र्याश्च मस्तमे(?) ॥ ९३ ॥ विमृश्य सूत्रधारो वा निर्गमं कल्पयेत् स्वयम् । समैर्भागैश्च पत्त्रैश्च विकटैः पद्मपत्त्रकैः ॥ ९४ ॥ हस्तितुण्डैर्वरालैश्च शालभञ्जीभिरण्डकैः । भल्लिकातोरणैश्चैव भूषणीया चतुष्किका ॥ ९५ ॥ खेचरैर्मा(ल्य)बन्धैश्च नानाकर्मवितानभिः । मन्दारकैः शुंक्तिभिर्वा पद्मैर्वा नागपाशकैः ॥ ९६ ॥ मण्डपं छादयेत् प्राज्ञो बाह्यतस्त्वभिधीयते । द्विगुणौ(?) मौलिकद्वारात् पादोनद्विगुणं क्वचित् ॥ ९७ ॥ १ द. का० स्तत्रभास० । २ द. शा । ३ द. यपट्टच्छूया । ४ द. यन् । ५ द. घण्टा । ६ द. तो । ७ द. गा । ८ द. काः । ९ द. न्दभागा नुच्छितकोसल । १० द. सु । ११ द. ण ।

१४२ समराङ्गणसूत्रधारे सार्धभागमितं यद्वा त्र्यंशोनं द्विगुणं क्वचित् । क्वापि त्र्यंशाधिकं कार्यं चंतुर्द्वारं + मण्डपे ॥ ९८ ॥ द्वारे कार्यौ प्रतीहारौ भल्लिका तोरणास्तथा । स्तम्भयोश्च वराली द्वौ शालभंजिकया सह ॥ ९९ ॥ प्राग्ग्रीवं भद्रभद्रं च रथिका वेदिका बहिः । मण्डपे वरकैंस्योर्ध्वमधस्ताच्छिखरस्य च ॥ १०० ॥ भागार्थं छेदपट्टः स्याच्छेषं कुर्वंत संवृतिं(१) । (शिखरा त्र्यंशयुग्मेन पादोन वा कारयेत् ?) ॥ १०१ ॥ प्रासादे शुकनासं तु (सन्तु सम्भ्रमेऽथवा ?) । मण्डपस्योदयः स्वस्मादधस्तादथवा भवेत् ॥ १०२ ॥ वामनाद्या अनन्तान्ताः प्राक् प्रोक्ता ये दशोपयेः(दयौः) । कर्तव्यो मध्यतस्तेषामुदयः कोपि मण्डपे ॥ १०३ ॥ प्रविभज्योदयं त्रेधा घण्टां भागेन कारयेत् । तत् त्रिभागेन तिलकस्तिलकार्धेन(फंसना ?) ॥ १०४ ॥ क्रमैस्त्रिभिः पञ्चभिर्वा शूर्पैर्निर्माणमिष्यते । स्कन्धछाद्यर्वासने वामेषा सर्वणोदिना(?) ॥ १०५ ॥ शोभां भद्रेषु कर्णेषु यथायोगं प्रकल्पयेत् । वीथीमिश्चन्द्रशालाभिः सिंहकर्णैश्च शोभनैः ॥ १०६ ॥ रथिकाभिर्वरालैश्च तिलकश्चारुदर्शनैः । शुकनासैर्गजैः सिंहैरन्यैरित्येवमादिभिः ॥ १०७ ॥ कर्मप्रकारैः कर्तव्या मण्डपे भूषणक्रिया । ॰ त्रिविधैरथवा कूटैः सङ्घटैः कक्षकूटकैः ॥ १०८ ॥ तिलकैर्वा तमङ्गैर्वा खुरच्छाद्यैः संधदृकैः । शृङ्गादिभिः प्रभेदैश्च कार्या मण्डपसंवृतिः ॥ १०९ ॥ १ द. वक्तुद्दर । २ द. तंडि । ३ द. का सार्ध । ४ द. र्ति । ५ द. पयः । ६ द. वासेने । ७ द. ॰वर । ८ द. की । ९ द. शुमनाशंर्गहडैः । १० द. वि । ११ द. सं ।

जगत्यङ्गसमुदायाधिकारो नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः । ५४३ शुकनासोच्छ्रितेरूर्ध्वं न कार्या मण्डपोच्छ्रितिः । अधस्ताद् यत्र या प्रोक्ता कर्तव्या सा त्वशङ्कितैः ॥ ११० ॥ वलभ्यां शुकनासान्ता कर्तव्या मण्डपोच्छ्रितिः । (मण्डपः शुकनासान्तं योग्रासर्कुलम् ?) ॥ १११ ॥ न च तत् पुरमध्ये तु यत्र सा मण्डपोच्छ्रितिः । (स पुत्रयस्तैबन्धवतंस्य तयः कर्तकारकैँ ?) ॥ ११२ ॥ हीनाधिकप्रमाणेषु (द्विविष्टेषु ?) वास्तुषु । द्रव्यैर्वाधिकप्रमाणेषु(?) स्युरनर्थाः पदे पदे । ऋद्विः पुरस्य न भवेत् स्यात् पुराधिपतेर्भयम् ॥ ११३ ॥ क्लृप्तैरेवं मण्डपैः सुप्रमाणै- र्लक्ष्मोपेतैः सद्विधानेन कर्तुः । ऋद्विः सिद्धिः कारकस्यापि लोके क्षेमं च स्याद् भूमिभर्तुर्जयश्च ॥ ११४ ॥ इति महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे सप्तविंशतिमण्डपाध्यायो नाम सप्तषष्टितमः ॥ अथ जगत्यङ्गसमुदायाधिकारो नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः । त्रिदशागारभूत्यर्थं भूषाहेतोः पुरस्य तुं । भुक्तये मुक्तये पुंसां सर्वकालं च शान्तये ॥ १ ॥ निवासहेतोर्देवानां चतुर्वर्गस्य(हे ?) सिद्धये । मनस्विनां च कीर्त्यायुर्यशस्सम्प्राप्तये नृणाम् ॥ २ ॥ जगतीनामथ ब्रूमो लक्षणं विस्तरादिह । प्रासादं लिङ्गमित्याहु(र्लिङ्ग ?)ल्लयनाद् यतः ॥ ३ ॥ ततस्तदाधारतया जगती पीठिका मता । आकारविस्तृतानायामानुच्छ्रायं (''ते क्रिया ?) ॥ ४ ॥ १ द. तं कुं । २ द. र्तु । ३ द. न । ४ द. कौ । ५ द. दुर्विनिष्टेषु वा° । ६ द. हीने । ७ द. मश्व । ८ द. प्ता । ९ द. मू । १० द. च । ११ द. तत् ।

