सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

१८० गोलाध्याये क्यपदमिति प्रसिद्धम्। अत्रापि प्राग्वत्कक्षावृत्ते कर्णसूत्रसक्ते स्फुटो ग्रहः। स्फुटमध्ययोरन्तरं फलमित्यादि ॥२८॥२९॥ इति नीचोच्चवृत्तभङ्गिः। मरीचिः—ननु गणितसिद्धयोर्भुजकोटिज्ययोस्त्रिज्याप्रमाणव्यासार्धवृत्ते सिद्धत्वादन्त्य- फलज्याव्यासार्धवृत्ते तयोरवस्थानमसङ्गतमित्यतस्तदुत्तरं फलवासनं चेन्द्रवज्रोपजातिका- भ्यामाह—ये केन्द्रेति। केन्द्रभुजकोटिफले ये स्पष्टाधिकारे कृते स्वेनाहते परिधिनेत्यादिनोक्ते ते नीचोच्चवृत्ते भुजकोटिज्ये दोर्ज्योच्चरेखावधीत्यादिपूर्वंप्रतिपादिते स्तः। तथा च तद्वृत्ते त्रिज्याप्रमाण- सिद्धभुजकोटिज्ययोः स्वाल्पतद्वृत्तपरिणतयोस्तत्त्वतोऽवस्थानं युक्तमिति भावः। एतेनैव भुजकोटिफलानयनोपपत्तिः स्पष्टेति ध्येयम्। अथ कर्णस्वरूपज्ञानार्थं कोटिस्वरूपमुपपादयति- त्रिज्योर्ध्वत इति। मृगादौ मकरादिषड्भान्तर्गतकेन्द्रे ग्रहचिह्नं नीचोच्चवृत्ते स्वतिर्यग्रेखा ऊर्ध्वा भवतीति कक्षावृत्ततिर्यग्रेखातो नीचोच्चवृत्ततिर्यग्रेखायास्त्रिज्या तुल्यान्तरेण सत्त्वात्त्रि- ज्योर्ध्वतस्त्रिज्या तुल्यऋजुरेखोर्ध्वाग्रादूर्ध्वं कोटिफलं कर्कादिषड्भान्तर्गतकेन्द्रे नीचोच्चवृत्ते स्वतिर्यग्रेखातो ग्रहचिह्नमधो भवतीति तदधस्त्रिज्या तुल्यऋजुरेखोर्ध्वाग्रादधः कोटिफलम्। यतः यत्कारणात्तस्यादतः कारणात्क्रमेण तयोस्त्रिज्याकोटिफलयोर्योगान्तरम्। अत्र भूगर्भे। कक्षावृत्ततिर्यग्रेखैकदेशनीचोच्चवृत्तस्थग्रहचिह्नयोरन्तररूपोर्ध्वाधरा रेखा कोटिस्तदर्थमेव भुजमाह—दोरिति। दोःफलं कोटिमूलभूगर्भचिह्नान्तरं भुजफलतुल्यम्। कक्षातिर्यग्रेखैकदे- शरूपं कर्णस्य भुजः। कर्णस्वरूपमाह—भूग्रह मध्यसूत्रमिति। भूगर्भचिह्ननीचोच्चवृत्तस्थग्र- हचिह्नयोरन्तरसूत्रं तिरश्चीनं तत्कृत्योर्योगपदरूपं कर्णः स्यात्। कर्णप्रयोजनभूतां फल- वासनामाह-अथेति। अनन्तरम्। इह कक्षावृत्ते कर्णसूत्रसक्तप्रदेशे ग्रहदर्शनात्कक्षास्थमध्य- ग्रहचिह्नकर्णसूत्रसक्ते कक्षाप्रदेशयोर्मध्येऽन्तराले कक्षापरिध्येकदेशरूपम्। तत्-मान्दं शैघ्यं वा फलम्। ननु प्रतिवृत्तनीचोच्चवृत्तयोरेकसंस्थानाभावात्फलस्य धनर्णत्वमत्र कथं ज्ञेय- मित्यत आह-धनर्णमिति। उक्तवत्-मध्येऽग्रगे स्पष्टखगादृणं तत्पृष्ठस्थिते स्वमिति प्रतिवृत्तभङ्गिधनर्णप्रतिपादनरीत्या धनर्णं फलं ज्ञेयम्। न भिन्नरीत्या। अत्र कारणभूतश्च- कारः पूर्वं प्रतिपादितप्रतिवृत्तरीत्या यत्फलस्वरूपं सिद्धं तदभिन्नमित्यर्थः ॥२८॥२९॥ केदारदत्तः—प्रतिवृत्त की केन्द्रज्या और केन्द्र कोटिज्या का परिणत स्वरूप नीचोच्चवृत्त में भुजफल एवं कोटिफल होता है। मृगादि केन्द्र में त्रिज्या से ऊपर एवं कर्कादि केन्द्र में कोटिफल त्रिज्या से नीचे स्पष्ट दृगोचर है। भुजफल = भुज, भू से ग्रह तक = ग्रह कर्ण = भुज्या² + कोटिज्या² का मूल = कक्षा वृत्तस्थ कर्ण सूत्र तथा तल्लग्न ग्रह = स्पष्ट ग्रह है ॥२८॥२९॥ अथ मिश्रभङ्गिमान— मन्दोच्चतोऽग्रे प्रतिमण्डले प्राग्ग्रहोऽनुलोमं निजकेन्द्रगत्या । शीघ्राद्विलोमं भ्रमतीव भाति विलम्बितः पृष्ठत एव यस्मात् ॥३०॥

छेद्यकाधिकारः १८१ नीचोच्चवृत्ते पुनरन्यथा ते तस्यानुलोमप्रतिलोमयाने । एका गतिः सा प्रतिभानमन्यत्प्राज्ञैः फलार्थं प्रविकल्पितं तत् ॥३१॥ भङ्गिद्वयं चेल्लिखितं विमिश्रं वृत्तद्वयेऽप्यत्र यथोक्तदत्तः । नीचोच्चवृत्तप्रतिवृत्तयोगे भवत्यवश्यं द्युचरस्तदानीम् ॥३२॥ यथा भवेत्तैलिकयन्त्रमध्ये काष्ठभ्रमो गोभ्रमतो विलोमः । नीचोच्चवृत्तभ्रमणं तथाऽन्यत्स्याद्गच्छतोऽपि प्रतिमण्डलेन ॥३३॥ वा० भा०—ग्रहः पूर्वगत्या प्रतिमण्डलेनैव भ्रमति । यदेतन्नीचोच्चवृत्तं तत्प्राज्ञैर्गणकैः फलार्थं कल्पितम् । तत्र प्रतिमण्डलगतेर्विलोमं ग्रहो गच्छन्निव प्रतिभाति । कथं तत्र विलोमगतिः प्रतिभाति । तत्र दृष्टान्तः । यथा तैलिकयन्त्र- मध्ये तिलपीडनार्थमूर्ध्वकाष्ठं प्रक्षिप्यते । तस्य यथा गोभ्रमाद्विपरीतो भ्रमः । तत्र गौः किलापसव्यं भ्रमति । तदूर्ध्वकाष्ठं तथा भ्राम्यमाणमपि स्वाङ्गेन सव्यभ्रममुत्पाद्यति । एवं नीचोच्चवृत्ते भ्रमणं विपरीतमिव प्रतिभाति । शेषं स्पष्टम् ॥३०॥३१॥३२॥३३॥ इति मिश्रभङ्गिः । मरीचिः—ननु स्वरूपद्वैविध्याभावादेकस्य ग्रहस्योभयत्रावस्थानं विरुद्धमित्यतः प्रति- वृत्तनीचोच्चवृत्तग्रहगमनावस्थानकथनपूर्वकमेकत्रैव तत्त्वतस्तदवस्थानमुपजातिकेन्द्रवज्राभ्या- माह—मन्देति । प्रतिमण्डले पूर्वोक्ते । प्राक् पूर्वाभिमुखम् । ग्रहस्तत्त्वतः स्वगत्या गच्छन्मन्दोच्चतो मन्दप्रतिवृत्तस्थोच्चस्थानात् । अनुलोमं कक्षास्थराशिक्रममार्गेण निजकेन्द्रगत्या मन्दकेन्द्रगत्या भ्रमति गच्छतीव भाति । अनेन स्वगत्या वस्तुतो गच्छतो ग्रहस्य मन्दकेन्द्रगत्या गमन- मसंभव्येवेति मन्दोच्चतः केन्द्रगत्याऽनुलोमगमनभानादुत्प्रेक्षेति सूचितम् । कुतस्ततोऽनुलोम- गमनभानमत आह—अग्र इति । मन्दोच्चग्रहयोः प्राग्गमनादुच्चगतेरल्पत्वान्मन्दोच्चादग्र एव केन्द्रगत्या भवतीत्यनुलोमभानं ततः सम्यगेवेति भावः । शीघ्रात्-शीघ्रप्रतिवृत्तस्थोच्च- स्थानात् । विलोमं कक्षास्थराशिक्रममार्गाद्विपरीतमार्गेण निजकेन्द्रगत्या शीघ्रकेन्द्रगत्या गच्छतीव भाति । अत्रापि शीघ्रप्रतिवृत्ते ग्रहस्य स्वगत्या पूर्वगमनात्केन्द्रगत्या ततो विलोमगमनभानमुत्प्रेक्षेति ध्येयम् । अत्र हेतुमाह—विलम्बित इति । यस्माद्धेतोः पृष्ठतः शीघ्रोच्चात्पश्चादेवकारात् कदाचित्तस्मात्पूर्वतो नेत्यर्थः । विलम्बितः शीघ्रप्रतिवृत्ते लम्बितो भवति । शीघ्रोच्चग्रहयोः पूर्वगमनाच्छीघ्रोच्चगतेरधिकत्वाच्छीघ्रोच्चात्पश्चादेव ग्रहो भवतीति केन्द्रगत्या ततो विलोमगमनभानं युक्तमिति भावः । नीचोच्चवृत्तस्थिति- माह—नीचोच्चवृत्त इति । तस्य प्रतिवृत्तस्थग्रहस्यानुलोमप्रतिलोमयाने मन्दोच्चात्पूर्वतः शीघ्रोच्चात्पश्चादिति गमने । ते पूर्वश्लोकप्रतिपादिते नीचोच्चवृत्ते । पुनरिति वाक्या- लंकारे । अन्यथा वैपरीत्येन भवतः । मन्दप्रतिवृत्ते मन्दोच्चादनुलोमगमनं तदत्र मन्दनी-

