सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

१७४ गोलाध्याये तेन मन्दस्फुटेन वा तुल्यः स्यात् । कुत इत्यतो हेतुमाह-कक्षास्थमध्योपरीति । कक्षावृत्त- स्थं यदुक्तरूपं मध्यचिह्नं तदुपरि भूगर्भप्रतिवृत्तगतग्रहोपरि नीयमानं सूत्रं कर्णस्तस्य स्वानुरुद्धमार्गेण यत्सूत्रं कक्षामण्डलावधिः । तस्य पातात्संबन्धात् । कक्षाप्रदेशकर्णसूत्रसंपाते खलु स्पष्टग्रहस्थानम् । तत्प्रकृते मध्यग्रहस्थानं एव सिद्धम् । कर्णस्योर्ध्वरेखैकदेशत्वेन सिद्धत्वादित्यर्थः । तथा च नीचोच्चतुल्यग्रहे मध्यस्फुटयोरभेदात्फलाभावः । तदग्रतः पृष्ठतश्च ग्रहे मध्ये स्फुटग्रहचिह्नयोर्भेदात्तदन्तरं फलमुत्पद्यतेऽतो यथोच्चनीचाभ्यामन्तरित- ग्रहस्तथा फलं भवतीत्युच्चं तद्विप्रकर्षजनितफलज्ञानार्थमुपयुक्तमिति सम्यगुक्तमस्य फलोप- पत्तये प्रकल्पितं तुङ्गमितीति भावः । एवं च यत्कक्षाप्रदेशसमसूत्रेण मध्यतुल्यः स्पष्टो ग्रहो दृष्टस्तथा द्वितीयपरिवर्तंतत्कक्षावृत्तप्रदेशसमसूत्रेण मध्यतुल्यः स्पष्टो दृष्टः । किंत्वन्यप्रदेश- समसूत्रेण दृष्ट इति फलाभावे ग्रह एवोच्चं तच्चलनं प्रत्यक्षप्रमाणान्न किंचिदनुभवविरुद्ध- मिति तात्पर्यम् ।।२१।। केदारदत्तः—उच्च स्थान की उपपत्ति बताई जा रही है— पूर्व कथन में उच्च ग्रहों का अन्तरांश चाप को केन्द्र चाप और केन्द्रचाप की ज्या को केन्द्र ज्या कहा गया है । ग्रह तो अपने वृत्त में वेधादि क्रम से दृश्य है किन्तु उच्च पदार्थ दृश्य नहीं है । उसे कैसे ज्ञात किया गया ? (इत्यादि इस विषय का विस्तृत विवेचन इसी ग्रन्थ के पूर्व ग्रहगणिताध्याय की शिखा नामक हिन्दी भाष्य ले० केदारदत्त जोशी में देखिए ।) अपने प्रतिमण्डलस्थ पूर्वाभिमुख गमनशील ग्रह को भूपृष्ठस्थ द्रष्टा या वेध करने वाला गणितज्ञ अपनी कक्षा में जहाँ पर ग्रह को देखता है वह स्पष्ट ग्रह होता है । मध्यम ग्रह के तुल्य स्पष्ट ग्रह दृश्य नहीं है । मध्यम ग्रह में धन वा ऋण फल संस्कार से सिद्ध मध्यम ग्रह स्पष्ट ग्रह होता है अर्थात् फल तुल्य चाप के तुल्य आगे या पीछे आकर्षितमध्य ग्रह स्पष्ट ग्रह रूप में देखा गया है । अतः फल तुल्य चाप का आकर्षक कोई स्थान विशेष विन्दु का नाम उच्च बिन्दु होता है । भूमि से अत्यन्त दूरी पर ग्रह कक्षागत विन्दु का नाम उच्च विन्दु है, दीर्घ समय तक वेध करने से उस उच्च बिन्दु की (राश्यादि गणनया) राशि आदि का ज्ञान किया गया है । यह प्रदेश भी गतिमान है इसलिए ग्रहगणितज्ञों से इस बिन्दु की भी गति का ज्ञान किया गया है । उच्च बिन्दु से ६ राशि की दूरी पर उसी कक्षा में नीचाकर्षक बिन्दु नीच राशि होती है । उच्च राशि के तुल्य ग्रह की स्थिति में कर्ण कोटि सूत्र की एकता वशेन स्पष्ट केन्द्र ज्या = ∞ = मध्य केन्द्र ज्या = ० अतः ० ~ ० = ० अर्थात् उच्च स्थान स्थित ग्रह की स्थिति में फलाभाव समीचीन है । वेधोपलब्धि ही यहाँ-उपपत्ति है ।।१९।।२०।।२१।। Indological Truths

छेद्यकाधिकारः १७५ इदानीमन्यदाह— उच्चस्थितो व्योमचरः सुदूरे नीचस्थितः स्यान्निकटे धरित्र्याः । अतोऽणुबिम्बः पृथुलश्च भाति भानोस्तथाऽऽसन्नसुदूरवर्ती ॥२२॥ वा० भा०—स्पष्टम् ॥२२॥ इदानीमन्यद्वक्तुं प्रकारान्तरमाह— उक्ता मयैषा प्रतिवृत्तभङ्ग्या युक्तिः पृथक् श्रोतुरसंभ्रमार्थम् । स्पष्टीकृतेस्तां पुनरन्यथाऽहं नीचोच्चवृत्तस्य च वच्मि भङ्ग्या ॥२३॥ वा० भा०—इह किल स्पष्टीकरणयुक्तिः प्रतिवृत्तभङ्ग्या मयोक्ता । अथ तामेव नीचोच्चवृत्तभङ्ग्या वच्मि ॥२३॥ इदानीं तां भङ्गिमाह— कक्षास्थमध्यग्रहचिह्नतोऽथ वृत्तं लिखेद्दन्त्यफलज्यया तत् । नीचोच्चसंज्ञं रचयेच्च रेखां कुमध्यतो मध्यखगोपरिस्थाम् ॥२४॥ कुमध्यतो दूरतरे प्रदेशे रेखायुते तुङ्गमिह प्रकल्प्यम् । नीचं तथाऽऽसन्नतरेऽथ तिर्यङ्नीचोच्चमध्ये रचयेच्च रेखाम् ॥२५॥ नीचोच्चवृत्त भगणाङ्कितेऽस्मिन्मान्दे विलोमं निजकेन्द्रगत्या । शैघ्येऽनुलोमं भ्रमति स्वतुङ्गादारभ्य मध्यद्युचरो हि यस्मात् ॥२६॥ अतो यथोक्तं मृदुशीघ्रकेन्द्रं देयं निजोच्चाद् द्युचरस्तदग्रे । दोर्ज्योच्चरेखावधि खेटतः स्यात्तिर्यक्स्थरेखावधि कोटिजीवा ॥२७॥ वा० भा०—प्राग्वत्कक्षावृत्तं चक्रांशाङ्कितं कृत्वा तत्र मध्यग्रहं च दत्त्वा ग्रह- चिह्नेऽन्त्यफलज्याप्रमाणेनान्यद्वृत्तं लिखेत् । तन्नीचोच्चवृत्तसंज्ञम् । अथ भूमध्याद्- ग्रहोपरिगता रेखा किंचिद्दीर्घा कार्या । साऽत्रोच्चरेखा । नीचोच्चवृत्ते भूमेर्दूरतरे प्रदेशे रेखावृते उच्चं प्रकल्प्यम् । आसन्ने रेखायुते नीचम् । नीचोच्चचिह्नाभ्यां मत्स्यमुत्पाद्य तिर्यग्रेखा मध्ये कार्या । तस्मिन्वृत्ते केन्द्रगत्योच्चस्थानादारभ्य मध्य- ग्रहो भ्रमति । मान्दे विलोमं शैघ्येऽनुलोमम् । अतः कारणान्मन्दकेन्द्रमुच्चाद्वि- लोमं देयम् । शीघ्रकेन्द्रमनुलोमम् । तदग्रे ग्रहः । अत्रापि ग्रहोच्चरेखान्तरे दोर्ज्या । ग्रहतिर्यग्रेखयोरन्तरे कोटिज्या ॥२४॥२५॥२६॥२७॥ मरीचिः— ननु फलान्यथानुपपत्त्या ग्रहस्थितिप्रतिवृत्तेऽस्तीति कल्पनेन वस्तुतस्तत्र तस्य स्थितिरित्यत उपजातिकयाऽऽह—उच्चस्थित इति । उच्चस्थितो ग्रहो बिम्बरूपो भूगोलादतिदूरे स्यात् । नीचस्थितो ग्रहो भूगोलादति समीपे स्यात् । अतित्वं यस्माद्ग्रह ऊर्ध्वमधश्चाधिकं न स्यात्तत्त्वम् । अतो दूरनिकटस्थत्वा-

