सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

रः" or "भवञ्जरः" or "भपञ्जरः"? LOOK AT THAT WORD: "भपञ्जरः" or "भवञ्जरः" or "भगण..."? In astronomy: "भपञ्जरः" (the cage of stars / stellar sphere)! Look at the characters: भ (bha) प or व? It's 'प' or 'व'? Look: भ, then व or प? In "निरक्षदेशोपरिगो भपञ्जरः" -> Wait, the letter is: भ then प (no horizontal bar inside, it's open like प!) then ञ्ज (ña + ja = ञ्ज) then रः (raḥ) "भपञ्जरः"! Wait, look at line 32 again: नित्यं प्रवाहेण वायुना निरक्षदेशोपरिगो भपञ्जरः । स्वपश्चिमाशाभिमुखोऽपि नीयते Yes! "भपञ्जर" means the celestial sphere (the cage of asterisms / sphere of stars, constellation sphere). A classic Jyotisha term: भपञ्जर! Look at the letter: 'प' clearly! It is "भपञ्जरः"!

Everything looks extremely consistent and accurate. Let's do a final review of each line to ensure zero missing characters or line breaks.२८० गोला

त्रिप्रश्नवासना २८१ सुरासुराणामपसव्यग इति लल्लोक्तं सुरासुरक्रमेणापसव्यसव्यतद्भ्रमणमयुक्तम् । सव्यं भ्रमति देवानापसव्यं सुरद्विषामिति सूर्यसिद्धान्तोक्तिविरोधादित्येतत्सूचिका तदुक्तिरिति ध्येयम् । अथ भूपृष्ठस्थानां यथा भूगर्भक्षितिजाद्भूव्यासार्धोपरि ग्रहादिदर्शनं तथा मेरु- स्थानामपि मेरुपृष्ठसमसूत्रेण क्षितिजवृत्ते तदूर्ध्वं च तद्दर्शनादुत्तरगोल इत्याद्युक्तमसंगतम् । मेरोरत्युच्चत्वेन तदवधि ग्रहस्योत्तरगमनासम्भवादिति चेन्न । मेरुपृष्ठभागमण्डलस्याति- विस्तीर्णत्वाभावात्तत्पृष्ठवर्तिनां देवानां दैत्यानां चात्युच्चकायत्वेनाधःस्थभूमिगोलस्य स्वाभिमतभूगोलार्धदर्शकत्वकल्पनात् । मेरौ मेषादिचक्रार्धे देवाः पश्यन्ति भास्करम् । सकृद्देवोदितं तद्वदसुराश्च तुलादिगमिति सूर्यसिद्धान्तोक्तेः । अत्रासुरा इत्यनेन निरक्षदेशाद्- दक्षिणदेशे चरसंस्कारो दिनरात्रिव्यवस्था चोक्ताद्वैपरीत्येन । क्षितिजवृत्तावस्थानवैपरीत्या- दिति सूचितम् । एतदपि तत्रैव स्फुटम् । उपरिष्टाद्द्द्रूगोलोऽयं व्यक्षे पश्चान्मुखः सदा । ततस्तत्र दिनं त्रिंशन्नाडिकाः शर्वरी तथा । हानिवृद्धि(द्धौ) तथा वामं सुरासुरविभागयोः । मेषादौ तु सदा वृद्धिरुद्गुत्तरतोऽधिका । देवांशे च क्षपाहानिर्विपरीतं तथाऽसुरे । तुलादौ द्युनिशोर्वामं कक्षावृद्धी तयोरुभे । देशक्रान्तिवशान्नित्यं तद्विज्ञानं पुरोदितमिति ॥९॥ केदारदत्तः—मेरु संस्थान बताया जा रहा है— उत्तर ध्रुव में देवस्थान, दक्षिण ध्रुव में राक्षस स्थान होने से, नाड़ीवृत्त दोनों ध्रुवों का क्षितिजवृत्त होता है । क्योंकि दोनों ध्रुव उन दोनों के आकाश खमध्य में होते हैं । अतः उत्तर गोल में क्षितिज के ऊपर भ्रमण करते हुये देवता लोग, सव्य रूप में, असुर लोग अपसव्य या असव्य रूप में उत्तरगोल में निरन्तर ६ महीने तक एवं दक्षिण गोल में निरन्तर देव दानव, भ्राम्यमाण सूर्य को देखते हैं । उपपत्तिः—गोल दर्शन से स्पष्ट है कि क्षितिज के ऊपर अहोरात्र क्षितिज सम्पात के उदय सम्पात से अहोरात्र क्षितिज के अस्त सम्पात तक दिन मान कहना परिभाषा समीचीन है । अतः नाड़ीवृत्त के समानान्तर मेषादि ६ अहोरात्र वृत्त नाड़ी वृत्त से उत्तर होने से उत्तर ध्रुव के उदय क्षितिज के ऊपर रहने से वहाँ निरन्तर ६ महीने का दिन एवं तुलादि ६ राशियाँ क्षितिज के नीचे रहने से ६ महीने की रात्रि उत्तर ध्रुव में होती है और ऐसी स्थिति में दक्षिण ध्रुवीय देशों में दिन रात्रि का मान व्यस्त समझना चाहिए ॥८॥९॥ इदानीं दिनरात्रिस्वरूपे पितृदिनं चाह— दिनं दिनेशस्य यतोऽत्र दर्शने तमी तमोहन्तुरदर्शने सति । कुपृष्ठगानां द्युनिशं यथा नृणां तथा पितॄणां शशिपृष्ठवासिनाम्॥१०॥ वा० भा०—स्पष्टम् ॥१०॥ मरीचिः—ननु तथाऽपि देवदैत्ययोः सौरवर्षमिताहोरात्रनियमोऽनुपपन्नः । दृश्यादृश्य- राशिषट्काभ्यां भगणभोगार्धकालस्यैव दिनरात्रित्वात् । सूर्यकृताहोरात्रस्य सौरवर्षमित-