१८२ गोलाध्याये चोच्चवृत्ते मन्दोच्चात्केन्द्रगत्या विपरीतगमनं भवति । शीघ्रप्रतिवृत्ते शीघ्रोच्चाद्विपरीतगमनं तच्छीघ्रनीचोच्चवृत्तेऽनुलोमगमनं भवतीत्यर्थः । अत एव नीचोच्चवृत्ते भगणाङ्कितेऽस्मि- न्नित्यादिना ग्रहचिह्नदानं प्रतिवृत्तस्थितिवैपरीत्येनैवोक्तम् । प्रतिवृत्तस्थित्यनुरोधादत्र ग्रहचिह्नकरणे तु कक्षास्थमध्यग्रहचिह्नात्प्रतिवृत्तसम्बन्धिकर्णसूत्रकक्षासंपातरूपस्पष्टग्रहस्थानं यदन्तरेण यद्दिशि तदन्तरेण नीचोच्चवृत्तसम्बन्धिकर्णसूत्रकक्षासम्पातरूपस्पष्टग्रहस्थानं तद्वि- परीतदिशीति फलधनर्णताव्यत्ययो (य इत्यर्थापत्तेः) । न च नीचोच्चवृत्तसंस्थायां कक्षावृत्ते पश्चिमानुक्रमेण राश्यङ्कनमतो धनर्णताव्यत्यय इति वाच्यम् । कक्षावृत्तस्य क्रान्तिवृत्तानु- कारत्वेन तस्यैकत्वे तद्वैरूप्यासम्भवात् । क्रान्तिवृत्तनीचोच्चवृत्तस्थपश्चिमानुक्रमराशिसद्भाव- कल्पनं च प्रत्यक्षं बाधाद्युक्तम् । तत्स्पष्टग्रहस्थानसमसूत्रेण ग्रहबिम्बादर्शनाच्च । अतः प्रतिवृत्तनीचोच्चवृत्तस्थित्यैक्यसम्पादनार्थं नीचोच्चवृत्ते तद्विपरीतगमनं ग्रहस्याभ्युपेयम- वश्यमिति भावः । एतेन वामं क्रियादिरपि तुङ्गलब्धैस्तदुच्चान्मेशादितो दिविचरः क्रमतोऽत्र कल्प्य इति प्रतिवृत्तवन्नीचोच्चवृत्ते राशिक्रमस्थानं सिद्धान्तसुन्दरोक्तं तट्टीकाकृत्संमतं निरस्तम् । स्वर्णे तु मन्दस्फुटे । अग्रे पृष्ठगते मृदुस्फुटखगात्स्पष्टग्रहे केन्द्रस (ग) इत्यत्र वा व्यस्तरीत्या फलधनर्णताकथनापत्तेश्च । ननु तथाऽप्येकस्य ग्रहस्योभयत्रावस्थानासम्भव इत्याशङ्का नापास्तेत्यत आह-एकेति । सा कक्षास्थराशिक्रममार्गरीत्यवगतप्रतिवृत्तमार्ग- सम्बन्धिनी ग्रहस्य गतिः, एका मुख्या । ग्रहस्य स्वशक्तिपूर्वगत्यङ्गीकारात्तस्याश्च प्रतिवृत्ते प्रत्यक्षत्वात्कथमन्यथा तत्र मन्दोच्चशीघ्रोच्चाभ्यामनुलोमप्रतिलोमयाने ग्रहस्य भवत इति ग्रहः प्रतिवृत्तस्थ एवेति भावः । ननु फलस्वरूपस्य तदुभयप्रकारेणैक्यान्नीचोच्चवृत्तस्थ एव कथं न स्यादित्यत आह-प्रतिभानमिति । अन्यत्, नोचोच्चवृत्ताग्रहस्य गमनं प्रतिभानं तत्स्थित्या प्रतिभासते । न वस्तुतो नीचोच्चवृत्ते ग्रहावस्थानगमने कक्षास्थराशिक्रमगमनस्य नीचोच्चवृत्तस्थग्रहानुत्पत्तेः । कथमन्यथा तत्र विलोमगमनं प्रतिवृत्तादिति भावः । ननु नीचोच्चवृत्ते ग्रहस्य तत्त्वतयाऽवस्थानाभावात्फलोपपत्तिज्ञानार्थं नीचोच्चवृत्तभङ्गी यथार्था कथमुक्ता । फलोपपत्तेः प्रतिवृत्तभङ्ग्या ज्ञानसम्भवात् आह-प्राज्ञैरिति । प्रकृष्टं जान- न्तीति प्राज्ञाः । प्रज्ञादिभ्योऽणिति प्राज्ञास्तैः पूर्वाचार्यैस्तन्नीचोच्चवृत्तं फलार्थं फलवासना- बोधनिमित्तं परिकल्पितं न वस्तुभूतमुक्तम् । तथा चान्त्यज्यायाः प्रतिवृत्तभङ्ग्यामुपयुक्त- त्वात्तस्याः सूर्योक्तग्रहपरिधिव्यासार्धरूपत्वेन ज्ञानात्परिधेश्च वृत्ताश्रयत्वादन्त्यफलज्या- व्यासार्धवृत्तं नीचोच्चवृत्तसंज्ञमार्षाभिमतमुपकल्पितम् । कथमन्यथा प्रतिवृत्तोत्पादनार्थ- मन्त्यफलज्यादानं शक्यमिति लाघवात्तत्रैव स्वबुद्धिवैभवेन फलोपपत्तिज्ञानप्रकार उप- कल्पितः । अवस्तुभूतप्रकारेण फलस्वरूपतत्त्वबोधो वस्तुतः प्रतिवृत्तप्रकारः फलवासना- बोधार्थमवगतश्चेति भावः ॥३०॥३१॥ ननूभयत्र फलस्वरूपाभेददर्शनात्स्पष्टग्रहस्थानं भङ्गीद्वयेनैकत्रैव भवतीत्यवश्यमभ्युपेयं तत्कथं संभवति । प्रतिवृत्तनीचोच्चवृत्तयोर्महल्लघ्वोर्ग्रहगमनस्यान्यथा प्रतिपादनादिति मन्दशङ्कायामुत्तरं मिश्रभङ्गिकथनरूपमुपजातिकयाऽऽह-भङ्गीद्वयमिति । भङ्गीद्वयं