१७६ गोलाध्याये क्रमेणाणुबिम्बः सूक्ष्मबिम्बः पृथुलः स्थूलबिम्बो भाति। भूपृष्ठस्थमनुष्याणां भासते। चकाराद्यथोच्चाद्ग्रहस्यान्तरं तथा तथा बिम्बं बर्धते नीचाद्यथान्तरं तथा हसतीति सूचितम्। भातीत्यनेन ग्रहबिम्बस्याविकृतस्य दर्शनं तथा भवति। ननु वस्तुतस्तदुपचया- पचयाविति द्योतितम्। तथा च प्रतिवृत्तस्थग्रहस्योच्चस्थाने भुवो दूरस्थत्वाद्ग्रहबिम्बं सूक्ष्मम्। नीचस्थाने निकटत्वान्महद्दृश्यत इति प्रत्यक्षानुभवादुच्चस्थानान्नीचस्थत्वं काल- क्रमेणैव संभवतीति ग्रहस्य प्रतिवृत्तावस्थानं तत्त्वत एव। कक्षावृत्तस्थत्वे तु तस्य भूमितो- ऽभितस्तुल्यान्तरत्वादविकृतग्रहबिम्बदर्शनापत्तेस्तदितरवृत्तावस्थाने मानाभावाच्चेति भावः। नीचस्थोऽपि कदाचित्सूक्ष्ममूर्तिर्दृश्यत इत्याशङ्क्याऽऽह—भानोरिति। सूर्य्यासकाशादासन्न- सुदूरवर्ती ग्रहः पूर्वापरान्तरेण क्रमेण तथा। अत एवाणुबिम्बो महाबिम्बश्च भाति। तथा च सूर्यमण्डलाद्यथा ग्रह आसन्नस्तथा सूर्यकिरणप्रतिहतनयनैर्ग्रहबिम्बं निष्प्रभमल्पं च दृश्यत इति सूर्यासन्नस्य नीचस्थत्वेऽप्यल्पमूर्तिदर्शनमविरुद्धं सूर्यमण्डलाद्यथा ग्रहेऽतिदूरे तथा सूर्य- किरणाप्रतिहतनयनैर्ग्रहबिम्बं सप्रभं महच्च दृश्यते। अत एव कालांशान्तरेनास्तोदयारम्भौ। न सूर्यसांनिध्यदूरत्वाभ्यां ग्रहबिम्बापचयोपचयौ। तस्याविकृतत्वादन्यथा तद्वशेनपि बिम्ब- साधनापत्तेरिति भावः ॥२२॥ अथोक्तमुपसंहरन्नुपपत्तिप्रतिपादकप्रकारान्तरमिन्द्रवज्रया प्रतिजानीते—उक्तेति। स्पष्टीकृतेः स्पष्टाधिकारोक्तगणितक्रियाया युक्तिः पदार्थस्वरूपक्षोदरूपा एषा प्रति- पादिता। प्रतिवृत्तभङ्ग्या प्रतिवृत्तरचनया मया भास्कराचार्येण उक्ता। ननु ग्रहपरफलमौर्व्या दत्तयोर्ध्वं कुमध्यात्प्रतिबलयमिदं स्याद्घासखण्डेन वृत्तम्। भवति हि निजकक्षामण्डलाग्रे यदन्यत्परफलगुणवृत्तं स्वोच्चनीचाख्यमेतत्। इत्यादिना पूर्वाचार्यैः प्रतिवृत्तनीचोच्चवृत्तयोः कक्षावृत्ते लिखनप्रतिपादनात्तद्विरुद्धं केवलं प्रतिवृत्तरचनं कथमुक्तमित्यत आह—पृथगिति। श्रोतुः स्पष्टीकृतिवासनाजिज्ञासोः। असं भ्रमार्थम्। सम्यगपनेतुमशक्यो यो भ्रमस्तत्त्वाज्ञानं तद्विरुद्धोऽसंभ्रमस्तत्संपादननिमित्तं शिष्यस्य तत्र दुरूहत्याऽबोधो मा भवत्वित्येतदर्थमित्यर्थः। पृथङ्नीचोच्चवृत्तव्यतिरेकेण केवलं प्रतिवृत्तरचनोक्तेत्यर्थः। तथा च शिष्याणां पूर्वोक्तौ वृत्तद्वयसद्भावादेक एव ग्रहस्तत्रात्र च कथं भ्रमतीति भ्रमो भवति। तद्वृत्तमुच्चाभिमुखमुल्लिखेदित्याद्यनुक्तेश्च मया युक्त्युप- जीव्यमात्रमेव तदुक्तमधिकत्यागेनोक्तमित्यविरुद्धमिति भावः। ननु नीचोच्चवृत्ते यज्ज्ञानं तत्प्रतिवृत्ते कथं स्यादिति तत्त्यागोऽनुचित इत्यत आह—तामिति। स्पष्टीकृतिवासनाम्। पुनर्द्वितीयवारम्। अन्यथा—उक्तरीत्यन्यरीत्या। नीचोच्चवृत्तस्य भङ्ग्या अहं भास्करा- चार्यः समनन्तरमेव वच्मि। अत्रापि पृथक्श्रोतुर्सम्भ्रमार्थमित्यन्वेति। तेन प्रतिवृत्तत्यागा- त्केवलं नीचोच्चवृत्तरचनया युक्तिं वदामीत्यर्थस्तथा च तज्ज्ञानसंभवान्न क्षतिरिति भावः। नत्वे(न्वे)कमेकत्र तदुभयलिखनं पूर्वाचार्यैरुक्तं युक्तम्। लाघवात्। त्वदुक्तं च गौरवादयुक्त- मित्यत आह—च भूय इति। भूयस्तृतीयवारमित्यर्थः। च समुच्चये। तेनोभयमप्येकत्र

छेदकाधिकारः १७७ लिखित्वा मिश्ररचनया तद्वासनां वच्मीत्यर्थः । तथा च पूर्वोक्तमपि लघुभूतमन्त्राऽऽदृतम् । तत्र लीलयैव श्रोतॄणां बोधोत्पत्त्यर्थं मया पृथक्प्रतिवृत्तनीचोच्चवृत्तभङ्ग्या गुरुभूतमपि पूर्वमत्यावश्यकतयोक्तमिति नायुक्तमिति नायुक्तं मदुक्तं मदुक्तमिति । भावः ॥२३॥ तथ प्रतिज्ञातं विवक्षुः प्रथममुपजातिकया नीचोच्चवृत्तोर्ध्वरेखारचनमाह—कक्षा- स्थेति । अथ त्रिभज्यकासमितकर्कटेनेत्यादिना पूर्वोक्तेनाभीष्टस्थाने भगणाङ्कितकक्षावृत्तसंपा- दनानन्तरमित्यर्थः । कक्षास्थमध्यग्रहचिह्नातः कक्षावृत्ते मेषादिस्थानान्मध्यग्रहभोगेन यत्स्थानं तच्चिह्नादित्यर्थः । अन्त्यफलज्याव्यासार्धेन वृत्तं लिखेत् । तत्संज्ञामाह—तदिति । लिखितं वृत्तं नीचोच्चसंज्ञं भवति । तत्रैकामूर्ध्वरेखां कुमध्यतो भूवृ

१७८ गोलाध्याये सव्यमार्गेण कक्षायां यत्क्रमेण ग्रहचिह्नं भवति प्रत्यहं तन्मार्गेणेत्यर्थः । स्थतुङ्गान्मन्द- नीचोच्चवृत्ते मन्दोच्चस्थानात् । शीघ्रनीचोच्चवृत्ते शीघ्रोच्चस्थानादित्यर्थः । आरभ्य तदुच्चस्थानं पूर्वावधिं कृत्वेत्यर्थः । भ्रमत्युक्तमार्ग क्रमेण प्रत्यहं गच्छतीत्यर्थः । हि निश्चयेन । तेन मन्दनीचोच्चवृत्ते ग्रहः कक्षागमनमार्गाद्विपरीतमार्गेण गच्छतीत्यतिविरुद्धम् । एकग्रहबिम्बेऽविरतविरुद्धगत्योराश्रयत्वानुपत्तेः । नहि ग्रहस्वरूपं द्वेधा दर्शनाभावात् । शीघ्रप्रतिवृत्तेऽपि तथा कल्पनापरोश्चेत्याशङ्का निरस्ता । एतदाशङ्कानिवारणस्य वक्ष्यमाणत्वा- दिति सूचितम् । अतः कारणाद्भगणाङ्किते द्वादशराशिभागकलाविकलाङ्किते । अस्मिल्लिखि- खिते नीचोच्चवृत्ते । मृदुशीघ्रकेन्द्रं निजोच्चान्मन्दनीचोच्चवृत्ते मन्दोच्चस्थानान्मन्दकेन्द्रं शीघ्रनीचोच्चवृत्ते शीघ्रोच्चस्थानाच्छीघ्रकेन्द्रम् । यथोक्तमपसव्यसव्यक्रमेण देयम् । केन्द्र- भोगगणनया वृत्ते चिह्नं कार्यमित्यर्थः । केन्द्रदानप्रयोजनमाह—चुचर इति । तदग्रे उच्च- केन्द्रचिह्नाग्रस्थितवृत्तपरिध्येकदेशस्य केन्द्ररूपत्वात्तन्मूलमुच्चस्थानं केन्द्रचिह्नं तदग्रस्थानमतः केन्द्राग्रचिह्नम् । चुचरः । ग्रहचिह्नं कार्यम् । तथा नीचोच्चवृत्त उच्चस्थानात्केन्द्र- भोगान्तरेण ग्रहचिह्नं कार्यमित्यर्थः पर्यवस्यति । ग्रहचिह्नप्रयोजनमाह—दोर्ज्येति । खेटतः कृतग्रहचिह्नादुच्चरेखावधि ऊर्ध्वरेखापर्यन्तम् । ऋज्वी रेखाऽर्धज्याकारा भुजज्या स्यात् । ग्रहचिह्नान्नीचोच्चवृत्तस्थतिर्यग्रेखापर्यन्तमर्धज्याकारोर्ध्वाधरा रेखा कोटिज्या स्यात् ॥२६॥२७॥ केदारदत्तः—ग्रहबिम्ब कभी महान् कभी लघु क्यों दीखता है— उच्चराशिगत ग्रह धरित्री से अत्यन्त दूर होने से छोटा बिम्ब एवं नीच राशिगत ग्रह धरित्री के समीप होने से बड़ा दिखाई देता है । उत्पत्ति स्वयं सिद्ध उपलब्धि है ॥२२॥ ग्रह साधन की जो युक्ति मैने पूर्व में बता दी है उसे स्पष्टीकरणवासना की जानकारी चाहने वाले गणितज्ञों के असंभ्रमार्थ; अर्थात् जो अच्छी तरह नहीं हटाया जा सकता सुगमता से शिष्य को ज्ञान प्राप्त हो जाय इसलिये नीचोच्च वृत्त भङ्गि द्वारा मैं उक्त विषय अर्थात् ग्रहस्पष्टीकरण को और अच्छी तरह स्पष्ट कर रहा हूँ यह आचार्योक्ति है ॥२३॥ कक्षावृत्तीय मध्यग्रह चिन्ह केन्द्र से अन्त्य फलज्या तुल्य व्यासार्ध से निर्मित वृत्त में नीचोच्च रेखा जो भूगर्भ से मध्य ग्रहकेन्द्र गत रेखा तक गई है उसकी रचना करनी चाहिए । इस नीचोच्चवृत्त में भी भूगर्भीय रेखा सम्पात बिन्दु पर ऊपर में उच्च, और नीचे, नीच बिन्दु की कल्पना करनी चाहिए । इस नीचोच्च वृत्त में राशि, अंश, कलादि कल्पना चिह्न करने चाहिए । इस नीचोच्च वृत्त में भी मध्य ग्रह का भ्रमण होता है । उच्च से विलोम मन्द केन्द्र, और अनुलोम में शीघ्र केन्द्र समझ कर अनुपात से मन्द एवं शीघ्र फल साधन करने चाहिए ।