विना 'तमङ्गप्रत्यङ्गा कल्पना नापि + क्रमम् (?) । विभक्तिं² तिलकन्दानां भद्रविस्तारनिर्गमम् ॥ ५ ॥ जलाधार(प्रँदोश्च³ ?) प्रवेशं निर्गमोद्गमम् । मानसंख्यां⁴ च शालानां संस्थानोन्मानलक्षणम्⁵ ॥ ६ ॥ परिक्रमं (⁶तमैवासां ?)संज्ञां च त्रिविधामपि । षट्प्रैकारत्वमे⁷(र्वासां ? ) सम्भवस्य च कारणः( णम् ) ॥ ७ ॥ मूलशालो(ला )परिच्छित्तिं परिक्रमविनिर्गमम् । सश्रयद्वारसोपानमुण्डिकामण्डसम्भवा(न्⁸) ॥ ८ ॥ द्विग्यादि⁹देवताधिष्ण्यौज्जगतीस्तोरणानि च (?) । युक्तानि लक्षणैः सर्वैर्यथावत् सम्प्रचक्ष्महे ॥ ९ ॥ चतुरश्रा समा शस्ता मनोज्ञा सर्वतःप्लवा । अंशप्रगूढदिग्भागा प्रासादानुगता शुभा ॥ १०¹⁰ ॥ चतुरश्रायता यद्वा वृत्ता वृत्तायंता तथा । अष्टाश्रिर्वा विधातव्या सा संशोध्योदितः क्षितिम् ॥ ११ ॥ निरूप्य त्रिदशागारं संस्थानोन्मानलक्षणैः¹¹ । तदाकारवतीं¹² पार्श्वे जगतीं तस्य योजयेत् ॥ १२ ॥ कनीयसी मध्यमा च ज्येष्ठा चेति त्रिधैव सा । कनीयः प्रभृतिष्वेताः प्रासादेषु नियोजयेत् ॥ १३ ॥ जगत्यो(भरमणीभिः स्फारौकद्वित्रिस्त्रिभिः ?) क्रमात् । (नानाशातिशान्ति¹³न्यकनिष्ठाद्या ?) मनोरमाः ॥ १४ ॥ प्रासादस्यानु(नु )रूपेण साङ्गोपाङ्गादिसंख्यया । शालास्तासां मताः कर्म प्रोच्यते सामुदायिकम् ॥ १५ ॥ (श्री आ द्वादशकरादूर्ध्वमोर्ध्वा ?) विंशतिहस्ततः । शालात्रिभागं तुर्यांशः स्याद्वा द्वात्रिंशैंतः¹⁴ पुनः(?) ॥ १६ ॥ १ द. ग। २ द. क्ति। ३ द. मुद्रित पुस्तके 'प्रदेशांश्च' इति स्यात्। ४ द. ख्या। ५ द. णा। ६ मुद्रित पुस्तके 'तमङ्गानाम्' इति स्यात्। द. तथैतासां संज्ञं च। ७ द. प्रा। ८ द. ता। ९ द. ग्यां ज। १० द. तस्तथा। ११ द. णः। १२ द. ती। १३ द. क्निन्यः क। १४ द विंशता।

आसनाधार्त्तु पञ्चाशच्छाला(?) प्रासादतो भवेत् । बहुदेवकुला या तु प्रासादस्यानुसारतः ॥ १७॥ ब्रूमः प्रकाराञ् शालानां यथायोगमिहाधुना । कर्णोद्गवा भ्रमोच्छा(त्था) च भद्रजा गर्भसम्भवा ॥ १८॥ मध्यजा पार्श्वजा चेति भेदास्तासां भवन्ति षट् । (विस्तारायामतौर्यैभिः कर्णजा पूर्वमारिणा ?) ॥ १९ ॥ भ्रमजा तत्प्रमाणेन ++पादेन³ वेष्टिता । भद्रजा कर्णजातीया सार्धायार्म्यै(मा) प्रकीर्तिता ॥ २०॥ गर्भजा मध्यजा चेति कर्णजायस(त)सम्मिते । पार्श्वजा भ्रमजायासा(मा) स्थानं तासामथोच्यते ॥ २१ ॥ कर्णेषु कर्णजा ख्याता भ्रमजा च परिभ्रमे । भद्रेषु भद्रजा ज्ञेया त्रैयमध्ये च गर्भजा ॥ २२॥ मध्ये व्यवस्थिता या तु पञ्चानां मध्यजा तु⁵ सा । (पार्श्वसंस्थानश्चतस्रो यास्तांसां शान्ताः ?) पार्श्वद्वये⁷ स्मृताः ॥२३॥ पार्श्वद्वयं स्युः कर्णानां +⁹⁰ स्ता अपि च पार्श्वजाः(?) । प्रासादविस्तृतेरर्धं विधातव्या भ्रमन्तिका ॥ २४ ॥ (पदवृद्धतिबाह्यस्याः कन्दा दिक्षु +++ च । सुरसद्मानुसारेण कुर्यादष्टौ विचक्षणः ॥ २५ ॥ (आरभ्य भद्रमाल्या यावत् त्रिंशमत्रिकाम्?) । नवाण्डकाया यावत् स्यादेकत्रिंशत्तमे¹¹ क्रमात् ॥ २६॥ शालाकन्दाः स्मृतास्तासां चतुर्वर्गविभाजिताः । चतुष्पदा तत्र सास्यों(?) स्याद् द्वादशपदो भ्रमः ॥ २७॥ क्रमेणानेन कर्तव्यं शालाकन्दनिवेशतः (नम्) । तदूर्ध्वं तु भ्रमो नास्ति शालागणविभाजने ॥ २८॥

१ द. भू । २ द. स्या । ३ द. नार्द्धेन । ४ द. माः । ५ द. यत्र । ६ द. गर्ज° । ७ द. ति । ८ द. स्तां । ९ द. त्रय । १० द. यास्तां । ११ द. मी । १२ द. सा । वा ६९