२८२ गोलाध्याये त्वसंभवेऽपि चन्द्रादिकृताहोरात्रस्य तद्दिनभगणभोगकालत्वेन तद्दिनमानत्वसिद्धेरित्यतो दिनरात्र्योर्व्यवहारोपयुक्तं लक्षणमन्यदपि वंशस्थेनाऽऽह—दिनं दिनेशस्येति । यतः कार- णात् । अत्र जगति । दिनेशस्य सूर्यस्य दर्शने सति दिनं भवति । तथा च ग्रहेषु सूर्यस्यैव तेजोगोलकत्वेन तत्प्रकाशास्यान्यग्रहप्रकाशेभ्योऽधिकत्वात्तस्य चक्षुर्ग्रहणविषयरूपदर्शनं स्वक्षितिजादधःसंचरणे संभवतीति क्षितिजादधः सूर्यसंचरणकालो दिनमिति फलितार्थन्मे- बादिव्यवधानादर्शनेऽपि न क्षतिः । अन्येषां तु तादृशकालो गौणदिनं दृश्यकालो वाऽत एव सूर्यस्य दिनेशत्वम् । ननु दिनेशदर्शनकालस्य दिनत्वे रात्रिदर्शनकालस्य रात्रित्वं सिद्धं न दिनाभावरूपता रात्रेः सिद्ध्येत आह—तमीति । तमोहन्तुः सूर्यस्यादर्शने सति तमी रात्रिर्भवति । तथा च रात्रेस्तमिस्रा तामसीत्यभिधानेनान्धकारप्राचुर्येणावगमसत्त्वमन्ध- कारप्रबलनाशकसूर्यस्यादर्शने भवति । अदर्शनं च क्षितिजाधः सूर्यसंचरणकाल इति तत्कालो रात्रिर्दिनाभावरूपा सिद्धा । सूर्यस्यादर्शनं रात्रिर्दिनं तद्दर्शनात्मकम् । ध्रुवृत्तादुपरि च स्थितोऽर्को दर्शनं स्मृतमिति वृद्धवसिष्ठसिद्धान्तोक्तेः । एवं चाहोरात्रव्यवहारस्य सूर्याधीन- त्वाद्देवैत्ययोः सौरवर्षमहोरात्रं नियतं सम्यगेवोक्तमिति भावः । ननु भूगोलाधंदर्शनसिद्ध- स्वस्वक्षितिजवृत्तभेदेन दिनरात्र्योः सिद्धौ पितॄणां कथं दिनरात्रिसंभवः । तेषां भूमिस्थत्वा- भावेन भूप्रदेशव्यवधानासंभवादित्येतच्च पैत्रं द्युरात्रमित्यनुपपन्नमित्याशयेनोक्तप्रश्नस्य पितृषु किं शशिमासमितं तथेत्यस्योत्तरमाह—कुपृष्ठगानामिति भूगोलपृष्ठसंस्थानां नृणां सचेतनानां यथा सूर्यदर्शनरूपकालोपाधी(धि)क्रमेण द्युनिशमहोरात्रं तथा तद्रूपद्युनिशं राशि- पृष्ठवासिनां गोलरूपचन्द्रस्य पृष्ठ्राधिवासिनां पितॄणामग्निष्वात्तादीनां कर्मिणां भवति । कुपृष्ठगानामित्यनेन मनुष्याणां सूर्यस्य भूगोलाभ्रमणकालोपाधिरहोरात्रं भवति । तथा पितॄणां भूस्थत्वाभावेऽपि चन्द्रबिम्बगोलाभितः सूर्यभ्रमणकालोपाधिश्चन्द्रमासमिताहोरात्रं सम्यगुक्तमिति भावः । कुपृष्ठगानां नृणामित्युक्तेन पूर्वाविगतं दिनार्धं रात्र्यर्धं च भूगर्भ- संबन्धिरविकक्षाद्योजनैरहोरात्रासवस्तदा भूव्यासार्धयोजनैः के इत्यनुपातजासुभिः क्रमेण हीनं युतं भूपृष्ठस्थानां दिनार्धं रात्र्यर्धं च भवति । भूपृष्ठस्थसूर्योदयास्ताद्यवगतक्षिति- जस्यान्याकाशभूसंयोगाभासस्य भूगर्भक्षितिजात्सर्वतो भूव्यासार्धयोजनैरुद्धितत्वादिति ध्येयम् ॥१०॥ केदारदत्तः— भूपृष्ठ स्थित मानव की तरह चन्द्रपृष्ठस्थ पितरों का दिनमान— जहाँ सूर्यदर्शन है वहाँ दिन, सूर्यदर्शन रहित भूपृष्ठ में रात्रि होती हैं। जैसे भूपृष्ठस्थ प्राणियों की दिन रात्रि होती है उसी भाँति चन्द्रपृष्ठस्थ पितरों की भी दिन रात्रि होती है ॥१०॥ इदानीं संहितोक्तस्याभिप्रायमाह— दिनं सुराणामयनं यदुत्तरं निशेतरत्सांहितिकैः प्रकीर्तितम् । दिनोन्मुखेऽर्के दिनमेव तन्मतं निशा तथा तत्फलकीर्तनाय तत् ॥११॥