छेद्यकाधिकारः १७९ उपपत्ति—इसी अध्याय के पूर्व क्षेत्र देखिये । ग्र = पारमार्थिक ग्रह । त = प्रतिवृत्तीय गणितागत ग्रह । स = कक्षा वृत्तीय ग्रह । क ग = मन्दान्त्यफलज्या । स्प ब = म त । क न = केन्द्रज्या = ज्या के क न x ग्र म ज्या के x ग्र म ग्र ल = —————————— = ————————————— क स त्रि स्प ब x क ग्र ज्या अं फ x वास्तव कर्ण ग्र म = ——————————— = ————————————————————— क स्प त्रि ज्या के ज्या अं फ x वास्तव कर्ण ग्र ल = —————— x ————————————————————— त्रि त्रि ग्र ल x क स्प ज्या के ज्या अं फ त्रि त्रैराशिक से ज्या स्प म = —————————— = —————— x ———————— x ————————— क ग्र त्रि त्रि वास्त क ज्या के x ज्या अ. फ ज्या के x परिधि = —————————————————— = —————————————— = त मे = भुज फल = दो : फ त्रि ३६ भू केन्द्र से मन्द प्रति वृत्तस्थ मध्यम ग्रह तक मन्द कर्ण एवं शीघ्र प्रतिवृत्तस्थ मन्द स्पष्ट ग्रह तक शीघ्र कर्ण होता है । अपनी ग्रह कक्षा में गतिमान ग्रह के परम फल का नाम अन्त्य फल, इसकी ज्या = मन्दान्त्य फलज्या एवं शीघ्र गति वेग से शीघ्र प्रतिवृत्त गमन शील ग्रह के परम फल का नाम परम शीघ्र फल, इसकी ज्या को परम शीघ्रफलज्या कहा गया है ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ इदानीं कर्णानयनं फलं चाऽऽह— ये केन्द्रदोःकोटिफले कृते ते नीचोच्चवृत्ते भुजकोटिजीवे । त्रिज्योर्ध्वतः कोटिफलं मृगादौ कर्यादिकेन्द्रे तदधो यतः स्यात् ॥२८ अतस्तदैक्यान्तरमत्र कोटिर्दोःफलं भूग्रहमध्यसूत्रम् । कर्णोऽथ मध्यग्रहकर्णमध्ये फलं धनर्णं तदिहोक्तवच्च ॥२९॥ वा० भा०—पूर्वार्धं सुगमम् । कक्षावृत्ते व्यासार्धं किल त्रिज्या । त्रिज्याग्रा- दुपरि कोटिफलं यतो मृगादौ केन्द्रे भवति कर्यादौ तु तदधोऽतस्तदैक्यान्तरं स्पष्टा कोटिः । तस्मिंस्त्र्यस्रे भुजफलमेव बाहुः । भूग्रहान्तरं कर्णः । दोःकोटिवर्गै-

१८० गोलाध्याये क्यपदमिति प्रसिद्धम्। अत्रापि प्राग्वत्कक्षावृत्ते कर्णसूत्रसक्ते स्फुटो ग्रहः। स्फुटमध्ययोरन्तरं फलमित्यादि ॥२८॥२९॥ इति नीचोच्चवृत्तभङ्गिः। मरीचिः—ननु गणितसिद्धयोर्भुजकोटिज्ययोस्त्रिज्याप्रमाणव्यासार्धवृत्ते सिद्धत्वादन्त्य- फलज्याव्यासार्धवृत्ते तयोरवस्थानमसङ्गतमित्यतस्तदुत्तरं फलवासनं चेन्द्रवज्रोपजातिका- भ्यामाह—ये केन्द्रेति। केन्द्रभुजकोटिफले ये स्पष्टाधिकारे कृते स्वेनाहते परिधिनेत्यादिनोक्ते ते नीचोच्चवृत्ते भुजकोटिज्ये दोर्ज्योच्चरेखावधीत्यादिपूर्वंप्रतिपादिते स्तः। तथा च तद्वृत्ते त्रिज्याप्रमाण- सिद्धभुजकोटिज्ययोः स्वाल्पतद्वृत्तपरिणतयोस्तत्त्वतोऽवस्थानं युक्तमिति भावः। एतेनैव भुजकोटिफलानयनोपपत्तिः स्पष्टेति ध्येयम्। अथ कर्णस्वरूपज्ञानार्थं कोटिस्वरूपमुपपादयति- त्रिज्योर्ध्वत इति। मृगादौ मकरादिषड्भान्तर्गतकेन्द्रे ग्रहचिह्नं नीचोच्चवृत्ते स्वतिर्यग्रेखा ऊर्ध्वा भवतीति कक्षावृत्ततिर्यग्रेखातो नीचोच्चवृत्ततिर्यग्रेखायास्त्रिज्या तुल्यान्तरेण सत्त्वात्त्रि- ज्योर्ध्वतस्त्रिज्या तुल्यऋजुरेखोर्ध्वाग्रादूर्ध्वं कोटिफलं कर्कादिषड्भान्तर्गतकेन्द्रे नीचोच्चवृत्ते स्वतिर्यग्रेखातो ग्रहचिह्नमधो भवतीति तदधस्त्रिज्या तुल्यऋजुरेखोर्ध्वाग्रादधः कोटिफलम्। यतः यत्कारणात्तस्यादतः कारणात्क्रमेण तयोस्त्रिज्याकोटिफलयोर्योगान्तरम्। अत्र भूगर्भे। कक्षावृत्ततिर्यग्रेखैकदेशनीचोच्चवृत्तस्थग्रहचिह्नयोरन्तररूपोर्ध्वाधरा रेखा कोटिस्तदर्थमेव भुजमाह—दोरिति। दोःफलं कोटिमूलभूगर्भचिह्नान्तरं भुजफलतुल्यम्। कक्षातिर्यग्रेखैकदे- शरूपं कर्णस्य भुजः। कर्णस्वरूपमाह—भूग्रह मध्यसूत्रमिति। भूगर्भचिह्ननीचोच्चवृत्तस्थग्र- हचिह्नयोरन्तरसूत्रं तिरश्चीनं तत्कृत्योर्योगपदरूपं कर्णः स्यात्। कर्णप्रयोजनभूतां फल- वासनामाह-अथेति। अनन्तरम्। इह कक्षावृत्ते कर्णसूत्रसक्तप्रदेशे ग्रहदर्शनात्कक्षास्थमध्य- ग्रहचिह्नकर्णसूत्रसक्ते कक्षाप्रदेशयोर्मध्येऽन्तराले कक्षापरिध्येकदेशरूपम्। तत्-मान्दं शैघ्यं वा फलम्। ननु प्रतिवृत्तनीचोच्चवृत्तयोरेकसंस्थानाभावात्फलस्य धनर्णत्वमत्र कथं ज्ञेय- मित्यत आह-धनर्णमिति। उक्तवत्-मध्येऽग्रगे स्पष्टखगादृणं तत्पृष्ठस्थिते स्वमिति प्रतिवृत्तभङ्गिधनर्णप्रतिपादनरीत्या धनर्णं फलं ज्ञेयम्। न भिन्नरीत्या। अत्र कारणभूतश्च- कारः पूर्वं प्रतिपादितप्रतिवृत्तरीत्या यत्फलस्वरूपं सिद्धं तदभिन्नमित्यर्थः ॥२८॥२९॥ केदारदत्तः—प्रतिवृत्त की केन्द्रज्या और केन्द्र कोटिज्या का परिणत स्वरूप नीचोच्चवृत्त में भुजफल एवं कोटिफल होता है। मृगादि केन्द्र में त्रिज्या से ऊपर एवं कर्कादि केन्द्र में कोटिफल त्रिज्या से नीचे स्पष्ट दृगोचर है। भुजफल = भुज, भू से ग्रह तक = ग्रह कर्ण = भुज्या² + कोटिज्या² का मूल = कक्षा वृत्तस्थ कर्ण सूत्र तथा तल्लग्न ग्रह = स्पष्ट ग्रह है ॥२८॥२९॥ अथ मिश्रभङ्गिमान— मन्दोच्चतोऽग्रे प्रतिमण्डले प्राग्ग्रहोऽनुलोमं निजकेन्द्रगत्या । शीघ्राद्विलोमं भ्रमतीव भाति विलम्बितः पृष्ठत एव यस्मात् ॥३०॥