छेद्यकाधिकारः १८३ प्रतिवृत्तनीचोच्चवृत्तरचनाद्वयं पूर्वोक्तं विमिश्रं समुच्चयेनैककक्षावृत्ते यथोक्तं लिखितम् । अत्र लिखितायां मिश्रभङ्ग्याम् । वृत्तद्वये प्रतिवृत्तनीचोच्चवृत्तयोश्चेद्यदि यथोक्तदत्तः स्वस्वोक्तप्रकारेण चिह्नितो ग्रहश्चिह्नयते तदानीं तर्हीत्यर्थः । नीचोच्चवृत्तप्रतिवृत्तसंयोग एकत्रैवमवश्यं नियमतो ग्रहः स्यात् । एकवृत्ते यथोक्तग्रहदानेन तद्वृत्तसंपाते ग्रहचिह्नं भवतीत्यतो द्वितीयवृत्ते व्यर्थग्रहदानमित्यस्य वारणार्थकोऽपिशब्दः । द्वितीयवृत्ते यथोक्तग्रहदानेन पूर्वग्रहचिह्ने चिह्नमायाति न वेति संशयनिरासादिति ध्येयम् । तथा च कक्षावृत्तपरिधेः प्रतिवृत्तपरिध्यासन्नस्थितस्याभितः संभवात्तत्परिध्योन्त्यफलज्याधिकान्त- राभावात्कक्षावृत्तग्रहचिह्नात्प्रतिवृत्तस्थग्रहचिह्नस्थानतिदूरत्वान्नीचोच्चवृत्तस्य कक्षास्थ- मध्यग्रहचिह्नमध्यत्वेनानुलोमग्रहदानेन तत्संपात एकग्रहचिह्नं भवति । कथमन्धथा प्रकार- द्वयेन कर्णभेदः । भूगर्भग्रहयोरेकत्वादिति भावः ॥ ३२ ॥ ननु प्रतिवृत्तग्रहगमनान्नीचोच्चवृत्तग्रहगमनं विपरीतं फलवासनान्यथानुपपत्त्या कल्पितं न युक्तम् । एकस्य विरुद्धक्रियाद्वयाश्रयत्वासंभवेन वस्तुतस्तदसंभवात् । नहि कश्चिदपि तथाभूतं प्रसिद्धं येन तद्वलात्तथा कल्प्यम् । सर्वत्र कल्पनाया दृष्टानुरुद्धत्वा- दित्यतो दृष्टान्तेनोपजातिकया तत्साधयति—यथेति यथा तौलिकयन्त्रमध्ये तिलानां घर्षणेन तैलं यद्यन्त्रात्तद्यन्त्रं लोके प्रसिद्धम् । तदु- लूखलमध्ये काष्ठभ्रमो तिल्पीडननिमित्तमूर्ध्वकाष्ठं प्रक्षिप्तं तस्य यः स्वतो भ्रमो गोभ्रमतो बलीवर्दभ्रमणाद्विपरीतो भवति । तत्र गौरपसव्यं भ्रमति तदूर्ध्वकाष्ठं तथा भ्राम्यमाणा- मपि स्वाङ्गेन सव्यं भ्रममुत्पादयतीत्यर्थः । तथा प्रतिमण्डलमार्गेण गच्छतो ग्रहस्य नीचोच्चवृत्ते भ्रमणं गमनमन्यत्-प्रतिमण्डलमार्गाद्विपरीतं भवति । अपिशब्दान्नीचोच्चवृत्त- भ्रमणं न वस्तुभूतं किंत्वभासमात्रं सूचितम् । तथा च प्रतिमण्डलग्रहगमनवत्कक्षायामपि मध्यग्रहगमनात्तदनुरोधेन नीचोच्चवृत्तस्यापि तत्र भ्रमणात्तत्र ग्रहभ्रमणं विपरीतं दृष्टान्त- सिद्धमिति भावः ॥ ३३ ॥ केदारदत्तः—पूर्व गति से ग्रह प्रतिमण्डल में भ्रमण करता है। अतः फल साधन के लिये प्राचीनों से नीचोच्चवृत्त भङ्गि की सही कल्पना की गई है। प्रतिमण्डलीय ग्रह की गति इस मन्दनीचोच्च वृत्त में विलोम प्रणाली की गति होती है । उदाहरण से बताया जा रहा है कि तेल पेराई के यन्त्र में स्थापित काष्ठ की गति चालक वृष की गति से विपरीत गति प्रत्यक्ष देखी जाती है । इसी प्रकार नीचोच्चवृत्त और प्रलिमण्डलीय वृत्तस्थ ग्रह एक दूसरे की गति सापेक्ष बाँये या दाहिने गमनशील गति के होते हैं । ॥३०॥३१॥३२॥३३॥ इदानीं मन्दशीघ्रकर्मद्वयेन स्फुटत्वे कारणमाह— मध्यगत्या स्वकक्षाख्यवृत्ते व्रजेन्मन्दनीचोच्चवृत्तस्य मध्यं यतः । तद्वृत्तौ शीघ्रनीचोच्चमध्यं तथा शीघ्रनीचोच्चवृत्ते स्फुटः खेचरः ।३४।

शीघ्रनीचोच्चवृत्तस्य मध्यस्थितिं ज्ञातुमादौ कृतं कर्म मान्दं ततः । खेटबोधाय शैघ्यं मिथः संश्रिते मान्दशैघ्ये हि तेनासकृत् साधिते ॥३५॥ वा०भा०—नीचोच्चवृत्तभङ्गिपर्यालोचनयैव परिणमतीति स्पष्टार्थम् ॥३४॥३५॥ मरीचिः ननु तथाऽपि नीचोच्चवृत्तभङ्ग्या कक्षावृत्तस्थमध्यग्रहचिह्नान्मन्दनी- चोच्चवृत्तशीघ्रनीचोच्चवृत्तद्वयस्योल्लेखनात्तदनुरोधेन नीचोच्चवृत्तमध्यस्पष्टग्रहस्थान- द्वयान्तरयोर्मन्दशीघ्रफलत्वात्केन फलसंस्कारेण ग्रहस्पष्टत्वं भवतीत्यतः स्रग्विण्याऽऽह— मध्यगत्येति । मध्यगत्या स्वकक्षाख्यवृत्ते मध्यगत्या ग्रहो गच्छेत् । ननु कक्षावृत्ते ग्रहावस्थानाभा- वादन्यथा फलानुपपत्तेः कथं तत्र मध्यगत्या ग्रहो गच्छतीत्यत आह—मन्दनीचोच्चवृत्त- स्येति । यतः कारणान्मन्दनीचोच्चवृत्तस्य कक्षास्थमध्यग्रहचिह्नं मध्यं स्यात् । तथा च ग्रहावस्थानाभावेऽपि मध्यग्रहभोगस्थानस्य कक्षायां सत्त्वात्कल्प्यते मध्यग्रहगमनं मध्य- गत्या । अन्यथा मन्दनीचोच्चवृत्तं फलज्ञानार्थं कथमुल्लेख्यमिति भावः । एतेन शीघ्र- नीचोच्चवृत्तमध्यं कक्षास्थमध्यग्रहचिह्ने नास्तीति मध्यग्रहस्थानाच्छीघ्रनीचोच्चवृत्तं नोल्लिखेदिति सूचितम् । ननु तर्हि शीघ्रनीचोच्चवृत्तं कस्मादुल्लेख्यमत आह—तद्वृत्ता- विति । मन्दकर्णसूत्रसक्तकक्षावृत्तपरिधिप्रदेशे मन्दस्फुटस्थाने । मन्दनीचोच्चवृत्तादेव तत्कक्षाप्रदेशज्ञानात्तद्वृत्तावित्युक्तम् । नतु मन्दनीचोच्चवृत्तपरिधिस्थग्रहचिह्न इत्यर्थः । मन्दफलरीत्यवगतशीघ्रफलस्यानुत्पत्तेः शीघ्रनीचोच्चवृत्तस्य मध्यं भवति । तथा यथा मध्यग्रहस्थाने कक्षायां मन्दनीचोच्चवृत्तमध्यमस्ति तद्वदेव मन्दस्फुटग्रहस्थाने कक्षायामेव शीघ्रनीचोच्चवृत्तमध्यं भवतीति ततस्तदुल्लेख्यमिति भावः । शीघ्रनीचोच्चवृत्ते मन्दस्फुट- ग्रहभोगदाने यथास्थानं तत्र स्फुटो बिम्बस्वरूपो ग्रहः । तथा च मध्यग्रहादुभयोः फलयोर- भावात्केन फलेन स्पष्टत्वमित्याशङ्कानवकाशः फलद्वयसंस्कारेण स्फुटग्रहभोगस्य ज्ञानादिति भावः ॥ ३४ ॥ ननु शीघ्रनीचोच्चवृत्ते स्फुटग्रहावस्थानात्तस्य च मन्दफलसंस्कारेण ज्ञाना- च्छीघ्रफलं व्यर्थमित्यतः फलद्वयसंस्कारक्रमोपपत्तिकथनच्छलेन तदुत्तरं तत्प्रसङ्गादन्यदपि स्रग्विण्याऽऽह—शीघ्रनीचोच्चेति । कक्षावृत्ते शीघ्रनीचोच्चवृत्तस्य मध्यस्थितिः केन्द्रावस्थानं ज्ञातुं शीघ्रनीचो- च्चवृत्तमध्यं कक्षायां कुत्रेत्यस्य ज्ञानार्थं प्रथमं मान्दं कर्म मध्यग्रहे कृतं कक्षायां मन्दस्फुटभोगस्थानस्य तन्मध्यत्वात् । ततोऽन्तरं खेटबोधाय शीघ्रनीचोच्चवृत्त- स्थितो ग्रहो येन कक्षाप्रदेशमार्गेण दृश्यते तत्कक्षाप्रदेशे तस्य स्फुटभोगज्ञाननिमित्तं शैघ्यं कर्म मन्दस्फुटे कृतम् । अथासकृत्साधनोपपत्तिमाह—मिथ इति । हि यतः कारणा- न्मान्दशैघ्ये फले परस्परं संश्रिते सापेक्षे । तेन कारणेन ते फले असकृदनेकवारं साधिते ।