त्तर: It has मthenु(u-matra) at the bottom? Wait, look atमृत्तरगोलो: Is it मृ? No, look at मृinमृगादिright after:मृhas a curve to the left/bottom. Inदेवानामत्तरगोलो: wait, is it मुत्तरगोलो? Look at the bottom of म: there is a loop curving down: म+ु=मु! Wait, let's look at मु: देवानामुत्तरगोलो! Wait, in मु, the ुmatra is belowम, then त्त र ग ो ल ो. Wait, look at the letter between मandत्त: Wait, is there an उ? देवानामthenु? No, Sanskrit is "देवानाम्" + "उत्तरगोलो" = "देवानामुत्तरगोलो"! Wait, look at the image: दे वा ना म ु त्त र ग ो ल ोWait, does it haveुunderम? Yes, मु! Wait, look at मु: there is म, and below it is a ु` matra, but wait

२४४ गोलाध्याये संक्रान्तावुत्तरपूर्वककालयोः क्रमेणोत्तरायणकालसंबन्धप्राशस्त्यात्पुण्यत्वमित्युक्तं संगच्छते । अनयैव रीत्या दिनपूर्वापरार्धयोः कल्पितराशिसंक्रान्तौ क्रमेणाऽऽद्यान्त्यदिनं संक्रान्तिदिन- मुत्तरपूर्वमाससंबन्धि यवनैः स्वशास्त्रेऽभिहितमिति भावः ॥११॥ अथ मदुक्ततदाशयव्यतिरेकेण गोलवासनासिद्धरविदर्शनादर्शनप्रयुक्तदिनरात्र्युक्त्या संहितोक्तं संगच्छत इति मन्दावबोधार्थमिन्द्रवज्रयाऽऽह-द्वंद्वान्तमिति । यैरहोरात्रवृत्तैः स्वसंचारविषयैरिनः सूर्यः कल्पितमेषादिमारभ्य द्वंद्वान्तं कल्पितमिथुनराश्यन्तिमभागमारो- हति क्रमेण तैरहोरात्रवृत्तैः । एवकारात्तद्भ्रमणमार्गातिरिक्तभ्रमणमार्गनिरासः । उत्क्रमेण कर्कादिमारभ्य कल्पितकन्यान्तमवरोहनि । इति गोले रविसंचारप्रसिद्धिः । नन्वेतावता प्रकृते किं दूष[ण]मित्यत आह—यत्रेति । देवैर्मेरुस्थैः स सूर्यः प्रथममारोहणावसरे मेषादि- त्रये । यत्र भ्रमणमार्गै रहोरात्रवृत्ते । एवकारात्तदवान्तरप्रदेशानां संग्रहः । दृष्टो नयनज्ञान- विषयीकृतः । तत्र तन्मार्गे तत्स्थाने । एवकारात्तदतिरिक्तमार्गनिरासः । सूर्यः । अवरोहणा- वसरे कर्कादित्रये तिष्ठन् भ्रमन् मेरुस्थैः किं कुतो नाऽऽलोक्यते । तथा च मेरुस्थानां विषुवद्वृत्तस्य क्षितिजत्वान्तदूर्ध्वं कल्पितमेषादिराशिष्ट्कस्थितोऽर्कः प्रवहेण भ्रमन्नयन- गोचरोऽपि कल्पितमेषादित्रये दृश्यः कल्पितकर्कादित्रये त्वदृश्य इति व्यवधानाभावादयुक्त- मन्यथा कल्पितमेषादित्रये तद्दर्शनापत्तेः । एवं विषुवद्वृत्तरूपक्षितिजादधः कल्पिततुलादि- त्रये । यन्मार्गे रविर्भ्रमति तन्मार्गेणैव कल्पितमकरादित्रये भ्रमतीति तुलादित्रये न दृश्यो मकरादित्रये च दृश्य इत्यप्ययुक्तम् । क्षितिजन्यव्यवधानस्य तुल्यत्वादन्यथा तुलादित्रये तद्दर्शनापत्तिरिति स्फुटं दूषणमिति भावः । यत्तु यन्मते देवानामूत्तरदक्षिणायने दिनरात्री तन्मते देवा मेरुस्था न किंत्वन्यत्र स्थिता इति चतुर्वेदाचार्य्योक्तम् । तन्न । भूप्रदेशोऽन्यत्र यस्मिन् कस्मिन्नपि भागे क्षितिजोर्ध्वाधः क्रमेण मकरकर्कादिषड्भभ्रमणाप्रसिद्धेः । नहि यमकोटौ देवा अधिष्ठिताः, क्रान्तिवृत्तं च स्वाकारेण स्थिरं प्रवहवायुभ्रमितम् । येनोत्तर- दक्षिणायने देवदिनरात्री सुस्थे । तस्मात्पूर्वोक्तमतकल्पितवासनयैव सांहितिकोक्तं देवद्युरात्रं सुस्थम् । एतेन मेषवृषभमिथुनसंस्थे दिवसोऽर्के कर्कटादिगे रात्रिः। यैरूदिता विबुधानां मेरुस्थानां नमस्तेभ्यः । येष्वेवोदङ्मेषाद्यादिस्थानेषु सन्निवृत्तोऽपि तेष्वेव कथं दृश्यः पुनर्न दृश्यश्च तत्रस्थ इति वराहमिहिराचार्योक्तं निरस्तमिति सूचितम् ॥१२॥ केदारदत्तः—दिन रात्रि सम्बन्ध में संहिताशास्त्रज्ञों का मत— मध्य रात्रि के पश्चात् सूर्य दिनोन्मुख हो जाने से मध्य रात्रि से मध्याह्न तक के समय की दिन संज्ञा एवं मध्य दिन के बाद रात्रि की उन्मुखता से, मध्य दिन से रात्रि मध्य तक की रात्रि संज्ञा संहिता शास्त्रकारों के मत से हुई है । इस आधार से उत्तर ध्रुव में कर्कादि से लेकर धन्वन्त तक रात्रि, दक्षिण ध्रुव में दिन तथा मकरादि से मिथु- नान्त तक उत्तर ध्रुव में दिन, दक्षिण ध्रुव में रात्रि होती है । यह मत सांहितिकों का है जो गोल युक्ति से बहिर्भूत है ॥११।१२॥