५४६ समराङ्गणसूत्रधारे रु(भ)द्राद् भ्रमोऽयं न पुनः कर्णनिर्गमधारिणाम् । रुचकस्येवं कर्तव्यः कर्णदेशात् परिक्रमः ॥ २९ ॥ शालानुसारतो भद्रे विस्तरैः कन्दकाद् बहिः । कर्तव्यो निर्गमस्तत्र बुद्धैः पदचतुष्टयम् ॥ ३० ॥ उदकान्तरविस्तारो भागेनार्धेन वा क्वचित् । प्रजाङ्गस्य विधातव्यं क्षोभणं५ च पदद्वयम् ॥ ३१ ॥ प्रासादस्य च विस्तारं दत्त्वाग्रे सलिलान्तरम् । गण्डौ तत्सूत्रगौ कार्यौ भ्रमाद् द्विपदनिर्गतौ६ ॥ ३२ ॥ प्रासादानां तु विस्तृत्या स्युरेकद्वित्रिनिघ्नया(?) । कर्णाद् विनिस्सृतौ गण्डौ ज्येष्ठमध्यकनीयसा(म्) ॥ ३३ ॥ (भवग्रे सुण्डिकाः ?) कार्याः कर्णशालाविनिर्गमः(ताः) । मालांसोपानसंयुक्ताः प्रतीहारसमाकुलाः ॥ ३४ ॥ प्रतोली चाग्रतः कार्या सपटो + र्गला दृढा । ब्रूमोऽथ जगतीपीठं तत् कुर्यादेकहस्तके ॥ ३५ ॥ प्रासादे विस्तृतेस्तुल्यसमुत्सेधे१० विचक्षणः । द्विहस्तके तु पादोनं त्र्यंशहीनं त्रिहस्तकेम् ॥ ३६ ॥ चतुर्हस्ते (तु) कर्तव्ये सार्धहस्तद्वयोच्छ्रितम् । चतुरिष्टा१३ त्र्यंया१४ चं + + + द्वादशहस्तकम् (?) ॥ ३७ ॥ कनीयोमध्यमज्येष्ठानुदयान् कल्पयेत् क्रमात् । अर्धं वा कर्णशालायाः पादोनं१५ वाथ तत्समम् ॥ ३८ ॥ अनेन (च) प्रकारेण ज्येष्ठमध्यमयोरपि । प्रासादयोर्जगत्युच्चा कर्णप्रासादमानतः ॥ ३९ ॥ पीठस्य यः समुत्सेधो१६ + + + तं विभाजयेत् । भागेन खुरकं कुर्याद् भागेनैकेन वर्त्मना(?) ॥ ४० ॥ १ द. स्यै । २ द. स्त । ३ द. स्य । ४ द. पा । ५ द. णां । ६ द. मौ । ७ द. तदग्रे सुंडिगा । ८ द. माः । ९ द. ता । १० द. ध । ११ द. के । १२ द. तिः । १३ द. न्व । १४ द. त्र्याव ं । १५ द. नवार्थम् । १६ द. धो ।

जगत्त्यङ्गसमुदायाधिकारो नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः । ५४७ कुम्भस्य खुरका(कं)भागं द्विभागं कुम्भकं तथा । कलशं भागिकोत्सेधं तथैवान्तरपत्रकम् ॥ ४१ ॥ वरण्डीं भागिकीं कुर्यात् तथा पट्टं च भागिकम् । जगत्याः खुरकाद् भागं ( १प्रविशोकोद्गकः सुरः ? ) ॥ ४२ ॥ पट्टो२ भागेन सार्धेन प्रतिष्ठां३जगतीखुरान् । (खुरकारकुम्भकाकिश्चित्कुम्भका क्षणकस्तथा ?) ॥ ४३ ॥ (कणकादन्तरपत्र४ ?) कपोतालीं ५तथैव च । पट्टिकानां प्रवेशांश्च नासिकावर्तनास्तथा ॥ ४४ ॥ निम्नोनतप्रवेशांश्च विदधीत मनोहरान् ।

• थिकाभिर्विचित्राभिः कूटैश्चानेकशेखरैः ॥ ४५ ॥ सुविभक्ता विधातव्याः शालानां कन्दकामू(स्त)ले । कर्माण्यतिविचित्राणि स्थानस्थानोचितानि तु७ ॥ ४६ ॥ कुर्यात् पीठेषु शोभार्थं प्रासादानां विचक्षणः । यथा सिंहासनं राज्ञां८ शोभते मणिदीप्तिभिः ॥ ४७ ॥ तथा प्रासादराजस्य पीठं कर्मभिरुत्तमैः । पट्टस्योर्ध्वं विधातव्यमुत्कृष्टं राजसेनकम् ॥ ४८ ॥ पुष्पितैः कमलैर्युक्तं शोभितं भारपुत्रकैः । तदर्धं वेदिका देया नानापत्रसमाकुला ॥ ४९ ॥ (रूपं संघटकोपेता ततश्चासमघट्टकः । स्तम्भिकाभिरनेकाभिर्धारयेत् तं समन्वितः ? ) ॥ ५० ॥ तस्योपरि विधातव्यं (करण्ड्यासनसमुत्तमम्९ ? ) । अन्तरं कर्णशालानां तलपादार्धपट्टयोः ॥ ५१ ॥ राजसेनयुतां वेदीं तत् त्रिभागेन कारयेत् । वेदिकार्धं त्रिभागं वा तले स्याद् राजसेनकम् ॥ ५२ ॥ १ द. प्रविशेत्कौभकः सुरः । २ द. दो । ३ द. विष्टो । ४ द. दान्तर । ५ द. ततोऽपि च । ६ द. नौ । ७ द. ति । ८ द. ज्ञः । ९ द. क्ष्या । १० द. तावेदि ।

२४८ समराङ्गणसूत्रधारे कूटारं + त्रिभागेन वेदेरूर्ध्वं मनोहरम् । करमात्रसमुत्सेधं कर्तव्यं मत्तवारणम् ॥ ५३॥ सुखलीलाशनार्थं तत् सप्रवेशं सनिर्गमम् । (गन्द्राग्रे सुकाग्रे ?) च प्रतोल्‍यग्रे तथैव च । तोरणं त्रिविधं ज्ञेयं कनीयोमध्यमोत्तमम् ॥ ५४॥ इत्थं जगत्यायतनस्य सम्यक् प्रासादपीठस्य च सम्प्रदिष्टम् । विधानमेतज्जगतीषु (नार्त- मन्यथाभिदधोः सह लक्षणानाम् ?) ॥ ५५॥ इति श्रीमदाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे जगत्यङ्गसमुदायाधिकारो नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः ॥ अथ जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । वसुधा वसुधारा ( च) वहन्ती च तथापरे (रा) । श्रीधरा भद्रिका³ चैव एकभद्रा द्विभद्रिका ॥ १॥ त्रिभद्रिका भद्रमाला वैमानी भ्रमरावली । स्वस्तिका हरमाला च कुलशीला महीधरी ॥ २॥ मन्दारमालिकानाङ्गलेखाथोत्सवमालिका । ⁴नागारामा मारभव्या तथा च मकरध्वजा ॥ ३॥ नन्द्यावर्ता (नं ?) च भूपाला पारिजातकमञ्जरी । चूडामणिप्रभा चैव तथा श्रवणमञ्जरी ॥ ४॥ विश्वरूपादिकमला तथा त्रैलोक्यसुन्दरी । गन्धर्वबालिका चान्या विद्याधरकुमारिका ॥ ५॥ सुभद्रा च समाख्याता तथान्या सिंहपञ्जरा । ( ⁶वज्रपङ्कुरवाद्या: ? ) गन्धर्वनगरी तथा ॥ ६॥ १ द. मा । २ द. ध्मः । ३ द. की । ४ द. नागागानामारभ्यर्च्य तथा च मकरध्वज । ५ द. नां । ६ द. वज्रपङ्कुरवाद्यः गंधर्व° ।

जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । २४९ तथामरावती ज्ञेया रत्नचूंमा च नामतः । त्रिदशेन्द्रसभा चैव तथान्या देवयन्त्रिका ॥ ७ ॥ चत्वारिंशद्द्वि( दि )तीयं स्यादेकोना नामसंख्यया । (यैमलाम्बरधरा नेत्रा दद्युडाः खण्डिला सिता ?) ॥ ८ ॥ अथातः कथ्यते तासां प्रविभागो यथा यथा । जगतीनां क्रमेणैव शालानां च यथोदितः ॥ ९ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे (षडेते स ?)विभाजिते । समं वा सार्धयुक्ते वा ⁶गुणेऽथ सुखायतम्( ? ) ॥ १० ॥ मण्डपेनोज्झिते कुर्याज्जगतीमनुसारतः । द्वौ भागौ मध्यदेशे स्यात् प्रासादो भागिको भ्रमः ॥ ११ ॥ (कर्णदृशां समुज्य ?) पार्श्वयोरुभयोः पुरः । श्रीखण्डिका विधातव्याः प्रासादमं + + मिमाम् (?) ॥ १२ ॥ मत्तवारणसंयुक्ता प्रतोत्यादिविभूषिता । प्रथमे( मा ) च समाख्याता जगती वसुधाभिधा ॥ १३ ॥ वसुधा वसुधारा स्यात् समायुक्ताग्रशालया । निर्गमः पुरतः कार्यः प्रासादस्य प्रमाणतः ॥ १४ ॥

• विस्तारस्तथा कार्यस्तं चतुर्धा विभाजयेत् । भागिका भ्रमणी कार्या शेषशाला द्विभागिका ॥ १५ ॥ शुण्डिका चापि पूर्वोक्तमानेनैवायता⁷ भवेत् । वसुधा च पुनः कर्णशालाभ्यां राजसिंहिका ॥ १६ ॥ प्रासादार्धेन ते कार्ये( र्ये ) कर्णयोरुभयोरपि । स्वमानार्धेन च तयोर्भ्रमणीं परिकल्पयेत् ॥ १७ ॥ मूलप्रासादविस्तारा कर्तव्या शुण्डिका पुरा । शाला स्याद् वसुधा⁸ राजहंसाः( ? ) पुरो यदा ॥ १८ ॥ १ द. चूडा । २ द. ममा । ३ द. न्य । ४ द. द्विदि । ५ मु. पाठस्तु 'यमलाम्बुधरा नेत्रा दोर्दण्डा खण्डला सिता' इति स्यात् । ६ द. द्विगुणे । ७ द. शुंडिका स विं° । ८ द. तो । ९ द. रा च ।

२९० समराङ्गणसूत्रधारे श्रीधरी सा तदा तस्याः ( सुरोयचन्द्र ? ) पूर्ववत् । यदा तु हंसिकास्थाने शाले¹ स्तोऽपरकर्णयोः ॥ १९ ॥ तद्रूपे तत्प्रमाणे च तदा सा भद्रिका भवेत् । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे षोडशांशविभाजिते ॥ २० ॥ पूर्वोक्तक्रमसम्पन्ने यथाकामं मुखाग्रते । मण्डपायामसंयोगाद् यथाभागं विभाजिते ॥ २१ ॥ मध्ये देवालयः कार्यश्चतुर्वर्गपदान्वितः । बहिर्द्विपदविस्तारो भ्रमस्तस्य समन्ततः ॥ २२ ॥ कर्णे कर्णे च कर्तव्या द्विपदायामविस्तृता । चतुर्दिशं कर्णशाला या (पदि ?)भ्रमणान्विता ॥ २३ ॥ पदद्वितयविस्तारौ त्रिपदायामसंयुँता । पदिका च भ्रमर्णा⁴(?) कार्या भद्रशालाश्च सुन्दराः ॥ २४ ॥ वार्यन्तराणि परितः कुर्यान्मध्येपु शालयोः । पदमेकं प्रविष्टानि तदर्धं विस्तृतानि च ॥ २५ ॥ शालायाः पृष्ठभद्रे स्यादेकभद्रद्विर्भंद्रिका⁵(?) । (कृपोकृताभ्यां त्रिभद्राणि पृष्ठकुक्षिषु ?) ॥ २६ ॥ शालाभिः स्याँ(श्रा)थ⁷ तिसृभिर्जगती भद्रमालिनी । एकभद्रादिचतुष्टयम् ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्विंशतिभाजिते ॥ २७ ॥ षड्वर्गलक्षणोपेतो मध्ये कार्यः सुरालयः । देवालर्य(स्य)परितस्त्रिपदः स्यात् परिभ्रमः ॥ २८ ॥ नतः शालाविभक्तिश्च कर्तव्या प्रोक्तलक्षणा । पञ्चभागायता मध्ये(भूचतुविस्तृता ?) पदैः ॥ २९ ॥ भद्रशालाश्च कर्तव्यास्तन्मध्ये भागिकक्रमः । भद्रस्य पार्श्वद्वितये द्वित(प)दायामविस्तृतम् ॥ ३० ॥ १ द. ल । २ द. रन्नि । ३ द. विसंयुता । ४ द. णाः । ५ द. भागिका । ६ द. कुयोः कृताभ्यां शालाभ्यां त्रिभद्रा पृष्ठिकुक्षिषु । ७ द. स्यात्तत्त सू° । ८ द. यं । ९ द. चतुर्भिर्र्वे ।