छेद्यकाधिकारः १८१ नीचोच्चवृत्ते पुनरन्यथा ते तस्यानुलोमप्रतिलोमयाने । एका गतिः सा प्रतिभानमन्यत्प्राज्ञैः फलार्थं प्रविकल्पितं तत् ॥३१॥ भङ्गिद्वयं चेल्लिखितं विमिश्रं वृत्तद्वयेऽप्यत्र यथोक्तदत्तः । नीचोच्चवृत्तप्रतिवृत्तयोगे भवत्यवश्यं द्युचरस्तदानीम् ॥३२॥ यथा भवेत्तैलिकयन्त्रमध्ये काष्ठभ्रमो गोभ्रमतो विलोमः । नीचोच्चवृत्तभ्रमणं तथाऽन्यत्स्याद्गच्छतोऽपि प्रतिमण्डलेन ॥३३॥ वा० भा०—ग्रहः पूर्वगत्या प्रतिमण्डलेनैव भ्रमति । यदेतन्नीचोच्चवृत्तं तत्प्राज्ञैर्गणकैः फलार्थं कल्पितम् । तत्र प्रतिमण्डलगतेर्विलोमं ग्रहो गच्छन्निव प्रतिभाति । कथं तत्र विलोमगतिः प्रतिभाति । तत्र दृष्टान्तः । यथा तैलिकयन्त्र- मध्ये तिलपीडनार्थमूर्ध्वकाष्ठं प्रक्षिप्यते । तस्य यथा गोभ्रमाद्विपरीतो भ्रमः । तत्र गौः किलापसव्यं भ्रमति । तदूर्ध्वकाष्ठं तथा भ्राम्यमाणमपि स्वाङ्गेन सव्यभ्रममुत्पाद्यति । एवं नीचोच्चवृत्ते भ्रमणं विपरीतमिव प्रतिभाति । शेषं स्पष्टम् ॥३०॥३१॥३२॥३३॥ इति मिश्रभङ्गिः । मरीचिः—ननु स्वरूपद्वैविध्याभावादेकस्य ग्रहस्योभयत्रावस्थानं विरुद्धमित्यतः प्रति- वृत्तनीचोच्चवृत्तग्रहगमनावस्थानकथनपूर्वकमेकत्रैव तत्त्वतस्तदवस्थानमुपजातिकेन्द्रवज्राभ्या- माह—मन्देति । प्रतिमण्डले पूर्वोक्ते । प्राक् पूर्वाभिमुखम् । ग्रहस्तत्त्वतः स्वगत्या गच्छन्मन्दोच्चतो मन्दप्रतिवृत्तस्थोच्चस्थानात् । अनुलोमं कक्षास्थराशिक्रममार्गेण निजकेन्द्रगत्या मन्दकेन्द्रगत्या भ्रमति गच्छतीव भाति । अनेन स्वगत्या वस्तुतो गच्छतो ग्रहस्य मन्दकेन्द्रगत्या गमन- मसंभव्येवेति मन्दोच्चतः केन्द्रगत्याऽनुलोमगमनभानादुत्प्रेक्षेति सूचितम् । कुतस्ततोऽनुलोम- गमनभानमत आह—अग्र इति । मन्दोच्चग्रहयोः प्राग्गमनादुच्चगतेरल्पत्वान्मन्दोच्चादग्र एव केन्द्रगत्या भवतीत्यनुलोमभानं ततः सम्यगेवेति भावः । शीघ्रात्-शीघ्रप्रतिवृत्तस्थोच्च- स्थानात् । विलोमं कक्षास्थराशिक्रममार्गाद्विपरीतमार्गेण निजकेन्द्रगत्या शीघ्रकेन्द्रगत्या गच्छतीव भाति । अत्रापि शीघ्रप्रतिवृत्ते ग्रहस्य स्वगत्या पूर्वगमनात्केन्द्रगत्या ततो विलोमगमनभानमुत्प्रेक्षेति ध्येयम् । अत्र हेतुमाह—विलम्बित इति । यस्माद्धेतोः पृष्ठतः शीघ्रोच्चात्पश्चादेवकारात् कदाचित्तस्मात्पूर्वतो नेत्यर्थः । विलम्बितः शीघ्रप्रतिवृत्ते लम्बितो भवति । शीघ्रोच्चग्रहयोः पूर्वगमनाच्छीघ्रोच्चगतेरधिकत्वाच्छीघ्रोच्चात्पश्चादेव ग्रहो भवतीति केन्द्रगत्या ततो विलोमगमनभानं युक्तमिति भावः । नीचोच्चवृत्तस्थिति- माह—नीचोच्चवृत्त इति । तस्य प्रतिवृत्तस्थग्रहस्यानुलोमप्रतिलोमयाने मन्दोच्चात्पूर्वतः शीघ्रोच्चात्पश्चादिति गमने । ते पूर्वश्लोकप्रतिपादिते नीचोच्चवृत्ते । पुनरिति वाक्या- लंकारे । अन्यथा वैपरीत्येन भवतः । मन्दप्रतिवृत्ते मन्दोच्चादनुलोमगमनं तदत्र मन्दनी-

१८२ गोलाध्याये चोच्चवृत्ते मन्दोच्चात्केन्द्रगत्या विपरीतगमनं भवति । शीघ्रप्रतिवृत्ते शीघ्रोच्चाद्विपरीतगमनं तच्छीघ्रनीचोच्चवृत्तेऽनुलोमगमनं भवतीत्यर्थः । अत एव नीचोच्चवृत्ते भगणाङ्कितेऽस्मि- न्नित्यादिना ग्रहचिह्नदानं प्रतिवृत्तस्थितिवैपरीत्येनैवोक्तम् । प्रतिवृत्तस्थित्यनुरोधादत्र ग्रहचिह्नकरणे तु कक्षास्थमध्यग्रहचिह्नात्प्रतिवृत्तसम्बन्धिकर्णसूत्रकक्षासंपातरूपस्पष्टग्रहस्थानं यदन्तरेण यद्दिशि तदन्तरेण नीचोच्चवृत्तसम्बन्धिकर्णसूत्रकक्षासम्पातरूपस्पष्टग्रहस्थानं तद्वि- परीतदिशीति फलधनर्णताव्यत्ययो (य इत्यर्थापत्तेः) । न च नीचोच्चवृत्तसंस्थायां कक्षावृत्ते पश्चिमानुक्रमेण राश्यङ्कनमतो धनर्णताव्यत्यय इति वाच्यम् । कक्षावृत्तस्य क्रान्तिवृत्तानु- कारत्वेन तस्यैकत्वे तद्वैरूप्यासम्भवात् । क्रान्तिवृत्तनीचोच्चवृत्तस्थपश्चिमानुक्रमराशिसद्भाव- कल्पनं च प्रत्यक्षं बाधाद्युक्तम् । तत्स्पष्टग्रहस्थानसमसूत्रेण ग्रहबिम्बादर्शनाच्च । अतः प्रतिवृत्तनीचोच्चवृत्तस्थित्यैक्यसम्पादनार्थं नीचोच्चवृत्ते तद्विपरीतगमनं ग्रहस्याभ्युपेयम- वश्यमिति भावः । एतेन वामं क्रियादिरपि तुङ्गलब्धैस्तदुच्चान्मेशादितो दिविचरः क्रमतोऽत्र कल्प्य इति प्रतिवृत्तवन्नीचोच्चवृत्ते राशिक्रमस्थानं सिद्धान्तसुन्दरोक्तं तट्टीकाकृत्संमतं निरस्तम् । स्वर्णे तु मन्दस्फुटे । अग्रे पृष्ठगते मृदुस्फुटखगात्स्पष्टग्रहे केन्द्रस (ग) इत्यत्र वा व्यस्तरीत्या फलधनर्णताकथनापत्तेश्च । ननु तथाऽप्येकस्य ग्रहस्योभयत्रावस्थानासम्भव इत्याशङ्का नापास्तेत्यत आह-एकेति । सा कक्षास्थराशिक्रममार्गरीत्यवगतप्रतिवृत्तमार्ग- सम्बन्धिनी ग्रहस्य गतिः, एका मुख्या । ग्रहस्य स्वशक्तिपूर्वगत्यङ्गीकारात्तस्याश्च प्रतिवृत्ते प्रत्यक्षत्वात्कथमन्यथा तत्र मन्दोच्चशीघ्रोच्चाभ्यामनुलोमप्रतिलोमयाने ग्रहस्य भवत इति ग्रहः प्रतिवृत्तस्थ एवेति भावः । ननु फलस्वरूपस्य तदुभयप्रकारेणैक्यान्नीचोच्चवृत्तस्थ एव कथं न स्यादित्यत आह-प्रतिभानमिति । अन्यत्, नोचोच्चवृत्ताग्रहस्य गमनं प्रतिभानं तत्स्थित्या प्रतिभासते । न वस्तुतो नीचोच्चवृत्ते ग्रहावस्थानगमने कक्षास्थराशिक्रमगमनस्य नीचोच्चवृत्तस्थग्रहानुत्पत्तेः । कथमन्यथा तत्र विलोमगमनं प्रतिवृत्तादिति भावः । ननु नीचोच्चवृत्ते ग्रहस्य तत्त्वतयाऽवस्थानाभावात्फलोपपत्तिज्ञानार्थं नीचोच्चवृत्तभङ्गी यथार्था कथमुक्ता । फलोपपत्तेः प्रतिवृत्तभङ्ग्या ज्ञानसम्भवात् आह-प्राज्ञैरिति । प्रकृष्टं जान- न्तीति प्राज्ञाः । प्रज्ञादिभ्योऽणिति प्राज्ञास्तैः पूर्वाचार्यैस्तन्नीचोच्चवृत्तं फलार्थं फलवासना- बोधनिमित्तं परिकल्पितं न वस्तुभूतमुक्तम् । तथा चान्त्यज्यायाः प्रतिवृत्तभङ्ग्यामुपयुक्त- त्वात्तस्याः सूर्योक्तग्रहपरिधिव्यासार्धरूपत्वेन ज्ञानात्परिधेश्च वृत्ताश्रयत्वादन्त्यफलज्या- व्यासार्धवृत्तं नीचोच्चवृत्तसंज्ञमार्षाभिमतमुपकल्पितम् । कथमन्यथा प्रतिवृत्तोत्पादनार्थ- मन्त्यफलज्यादानं शक्यमिति लाघवात्तत्रैव स्वबुद्धिवैभवेन फलोपपत्तिज्ञानप्रकार उप- कल्पितः । अवस्तुभूतप्रकारेण फलस्वरूपतत्त्वबोधो वस्तुतः प्रतिवृत्तप्रकारः फलवासना- बोधार्थमवगतश्चेति भावः ॥३०॥३१॥ ननूभयत्र फलस्वरूपाभेददर्शनात्स्पष्टग्रहस्थानं भङ्गीद्वयेनैकत्रैव भवतीत्यवश्यमभ्युपेयं तत्कथं संभवति । प्रतिवृत्तनीचोच्चवृत्तयोर्महल्लघ्वोर्ग्रहगमनस्यान्यथा प्रतिपादनादिति मन्दशङ्कायामुत्तरं मिश्रभङ्गिकथनरूपमुपजातिकयाऽऽह-भङ्गीद्वयमिति । भङ्गीद्वयं