यहाँ पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

त्रिप्रश्नवासना २८५ इदानीं पितृदिवसस्योदयास्तादिकालानाह— विधूर्ध्वभागे पितरो वसन्तः स्वाधः सुधादीधितिमाममन्ति । पश्यन्ति तेऽर्कं निजमस्तकोर्ध्वं दर्शे यतोऽस्माद्द्युदलं तदैषाम् ॥१३॥ भार्धान्तरत्वान्न विधोरधःस्थं तस्मान्निशीथः खलु पौर्णमास्याम् । कृष्णे रविः पक्षदलेऽभ्युदेति शुक्लेऽस्तमेत्यर्थत एव सिद्धम् ॥१४॥ वा० भा०—स्पष्टम् ॥१३॥१४॥ मरीचिः—स्यादेतत् । कुपृष्ठगानामित्यनेन चन्द्रगोलाभितः सूर्यभ्रमणेन पितॄणां चन्द्र- -मासमितमहोरात्रं व्यवस्थापितं न युक्तम् । चन्द्रविम्बाभितोऽर्कस्य भ्रमणासंभवात् । चन्द्र- -स्यापि प्रवहभ्रमसद्भावात् । नहि प्रवहेण सूर्यादयो विचन्द्राः पश्चिमा[भि]मुखं भ्रमन्ति । येन तेषामहोरात्रोपपत्तिरिति मन्दाशङ्काया[निरा]करणार्थं तेषां दिनरात्रिविभागं सवासन- मुपजातिकेन्द्रवज्राभ्यामाह—विधूर्ध्वभाग इति । ते चन्द्रपृष्ठस्थाः पितरोऽग्निष्वात्तादयः । दर्शेऽमावास्यान्तेऽर्कं स्वमस्तकसमसूत्रशोणाऽऽकाशविभागे यतः पश्यन्ति । सूर्यचन्द्रयोस्तुल्य- त्वात् । अस्मात्कारणात् तत् । दर्शान्तः । एषां पितॄणाम् । द्युदलं मध्याह्नं स्यात् । स एषामिति पाठश्चेत्साधुः । ननु प्रवहभ्रमेण चन्द्रस्योर्ध्वाधस्तिर्यग्भागेषु गमनसंभवात्तत्स्थानां पितॄणां प्रपातावश्यंभावात्कथमेषां तत्र स्थितिरित्यत आह—स्वाध इति । स्वस्याधोभागे । सुधादीधितिं चन्द्रमाममन्ति वदन्ति पितरः । तथा च चन्द्रस्य भ्रमणेऽपि तेषां तदाधारेणैव स्थितिर्यथा भूगोलेऽस्मादृशामतः स्वाधस्तिर्यग्भागयोस्तेषामवस्थानसंभवान्न प्रपात इति भावः । ननु चन्द्रस्य गोलाकारत्वेन तत्पृष्ठस्याभितः सत्त्वात्तदाश्रयाणां पितॄणामस्मद्दृश्य- चन्द्रगोलार्धभागेऽपि वसतिसंभवात्कथमेतेषां सूर्यो मस्तकोर्ध्वो भवति । तदाऽर्कस्य चन्द्रा- दृश्यभावोर्ध्वस्थत्वेन तद्दर्शने चन्द्रस्यैव प्रतिबन्धकत्वादन्थाऽस्माकमपि रात्रौ सूर्यदर्शना- पत्तिरित्यत आह—विधूर्ध्वभाग इति । पितरोऽग्निष्वात्ताद्याः । चन्द्रगोलास्मद्दृश्यार्धभाग- -मध्ये भूगर्भसमसूत्रस्थे तदभितस्तत्पृष्ठसमभागे वसन्तोऽधितिष्ठन्तः । तथा चास्मद्दृश्य- चन्द्रार्धभागे तेषामवस्थानाभावान्नानुपपत्तिरिति भावः । पौर्णमास्यां विधोः सकाशात्षड्रा- श्यन्तरत्वात्पितरः स्वाधःस्वस्तिकस्थितं सूर्यं चन्द्रकृतव्यवधानाद्यतो न पश्यन्ति तस्मात्कार- णादेषां निशीथो मध्यरात्रं स्यात् । खलु निश्चयेन । यथाऽस्माकं देशकालविशेषे सूर्यो दिनार्धे ऊर्ध्वस्वस्तिके भवत्यर्धरात्रेऽधःस्वस्तिके भवति तथा पितॄणामपि चन्द्रशराभावे भवति । शरभावे तु तेषांर्ध्वधःस्वस्तिकाद्दक्षिणोत्तरतो याम्योत्तरवृत्ते भवत्यपि मध्याह्न- मध्यरात्रसंभवोऽस्मादृशामिवेति भावः । अर्थतः । दर्शान्तपौर्णमास्यन्त्योः क्रमेण पितृदिनार्ध- रात्र्यर्धत्वेनोपपत्तिसिद्धरूपार्थाद्धेतोस्त्यर्थः । कृष्णे पक्षदले कृष्णपक्षस्याष्टम्यर्थे रविरस्तमेति प्राप्नोति । दिनान्तो भवतीत्यर्थः । एवकार इत्यर्थे । एवं सिद्धं निष्पन्नम् । यथा निरक्ष- देशेऽर्धरात्रमध्याह्नमध्ये सूर्योदयास्तौ तथा पितॄणामप्युक्तो दिमारम्भान्तो कृष्णशुक्लाष्टम्यर्थे ।