शालाद्वयं विधातव्यं द्वादशी शत + भ्रमम् (?) । भागमेकं प्रवेशस्तु तयोः (कर्ण ?) द्वयोर्भवेत् ॥ ३१ ॥ तिस्रस्तिस्रो भवत्येवं शालादिक्(क्षु)ति(सृ)ष्वपि । षडेवोदकमार्गाश्च कार्या भागार्धनिस्स्रुताः ॥ ३२ ॥ भागमेकं प्रविष्टाश्च भवेयुर्दिक्त्रयेऽपि ते । कर्णौ च पुरतः कार्यों भागद्वितयसम्मितौ ॥ ३३ ॥ सशुण्डिका(?) विमानोऽयं सुरासुरनरार्चिता(तः) । शुण्डिकाग्रे यदेतस्यां शालाप्रासादसंमुखम् ॥ ३४ ॥ संस्तुता किन्नरैः सिद्धैस्तदा स्याद् अमरावलिः । वक्त्रशालाविहीना तु पार्श्वशालाद्वयान्विता ॥ ३५ ॥ तद्रूपा तत्प्रमाणा या स्वस्तिकी सा प्रकीर्तिता । प्रासादाभिमुखी शाला स्वस्तिक्यामेव चेद् भवेत् ॥ ३६ ॥ तदानीं हंसमालति विख्याता जगती भुवि । मुख्य(ख)स्य पार्श्वद्वितये भागं वार्यन्तरं यदा ॥ ३७॥ कृत्वा (प्रासादैर्यदग्रे ?) भद्रमानेन निर्गमम् । प्रासादसंमितं सूत्रं शालास्तु गलभूषिताः ॥ ३८ ॥ शुण्डिका तदवस्थे च मुखे स्याच्छालया विना । कुलशैला तदा ज्ञेया हंसमालागमांश्रया ॥ ३९ ॥ सदा महेश्वरस्येष्टा स्कन्दस्य तु विशेषतः । अस्या एव यदा शाला पुरोभद्रे विधीयते ॥ ४० ॥ तदा महीधरी प्रोक्ता महीधरमनःप्रिया । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे साष्टाविंशतिभाजिते ॥ ४१ ॥ चतुःषष्टिपदं मध्ये कुर्याद् देवालयं बुधः । चतुष्पदो भ्रमः कार्यों देवागारस्य सर्वतः ॥ ४२ ॥

१ द. द्वादशांशकृतभ्रमं । २ द. मु । ३ द. मु । ४ द. द्वि । ५ द. मुद्रित पुस्तके 'हरमाले'ति लक्ष्ये पश्यते; द. इसमालेति । ६ द. °येऽग्रे । ७ द. त । ८ द. °स्थैव । ९ मुद्रित पाठस्तु 'कुलशीले 'ति पूर्वं पठितः। द. कुलशैला । १० द. में । ११ द. री ।

५५२ समराङ्गणसूत्रधारे भ्रमसूत्रस्य कर्णस्था द्विपदायतविस्तृताः । शालाश्चतस्त(तस्रः) कर्तव्या भागिकभ्रमवेष्टिताः ॥ ४३ ॥ नासां पार्श्वेषु सन्त्यज्य भ्रमाद् भागचतुष्टयम् । (शालां कं +)प्रकुर्वीत + भागायतविस्तृतम् ॥ ४४ ॥ एकभागिकविस्तारः कर्णः (स्यात्) पार्श्वशालयोः । मध्ये भागे जलाध्वा२ स्याद् विहाय त्रिदशं बहिः ॥ ४५ ॥ द्विभागविस्तृतां तां च कुर्याद् भागत्रयायताम् (?) । अन्तरेण जलाध्वा३ स्याद् भद्रपार्श्वजला(शा)लयोः ॥ ४६ ॥ स च भागार्धमायामा(त्) प्रविष्टस्तावदेव च । कृत्वा तिसृषु दिक्ष्वेवं सुण्डिकाकन्दमध्यतः ॥ ४७ ॥ प्रासादार्धसमायामौ सम्यक् तुण्डौ निवेशयेत् । तयोरपि च शाले द्वे भ्रमक्रमविभूषिते ॥ ४८ ॥ कार्ये मन्दारशा(मा)ला स्यादेवं हरमनःप्रिया । सुण्डिकायां यदि तस्याः शाला सम्पद्यते तदा ॥ ४९ ॥ अनङ्गलेखा भवति जगती पार्वतीप्रिया । यत्रास्मिन्नेव विन्यासे मुखशाले विना कृते ॥ ५० ॥ शुण्डिकागण्ड६ ++ न्यौ शाला सोपानमालिकाः । मुखशालान्विता सैव यदा नागोङ्गना तदा ॥ ५१ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे द्वात्रिंशद्भाग(वि?)भाजिते । चतुःषष्टिपदं मध्ये कर्तव्यं सुरमन्दिरम् ॥ ५२ ॥ कार्यस्तस्य भ्रमः सम्यक् समन्ताच्च चतुष्पदः । भ्रमन्ति(न्ती) द्विपदायामे शाले(तु) भ्रमसंयुतौ(ते) ॥ ५३ ॥ स्वंप्रमाणाद् विधातव्ये मध्यगे भद्रकर्णयोः । स्युः षोडशपदः(दाः) कॅन्दास्तेषु शालाश्चतुष्पदाः ॥ ५४ ॥ १ मु. पु. ‘शालाक्रन्दम्’ इति स्यात् । द. शाला कं । २ द. द्वा । ३ द. धा । ४ द. य । ५ द. दि । ६ द. ण्डमंड । ७ मु. पुस्तके ‘उत्सवमालिके’ति निर्देशो दृश्यते । ८ द. काः । ९ मुद्रित पुस्तके ‘नागरामे’ति पूर्वत्र पठिता । १० द. सु । ११ द. स्कंधा ।

जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । ५१३ चतुर्ष्वपि च कर्णेषु प्रविष्टा भ्रमजाः पदम् । कर्तव्यं द्विपदायामं भद्रशालायुगं तथा ॥ ५५ ॥ विस्तारात् प्र + पादोनमन्योन्याभिमुखं भवेत् । आयता(द् ) द्व्यंशविस्तारा पदेनैकेन वेष्टिता ॥ ५६ ॥ भद्रशाला विधातव्या सार्धत्रिपदनिर्गमा । सौम्यानिलीवारुणीषु नैरृतीया(म्ययो )रपि ॥ ५७ ॥ शालास्तिस्रः प्रतिदिश( मशालाग्रेय्यायैदिना सुरविद्विषः ? ) । अस्या एव मुखे शाला यदि तन्मकरध्वजा ॥ ५८ ॥ अमराणां कृतानन्दा कृत्वैनां मोक्षमाप्नुयात् । मुखशास्त्रां परित्यज्य यद्यैकायकर्णयोः ॥ ५९ ॥ शाला प्रदीयते सा स्यान्नन्द्यावर्त( यत्यहर्पतेः ? ) । विकर्णकन्धोराग्रे(?) यदास्यान पृष्ठवंशगा ॥ ६० ॥ द्विभागायामविस्तारा शाला भवति शोभना । चतुर्ष्वसंस्थिता(?) शाला शालायाः संमुखी भवेत् ॥ ६१ ॥ ताम्रमूला तदा ज्ञेयाः ब्रह्मविष्णुहरि (र) प्रिया । यदास्यान पृष्ठवंशस्था ( हस्तायाम्योत्तरात्तथा ॥ ६२ ॥ शाले क्रियेते ? ) तदा ज्ञेया पारिजातकमञ्जरी । ( वारुणीचतुष्टःस्थिता ? ) शालायाः सम्मुखी भवेत् ॥ ६३ ॥ (ताम्रयाम्यासौम्यास ? ) शालाः स्युर्यदि वंशगाः । प्रिया स्यात् सर्वदेवानां तदा चूडा(मणिः प्रभोः ? ) ॥ ६४ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुरश्रः समन्ततः । दशांशः (स्यादुभायान्ता ? ) मध्ये प्रासादनायकः ॥ ६५ ॥ १ द. च । २ द. माः । ३ द. मे । ४ द. इतः पूर्वं '......द्वयं द्वयं ॥ निर्दिष्टा मा बंधैषा विंशत्यंशक्रमंडिकौ । कर्तव्या ब्राह्मणः शंभोर्यदि' इत्ययं अधिकः पाठः । ५ द. जाः । ६ द. लं । ७ मु. पु. 'ती त्वहर्पतेः' इति स्यात् । ८ द. र्णः । ९ द. धा । १० द. ष्का । ११ द. स । १२ मु. 'भूपाले'ति लक्ष्यनिर्देशे पश्यते । द. ताम्रचू° । १३ द. याः । १४ द. पदस्या । १५ द. म्योन्तरे तथा । १६ द. य । १७ द. लाभा । १८ मु. 'मणि प्रभा' इति पाठ्यं भाति । द. णिं । १९ मु. इह क्षेत्रविभाजकांशदर्शनान किञ्चित्त्रमिव प्रतिभाति । वा. ७०

५९४ समराङ्गणसूत्रधारे +++ ¹पुरतश्चैवं पार्श्वयोरुभयोरपि । भ्रमोऽस्तस्या विधातव्योः +++ पञ्चभिः पदैः ॥ ६६ ॥ कर्णकन्दाश्च कर्तव्या भ्रमसूत्राद् बहिः स्थिताः । द्विभागायामविस्ताराश्चतुःशालोपशोभिताः ॥ ६७ ॥ ⁴अमुनैव क्रमेण स्युर्भद्रकन्दाः पदाधिकाः । मूलप्रासादमालायां मालात्रितयधारिणाम्( ? ) ॥ ६८ ॥ कर्णे कर्णे तु याः शालास्ता द्वयंशायामविस्तृताः । द्विभागिकजलाधारा( स्तथा ) भागपरिश्रमाः ॥ ६९ ॥ पदप्र( वि )ष्टाम्बुपदा भ्रमपद्धतिसंयुताः । तुल्याश्चतुर्षु कर्णेषु तुल्या भद्रत्रयेऽपि च ॥ ७० ॥ भागद्वितयविस्तीर्णा भागत्रितयमायताः । ( सृग ? ) भ्रमाश्च कर्तव्या भ्रमशालादिशान्तयोः ॥ ७१ ॥ शेषं च पूर्ववत् कार्यं शुण्डिकागण्डमण्डनम् । स्यात् कर्णमञ्जरीत्येषा त्रिलोक्यानन्ददायिनी ॥ ७२ ॥ कर्णमञ्जरिकाभद्रे विभक्ते दशाभिः पदैः । द्विभागायामविस्तारं तुर्यां शालां निवेशयेत् ॥ ७३ ॥ उद ( र्क ) क्षणपूर्वाणि मुखान्यासां प्रकल्पयेत् । परिक्रमस्त्रि( स्तु ) सर्वासाम् भागैकः सर्वतो भवेत् ॥ ७४ ॥ द्वौ भागौ भद्रकर्णाभ्यां संक्षेपो( भ्योभयपार्श्वयो¹⁰? ) । भागिकोभयविस्तारा भद्रेऽन्या कर्णिका भवेत् ॥ ७५ ॥ पदैः षोडशभिर्युक्त( क्ता ) विचित्रभ्रमविभ्रमं( मा ) । ¹²भद्रास्या( च ) चतुष्की स्यात् पुरतः संवृतान्तरैः( रा ) ) ॥ ७६ ॥ श्रीमण्डपं प्रकुर्वीत प्रभूतस्तम्भमण्डितम् । ( दितामेतानेन परिक्षिप्तं छाद्यकाले हसंयुतै¹⁴? ) ॥ ७७ ॥ १ द. पुरतः पृष्टत । २ द. म । ३ द. व्यः । ४ द. अमुनैव......विस्तृताः इति यावत् पाठः नास्ति । ५ द. त्रि । ६ द. यनं । ७ द. चैर्द । ८ द. ग्द । ९ द. भ्यो । १० द. योः । ११ द. मुक्तं । १२ द. भद्राशा चतुष्क स्यात्पुरतः । १३ द. रं । १४ द. क्तं ।

(एश्वास्याद् विश्वरूपे च कस्यायास्तुपुरस्करा ?) चतुष्पिका(भि)स्तिसृभिर्भवेत् त्रैलोक्यसुन्दरी ॥ ७८ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्ते द्वादशभिः पदैः । त्रिभागायामविस्तारा मध्ये शाला चतुर्मुखी ॥ ७९ ॥ सर्वतः सार्धभागाश्च(च) कर्तव्या पदपद्धतिः । तस्याः प्रागुदक्१ ++++शालाचतुष्टयम् ॥ ८० ॥ द्विभागायामविस्तारं विधातव्यं सुशोभनम् । भागिकालिन्दकेनैतत् स्यात् प्राकूसे + न वेष्टितम् ॥ ८१ ॥ कक्ष्यास्ताभिर्द्विभागाभिः कर्णिकाभिरलङ्कृतम् । एवै(त)त् कर्णमञ्जर्याः कर्णे ++विधीयते(?) ॥ ८२ ॥ जगती स्याच्छ्वस्येष्टा३ तदा गन्धर्वमा(वा)लिका । इयवे(मे)वापरे भागे चतुर्थ्यां शालयान्वितां(ता) ॥ ८३ ॥ विज्ञेया जगती नाम्ना विद्याधरकुमारिका । अपरस्यां चतुर्थी(र्थीं) तु हित्वा शालां (विनीयते?) ॥ ८४ ॥ ते द्वे + (कुचो?) कुर्वीत सुभद्रां त्रिदशप्रियाम् । (चतसृषु भद्रेषु प्रत्येकं पञ्च कर्णिगा६ ॥ ८५॥ शालाः स्युर्यदिश्चन्द्राष्टा ?) तदा स्यात् सिंहपञ्जरा७ । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्दशविभाजिते ॥ ८६ ॥ त्रिभागायामविस्तीर्णं मध्ये देवकुलं भवेत् । भागेनैकेन कर्तव्यो भ्रमो दिक्षु तिसृष्वथ ॥ ८७ ॥ प्रासादायामविस्तीर्णे तस्याग्रे मुखमण्डपः । भद्रस्य पार्श्वद्वितये बाह्यतो भद्रविस्तृतं(म्) ॥ ८८ ॥ शालायुग्मं विधातव्यं त्रिपदायामविस्तृतिः९ । भागिकभद्रमा(भ्रम)णोपेतं (यदिकाच्च पयास्वित ?) ॥ ८९ ॥