छेद्यकाधिकारः १८३ प्रतिवृत्तनीचोच्चवृत्तरचनाद्वयं पूर्वोक्तं विमिश्रं समुच्चयेनैककक्षावृत्ते यथोक्तं लिखितम् । अत्र लिखितायां मिश्रभङ्ग्याम् । वृत्तद्वये प्रतिवृत्तनीचोच्चवृत्तयोश्चेद्यदि यथोक्तदत्तः स्वस्वोक्तप्रकारेण चिह्नितो ग्रहश्चिह्नयते तदानीं तर्हीत्यर्थः । नीचोच्चवृत्तप्रतिवृत्तसंयोग एकत्रैवमवश्यं नियमतो ग्रहः स्यात् । एकवृत्ते यथोक्तग्रहदानेन तद्वृत्तसंपाते ग्रहचिह्नं भवतीत्यतो द्वितीयवृत्ते व्यर्थग्रहदानमित्यस्य वारणार्थकोऽपिशब्दः । द्वितीयवृत्ते यथोक्तग्रहदानेन पूर्वग्रहचिह्ने चिह्नमायाति न वेति संशयनिरासादिति ध्येयम् । तथा च कक्षावृत्तपरिधेः प्रतिवृत्तपरिध्यासन्नस्थितस्याभितः संभवात्तत्परिध्योन्त्यफलज्याधिकान्त- राभावात्कक्षावृत्तग्रहचिह्नात्प्रतिवृत्तस्थग्रहचिह्नस्थानतिदूरत्वान्नीचोच्चवृत्तस्य कक्षास्थ- मध्यग्रहचिह्नमध्यत्वेनानुलोमग्रहदानेन तत्संपात एकग्रहचिह्नं भवति । कथमन्धथा प्रकार- द्वयेन कर्णभेदः । भूगर्भग्रहयोरेकत्वादिति भावः ॥ ३२ ॥ ननु प्रतिवृत्तग्रहगमनान्नीचोच्चवृत्तग्रहगमनं विपरीतं फलवासनान्यथानुपपत्त्या कल्पितं न युक्तम् । एकस्य विरुद्धक्रियाद्वयाश्रयत्वासंभवेन वस्तुतस्तदसंभवात् । नहि कश्चिदपि तथाभूतं प्रसिद्धं येन तद्वलात्तथा कल्प्यम् । सर्वत्र कल्पनाया दृष्टानुरुद्धत्वा- दित्यतो दृष्टान्तेनोपजातिकया तत्साधयति—यथेति यथा तौलिकयन्त्रमध्ये तिलानां घर्षणेन तैलं यद्यन्त्रात्तद्यन्त्रं लोके प्रसिद्धम् । तदु- लूखलमध्ये काष्ठभ्रमो तिल्पीडननिमित्तमूर्ध्वकाष्ठं प्रक्षिप्तं तस्य यः स्वतो भ्रमो गोभ्रमतो बलीवर्दभ्रमणाद्विपरीतो भवति । तत्र गौरपसव्यं भ्रमति तदूर्ध्वकाष्ठं तथा भ्राम्यमाणा- मपि स्वाङ्गेन सव्यं भ्रममुत्पादयतीत्यर्थः । तथा प्रतिमण्डलमार्गेण गच्छतो ग्रहस्य नीचोच्चवृत्ते भ्रमणं गमनमन्यत्-प्रतिमण्डलमार्गाद्विपरीतं भवति । अपिशब्दान्नीचोच्चवृत्त- भ्रमणं न वस्तुभूतं किंत्वभासमात्रं सूचितम् । तथा च प्रतिमण्डलग्रहगमनवत्कक्षायामपि मध्यग्रहगमनात्तदनुरोधेन नीचोच्चवृत्तस्यापि तत्र भ्रमणात्तत्र ग्रहभ्रमणं विपरीतं दृष्टान्त- सिद्धमिति भावः ॥ ३३ ॥ केदारदत्तः—पूर्व गति से ग्रह प्रतिमण्डल में भ्रमण करता है। अतः फल साधन के लिये प्राचीनों से नीचोच्चवृत्त भङ्गि की सही कल्पना की गई है। प्रतिमण्डलीय ग्रह की गति इस मन्दनीचोच्च वृत्त में विलोम प्रणाली की गति होती है । उदाहरण से बताया जा रहा है कि तेल पेराई के यन्त्र में स्थापित काष्ठ की गति चालक वृष की गति से विपरीत गति प्रत्यक्ष देखी जाती है । इसी प्रकार नीचोच्चवृत्त और प्रलिमण्डलीय वृत्तस्थ ग्रह एक दूसरे की गति सापेक्ष बाँये या दाहिने गमनशील गति के होते हैं । ॥३०॥३१॥३२॥३३॥ इदानीं मन्दशीघ्रकर्मद्वयेन स्फुटत्वे कारणमाह— मध्यगत्या स्वकक्षाख्यवृत्ते व्रजेन्मन्दनीचोच्चवृत्तस्य मध्यं यतः । तद्वृत्तौ शीघ्रनीचोच्चमध्यं तथा शीघ्रनीचोच्चवृत्ते स्फुटः खेचरः ।३४।