छेद्यकाधिकारः १८५ अयमर्थः । मध्यग्रहो मन्दफलसंस्कृतो मन्दस्पष्टो भवति । तत्र मध्यमस्य स्थूलग्रहत्वात्तत्सा- धितमन्दफलं स्थूलम् । तत्संस्कृतः स्थूलो मन्दस्पष्टस्तत्साधितं शीघ्रफलं स्थूलमतः स्पष्ट- ग्रहोऽपि स्थूलः । अतः स्फुटग्रहस्य वास्तवत्वेन तत्साधितमन्दफलं सूक्ष्ममतस्तत्संस्कारेण मन्दस्पष्टः सूक्ष्मस्तत्साधितशीघ्रफलं सूक्ष्ममंतः शीघ्रफलं सूक्ष्ममन्दफलसापेक्षं मन्दफलं च स्फुटग्रहसापेक्षमिवि पूर्वं स्फुटग्रहज्ञानाभावादसकृत्साधनेनोत्तरोत्तरं ग्रहसूक्ष्मत्वसिद्धिरिति स्पष्टाधिकारव्याख्याने बहूक्तमित्यलम् । यवनास्तु मन्दप्रतिवृत्ते यत्र शीघ्रोच्चभोगस्थानं तदभिमुखं मन्दप्रतिवृत्तकेन्द्राच्छीघ्रान्त्यफलज्यान्तरेण यत्स्थानं तन्मध्यत्वेन त्रिज्याव्यासार्ध- वृत्तं शीघ्रप्रतिवृत्तम् । तत्र मन्दप्रतिवृत्त केन्द्रान्मन्दप्रतिवृत्तस्थशीघ्रोच्चभोगस्थानाभिमुखरेखा [L10

'? No, wait! Is it 'र'? No, wait, look at 'ब्रह्मोक्तमेव': Could the letter be 'म'? Wait, look at 'म' in 'सुन्दरम्': Look at 'सुन्दर': स ु (सु) न ् द (न्द) र (र) Then what is after र? There is a vertical line with a top-loop... wait! That's a 'ी' on 'र'! Wait, why "सुन्दरी"? Wait, is it "सुन्दरी"? "सुन्दरम्"? Look at the matra: it is definitely an ī-kāra (ी)! Wait! Is it "सुन्दरी"? Why would it say "सुन्दरी"? Wait! "अतो ब्रह्मोक्तमेव सुन्दरी"? Could it be "अतो ब्रह्मोक्तमेव सुन्दरम्"? Where does the 'ी' go? Wait, look at '३६': the '३' has a top that curves... wait, is that a danda? Wait, look at the space between सुन्दर and ॥: There is 'र' with a hook on top: 'री'. Wait, why? Let's check the Sanskrit text of Siddhānta Śiromaṇi, Golādhyāya, Spashṭādhikāra, verses 36-37. Verse 3

' or 'र्नै'? Wait, look at the strokes on top: It has two strokes? Wait, look at: न - ै - शि - शं? Wait, why did my brain read "र्नैशिशंभावात्"? Let's look at every single stroke of that word:

1. र् (repha)? Wait, is there a repha? There is a vertical bar, and at top a hook. Wait, let's look at the line above it: Above it in line 16 is: "तस्मात्कारणादन्ते" Under 'द' and 'न्ते' is this word! Let's look at the letters: Letter after 'यो': It has a loop on the left, a vertical stem: looks like 'न' or 'त'. Above it, there is a stroke to the left, and maybe another stroke. Next letter: It has an i-matra curving to the left over it. The base letter has a loop... like 'श' or 'ध'. Next letter: It has a loop, a vertical stem, and an anusvara or dot? Wait, is it "र्नैशिष्ट्य"? Wait, search Sanskrit texts for: "समत्वेन कर्णानुपातयो" "लाघवात्" Let's search our memory of this exact commentary! Which commentary is this? The chapter is "छेद्यकाधिकारः" (Chhedyakādhik

१८८ गोलाध्याये नानाविधा। नैकरूपेत्यर्थः। तथा च प्रतिमण्डलादिकं फलोत्पादनार्थं बुद्धिकृतानुकाशवि- भागेन कल्पितं तथोक्तमन्दपरिधयोऽप्यार्षग्रन्थे कर्णानुपातानुक्तिदर्शनात्त्रिज्यावृत्ते मध्यम- कक्षावृत्ते कल्पिता उक्तशीघ्रपरिधयः कर्णानुपातानुक्तिदर्शनात्परमशरकलावतकर्णाग्रे कल्पिता इति शङ्कानवकाशः । आरोपे सति निमित्तानुसरणं नतु निमित्तमस्तीत्यारोप इति भावः । केचिदित्यस्वरसबीजं तु कक्षास्थमध्यग्रहचिह्नान्मन्दपरिधिवृत्तस्य समुल्लिखनात्तस्य कर्ण- व्यासार्धवृत्तपरिध्यनुसृतपरिधित्वकल्पने मानाभावो वैयधिकरण्यं च । आगमश्चेत्कर्णानुपा- वानुक्तावेव लाघवात्कल्प्यतामिति । कल्पकास्तु मन्दकर्णसूत्रसक्तकक्षामण्डलप्रदेशे शीघ्रनी- चोच्चवृत्तमध्ये मन्दस्फुटस्थानं न किंतु शीघ्रनीचोच्चवृत्तस्थं यावनमते । मन्दप्रतिवृत्तस्थत्वा- न्मन्दप्रतिवृत्तकेन्द्रसमसूत्रेण मन्दप्रतिवृत्तग्रहचिह्नाभिमुखेन कक्षावृत्ते यत्र संपातस्तत्र शीघ्र- नीचोच्चमध्यं मन्दस्फुटस्थानं हिन्दुकमते । एवं च कक्षावृत्ते मध्यमन्दस्फुटयोरन्तरं मन्दफलं तज्ज्यामन्दनीचोच्चवृत्तस्योच्चरेखा ग्रहान्तरतुल्यरेखाम्रूपभुजफलतुल्येति मन्दकर्णानुपाता- प्रसक्तिः शीघ्रकर्णसमसूत्रेण कक्षावृत्ते स्फुटभोगाङ्गीकाराच्छीघ्रकर्मणि शीघ्रकर्णानुपात इत्याहुस्तच्चिन्त्यम् । कर्णसमसूत्रेण ग्रहबिम्बदर्शनात्तत्समसूत्रसक्तकक्षाप्रदेशे स्पष्टग्रह- भोगाङ्गीकारेण सूर्यचन्द्रयोर्मन्दकर्णानुपातं विना स्पष्टीकरणानुपपत्तेः । न च सूर्यचन्द्र- योर्मन्दप्रतिवृत्तस्थयोर्यत्सूत्रं मन्दप्रतिवृत्तमध्याभिमुखं यत्र कक्षावृत्ते लगति तत्र स्पष्टत्वं न कर्णसूत्रेणेति वाच्यम् । भौमादीनामपि शीघ्रप्रतिवृत्तकेन्द्राच्छीघ्रप्रतिवृत्तस्थग्रहबिम्बपर्यन्तं सूत्रं कक्षावृत्ते यत्र लग्नं तत्र स्पष्टो ग्रहभोग इति विनेगमकाभावादङ्गीकाराच्छीघ्रकर्मणि कर्णानुपातानुपपत्तेः । उक्तयुक्तस्तुल्यत्वात् । अथ सूर्यचन्द्रयोः स्वल्पान्तरत्वात्कर्णानुपा- तत्त्याग इति चेद्भौमादिष्वपि तस्य परिहारत्वसंभवेन मन्दस्फुटस्फुटयोर्भिन्नरीत्या स्वरूप- कल्पने गौरवात्प्रमाणाभावाच्च ।।३६।।३७।। केदारदत्तः—मन्द फल एवं शीघ्र फल एवं दोनों फलों का गणित साधन मन्द कर्ण ओर शीघ्र कर्ण से अनुपात द्वारा साधन करना उचित है । शीघ्र फलानयन में कर्णानुपात किया गया है जो उचित है किन्तु मन्दकर्ण में कर्णा- नुपात्त नहीं किया गया है । मन्दकर्ण से भी अनुपात द्वारा फल साधन करना चाहिए किन्तु अत्यन्त अल्पअन्तर (अकृत कर्णानुपात से) होने से मन्दकर्म में कर्णानुपात त्यक्त किया गया है क्योंकि कर्णानुपात करने से जो फल मिलता है वह पूर्व साधित फल के आसन्न होता है, यहाँ पर स्वल्पान्तरत्वात् कर्णानुपात त्याज्य हुआ है । जो शीघ्रफल में भी शीघ्र कर्णानुपात अनावश्यक था ऐसा कहा जाय तो यह कथन उचित नहीं होने से यहाँ त्याज्य नहीं कर सकते क्योंकि फल साधन के गणित में अन्तर पड़ता है । उपपत्ति—मन्द कर्म में मन्द कर्णानुपात व्यासार्ध से जो वृत्त रचना हुई है उस वृत्त का नाम कक्षा मण्डल होने से उसी वृत्त में ग्रह चलता है— पाठ पठित परिधि को त्रिज्या परिणत किया गया है अतः अनुपात से—