१ द. क्षु । २ द. गि । ३ द. ष्टां । ४ द. सा । ५ द. च । ६ द. र्ण । ७ द. राः । ८ द. ते । ९ द. तिः ।

५५६ समराङ्गणसूत्रधारे द्विभागायामविस्तारे भागिकभ्रमणान्विते । शाले¹ द्वे पुरतः कार्ये² ³साम्मुख्याच्च परस्परम् ॥ ९० ॥ (पञ्चस्वंलं ?) भवेदेवं पृष्ठभद्रं यदा शुभम् । याम्योत्तरे चतुःशाले (भद्रद्वयपञ्चकञ्चरा ?) ॥ ९१ ॥ पृष्ठभद्रं यदैतस्या +++न्मध्यशालया । (कक्षाभद्रे तथा स्यार्युते ?) गन्धर्वनगरी तदा ॥ ९२ ॥ पश्चै त्रीण्येव भद्राणि पञ्चशालान्वितानि च । (शिशुतत् ?) षट्त्रिंशत्तमा ज्ञेया सा जगत्यमरावती ॥ ९३ ॥ शुण्डिकाग्रे यदैतस्याः शाला सम्पद्यते क्वचित् । तदा स्याद् ⁶दन्तचूडेति जगती जगतः प्रिया ॥ ९४ ॥ (इयनि⁷ ?) शुण्डिकाशाला गण्डशालाद्वयान्विताः⁸ । त्रिदशेन्द्रसभा ज्ञेया ससुण्डी देवयैन्त्रिकौ ॥ ९५ ॥ (इति चतुरस्त्राणां कीर्त्य॑तेषायतः कासानंकामा ?) । सप्तभागायते क्षेत्रे भागपञ्चकविस्तृते ॥ ९६ ॥ द्विभागायतविस्तारे स्तः शाले वामदक्षिणे । चतुष्किर्कैकभागेन तयोरेवाग्रतो भवेत् ॥ ९७ ॥ भ्रमश्च भागिको मध्ये समन्ताच्च विधीयते । प्रतोत्या भूषिता खण्डशुण्डिकाभिरलङ्कृता ॥ ९८ ॥ मत्तवारणशोभाढ्या (यैमालेखा ?) प्रकीर्तिता । यदा स्यात् पृष्ठतः कन्दो भागत्रितयविस्तृतः ॥ ९९ ॥ भागत्रितयनिष्क्रामश्चतुर्धा भाजितः पुनः । द्विभागायामविस्तारा शाला भागद्वयं भ्रमः ॥ १०० ॥ १ द. ला । २ द. र्यो । ३ द. संमुख्यौ च । ४ द. युगते ? । ५ द. द । ६ मु० 'रत्नचूमा' इति पूर्वं पठितम् । ७ द. निः । ८ द. ताः । ९ द. ग । १० द. काः । ११ द. इतः पूर्वं ' चतुरस्त्राः चत्वारि संदियं सम्यगेकोना परिकीर्तिताः । शालीनां ।' इत्ययं अधिकः पाठः । १२ द. र्त्यं । १३ द. न् कामान् । १४ मु. पुस्तके 'यमलेया' इति स्यान् ; द. यमलैवो ।

जगतोलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । ५५७ तदा पयोधरा नेत्रा शालाभ्यामग्रपृष्ठयोः । (नेत्रार्थाश्चेतरशालास्यातां तु काया¹ ॥ १०१ ॥ पौरस्त्ययोरुभयोः सान्मू²त्कन्दो भागनिर्गतः³ ? ) । भागमन्तः प्रविष्टश्च विभाज्यः सोऽपि पूर्ववत् ॥ १०२ ॥ (शाल्योः स्यांतमोमानभ्रमयोरपि पूर्ववत् । पार्श्वयोर्भ्रमणं ⁴भागौ द्वे⁵ च चेन्मूलशालायाः ॥ १०३ ॥ शेषं तु पूर्ववत् सर्वदोर्दण्डा प्रासादाः प्रकीर्तिताः ? ) । दोर्दण्डयो(ण्डाया)स्तु पार्श्वेऽपि शालासुश्लिष्टकर्णयोः ॥ १०४ ॥ राक्षस्यानिलयोः शाले कुर्यादाखण्डला भवेत् । अखण्डोलायास्तु यदा पश्चाच्छाला विधीयते ॥ १०५ ॥ (पयो यं सरयोनि इव वैच्छिदेति ? ) जगती भवेत् । (शिवायं वारुणी यद्वा¹¹ शालात्रयविभूषिता ॥ १०६ ॥ शुण्डिकारा¹²लैय मचेन्माहेन्द्री चंपका तदा । ¹³कौकैणेषु यमेलायासाद्यदा शालाचतुष्टयं¹⁴ ॥ १०७॥ भद्रत्रयो¹⁵ऽपि तिस्रस्ताः पूर्वभद्रममालकम् । ये कर्णं¹⁶ व + कन्दाः स्युः सार्द्ध्यंशविनिर्गतैः¹⁷ ? ) ॥ १०८ ॥ चतुर्भिरिस्तेषु भक्तेषु शाला भागद्वयं भवेत् । भागं भागं भ्रमण्यः स्युः कर्णशाला इमा बहिः ॥ १०९ ॥ (त्रिनिष्क्रान्ता सुविस्तीर्णा भद्रकन्दास्थिते बहिः । चतुर्भि॑¹⁸ष्येषुतैः शाला स्यु॑¹⁹रार्थो भ्रमस्तथा ॥ ११० ॥ पदार्धसंमितः कुष्ठौ जलमार्गो विधीयते । पृष्ठसाधोसिकास्तस्या द्वै²⁰ कुलामोदिकाष्टमं²¹ ॥ १११ ॥ १ द. यश्चेतरः शालास्या । २ द. कयोः । ३ द. स्त । ४ द. मः । ५ द. भा । ६ द. द्वौ । ७ द. श्चिन् । ८ द. पृ । ९ द. ण्ड । १० द. त । ११ द. द्धच्छा । १२ द. ˚लेयेमं । १३ द. कोणेषु यमलायाः सायदाशा˚ । १४ द. ये । १५ द. ये च । १६ द. र्णे । १७ द. ताः । १८ द. तै˚ । १९ द. स्युर्द्देनद्वैश्च˚ । २० द. द्वे । २१ द. मी ।