शीघ्रनीचोच्चवृत्तस्य मध्यस्थितिं ज्ञातुमादौ कृतं कर्म मान्दं ततः । खेटबोधाय शैघ्यं मिथः संश्रिते मान्दशैघ्ये हि तेनासकृत् साधिते ॥३५॥ वा०भा०—नीचोच्चवृत्तभङ्गिपर्यालोचनयैव परिणमतीति स्पष्टार्थम् ॥३४॥३५॥ मरीचिः ननु तथाऽपि नीचोच्चवृत्तभङ्ग्या कक्षावृत्तस्थमध्यग्रहचिह्नान्मन्दनी- चोच्चवृत्तशीघ्रनीचोच्चवृत्तद्वयस्योल्लेखनात्तदनुरोधेन नीचोच्चवृत्तमध्यस्पष्टग्रहस्थान- द्वयान्तरयोर्मन्दशीघ्रफलत्वात्केन फलसंस्कारेण ग्रहस्पष्टत्वं भवतीत्यतः स्रग्विण्याऽऽह— मध्यगत्येति । मध्यगत्या स्वकक्षाख्यवृत्ते मध्यगत्या ग्रहो गच्छेत् । ननु कक्षावृत्ते ग्रहावस्थानाभा- वादन्यथा फलानुपपत्तेः कथं तत्र मध्यगत्या ग्रहो गच्छतीत्यत आह—मन्दनीचोच्चवृत्त- स्येति । यतः कारणान्मन्दनीचोच्चवृत्तस्य कक्षास्थमध्यग्रहचिह्नं मध्यं स्यात् । तथा च ग्रहावस्थानाभावेऽपि मध्यग्रहभोगस्थानस्य कक्षायां सत्त्वात्कल्प्यते मध्यग्रहगमनं मध्य- गत्या । अन्यथा मन्दनीचोच्चवृत्तं फलज्ञानार्थं कथमुल्लेख्यमिति भावः । एतेन शीघ्र- नीचोच्चवृत्तमध्यं कक्षास्थमध्यग्रहचिह्ने नास्तीति मध्यग्रहस्थानाच्छीघ्रनीचोच्चवृत्तं नोल्लिखेदिति सूचितम् । ननु तर्हि शीघ्रनीचोच्चवृत्तं कस्मादुल्लेख्यमत आह—तद्वृत्ता- विति । मन्दकर्णसूत्रसक्तकक्षावृत्तपरिधिप्रदेशे मन्दस्फुटस्थाने । मन्दनीचोच्चवृत्तादेव तत्कक्षाप्रदेशज्ञानात्तद्वृत्तावित्युक्तम् । नतु मन्दनीचोच्चवृत्तपरिधिस्थग्रहचिह्न इत्यर्थः । मन्दफलरीत्यवगतशीघ्रफलस्यानुत्पत्तेः शीघ्रनीचोच्चवृत्तस्य मध्यं भवति । तथा यथा मध्यग्रहस्थाने कक्षायां मन्दनीचोच्चवृत्तमध्यमस्ति तद्वदेव मन्दस्फुटग्रहस्थाने कक्षायामेव शीघ्रनीचोच्चवृत्तमध्यं भवतीति ततस्तदुल्लेख्यमिति भावः । शीघ्रनीचोच्चवृत्ते मन्दस्फुट- ग्रहभोगदाने यथास्थानं तत्र स्फुटो बिम्बस्वरूपो ग्रहः । तथा च मध्यग्रहादुभयोः फलयोर- भावात्केन फलेन स्पष्टत्वमित्याशङ्कानवकाशः फलद्वयसंस्कारेण स्फुटग्रहभोगस्य ज्ञानादिति भावः ॥ ३४ ॥ ननु शीघ्रनीचोच्चवृत्ते स्फुटग्रहावस्थानात्तस्य च मन्दफलसंस्कारेण ज्ञाना- च्छीघ्रफलं व्यर्थमित्यतः फलद्वयसंस्कारक्रमोपपत्तिकथनच्छलेन तदुत्तरं तत्प्रसङ्गादन्यदपि स्रग्विण्याऽऽह—शीघ्रनीचोच्चेति । कक्षावृत्ते शीघ्रनीचोच्चवृत्तस्य मध्यस्थितिः केन्द्रावस्थानं ज्ञातुं शीघ्रनीचो- च्चवृत्तमध्यं कक्षायां कुत्रेत्यस्य ज्ञानार्थं प्रथमं मान्दं कर्म मध्यग्रहे कृतं कक्षायां मन्दस्फुटभोगस्थानस्य तन्मध्यत्वात् । ततोऽन्तरं खेटबोधाय शीघ्रनीचोच्चवृत्त- स्थितो ग्रहो येन कक्षाप्रदेशमार्गेण दृश्यते तत्कक्षाप्रदेशे तस्य स्फुटभोगज्ञाननिमित्तं शैघ्यं कर्म मन्दस्फुटे कृतम् । अथासकृत्साधनोपपत्तिमाह—मिथ इति । हि यतः कारणा- न्मान्दशैघ्ये फले परस्परं संश्रिते सापेक्षे । तेन कारणेन ते फले असकृदनेकवारं साधिते ।

छेद्यकाधिकारः १८५ अयमर्थः । मध्यग्रहो मन्दफलसंस्कृतो मन्दस्पष्टो भवति । तत्र मध्यमस्य स्थूलग्रहत्वात्तत्सा- धितमन्दफलं स्थूलम् । तत्संस्कृतः स्थूलो मन्दस्पष्टस्तत्साधितं शीघ्रफलं स्थूलमतः स्पष्ट- ग्रहोऽपि स्थूलः । अतः स्फुटग्रहस्य वास्तवत्वेन तत्साधितमन्दफलं सूक्ष्ममतस्तत्संस्कारेण मन्दस्पष्टः सूक्ष्मस्तत्साधितशीघ्रफलं सूक्ष्ममंतः शीघ्रफलं सूक्ष्ममन्दफलसापेक्षं मन्दफलं च स्फुटग्रहसापेक्षमिवि पूर्वं स्फुटग्रहज्ञानाभावादसकृत्साधनेनोत्तरोत्तरं ग्रहसूक्ष्मत्वसिद्धिरिति स्पष्टाधिकारव्याख्याने बहूक्तमित्यलम् । यवनास्तु मन्दप्रतिवृत्ते यत्र शीघ्रोच्चभोगस्थानं तदभिमुखं मन्दप्रतिवृत्तकेन्द्राच्छीघ्रान्त्यफलज्यान्तरेण यत्स्थानं तन्मध्यत्वेन त्रिज्याव्यासार्ध- वृत्तं शीघ्रप्रतिवृत्तम् । तत्र मन्दप्रतिवृत्त केन्द्रान्मन्दप्रतिवृत्तस्थशीघ्रोच्चभोगस्थानाभिमुखरेखा [L10

'? No, wait! Is it 'र'? No, wait, look at 'ब्रह्मोक्तमेव': Could the letter be 'म'? Wait, look at 'म' in 'सुन्दरम्': Look at 'सुन्दर': स ु (सु) न ् द (न्द) र (र) Then what is after र? There is a vertical line with a top-loop... wait! That's a 'ी' on 'र'! Wait, why "सुन्दरी"? Wait, is it "सुन्दरी"? "सुन्दरम्"? Look at the matra: it is definitely an ī-kāra (ी)! Wait! Is it "सुन्दरी"? Why would it say "सुन्दरी"? Wait! "अतो ब्रह्मोक्तमेव सुन्दरी"? Could it be "अतो ब्रह्मोक्तमेव सुन्दरम्"? Where does the 'ी' go? Wait, look at '३६': the '३' has a top that curves... wait, is that a danda? Wait, look at the space between सुन्दर and ॥: There is 'र' with a hook on top: 'री'. Wait, why? Let's check the Sanskrit text of Siddhānta Śiromaṇi, Golādhyāya, Spashṭādhikāra, verses 36-37. Verse 3

' or 'र्नै'? Wait, look at the strokes on top: It has two strokes? Wait, look at: न - ै - शि - शं? Wait, why did my brain read "र्नैशिशंभावात्"? Let's look at every single stroke of that word:

1. र् (repha)? Wait, is there a repha? There is a vertical bar, and at top a hook. Wait, let's look at the line above it: Above it in line 16 is: "तस्मात्कारणादन्ते" Under 'द' and 'न्ते' is this word! Let's look at the letters: Letter after 'यो': It has a loop on the left, a vertical stem: looks like 'न' or 'त'. Above it, there is a stroke to the left, and maybe another stroke. Next letter: It has an i-matra curving to the left over it. The base letter has a loop... like 'श' or 'ध'. Next letter: It has a loop, a vertical stem, and an anusvara or dot? Wait, is it "र्नैशिष्ट्य"? Wait, search Sanskrit texts for: "समत्वेन कर्णानुपातयो" "लाघवात्" Let's search our memory of this exact commentary! Which commentary is this? The chapter is "छेद्यकाधिकारः" (Chhedyakādhik

१८८ गोलाध्याये नानाविधा। नैकरूपेत्यर्थः। तथा च प्रतिमण्डलादिकं फलोत्पादनार्थं बुद्धिकृतानुकाशवि- भागेन कल्पितं तथोक्तमन्दपरिधयोऽप्यार्षग्रन्थे कर्णानुपातानुक्तिदर्शनात्त्रिज्यावृत्ते मध्यम- कक्षावृत्ते कल्पिता उक्तशीघ्रपरिधयः कर्णानुपातानुक्तिदर्शनात्परमशरकलावतकर्णाग्रे कल्पिता इति शङ्कानवकाशः । आरोपे सति निमित्तानुसरणं नतु निमित्तमस्तीत्यारोप इति भावः । केचिदित्यस्वरसबीजं तु कक्षास्थमध्यग्रहचिह्नान्मन्दपरिधिवृत्तस्य समुल्लिखनात्तस्य कर्ण- व्यासार्धवृत्तपरिध्यनुसृतपरिधित्वकल्पने मानाभावो वैयधिकरण्यं च । आगमश्चेत्कर्णानुपा- वानुक्तावेव लाघवात्कल्प्यतामिति । कल्पकास्तु मन्दकर्णसूत्रसक्तकक्षामण्डलप्रदेशे शीघ्रनी- चोच्चवृत्तमध्ये मन्दस्फुटस्थानं न किंतु शीघ्रनीचोच्चवृत्तस्थं यावनमते । मन्दप्रतिवृत्तस्थत्वा- न्मन्दप्रतिवृत्तकेन्द्रसमसूत्रेण मन्दप्रतिवृत्तग्रहचिह्नाभिमुखेन कक्षावृत्ते यत्र संपातस्तत्र शीघ्र- नीचोच्चमध्यं मन्दस्फुटस्थानं हिन्दुकमते । एवं च कक्षावृत्ते मध्यमन्दस्फुटयोरन्तरं मन्दफलं तज्ज्यामन्दनीचोच्चवृत्तस्योच्चरेखा ग्रहान्तरतुल्यरेखाम्रूपभुजफलतुल्येति मन्दकर्णानुपाता- प्रसक्तिः शीघ्रकर्णसमसूत्रेण कक्षावृत्ते स्फुटभोगाङ्गीकाराच्छीघ्रकर्मणि शीघ्रकर्णानुपात इत्याहुस्तच्चिन्त्यम् । कर्णसमसूत्रेण ग्रहबिम्बदर्शनात्तत्समसूत्रसक्तकक्षाप्रदेशे स्पष्टग्रह- भोगाङ्गीकारेण सूर्यचन्द्रयोर्मन्दकर्णानुपातं विना स्पष्टीकरणानुपपत्तेः । न च सूर्यचन्द्र- योर्मन्दप्रतिवृत्तस्थयोर्यत्सूत्रं मन्दप्रतिवृत्तमध्याभिमुखं यत्र कक्षावृत्ते लगति तत्र स्पष्टत्वं न कर्णसूत्रेणेति वाच्यम् । भौमादीनामपि शीघ्रप्रतिवृत्तकेन्द्राच्छीघ्रप्रतिवृत्तस्थग्रहबिम्बपर्यन्तं सूत्रं कक्षावृत्ते यत्र लग्नं तत्र स्पष्टो ग्रहभोग इति विनेगमकाभावादङ्गीकाराच्छीघ्रकर्मणि कर्णानुपातानुपपत्तेः । उक्तयुक्तस्तुल्यत्वात् । अथ सूर्यचन्द्रयोः स्वल्पान्तरत्वात्कर्णानुपा- तत्त्याग इति चेद्भौमादिष्वपि तस्य परिहारत्वसंभवेन मन्दस्फुटस्फुटयोर्भिन्नरीत्या स्वरूप- कल्पने गौरवात्प्रमाणाभावाच्च ।।३६।।३७।। केदारदत्तः—मन्द फल एवं शीघ्र फल एवं दोनों फलों का गणित साधन मन्द कर्ण ओर शीघ्र कर्ण से अनुपात द्वारा साधन करना उचित है । शीघ्र फलानयन में कर्णानुपात किया गया है जो उचित है किन्तु मन्दकर्ण में कर्णा- नुपात्त नहीं किया गया है । मन्दकर्ण से भी अनुपात द्वारा फल साधन करना चाहिए किन्तु अत्यन्त अल्पअन्तर (अकृत कर्णानुपात से) होने से मन्दकर्म में कर्णानुपात त्यक्त किया गया है क्योंकि कर्णानुपात करने से जो फल मिलता है वह पूर्व साधित फल के आसन्न होता है, यहाँ पर स्वल्पान्तरत्वात् कर्णानुपात त्याज्य हुआ है । जो शीघ्रफल में भी शीघ्र कर्णानुपात अनावश्यक था ऐसा कहा जाय तो यह कथन उचित नहीं होने से यहाँ त्याज्य नहीं कर सकते क्योंकि फल साधन के गणित में अन्तर पड़ता है । उपपत्ति—मन्द कर्म में मन्द कर्णानुपात व्यासार्ध से जो वृत्त रचना हुई है उस वृत्त का नाम कक्षा मण्डल होने से उसी वृत्त में ग्रह चलता है— पाठ पठित परिधि को त्रिज्या परिणत किया गया है अतः अनुपात से—