छेद्यकाधिकारः १८९ पठित परिधि × कर्ण ---------------------- = कर्णाग्रीय स्फुपरिधि तथा मन्दफल त्रि केन्द्रज्या × स्प० परिधि ------------------------ = भुजफल ३६० स्फु० प० का उत्थापन देने से = केज्या × पठित × कर्ण

त्रि × ३६० इस समीकरण में कर्णानुपात करने से = केज्या × पाठ. स्फु. प. × कर्ण × त्रि

त्रि × ३६० × कर्ण केज्या × पा. प. स्फु. प केज्या × भुज्या = ----------------------------- = -------------------- = मन्द फ. उपपन्न है ॥३६-३७॥ ३६० त्रि इदानीं नतकर्मवासनामाह— प्राक्पश्चात् प्रतिमण्डलस्थखचरं द्रष्टा कुमध्यस्थितः कक्षायां खलु यत्र पश्यति नतं नो तत्र भूपृष्ठगः । मध्याह्ने तु कुमध्यपृष्ठगनरौ तुल्यं यतः पश्यत- स्तेनोक्तं नतकर्म लम्बनविधौ या युक्तिरत्रापि सा ॥३८॥ वा० भा०—स्पष्टम् ॥ ३८ ॥ मरीचिः—अथ प्रसङ्गाद्भ्रमन्ग्रहः स्वे प्रतिमण्डले नृभिः स यत्र कक्षावलये विलो- क्यते । स्फुटे हि तत्रेत्युक्तमनुपन्नम् । भूगर्भे मनुष्याणामभावादित्याशङ्काया उत्तरं ब्रह्म- गुप्तोक्तं नतकर्मेति केषांचिद्भ्रान्तिं निरस्य छेद्यकलिखितवृत्तप्रयोजनं शार्दूलविक्रीडि- तेनाऽऽह—प्राक्पश्चादिति । प्राक्कपाले मध्यरात्रामारभ्य मध्याह्नपर्यन्तम् । पश्चिमकपाले मध्याह्नमारभ्य मध्यरात्र- पर्यन्तम् ! अत्र ग्रहाणां स्वस्वदिनरात्र्यर्धाभ्यां कपालं ज्ञेयम् । तस्मिन्काले प्रतिमण्डलस्थग्रहं भूगर्भस्थो द्रष्टः कक्षायां यत्र यस्मिन्भागे यत्कक्षाप्रदेशसमसूत्रेण पश्यति तत्र तत्कक्षाप्रदेश- समसूत्रेणेत्यर्थः । भूपृष्ठस्थितोऽस्मदादिस्तं प्रतिवृत्तस्थं ग्रहं न पश्यति । आनीतकणमार्ग- स्थभूगर्भदृक्सूत्रत्वेन भूपृष्ठदृक्सूत्रत्वाभावात् । किंतु प्रतिमण्डलस्थग्रहभूपृष्ठचिह्नयोरन्तर- सूत्रं भूपृष्ठदृक्सूत्ररूपं कक्षायां यत्प्रदेशे लगति तत्समसूत्रेण पश्यति । यथा च भूगर्भपृष्ठयोः स्पष्टग्रहभेदावश्यंभावादुक्तरीत्या भूगर्भ एव स्पष्टग्रहज्ञानद्भूगर्भपृष्ठदृक्सूत्रयोरन्तरं भूगर्भ- स्पष्टग्रहे भूपृष्ठस्पष्टग्रहभोगसिद्धयर्थं संस्कार्यमिति भावः । आर्षग्रन्थे तत्संस्कारानुक्तेर्भू- पृष्ठस्थभूगर्भस्थदृक्सूत्रैक्यकल्पनान्न स्पष्टग्रहभेद इत्यस्य निरासार्थकः खलुशब्दस्तेन छेद्यके भूवृत्तलिखनेन भूगर्भपृष्ठयोः प्रत्यक्षं भेदाद्यथा भूगर्भप्रतिवृत्तस्थग्रहान्तरे कर्णसूत्रं तथा भू- वृत्तपरिधिरूपभूपृष्ठप्रतिवृत्तस्थप्रहान्तरे भूपृष्ठग्रहदर्शनमार्गरूपः कर्णस्तद्भिन्नः प्रत्यक्ष इति कक्षायां ग्रहस्पष्टभोगभेदः प्रत्यक्षसिद्ध इति भूवृत्तलिखनं सप्रयोजनमिति सूचितम् । ननु

युतमित्यस्योपपत्त्या सिद्धत्वाद्विधुः प्रागृणे फले युक्त Wait, look at "सिद्धत्वाद्विधुः" or "सिद्धत्वाद्बिधुः"? It's 'सिद्धत्वाद्विधुः' or 'सिद्धत्वाद्बिधुः' (both occur, typically विधुः/बिधुः). Look at 'प्रागृणे': 'प्रा' + 'गृ' (or 'गॄ' or 'ग्ऋ')? Look at: 'प्रा' then 'गृ' with ृ: 'प्रागृणे' (prāg-ṛṇe written as prāgṛṇe).

Line 20: इतोऽन्यथोन इत्यस्यासंगतत्वापत्तिश्च । ननु लम्बनरोक्तरीत्यैव स्पष्टग्रहभोगज्ञानार्थं सूत्रा- Wait: "लम्बनरोक्तरीत्यैव" or "लम्बनोक्तरीत्यैव"? Look at line 20: "ल म्ब नो क्त री त्यै व" -> "लम्बनोक्तरीत्यैव"! There is no 'र'. Wait, what about line 28: "अथवा नतलिप्तिकाग्रहे स्वमृणं खलु लम्बनरोक्तवत् ।" Wait, in line 28: "लम्बनरोक्तवत्" or "लम्बनोक्तवत्"? Line

छेद्यकाधिकारः १९१ त्तस्पष्टस्यात्रोपयोगाभावाच्चेति चेन्न । भूपृष्ठे भगोलस्य मध्यत्वाभावेन तच्चारभोगदर्श- नस्य फलादेशानुपजीव्यत्वात् । भूगर्भे तन्मध्यत्वेन तच्चारभोगदर्शनस्याऽऽवश्यकत्वाच्च न तत्संस्काराद्ग्रह इति सूर्याद्यार्षामिप्रायात् । कथमन्यथा तैः सूर्यग्रहणे लम्बनादिदृग्गोचरार्थं ग्रहसंस्करणरूपमुक्तम् । एतदुक्त्यैव तेषां भूगर्भपृष्ठभेदज्ञानावश्यंभानेव ग्रहफलत्वेनैत्फल- स्योक्तौ लम्बनादिसाधनं व्यर्थम् । चन्द्रग्रहणेऽपि तदापत्तेश्च । तस्मात्स्वभूपृष्ठसमसूत्र- संबन्धेनेन भूगर्भीयस्पष्टग्रह एव भूपृष्ठे स्पष्टग्रहः । अन्यथा भूपृष्ठानामनन्तत्वादेककालेऽनेक- ग्रहमोगापत्त्या तन्नक्षत्रादिचारेण देशजफलस्याऽनिश्चयापत्तेः । अत एव सर्वग्रहगणितजातं भूगर्भ एवाङ्गीकृतं न भूपृष्ठे । अन्यथाऽक्षांशचरादिकान्यपि तत्र भिन्नान्युक्तानि स्युः । दृक्प्रत्ययार्थं च भूपृष्ठे लम्बनादिकं साध्यम् । कथमन्मथाऽस्मादृशां सूर्यग्रहणप्रत्यय इत्यादि । एतेन नतमिति खचरविशेषणं कृत्वा नोकारस्य भूपृष्ठग इत्यत्रान्वयान्नतकर्म पूर्वमुक्तमिति तत्स्वरूपप्रतिपादनपरो ऽयं श्लोक इति मत्वा परस्परविरुद्धार्थकत्वान्नायं मूलकृतकृतः । नत- मित्यस्य वैयर्थ्यात् । उक्तोपपत्त्या नतकर्मणोऽनुक्तत्वाच्चेत्यादि परास्तम् ।। ३८।। केदारदत्तः—ग्रहों में नत संस्कार लम्बनादि बताया जा रहा है। अपने खमध्य से पूर्व या पश्चिम कपालगत ग्रह को अपने प्रतिमण्डल में भूगर्भ दृष्टि से द्रष्टा जिस स्थल पर ग्रह को देखता है उस स्थल पर भूपृष्ठीय द्रष्टा की दृष्टि में नत होने से वहाँ पर वह ग्रह नहीं होता है कुछ आगे या पीछे दृष्टि में आता है । तथा मध्याह्न समय में गर्भ और पृष्ठ सूत्र की एकता होने से दोनों (गर्भ पृष्ठ) दृष्टियों से एक ही स्थल पर ग्रह दर्शन होने से यहाँ नतकर्म प्राप्त नहीं होता हैं। अतः ग्रहों में नतकर्म संस्कार भी आवश्यक है जो सूर्य ग्रहण में लम्बन संस्कार की तरह यह संस्कार किया जाना चाहिए । उपपत्तिः—सारा ग्रहगणित भूगर्भ केन्द्राभि प्रायिक होने से आकाशस्थ ग्रह स्थान भूगर्भ दृष्टि से सम्यक् ठीक होते हैं। किन्तु भूगर्भ से कोई आकाश देखेगा ? सम्भव नहीं है तो भी अनन्त ब्रह्माण्ड के किसी बिन्दु से जब पृथ्‍वी ही बिन्दु मात्र हैं तब तो पृथ्‍वी के गर्भ पृष्ठ की कल्पना भी व्यर्थ होती है। यहाँ पर पृथ्‍वी से दृश्य सौर मण्डलस्थ ग्रहों के स्थान दृश्यादृश्य का गणित किया जा रहा है जो भूगर्भ केन्द्र से सुसाध्य होता है । अतः द्रष्टा पृष्ठ स्थानीय होता है अतः भूपृष्ठ से ग्रहों को देखा जाता है, भूगर्भ केन्द्र से साधित गणित में गर्भ पृष्ठ भेद जन्य संस्कार लम्बनवत् अपेक्षित है यहाँ पर जिसे नत संस्कार कहा गया है वह खमध्य से पूर्वापर कपालभेद से दृश्य योग्य होने के लिये नत कर्म आवश्यक होता है ।।३८।। इदानीं गतिफलाभावस्थानमाह— कक्षामध्यगतिर्यग्गेऽथाप्रतिवृत्तसंपाते । मध्यैव गतिः स्पष्टा परं फलं तस्य खेटस्य ॥ ३९ ॥