२८६ गोलाध्याये 'पितरश्चन्द्रबिम्बस्था अग्निष्वात्तादयो रविम् । उदितं कृष्णपक्षार्धं पश्यन्त्यन्यत्र चास्तग- 'मिति शाकल्योक्तेश्च युक्तौ । एतेन कदम्बकुसुमकेसरा इव चन्द्रबिम्बगोले पितृगणाः सम- न्तात्तिष्ठन्तीति चतुर्वेदाचार्योक्तं निरस्तम् । त्रिंशत्तिथिमितमासस्य पित्र्यहोरात्रत्वेन सिद्धे- रुक्तवचनानुपपत्तेः । नहि सर्वेषां पितॄणामुदयास्तावष्टम्यर्धे । चन्द्रबिम्बशौक्ल्यस्य व्यव- धानतयाऽदर्शनापत्तेश्च । तथा च प्रवहभ्रमेण सूर्यस्य चन्द्रबिम्बाभितो भ्रमणमनुपपन्नमपि चन्द्राच्छीघ्रगतेः सूर्यः स्वपूर्वगत्या गच्छन्नगत्यन्तरेण प्रत्यहं पश्चाद्द्द्रवतीति चन्द्राभितः सूर्य(पूर्व)पश्चिमभ्रमणं नानुषपन्नमिति भावः । यद्यपि चन्द्रबिम्बगोलोर्ध्वभागस्थानां पितॄणां चन्द्रगोलदृश्यादृश्यर्धसंस्थित (धिस्थ) वृत्तस्य क्षितिजत्वात्तत्समसूत्रस्थसूर्यदर्शनस्योदयास्त- संभवादष्टम्यर्धे तदुदयास्तावबनुपपन्नौ । नहि पक्षदले तत्समसूत्रस्थत्वेन सूर्यावस्थानम् । सूर्य- चन्द्रयोर्नवत्यंशान्तरत्वेन तत्र तस्य तदधःस्थरवाच्चन्द्रस्य सूर्यकक्षाकेन्द्रत्वाभावात्तत्क्षिति- जसमसूत्रस्थसूर्ये नवत्यल्पांशान्तरत्वात् । अत एव शृङ्गोन्नत्यधिकारे चन्द्रस्याष्टयोजन- मयश्रवणेनेत्यादिविशेषोक्तिस्तथाऽपि चन्द्रगोलस्याल्पप्रमाणत्वात्पितॄणामत्युच्चकायत्वाच्च त्रिभान्तरितसूर्यसमसूत्रसंबन्धिचन्द्रास्मद्दृश्यगोलार्धान्तर्गतलघुवृत्तस्यैव क्षितिजत्वकल्पनात् । अन्यथा वक्ष्यमाणब्रह्मादिनोपपत्त्यनुपपत्तेः । ब्रह्मणो भूमिगोलार्धाधिकरविसंचारसंबन्धिभूगोल- भागस्य दर्शने मानाभावात् । एतेन चन्द्रगोलस्थकेन्द्रसंबन्विदिनारम्भसमाप्ती चन्द्रात्सूर्यस्य पादोनषट्काष्टभागान्तरितत्वे युक्ते । तत्रार्धशुक्लत्वसंभवात् । पृष्ठे तु चन्द्रव्यासार्धान्तरेण क्षितिजान्तरसंभवात्सूर्यपृष्ठयोजनकर्णेन त्रिज्या तदा चन्द्रबिम्बव्यासार्धयुतचन्द्रस्पृष्टयोजन- कर्णेन केत्यनुपातागतफलस्य धनुरंशा नवतिशुद्धास्तदन्तरितत्वे सूक्ष्मेति निरस्तम् । उक्त- क्षितिजकल्पनया तदनवकाशात् । अथ कृष्णपक्षः पितृदिनं शुक्लपक्षः पितृरात्रिः । पितृ- वासरमादितोऽसितं सितपक्षं च वदन्ति शर्वरीमित्युक्तेरीति कथं संगतमिति चेन्न । दिनोन्मुखेऽर्के दिनमेव तन्मतं निशा तथेत्युक्तरीत्या तस्य संगतत्वात् । अन्यथा सवितार- मवेक्ष्य शीतगोष्ठपरिष्टात्पितरः स्वमूर्ध्वगम् । असितान्ततिथौ ततः परं न च पश्यन्ति कथं सिते दल इति लल्लोवतदूषणापत्तेः । न चैवमेषां पक्षार्धे दिनरात्र्यारम्भाच्चान्द्रमासः पितृदिनमित्युक्तिरसँगतेति वाच्यम् । त्रिंशत्तिथिमितगौणचान्द्रमासस्य तदहोरात्रित्वोक्तिपर- त्वात् ।।१३।।१४।। केदारदत्त:—पितरों का अहोरात्र बताया जा रहा है— चन्द्रमा के ऊर्ध्व उपरी पृष्ठ पर पितर लोग (भौतिक शरीर छोड़ कर जो मृतात्मा रहते हैं ।) पितर लोक वासी अपने नीचे पृथ्वी को देखते हैं । जैसे भूपृष्ठ वासी चन्द्रमा को ऊपर देखते हैं वैसे ही चन्द्रपृष्ठ वासी पृथ्वी को आकाश में अपने ऊपर देखते हैं । अर्थात् चन्द्रपृष्ठ वासियों के लिए आकाशस्थ पृथ्वी चन्द्रमा की तरह देखो जाती है । भू गर्भाभिप्रायिक अमान्त समय में चन्द्रपृष्ठस्थ मृतात्मा अपने अपने स्थान से ऊपर सूर्य को देखते हैं इसलिए अमान्त समय में चन्द्रपृष्ठ में मध्याह्न अर्थात् दिनार्ध होता है ।