छेद्यकाधिकारः १८९ पठित परिधि × कर्ण ---------------------- = कर्णाग्रीय स्फुपरिधि तथा मन्दफल त्रि केन्द्रज्या × स्प० परिधि ------------------------ = भुजफल ३६० स्फु० प० का उत्थापन देने से = केज्या × पठित × कर्ण

त्रि × ३६० इस समीकरण में कर्णानुपात करने से = केज्या × पाठ. स्फु. प. × कर्ण × त्रि

त्रि × ३६० × कर्ण केज्या × पा. प. स्फु. प केज्या × भुज्या = ----------------------------- = -------------------- = मन्द फ. उपपन्न है ॥३६-३७॥ ३६० त्रि इदानीं नतकर्मवासनामाह— प्राक्पश्चात् प्रतिमण्डलस्थखचरं द्रष्टा कुमध्यस्थितः कक्षायां खलु यत्र पश्यति नतं नो तत्र भूपृष्ठगः । मध्याह्ने तु कुमध्यपृष्ठगनरौ तुल्यं यतः पश्यत- स्तेनोक्तं नतकर्म लम्बनविधौ या युक्तिरत्रापि सा ॥३८॥ वा० भा०—स्पष्टम् ॥ ३८ ॥ मरीचिः—अथ प्रसङ्गाद्भ्रमन्ग्रहः स्वे प्रतिमण्डले नृभिः स यत्र कक्षावलये विलो- क्यते । स्फुटे हि तत्रेत्युक्तमनुपन्नम् । भूगर्भे मनुष्याणामभावादित्याशङ्काया उत्तरं ब्रह्म- गुप्तोक्तं नतकर्मेति केषांचिद्भ्रान्तिं निरस्य छेद्यकलिखितवृत्तप्रयोजनं शार्दूलविक्रीडि- तेनाऽऽह—प्राक्पश्चादिति । प्राक्कपाले मध्यरात्रामारभ्य मध्याह्नपर्यन्तम् । पश्चिमकपाले मध्याह्नमारभ्य मध्यरात्र- पर्यन्तम् ! अत्र ग्रहाणां स्वस्वदिनरात्र्यर्धाभ्यां कपालं ज्ञेयम् । तस्मिन्काले प्रतिमण्डलस्थग्रहं भूगर्भस्थो द्रष्टः कक्षायां यत्र यस्मिन्भागे यत्कक्षाप्रदेशसमसूत्रेण पश्यति तत्र तत्कक्षाप्रदेश- समसूत्रेणेत्यर्थः । भूपृष्ठस्थितोऽस्मदादिस्तं प्रतिवृत्तस्थं ग्रहं न पश्यति । आनीतकणमार्ग- स्थभूगर्भदृक्सूत्रत्वेन भूपृष्ठदृक्सूत्रत्वाभावात् । किंतु प्रतिमण्डलस्थग्रहभूपृष्ठचिह्नयोरन्तर- सूत्रं भूपृष्ठदृक्सूत्ररूपं कक्षायां यत्प्रदेशे लगति तत्समसूत्रेण पश्यति । यथा च भूगर्भपृष्ठयोः स्पष्टग्रहभेदावश्यंभावादुक्तरीत्या भूगर्भ एव स्पष्टग्रहज्ञानद्भूगर्भपृष्ठदृक्सूत्रयोरन्तरं भूगर्भ- स्पष्टग्रहे भूपृष्ठस्पष्टग्रहभोगसिद्धयर्थं संस्कार्यमिति भावः । आर्षग्रन्थे तत्संस्कारानुक्तेर्भू- पृष्ठस्थभूगर्भस्थदृक्सूत्रैक्यकल्पनान्न स्पष्टग्रहभेद इत्यस्य निरासार्थकः खलुशब्दस्तेन छेद्यके भूवृत्तलिखनेन भूगर्भपृष्ठयोः प्रत्यक्षं भेदाद्यथा भूगर्भप्रतिवृत्तस्थग्रहान्तरे कर्णसूत्रं तथा भू- वृत्तपरिधिरूपभूपृष्ठप्रतिवृत्तस्थप्रहान्तरे भूपृष्ठग्रहदर्शनमार्गरूपः कर्णस्तद्भिन्नः प्रत्यक्ष इति कक्षायां ग्रहस्पष्टभोगभेदः प्रत्यक्षसिद्ध इति भूवृत्तलिखनं सप्रयोजनमिति सूचितम् । ननु

युतमित्यस्योपपत्त्या सिद्धत्वाद्विधुः प्रागृणे फले युक्त Wait, look at "सिद्धत्वाद्विधुः" or "सिद्धत्वाद्बिधुः"? It's 'सिद्धत्वाद्विधुः' or 'सिद्धत्वाद्बिधुः' (both occur, typically विधुः/बिधुः). Look at 'प्रागृणे': 'प्रा' + 'गृ' (or 'गॄ' or 'ग्ऋ')? Look at: 'प्रा' then 'गृ' with ृ: 'प्रागृणे' (prāg-ṛṇe written as prāgṛṇe).

Line 20: इतोऽन्यथोन इत्यस्यासंगतत्वापत्तिश्च । ननु लम्बनरोक्तरीत्यैव स्पष्टग्रहभोगज्ञानार्थं सूत्रा- Wait: "लम्बनरोक्तरीत्यैव" or "लम्बनोक्तरीत्यैव"? Look at line 20: "ल म्ब नो क्त री त्यै व" -> "लम्बनोक्तरीत्यैव"! There is no 'र'. Wait, what about line 28: "अथवा नतलिप्तिकाग्रहे स्वमृणं खलु लम्बनरोक्तवत् ।" Wait, in line 28: "लम्बनरोक्तवत्" or "लम्बनोक्तवत्"? Line