५५८ समराङ्गणसूत्रधारे भागार्धयलमाला +++ द्वितयशालिना । पृष्ठभद्रेण जगतीतिलकाले³ केचिस्तुता ? ) ॥ ११२ ॥ एतस्यां² शुण्डिकायां स्याच्छाला चेन्मुखभूषणम् । असौ + पल्लवा नाव( म ) जगती जायते तदा ॥ ११३ ॥ तिलका गण्डकण्डेषु( ? ) शाला( ले ) द्वे भ( व )तो यदा । ( तेदा सिद्धार्थसंमुखां³ ? ) तदा विद्याधरी भवेत् ॥ ११४ ॥ त्रिविस्तृतं द्विनिष्क्रान्तं पृष्ठशालातलं यदि । विद्याधर्याः पृष्ठभद्रे तदा यक्षं विनिर्दिशेत् ॥ ११५ ॥ षड्भागविस्तृते क्षेत्रे दशभागकृतायते । द्विभागायामविस्तारं कुर्याच्छालाँत्रयं बुधः५ ॥ ११६ ॥ तदग्रे तत्समं⁶ कुर्यान्मण्ड( पा अधिवाधिकात् ? ) । यथाकामं प्रकुर्वीत कर्मशोभाविवभूतये ॥ ११७ ॥ ⁸++ भागं भ्रमं कुर्यात् तासां पार्श्वचतुष्टये । ( विशेषकरणांयंच शालानां मध्यमैरपि ? ) ॥ ११८ ॥ मत्तवारणसंयुक्ताः सुण्डिकागण्डमण्डिताः । इयं त्रिकूटा जगती ख्याता॑ ( तृपुष्पूर्या ? ) ॥ ११९ ॥ त्रिकूटा पूर्ववंशस्था त्रिभागायामविस्तृता॑ । ( विदध्यात् सवमां शालां प्राग्वत् स्याच्चित्रकूटिका ? ) ॥ १२० ॥ यथा पृष्ठे तथाग्रेऽपि यदि शाला विधीयते । तदा सैरनिकूटेति विज्ञेया जगती बुधैः ॥ १२१ ॥ ( युक्ता प्राणौस्य लभ्यामग्रशालाविवर्जिता ) । उपमेवाजॊत्तमा ? ) सा जगती विश्रुता भुवि ॥ १२२ ॥ नैरृतानलवाय्वीशकर्णप्रासादकैर्युता । ( त्रिकूटैर्भवेन्नन्दै विभक्तषडला यथा ॥ १२३ ॥ १ द. लोकविश्रुता । २ द. स्याः । ३ द. खा । ४ द. ल । ५ द. घेः । ६ द. मा । ७ द. भां । ८ द. भागं । ९ द. क । १० द. ताः । ११ द. तं । १२ द. सारं । १३ द. ण ।

जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । ५५९ चित्रकूट क्रमायत्नां¹ द्विभजनं पूर्विविकूटवद् विचक्षणः । त्रिकूटायामतो रूपे सिद्धिद्वेयायामविस्तृतम् ? ) ॥ १२४ ॥ कर्णे कर्णे कृतं कन्दं चतुर्धा प्रविभाजयेत् । भागद्वयेन शाला स्याद् भागेन भ्रमणं तथा ॥ १२५ ॥ (मूलतार्थविस्तारं भवेत्तच्चेह³ मानतः । याम्योत्तरे चतुर्भागविस्तार⁴ मागं निर्गताम् ॥ १२६ ॥ +++++++ भद्रं भागिकैद्वयान्वितम् ? ) । ⁶शेषं तु भ्रमणं तत्र मध्यपार्श्वेषु कारयेत् ॥ १२७ ॥ एवमग्रेऽपि शाले द्वे द्वारस्योभयपार्श्वयोः । कर्तव्ये भागनिष्क्रान्ते भागिकायामविस्तृती ॥ १२८ ॥ पृष्ठभद्रं च कर्तव्यं सार्धांशद्वयविस्तृतम् । द्विभागनिर्गमं ⁷युक्तं शालया सार्धभागया ॥ १२९ ॥ याम्योत्तरेण चास्यैव कार्यं शालाद्वयं ततः । ( प्रमाणे पसन्नकार्ये भागे प्रवेशनम् ? ) ॥ १३० ॥ शेषो भ्रमः स्याच्छालानां सप्तानां मध्यगस्ततः । स्याच्छैवी (श्रयणी ?) त्वेषा सर्वामरगणप्रिया ॥ १३१ ॥ अस्या एव मुखे शाला यदा सञ्जायते तदा । त्रिविक्रमेति⁸ विख्याता जगती जायते शुभा ॥ १३२ ॥ यदा⁹ सार्धविनिष्क्रान्ते सार्धांशद्वयविस्तृते । पार्श्वभद्रद्वये शाले भवेतां भागविस्तृते ॥ १३३ ॥ ++++++ सार्धभागिकं(क)भ्रमणान्विते । ( ¹⁰लिप्यते चापि मा शाला ? ) क्रमायाता तदा भवेत् ॥ १३४ ॥ शालायाः शुण्डिकाग्रे तु त्रिपथा सैव जायते । ( ¹¹चतुर्यातो प्रोक्ता ? ) कथ्यन्ते वृत्तजातयः ॥ १३५ ॥ १ द. र्नर्या । २ द. द्वेध्या । ३ द. भवेत्तच्चेह । ४ द. रं । ५ द. कं । ६ द. शीर्यं । ७ द. व्य । ८ द. ण । ९ द. यदा सार्धा सति क्रांते । १० द. लु । ११ मु. ‘चतुरश्रोयताः प्रोक्ताः’ इति स्यात् ; द. र्य ।