त्रिप्रश्नवासना २८७ अमांन्त समय से ६ राशि की दूरी पर पूर्णान्त होने से पूर्णान्त में पितृलोकाभिप्रायिक निशीथ अर्थात् रात्र्यर्ध पितृलोक में होता है । इस प्रकार निश्चित स्थान से ३ राशि ९०° आगे अर्थात् कृष्णपक्ष की साढ़े सतमी को पितृलोकाभिप्रायिक क्षितिज में सूर्योदय होता है और इसी सिद्धान्त से शुक्लपक्ष साढ़े सप्तमी (७ १/२) को पितृलोकाभिप्रायिक चन्द्र पृष्ठ में सूर्यनारायण अस्त होते हैं । अमान्त मध्यान्ह सू. चं पृ चं शुक्लपक्ष पृ. कृष्ण पक्ष ७ १/२ ७ १/२ अस्त भू सू''' गर्भक्षितिज-उदय सू' पूर्णान्त सू'' अर्द्धरात्रि उत्पत्तिः—चित्र देखिये— सूर्य कक्षा में गर्भाभिप्रायिक अमान्त काल में सू = सू = मध्याह्न या अमान्त चन्द्र कक्षा में च = अमान्त पृथ्वी = पृ० भू = भूगर्भ केन्द्र सू भू सू = पृथ्वी में गर्भ क्षितिज । सू सू' = अमान्त के बाद की साढ़े सात तिथियाँ पूर्णान्त = सू'' = अर्द्ध रात्रि । सू''' = पितृलोकाभिप्रायिक सूर्योदय = ७ १/२ कृष्ण पक्ष की ७ १/२ तिथियां=चं०-सू०=९०° दर्शान्त समय में चन्द्र पृष्ठाभिप्रायिक ख मध्य के शिर में सूर्य बिम्ब होने से चन्द्रपृष्ठ में मध्याह्न देखा जाना क्षेत्र दर्शन से स्पष्ट है ।

Here is the line-by-line transcription of the text from the image:

२८८ गोलाध्याये विशेष—अमान्त काल अनेक प्रकार का होता है । सूर्य भ्रमण मार्ग और और चन्द्र भ्रमण मार्ग की एकता अर्थात् चन्द्रशर के अभाव की स्थिति के समय उक्त क्षेत्र सुतरां समीचीन है । किन्तु चन्द्रमा अपने विमण्डल में भ्रमण करता है, चन्द्र बिम्बोपरि कदम्ब सूत्र जहां क्रान्तिवृत्त में लगेगा उस जगह पर सूर्य बिम्ब होने से भूपृष्ठ से चन्द्र सूर्योपरिगत रेखा में दोनों सूर्य चन्द्र बिम्बों की स्थिति स्वल्पान्तर शर के अवसर पर ठीक हो सकती है । चन्द्रमा के शराभाव विशिष्टअमान्त में उक्त क्षेत्र सुतरां सही है । चन्द्रमा की शर सत्ता की स्थिति में तथा भूपृष्ठ क्षितिज एवं चन्द्रपृष्ठ एवं चन्द्रपृष्ठ क्षितिजों में वृत्त की स्थिति वश अन्य अनेक संस्कार विशेषों से उक्त क्षेत्र रचना अन्य प्रकार की होगी । जो यहाँ पर व्याख्यान या क्षेत्र से नहीं दर्शायो जा सकतो है और यह गुरुमुख से ग्रन्थाध्ययन से ही सम्यक् स्पष्ट हो सकती है ॥१३-१४॥ अत्र ब्रह्मदिनोपपत्तिमाह— यदति