१९२ गोलाध्याये वा० भा०—कक्षावृत्तमध्ये या तिर्यग्रेखा तस्याः प्रतिवृत्तस्य च यः संपातस्तत्र मध्यैव गतिः स्पष्टा। गतिफलाभावात् । किंच तत्र ग्रहस्य परमं फलं स्यात् । यत्र ग्रहस्य परमं फलं तत्रैव गतिफलाभावेन भवितव्यम् । ययोरद्यतनश्वस्तनग्रहयो- रन्तरं गतिफलम् । ग्रहस्य गतेर्वा फलाभावस्थानमेव धनर्णसंधिः। यत्पुनर्लल्लो- क्तम्— मध्यैव गतिः स्पष्टा वृत्तद्वययोगगे द्युचरे । इति । तदेतदसत् नहि वृत्तद्वययोगे ग्रहस्य परमं फलम् ॥ ३९ ॥ मरीचिः—अथ प्रसङ्गात्पूर्वग्रन्थोक्तस्पष्टगत्यानयनभिन्नं स्वोक्तं स्पष्टगत्यानयन- प्रकारमुपगीत्या छेदकोक्त्या समर्थयति — कक्षामध्यगेति । कक्षावृत्तमध्ये विद्यमाना या तिर्यग्रेखा भूबिन्दुस्पृष्टा प्रतिवृत्तपरिध्येकदेशस्तयोः संपाते योगे कक्षावृत्तमध्यस्थ

छेद्यकाधिकारः १९३ लल्लाचार्य ने इस जगह पर "वृत्तद्वययोगे द्युचरे मध्यैव गतिः स्फुटा" कहा है वस्तुतः दोनों वृत्तों के योगासन्न में परमफल की सत्ता होने से तत्र फलाभाव स्या- नासन्न में ग्रह गति की धन वा ऋण स्थिति होती है । "अतः वृत्तद्वय योगे" लल्लाचार्य का यह कथन समीचीन नहीं है । ।। ३९ ।। इदानीं ग्रहस्य वक्रत्वं छेद्यके यथा शीघ्रं दृश्यते तदर्थमाह— वंशोद्भवाभिः प्रतिमण्डलाद्यं कृत्वा शलाकाभिरिदं यथोक्तम् । प्रचाल्य तुङ्गं खचरं च गत्या वक्रादि सर्वं खलु दर्शयेद्राक् ॥४०॥ वा० भा०—वंशशलाकाभिश्चेद्यकं कृत्वा तत्राऽऽद्यतनस्फुटग्रहस्थानं चिह्नयित्वा द्वितीयदिन उच्चं ग्रहं चोच्चवशान्मेषादि च प्रकल्प्यान्यत्स्फुटग्रहस्थानं चिह्नयेत् । तत्पूर्वचिह्नाद्यदि पृष्ठगतं तदा वक्रा गतिर्ज्ञेया ॥४०॥ मरीचिः—अथ प्रसङ्गाद्वक्राविपरीतशुद्धावित्यत्र ग्रहस्य पूर्वंगमनात्पश्चिमगतेरसंभा- वितत्वाशङ्कां छेद्यकोक्त्योपजातिकया निरस्यति-वंशोद्भवाभिरिति । वंशोद्भवाभिः शलाकाभिः सरलस्निग्धवंशोत्पन्नशलाकाभिः । इदं प्रतिपादितम् । द्राक्प्रतिमण्डलाद्यं शीघ्रप्रतिमण्डलादिकम् । आदिपदात्कक्षावृत्तं तिर्यगूर्ध्वाधररेखासमलव- कलाविकलाविभागाद्यङ्कनादिकं यथोक्तमुक्तरीत्या कृत्वा । प्रत्यहं तुङ्गं ग्रहं शीघ्रोच्चं मन्दस्पष्टग्रहं च । स्वगत्या प्रचाल्याङ्कितं कृत्वेत्यर्थः । वक्रादि । आदिपदान्मार्गगति सर्वगतिम् । सर्वं शीघ्रमन्दाद्यष्टविधगमनमार्गोक्तं गुरुः शिष्याय दर्शयेत् । खल्वितिपादाद- वश्यं तत्र वस्तुतत्त्वनिश्चयो भवतीति सूचितम् । यथा हि—वंशशलाकजं कक्षावृत्तं भित्तौ दत्त्वा तत्र राशिभागाद्यङ्कनेन मन्दस्पष्टग्रहं दत्त्वा शीघ्रोच्चं च दत्त्वा प्रतिवृत्तं तुल्यमेवा- न्त्यफलज्याग्रे मध्यं कृत्वा राशिभागाद्यङ्कितभित्तौ देयम् । तत्राप्युक्तरीत्या ग्रहमुच्चं चाङ्कयित्वा स्पष्टग्रहस्थानं कक्षावृत्ते ज्ञेयम् । एवं द्वितीयदिनेऽपि कक्षावृत्ते शीघ्रोच्चं मन्दस्पष्टग्रहं च दत्त्वोच्चोन्मुखान्त्यफलज्याग्रे मध्यं कृत्वा प्रतिवृत्तं भित्तौ देयम् । तत्र ग्रहोच्चयोर्दानेनोक्तरीत्या कक्षावृत्ते स्पष्टग्रहस्थानं ज्ञेयम् । तत्पूर्वदिनजस्पष्टस्थानादग्र एव भवति । नीचासन्ने तु पृष्ठत इति । वक्रगतिगानं कक्षावृत्ते न वस्तुतो वक्रा गतिः । प्रतिवृत्ते ग्रहस्य सत्त्वात्तत्र विपरीतगमनस्यासंभावितत्वादित्यादि स्पष्टाधिकारव्याख्याने बहूक्तमित्यलं पल्लवितेन ॥४०॥ केदारदत्तः—ग्रह की वक्रत्व का गति ज्ञान— सुपक्व बाँस की लकड़ी को आरा आदि अस्त्र से चीर कर विभक्त न यथा माप की बाँस लकड़ी के खण्डों से अनेक गोल वृत्तों की रचना नियत एक नाप की त्रिज्या से बनाकर उन्हें मन्द प्रतिवृत्त और शीघ्रप्रतिवृत्त आदि वृत्तों से परिचित कर कक्षावृत्तीय बांस वृत्त से अन्त्यफलज्या तुल्य गर्भ केन्द्रान्तर द्वारा उनमें प्रथम दिन सम्बन्धी उच्च और ग्रह के अन्तर का द्वितीय दिन सम्बन्धी उच्च ग्रहान्तर समझ कर दोनों दिनों के १३