छेद्यकाधिकारः १९१ त्तस्पष्टस्यात्रोपयोगाभावाच्चेति चेन्न । भूपृष्ठे भगोलस्य मध्यत्वाभावेन तच्चारभोगदर्श- नस्य फलादेशानुपजीव्यत्वात् । भूगर्भे तन्मध्यत्वेन तच्चारभोगदर्शनस्याऽऽवश्यकत्वाच्च न तत्संस्काराद्ग्रह इति सूर्याद्यार्षामिप्रायात् । कथमन्यथा तैः सूर्यग्रहणे लम्बनादिदृग्गोचरार्थं ग्रहसंस्करणरूपमुक्तम् । एतदुक्त्यैव तेषां भूगर्भपृष्ठभेदज्ञानावश्यंभानेव ग्रहफलत्वेनैत्फल- स्योक्तौ लम्बनादिसाधनं व्यर्थम् । चन्द्रग्रहणेऽपि तदापत्तेश्च । तस्मात्स्वभूपृष्ठसमसूत्र- संबन्धेनेन भूगर्भीयस्पष्टग्रह एव भूपृष्ठे स्पष्टग्रहः । अन्यथा भूपृष्ठानामनन्तत्वादेककालेऽनेक- ग्रहमोगापत्त्या तन्नक्षत्रादिचारेण देशजफलस्याऽनिश्चयापत्तेः । अत एव सर्वग्रहगणितजातं भूगर्भ एवाङ्गीकृतं न भूपृष्ठे । अन्यथाऽक्षांशचरादिकान्यपि तत्र भिन्नान्युक्तानि स्युः । दृक्प्रत्ययार्थं च भूपृष्ठे लम्बनादिकं साध्यम् । कथमन्मथाऽस्मादृशां सूर्यग्रहणप्रत्यय इत्यादि । एतेन नतमिति खचरविशेषणं कृत्वा नोकारस्य भूपृष्ठग इत्यत्रान्वयान्नतकर्म पूर्वमुक्तमिति तत्स्वरूपप्रतिपादनपरो ऽयं श्लोक इति मत्वा परस्परविरुद्धार्थकत्वान्नायं मूलकृतकृतः । नत- मित्यस्य वैयर्थ्यात् । उक्तोपपत्त्या नतकर्मणोऽनुक्तत्वाच्चेत्यादि परास्तम् ।। ३८।। केदारदत्तः—ग्रहों में नत संस्कार लम्बनादि बताया जा रहा है। अपने खमध्य से पूर्व या पश्चिम कपालगत ग्रह को अपने प्रतिमण्डल में भूगर्भ दृष्टि से द्रष्टा जिस स्थल पर ग्रह को देखता है उस स्थल पर भूपृष्ठीय द्रष्टा की दृष्टि में नत होने से वहाँ पर वह ग्रह नहीं होता है कुछ आगे या पीछे दृष्टि में आता है । तथा मध्याह्न समय में गर्भ और पृष्ठ सूत्र की एकता होने से दोनों (गर्भ पृष्ठ) दृष्टियों से एक ही स्थल पर ग्रह दर्शन होने से यहाँ नतकर्म प्राप्त नहीं होता हैं। अतः ग्रहों में नतकर्म संस्कार भी आवश्यक है जो सूर्य ग्रहण में लम्बन संस्कार की तरह यह संस्कार किया जाना चाहिए । उपपत्तिः—सारा ग्रहगणित भूगर्भ केन्द्राभि प्रायिक होने से आकाशस्थ ग्रह स्थान भूगर्भ दृष्टि से सम्यक् ठीक होते हैं। किन्तु भूगर्भ से कोई आकाश देखेगा ? सम्भव नहीं है तो भी अनन्त ब्रह्माण्ड के किसी बिन्दु से जब पृथ्‍वी ही बिन्दु मात्र हैं तब तो पृथ्‍वी के गर्भ पृष्ठ की कल्पना भी व्यर्थ होती है। यहाँ पर पृथ्‍वी से दृश्य सौर मण्डलस्थ ग्रहों के स्थान दृश्यादृश्य का गणित किया जा रहा है जो भूगर्भ केन्द्र से सुसाध्य होता है । अतः द्रष्टा पृष्ठ स्थानीय होता है अतः भूपृष्ठ से ग्रहों को देखा जाता है, भूगर्भ केन्द्र से साधित गणित में गर्भ पृष्ठ भेद जन्य संस्कार लम्बनवत् अपेक्षित है यहाँ पर जिसे नत संस्कार कहा गया है वह खमध्य से पूर्वापर कपालभेद से दृश्य योग्य होने के लिये नत कर्म आवश्यक होता है ।।३८।। इदानीं गतिफलाभावस्थानमाह— कक्षामध्यगतिर्यग्गेऽथाप्रतिवृत्तसंपाते । मध्यैव गतिः स्पष्टा परं फलं तस्य खेटस्य ॥ ३९ ॥

१९२ गोलाध्याये वा० भा०—कक्षावृत्तमध्ये या तिर्यग्रेखा तस्याः प्रतिवृत्तस्य च यः संपातस्तत्र मध्यैव गतिः स्पष्टा। गतिफलाभावात् । किंच तत्र ग्रहस्य परमं फलं स्यात् । यत्र ग्रहस्य परमं फलं तत्रैव गतिफलाभावेन भवितव्यम् । ययोरद्यतनश्वस्तनग्रहयो- रन्तरं गतिफलम् । ग्रहस्य गतेर्वा फलाभावस्थानमेव धनर्णसंधिः। यत्पुनर्लल्लो- क्तम्— मध्यैव गतिः स्पष्टा वृत्तद्वययोगगे द्युचरे । इति । तदेतदसत् नहि वृत्तद्वययोगे ग्रहस्य परमं फलम् ॥ ३९ ॥ मरीचिः—अथ प्रसङ्गात्पूर्वग्रन्थोक्तस्पष्टगत्यानयनभिन्नं स्वोक्तं स्पष्टगत्यानयन- प्रकारमुपगीत्या छेदकोक्त्या समर्थयति — कक्षामध्यगेति । कक्षावृत्तमध्ये विद्यमाना या तिर्यग्रेखा भूबिन्दुस्पृष्टा प्रतिवृत्तपरिध्येकदेशस्तयोः संपाते योगे कक्षावृत्तमध्यस्थ

छेद्यकाधिकारः १९३ लल्लाचार्य ने इस जगह पर "वृत्तद्वययोगे द्युचरे मध्यैव गतिः स्फुटा" कहा है वस्तुतः दोनों वृत्तों के योगासन्न में परमफल की सत्ता होने से तत्र फलाभाव स्या- नासन्न में ग्रह गति की धन वा ऋण स्थिति होती है । "अतः वृत्तद्वय योगे" लल्लाचार्य का यह कथन समीचीन नहीं है । ।। ३९ ।। इदानीं ग्रहस्य वक्रत्वं छेद्यके यथा शीघ्रं दृश्यते तदर्थमाह— वंशोद्भवाभिः प्रतिमण्डलाद्यं कृत्वा शलाकाभिरिदं यथोक्तम् । प्रचाल्य तुङ्गं खचरं च गत्या वक्रादि सर्वं खलु दर्शयेद्राक् ॥४०॥ वा० भा०—वंशशलाकाभिश्चेद्यकं कृत्वा तत्राऽऽद्यतनस्फुटग्रहस्थानं चिह्नयित्वा द्वितीयदिन उच्चं ग्रहं चोच्चवशान्मेषादि च प्रकल्प्यान्यत्स्फुटग्रहस्थानं चिह्नयेत् । तत्पूर्वचिह्नाद्यदि पृष्ठगतं तदा वक्रा गतिर्ज्ञेया ॥४०॥ मरीचिः—अथ प्रसङ्गाद्वक्राविपरीतशुद्धावित्यत्र ग्रहस्य पूर्वंगमनात्पश्चिमगतेरसंभा- वितत्वाशङ्कां छेद्यकोक्त्योपजातिकया निरस्यति-वंशोद्भवाभिरिति । वंशोद्भवाभिः शलाकाभिः सरलस्निग्धवंशोत्पन्नशलाकाभिः । इदं प्रतिपादितम् । द्राक्प्रतिमण्डलाद्यं शीघ्रप्रतिमण्डलादिकम् । आदिपदात्कक्षावृत्तं तिर्यगूर्ध्वाधररेखासमलव- कलाविकलाविभागाद्यङ्कनादिकं यथोक्तमुक्तरीत्या कृत्वा । प्रत्यहं तुङ्गं ग्रहं शीघ्रोच्चं मन्दस्पष्टग्रहं च । स्वगत्या प्रचाल्याङ्कितं कृत्वेत्यर्थः । वक्रादि । आदिपदान्मार्गगति सर्वगतिम् । सर्वं शीघ्रमन्दाद्यष्टविधगमनमार्गोक्तं गुरुः शिष्याय दर्शयेत् । खल्वितिपादाद- वश्यं तत्र वस्तुतत्त्वनिश्चयो भवतीति सूचितम् । यथा हि—वंशशलाकजं कक्षावृत्तं भित्तौ दत्त्वा तत्र राशिभागाद्यङ्कनेन मन्दस्पष्टग्रहं दत्त्वा शीघ्रोच्चं च दत्त्वा प्रतिवृत्तं तुल्यमेवा- न्त्यफलज्याग्रे मध्यं कृत्वा राशिभागाद्यङ्कितभित्तौ देयम् । तत्राप्युक्तरीत्या ग्रहमुच्चं चाङ्कयित्वा स्पष्टग्रहस्थानं कक्षावृत्ते ज्ञेयम् । एवं द्वितीयदिनेऽपि कक्षावृत्ते शीघ्रोच्चं मन्दस्पष्टग्रहं च दत्त्वोच्चोन्मुखान्त्यफलज्याग्रे मध्यं कृत्वा प्रतिवृत्तं भित्तौ देयम् । तत्र ग्रहोच्चयोर्दानेनोक्तरीत्या कक्षावृत्ते स्पष्टग्रहस्थानं ज्ञेयम् । तत्पूर्वदिनजस्पष्टस्थानादग्र एव भवति । नीचासन्ने तु पृष्ठत इति । वक्रगतिगानं कक्षावृत्ते न वस्तुतो वक्रा गतिः । प्रतिवृत्ते ग्रहस्य सत्त्वात्तत्र विपरीतगमनस्यासंभावितत्वादित्यादि स्पष्टाधिकारव्याख्याने बहूक्तमित्यलं पल्लवितेन ॥४०॥ केदारदत्तः—ग्रह की वक्रत्व का गति ज्ञान— सुपक्व बाँस की लकड़ी को आरा आदि अस्त्र से चीर कर विभक्त न यथा माप की बाँस लकड़ी के खण्डों से अनेक गोल वृत्तों की रचना नियत एक नाप की त्रिज्या से बनाकर उन्हें मन्द प्रतिवृत्त और शीघ्रप्रतिवृत्त आदि वृत्तों से परिचित कर कक्षावृत्तीय बांस वृत्त से अन्त्यफलज्या तुल्य गर्भ केन्द्रान्तर द्वारा उनमें प्रथम दिन सम्बन्धी उच्च और ग्रह के अन्तर का द्वितीय दिन सम्बन्धी उच्च ग्रहान्तर समझ कर दोनों दिनों के १३