त्रिप्रश्नवासना २८९ केदारदत्तः—ब्रह्मदिन अर्थात् आप्रलयान्त सूर्य दर्शन— पृथ्वी से अत्यन्त (अनन्त) दूर स्थित ब्रह्मा, आप्रलय पर्यन्त सूर्य दर्शन करता है अर्थात् ब्रह्मा का एक हजार युग का एक दिन और एक हजार युग की एक रात्रि अर्थात् २ हजार युग प्रमाण का १ दिन अर्थात् अहोरात्र होता है । दिनान्त के अनन्तर रात्रि शयन की तरह ब्रह्मा १ हजार युग के दिनान्त में सारी सृष्टि का समापन कर एक कल्पतक शयन, करने के उपरान्त पुनः नवीन सृष्टि रचना और दूसरे कल्प का प्रारम्भ करता है । क्षेत्र देखिये— र जम य प ह = सूर्य कक्षा । ल म = दृश्यांश । च ह = दृ उ । भू = भूकेन्द्र य थ भू ग = भू बिम्ब । २४ अंश = जिनांश । दृश्यांश = ल म । जिनांश + कुच्छन कला = ज ल + ल म = योग । अनुपात से भू व्या ½ × त्रि योग कोटिज्या अतः योग—भू व्या द० = दृ उ = च दृ । अर्थात् विषुवद्वृत्त रूप गर्भ क्षितिज से नीचे २४ अंश तक दृश्यांश मान मानकर इस से जो द्रष्टा की उन्नति च दृ तुल्य की भूगर्भ से ऊँचाई से द्रष्टा के दृष्टि पथ में सदोदित सूर्य दर्शन होता रहेगा । अर्थात् मानव मान के एक सहस्र युग में आकाश कक्षा सम्बन्धीय क्षितिज में सूर्य का अस्त पुनः इतने ही काल तक अन्धकार जिसे महा प्रलय कहते हैं होता रहता १९

२९० गोलाध्याये है। इसी को एक कल्प कहिए। दूरद्रष्टा ऋषियों की बुद्धिस्थ इस खगोल ज्ञान के आधार पर, ही "पुराकल्पेऽपि" पूर्व कल्प में भी "ऐसा होता था" इत्यादि विषय में सविशेष कहा गया है ॥१५॥ इदानीमुदयवासनामाह— यो हि प्रदेशोऽपममण्डलस्य तिर्यक्स्थितो यात्युदयं तथास्तम्। सोऽल्पेन कालेन य ऊर्ध्वसंस्थोऽनल्पेनसोस्मादुदया न तुल्याः ॥१६॥ य उद्गमे याम्यनता मृगाद्याः स्वस्वापमेनापि निरक्षदेशे । याम्याक्षतस्तेऽतिनतत्वमाप्ता उद्यन्ति कालेन ततोऽल्पकेन ॥१७॥ कर्क्यादयः सौम्यनता हि येऽत्र ते यान्ति याम्याक्षवशादृजुत्वम् । कालेन तस्माद्बहुनोदयन्ते तदन्तरे स्वं चरखण्डमेव ॥१८॥ वा० भा०—विषुवदहोरात्रवृत्तानि लङ्कायां समपश्चिमगानि । राशिवलयं तु मकरादौ परमक्रान्त्या विषुवन्मण्डलाद्दक्षिणतो मिथुनान्त उत्तरतो लग्नमत- स्तिरश्चीनम् । तत्रापि मेषः स्वक्रान्त्या महत्या तिरश्चीन उदेति, अतोऽल्पकालो- दयः, । वृषभस्तदल्पयाऽतस्तस्मात्किंचिदधिककालः । मिथुनस्तदल्पयाऽस्तदधिक- कालः । एवं निरक्षेऽपि न समा उदयाः । अथ ये मकरादयो याम्ये नतास्ते याम्याक्षवशादतिनता उद्गच्छन्ति स्वदेशेऽतोऽल्पकालोदयाः । ये तु कर्क्यादयः स्वस्वक्रान्त्या सौम्ये नतास्ते याम्याक्षवशादृजुत्वं गता उद्यन्ति । अतश्चिरकालो- दयाः । लङ्कास्वदेशोदयोरन्तराले स्वं चरखण्डमेव भवति । यतस्तत्क्षितिज- योरन्तराले चरम् ॥१६॥१७॥१८॥ मरीचिः—अथ भवलयस्य किलार्कल्वाः समा इत्याद्युक्तप्रश्नस्येन्द्रवज्रयोत्तरमाह- यो हि प्रदेश इति। अस्मात्कारणात् । उदयाः कल्पितराश्युदयकालासवः । उपलक्षणाद्रा- (श)श्यस्तकालासवः । न तुल्यास्तुल्यप्रमाणा न भवन्ति । हि यस्मात्कारणात् । अपममण्ड- लस्य पूर्वप्रतिपादितक्रान्तिवृत्तस्य यः प्रदेशः त्रिंशद्भागात्मकः कल्पितराशिस्तिर्यक्स्थितः । प्रवहगत्यनुरोधेन तिरश्चीनतया स्थितः । स राशिरल्पेनास्वात्मककालेन । उदयं क्षितिज- प्राग्भागसक्तत्वम् । अस्तं क्षितिजापरभागसक्तत्वम् । तथेति समुच्चये । याति प्राप्नोति । यः क्रान्तिवृत्तस्थकल्पितराशिः । ऊर्ध्वसंस्थः । प्रवहवाय्वंशगमनमार्गवियवप्रदेशाकारेण किंचित्तदासन्नतया वा स्थितः स राशिः । अनल्पेन बहुना कालेनास्वात्मकेनोदयमस्तं च प्राप्नोति । तथा च क्रान्तिवृत्तं यदि विषुवद्वृत्ताकारं स्यात्तदा खलु प्रवहेण स्वकारेण भ्रम- क्रमेणैव क्षितिजवृत्ते तदवयवः संलग्नो भवतीति राशीनामुदयाः पञ्च घटचो नाक्षत्रास्तुल्याः संभवन्ति । न चैवं सूर्यस्य दक्षिणोत्तरगमनात्त्रिंशद्धटीमितेतरदिनमानोपलम्भाच्च । यदि तु क्रान्तिवृत्तमुन्मण्डलाकारं स्यात्तदा निरक्षाक्षितिजे युगपदेव संलग्ना राशयः स्युरित्युदयास्त-