१९४ गोलाध्याये ग्रहों का अन्तर समझ कर यदि पूर्व दिन सम्बन्धी ग्रह चिह्न द्वितीय दिन सम्बन्धी ग्रह चिह्न से पृष्ठगत होता है तो तब ग्रह की वक्र गति समझनी चाहिए ॥४०॥ इदानीं केन्द्रसंज्ञां स्फुटकक्षां चाह— वृत्तस्य मध्यं किल केन्द्रमुक्तं केन्द्रं ग्रहोच्चान्तरमुच्यतेऽतः । यतोऽन्तरे तावति तुङ्गदेशान्नीचोच्चवृत्तस्य सदैव केन्द्रम् ॥४१॥ ग्रहस्य कक्षा चलकर्णनिघ्नी स्फुटा भवेद्व्यासद्लेन भक्ता । तद्व्यासखण्डान्तरितः कुमध्यात्स भ्राम्यते हि प्रवहानिलेन ॥४२॥ वा० भा०—श्लोकद्वयमपि स्पष्टम् ॥४१॥४२॥ मरीचिः—अथ ग्रहोच्चान्तरवशतो ग्रहफलोत्पत्तेस्तदन्तरं केन्द्रसंज्ञं कथमुक्तमत उप- जातिकयाऽऽह—वृत्तस्येति । किल यतः केन्द्रसंज्ञमुक्तमतः कारणाद्ग्रहोच्चान्तरं केन्द्रसंज्ञं सूर्यादिभिरुच्यते । ननु वृत्तमध्यभागस्य केन्द्रत्वे ग्रहोच्चान्तरस्य केन्द्रत्वं कुत इत्यत आह—यत इति । यतः कारणात् । उच्चदेशात्तावति ग्रहोच्चान्तररूपेऽन्तरे कक्षावृत्ते मध्यग्रहस्थाने नीचोच्चवृत्तस्य । एवकारात्तदतिरिक्तवृत्तनिरासः । तदा नित्यं केन्द्रं भवति । अतो ग्रहोच्चान्तरं केन्द्र- संबन्धात्केन्द्रसंज्ञमुक्तमित्यर्थः ॥४१॥ ननु ग्रहस्य प्रतिवृत्तस्थत्वात्प्रवहानिलेन भ्रमणे रात्रिदिनयोः सदा महदन्तरितत्वा- पत्तिः । प्रतिवृत्तप्रदेशयोर्भूगोलोभयतो बृहदल्पयोः सत्त्वादिति मन्दाशङ्कामुपजातिकया परिहरति—ग्रहस्येति । ग्रहस्य योजनात्मिका मध्याधिकारोक्ता कक्षा शीघ्रकर्णगुणत्रिज्यया भक्ता स्फुटा योजनात्मिका ग्रहस्य कक्षा भवति । अत्र हेतुमाह—तदिति । भूगर्भात्तद्व्यासखण्डान्त- रितः शीघ्रकर्णमितव्यासाधैनान्तरितः स ग्रहो हि यतः प्रवहानिलेन भ्राम्यतेऽतो युक्तं स्फुटकक्षानयनमुक्तम् । ‘स्फुटकक्षापरिधिमार्गेण ग्रहो भूगोलादभितस्तुल्यान्तरेण भ्रमती- त्यर्थः । तथा च प्रवहवायोर्भचक्रानुकारभ्रमणात्प्रतिवृत्ताकारेण प्रवहवायुकृतग्रहभ्रमणा- भावाच्च न शङ्कावकाश इति भावः । एतेन— कक्षामध्यगतिघ्ना स्फुटगत्याप्ता परिस्फुटा भवति । मध्यमकक्षावृत्ते मध्यमया गच्छति ग्रहो गत्या । उपरिष्टात्तल्लब्ध्या तदधिकगत्या त्वधस्थः स्यात् ॥ इति लल्लोक्तं निरस्तम् । कक्षावृत्तमार्गेण ग्रहभ्रमणात्तत्र पूर्वगत्या गमनासम्भवात्प्रति- वृत्ते मध्यमगत्यैव ग्रहगमननिश्चयात् । स्पष्टगतेस्तुं मध्यमकक्षावृत्ता आभासमात्रत्वात् ॥४२॥ केदारदत्तः—केन्द्र संज्ञा के साथ ग्रह की स्पष्ट कक्षा बताई जा रही है— किसी भी वृत्त का एक नियत केन्द्र बिन्दु होता है उसे वृत्त का केन्द्र कहा जाता है । खगोल में किसी भी वृत्त का एक गर्भ केन्द्र और दो पृष्ठीय केन्द्र होते हैं, जैसे

छेद्यकाधिकारः १९५ विषुवद्वृत्त का त्रिज्यागोलीय केन्द्र भू केन्द्र है और उत्तर ध्रुव और दक्षिण ध्रुव ये दो पृष्ठीय केन्द्र होते हैं। अपने वृत्तस्थ भ्रमणशील ग्रह का तद्वृत्तीय उच्च स्थान से ग्रह बिम्ब केन्द्र तक जो चाप है उसे भी केन्द्र चाप, उसकी ज्या का नाम केन्द्र ज्या होता है जो पूर्ण में सुस्पष्ट हो गई है। इसलिये कि उच्च बिन्दु से मध्यम ग्रह बिम्ब केन्द्र बिन्दु में नीचोच्चवृत्त का केन्द्र होने से उक्त पदार्थ को केन्द्र शब्द से ही उच्चारित किया जाना गोल परिभाषा से समीचीन है। ग्रह कक्षा योजन को शीघ्र कर्ण से गुणा कर त्रिज्या से भाग देने से भूगर्भ केन्द्र और भूपृष्ठ केन्द्र का अन्तर चाप पृष्ठीय त्रिज्या तुल्य दूरी पर ग्रह अपनी कक्षा में प्रवहवायु से सञ्चालित होकर घूमता है। योजनात्मक कक्षा × शीघ्रकर्ण उपपत्ति— ───────────────────────────── = फल तुल्य दूरी पर भूव्यासान्तरित त्रिज्या शीघ्र कर्णाग्र में ग्रह अपनी कक्षा में प्रवह वेगेन भ्रमण करता है ॥४१॥४२॥ इदानीं भुजान्तरकर्मोपपत्तिमाह— मध्यमार्कोदयात्प्राक् स्फुटार्कोदयः स्यादृणे तत्फले स्वे यतोऽनन्तरम् । तेन भास्वत्फलोत्थासुजातं क्षयः स्वं फलं युक्तियुक्तं निरुक्तं ग्रहे ॥४३॥ वा० भा०—स्पष्टं स्फुटगतौ व्याख्यातं च ॥४३॥ मरीचिः—ननु स्पष्टग्रहज्ञानाद्भुजान्तरफलसंस्कारो ग्रहे व्यर्थ इत्यतः स्रग्विण्याऽऽह— मध्यमेति । तत्फले सूर्यमन्दफले ऋणे सति । यतः कारणाद्मध्यमार्कोदयकालात्पूर्वं स्फुटार्को- दयकालः स्यात् । धनफले मध्यमार्कोदयानन्तरमुत्तरकाले स्फुटार्कोदयः स्यात् । न्यूनाधि- कयोः पूर्वानुक्रमस्थयोः प्रवहानिलेन पूर्वापरकालयोरुदयसम्भवात् । तेन कारणेन सूर्यमन्द- फलकलोत्पन्नासुजनितं फलं भुजान्तराख्यं क्षयः स्वं क्रमेणर्णं धनम् । युक्तियुक्तमुपपत्ति- सिद्धम् । निरुक्तं भानोः फलं गुणितमर्कयुतस्य राशेरित्यादिना स्पष्टाधिकार उक्तम् । तथा च स्पष्टग्रहसिद्ध्यर्थं न भुजान्तरफलसंस्कारः किंतूद्यान्तरसंस्कारेण ग्रहस्य स्वनिर्क्षे मध्यमार्कोदयकालिकत्वसिद्धेः स्पष्टार्कोदयकालिकत्वसिद्ध्यर्थं भुजान्तरफलसंस्कार इति भावः ॥४३॥ केदारदत्तः—भुजान्तर संस्कार बताया जा रहा है— पूर्व में स्फुटरव्युदय धन फल में मध्यम सूर्योदय के अनन्तर स्पष्ट रवि का उदय

१९६ गोलाध्याये होता है । रवि के ऋण फल में मध्यम रव्युदय के पहिले ही स्पष्ट रवि का उदय होता है । मध्य सूर्य के क्षितिज में उदय होते समय स्पष्ट सूर्य क्षितिज के ऊपर या नीचे ऋण और धन मन्द फलों में होता है । इस लिये रविमन्द फल जनित काल के तुल्य समय में आगे या पूर्व में स्पष्ट सूर्योदय होता है । इसी का नाम भुजान्तर कर्म है । जिसकी, उपपत्ति—ग्रहगणिताध्याय में सविशेष कही गई है ॥४३॥ इदानीं छेद्यकोपसंहारेण गणकप्रज्ञां वर्णयन्नाह— ये दर्भगर्भाग्रधियोऽत्र तेषां स्याच्छेद्यकार्थः परमाणुरूपः । येऽन्ये जडाः कुण्ठधियश्च तेषां स्यादिन्द्रवज्राहतपक्षतुल्यः ॥४४॥ वा० भा०—इन्द्रवज्राहतपक्षः पर्वतस्तत्तुल्यश्छेद्यकार्थो जडानाम् । इन्द्र- वज्राछन्दश्च सूचितम् । शेषं स्पष्टम् ॥४४॥ इति श्रीभास्करोये गोलभाष्ये मिताक्षरे स्फुटगतिवासनायां छेद्यकाधिकारः । मरीचिः—ननु स्पष्टीकृतिवासनाबोधकच्छेदनिरूपणमिदं कठिनत्वाददुर्बोधमतः केषा- मप्यत्र प्रवृत्त्यसम्भवाद्व्यर्थमिदमुक्तमित्यत आह—य इति । ये गणका दर्भगर्भाग्रधियो दर्भस्य गर्भं मध्यपत्रं तस्याग्रभागस्तद्वत्तीक्ष्णा धीर्येषां ते । अतिसूक्ष्मप्रमेयज्ञाः सुबुद्धयस्तेषामत्र सिद्धान्तशिरोमणौ छेद्यकार्थश्छेद्यकविषयः परमाणु- रूपोऽतिसूक्ष्मरूपोऽल्पः सुगमतरः स्यात् । ये गणका अन्ये पूर्वभिन्ना जडा अबोध्याः कुण्ठधियो महता कष्टेनोक्तमात्रग्राहिणो नाधिकज्ञाः । चो वार्थे । तेषामयं छेद्यकार्थ इन्द्रवज्राहतपक्षतुल्यः । इन्द्रवज्रेणाऽऽहताश्छिन्नाः पक्षा यस्यासौ पर्वत इत्यर्थस्तत्तुल्य- स्तत्समः कठिनो दुरवबोधः स्यात् । इन्द्रवज्रेति च्छन्दोऽपि सूचितम् । तथा च सुबुद्धोना- मेतद्बोधात्तद्द्वारा मन्दानामप्येतद्बोधसंभवात्सर्वेषां प्रवृत्त्युपपत्तेर्न व्यर्थमेतन्निरूपणमिति भावः ॥४४॥ अथ ज्योत्पत्तिमेव प्रथमं प्रवक्ष्ये इत्यनेन यत्प्रतिज्ञातं तन्निरूपितमिति फक्कि- क्याऽऽह— इति स्पष्टीकरणवासनाछेद्यकाधिकार इति । अत्र वासणारूपः छेद्यकाधिकार इति मध्यमपदलोपी समासः ॥ दैवज्ञवर्यगणसंततसेव्यपार्श्वश्रीरङ्गनाथगणकात्मजनिर्मितेऽस्मिन् । यातं शिरोमणिमरीच्यभिधे समाप्तिं ज्योत्पत्तिभङ्गियुगलं स्फुटकर्महेतु ॥ इति श्रीसकलगणकसार्वभौमरङ्गनाथगणकात्मजविश्वरूपापरनामकमुनीश्वरग- णकविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिमरीचावुत्तराध्याये छेद्यकाध्यायः ॥

छेद्यकाधिकारः १९७ केदारदत्तः—कुश के अग्रभाग की तरह तीक्ष्ण बुद्धि के गणकों ग्रहगणितज्ञों के लिये यह छेद्यकाधिकार अत्यन्त परमाणु रूप का है अर्थात् अधिकार का सारा सारभूत विषय आसानी से उनकी बुद्धिगत हो जाता है। और जो गणक विषय को नहीं समझते कुण्ठित बुद्धि के हैं उनके लिये यह छेद्यकाधिकार इन्द्र के वज्र से आहत पक्ष की तरह (पर्वतों के दो पंखे दो हाथ थे जो इन्द्र के वज्र से खण्डित होने से पर्वत अपनी जगह स्थिर हो गये अचल हो गये ।—पुराणकथा) है अर्थात् इस अधिकार को समझने के लिये उनकी बुद्धि कुण्ठित हो जाने से वे ग्रहगोलज्ञान सागर तक नहीं पहुँच पाते हैं ।।४४।। इति सिद्धान्तशिरोमणि ग्रहगोलाध्याय के छेद्यकाधिकार :—५ की श्री पंडित हरिदत्त ज्योतिर्विदात्मज पर्वतीय श्री केदारदत्त जोशी कृत सोपपत्तिक “केदारदत्तः” हिन्दी व्याख्यान सम्पन्न ।

अथ ज्योत्पत्तिवासना आचार्याणां पदवीं ज्योत्पत्त्या ज्ञातया यतो याति । विविधां विदग्धगणकप्रीत्यै तां भास्करो वक्ति ॥१॥ इष्टाङ्गुलव्यासदलेन वृत्तं कार्यं दिगङ्कं भलवाङ्कितं च । ज्यासंख्ययाऽऽप्ता नवतेर्लवा ये तदाद्यजीवाधनुरेतदेव ॥२॥ द्वित्र्यादिनिघ्नं तदनन्तराणां चापे तु दत्त्वोभयतो दिगङ्कात् । ज्ञेयं तदग्रद्वयबद्धरज्जोरधं ज्यकार्धं निखिलानि चैवम् ॥३॥ अथान्यथा वा गणितेन वच्मि ज्यार्धानि तान्येव परिस्फुटानि । त्रिज्याकृतिर्दोर्गुणवर्गहीना मूलं तदीयं खलु कोटिजीवा ॥४॥ दोःकोटिजीवारहिते त्रिभज्ये तच्छेषके कोटिभुजोत्क्रमज्ये । ज्याचापमध्ये खलु योऽत्र बाणः सैवोत्क्रमज्या सुधियाऽत्र वेद्या ॥५॥ त्रिज्यार्धं राशिज्या तत्कोटिज्या च षष्टिभागानाम् । त्रिज्यावर्गार्धपदं शरवेदांशज्यका भवति ॥६॥ त्रिज्याकृतीषुघातात् त्रिज्याकृतिवर्गपञ्चघातस्य । मूलोनावष्टहृतान्मूलं षट्त्रिंशदंशज्या ॥७॥ गजहयगजैषु५८७८निघ्नी त्रिभजीवा वाऽयुतेन १०००० संभक्ता । षट्त्रिंशदंशजीवा तत्कोटिज्याकृतेषूणाम् ॥८॥ त्रिज्याकृतीषुघातान्मूलं त्रिज्योनितं चतुर्भक्तम् । अष्टादशभागानां जीवा स्पष्टा भवत्येवम् ॥९॥ क्रमोत्क्रमज्याकृतियोगमूलाद्दलं तदर्धांशकशिञ्जिनी स्यात् । त्रिज्योत्क्रमज्यानिहतेर्दलस्य मूलं तदर्धांशकशिञ्जिनी वा ॥१०॥ तस्याः पुनस्तद्दलभागकानां कोटेश्च कोट्यंशदलस्य चैवम् । अन्यज्यकासाधनमुक्तमेवं पूर्वैः प्रवक्ष्येऽथ विशिष्टमस्मात् ॥११॥ त्रिज्याभुजज्याहतिहीनयुक्ते त्रिज्याकृती तद्दलयोः पदे स्तः । भुजोनयुक्तत्रिभखण्डयोज्ये कोटिं भुजज्यां परिकल्प्य चैवम् ॥१२॥

ज्योत्पत्तिवासना १९९ यद्दोर्ज्ययोरन्तरमिष्टयोर्यत्कोटिज्ययोस्तत्कृतियोगमूलम् । दलीकृतं स्याद्भुजयोर्वियोगखण्डस्य जीवैवमनेकधा वा ॥१३॥ दोःकोटिजीवाविवरस्य वर्गो दलीकृतस्तस्य पदेन तुल्या । स्यात्कोटिबाह्वोर्विवरार्धजीवा वक्ष्येऽथ मूलग्रहणं विनाऽपि ॥१४॥ दोर्ज्याकृतिर्व्यासदलार्धभक्ता लब्धन्त्रिमोर्व्योर्विवरेण तुल्या । दोःकोटिभागान्तरशिञ्जिनी स्याज्ज्यार्धानि वा कानिचिदेवमत्र ॥१५॥ स्वगोङ्केषुषडंशेन ६५६९ वर्जिता भुजशिञ्जिनी । कोटिज्या दशभिः क्षुण्णा त्रिसप्तेषु५७३विभाजिता ॥१६॥ तदैक्यमग्रजीवा स्यादन्तरं पूर्वशिञ्जिनी । प्रथमज्या भवेदेवं षष्टिरन्यास्ततस्ततः ॥१७॥ व्यासार्धेऽष्टगुणाब्ध्यग्नितुल्ये स्युर्नवतिर्ज्यकाः । कोटिजीवा शताभ्यस्ता गोदस्रतिथि१५२९भाजिता ॥१८॥ दोर्ज्या स्वाद्यङ्गवेदांश ४६७ हीना तद्योगसंमिता । तदग्रज्या तयोश्चापि विवरं पूर्वशिञ्जिनी ॥१९॥ तत्त्वदस्रा नगांशोना २२४ । ५१ एवमत्राऽऽद्यशिञ्जिनी । ज्यापरस्परयैवं वा चतुर्विंशतिमौर्विकाः ॥२०॥ चापयोरिष्टयोर्दोर्ज्ये मिथःकोटिज्यकाहते । त्रिज्याभक्ते तयोरैक्यं स्याच्चापैक्यस्य दोर्ज्यका ॥२१॥ चापान्तरस्य जीवा स्यात्तयोरन्तरसंमिता । अन्यज्यासाधने सम्यगियं ज्याभावनोदिता ॥२२॥ समासभावना चैका तथाऽन्याऽन्तरभावना । आद्यज्याचापभागानां प्रतिभागज्यकाविधिः ॥२३॥ या ज्याऽनुपातः सेष्टव्यासार्धे परिणम्यते । आद्यदोःकोटिजीवाभ्यामेवं कार्या ततो मुहुः ॥२४॥ भावना स्युस्तदग्रज्या इष्टे व्यासडले स्फुटाः । स्थूलं ज्यानयनं पाट्यामिह तन्नोदितं मया ॥२५॥ इति ज्योत्पत्तिः ।