त्वमाप्ताः? Wait! Look at दिङ्न...: दिthenङ्(with virama or conjunct? No,ङ्नis written withङ्aboveनorङ्with a dot). Wait, look at line 14:दिङ्-->ङ्has a dot on the right! In line 16:दक्षिणदिङ्नग्नत्वमाप्ताः-> wait, look at the letter: Is itदिङ्नग्नत्वम्? Wait! What does नग्नत्वम्mean? Nothing! Could it beदिङ्नतत्वम्? Look at नतत्वेनright after:स्वदेशान्नतत्वेन. In स्वदेशान्नतत्वेन, we see न्नthenतthenत्वेthenन. In दिङ्नतत्वमाप्ताः: wait, the letter between नandत्वisत! But wait, why does it have a top part? Wait, look at नतत्वम्vsनम्रत्वम्! NAMRA! नम्र= bent, inclined! "नत" and "नम्र" are synonyms! Does it sayनम्रत्वम्? Look at the letter: नthenम्र! नम्रत्वमा

२९२ गोलाध्याये मकरादि में परम क्रान्ति के तुल्य दक्षिण में, और मिथुनान्त में क्रान्तिवृत्त का नाडीवृत्त उत्तर में गमन होता है । तिसपर मेषराशि की अधिक क्रान्ति होने से मेष राशि अल्पोदय कालिक, वृषभ की क्रान्ति मेष क्रान्ति से कम क्रान्ति होने से वृषभोदय काल मेषोदय काल से कुछ अधिक होता है । इसी प्रकार कर्क, सिंह, कन्या राशियों का उदय मान क्रमशः कम, एवं तुला, वृश्चिक, धनूराशियों का उदय मान क्रमशः उत्तरोत्तर कम होता है । क्रान्ति की उत्तरोत्तर ह्रास वृद्धि क्रम से वृद्धिगत क्रान्ति में उदय मान कम और ह्रास- गत से क्रान्ति में उदय मान अधिक होते है । पूर्व क्षेत्र में क्षितिज उन्मण्डल;के मध्यान्तवर्ती चर खण्ड से सम्बन्धित राशियों का उदयादि ध्यान से समझना चाहिए ॥१६।१७।१८॥ अथ चरखण्डैरूनाधिकत्वं भ्रमणोपरि यथा प्रतीयते तथाऽऽह— भचक्रपादास्तिथिनाडिकाभिः पृथक्समुद्यन्ति निरक्षदेशे । चक्रार्धमाद्यं च तथा द्वितीयं सर्वत्र पूर्णाग्निमिताभिरेव ॥१९॥ मेषादेर्मिथुनान्तो नाडीभिस्तिथिमिताभिरुद्वृत्ते । लगति कुजे तदधःस्थे प्रथमं ताभिश्चरोनाभिः ॥२०॥ कन्यान्ताद्धनुषोऽन्तस्तिथिमितानाडीभिरुद्वलये । लगति कुजे चोर्ध्वस्थे पश्चात्ताभिश्चराढ्याभिः ॥२१॥ तद्रहितत्रिंशद्भिः कन्यान्तो वा झषान्तो वा । चरखण्डैरुनाढ्यास्तेन निरक्षोदयाः स्वदेशे स्युः ॥२२॥ क्षितिजेऽजादिं कृत्वा गोलं भ्रमयन्प्रदर्शयेत्सर्वम् । उक्तमनुक्तं चान्यच्छिष्याणां बोधजननार्थम् ॥२३॥ वा० भा०—उदयवासना स्फुटगत्यध्याये कथितैव। इह तु मेषादिं क्षितिजे कृत्वा गोलं भ्रमयन्क्रमेण यदुक्तं वक्ष्यमाणं च सर्वं दर्शयेत् । तत्र सर्वं दृश्यत इत्यर्थः ॥१९।२०।२१।२२।२३॥ मरीचिः—ननु स्वदेशनिरक्षक्षितिज्योरन्तराले संपूर्णचरस्य सत्त्वाद्वृषमिथुनो राशि- द्वयराशित्रयचराभ्यामूनौ । न चरखण्डाभ्याम् । ततोऽ क्षितिजान्तररूपत्वाभावादित्यतस्तदभि- प्रायं विवक्षुः प्रथमं नियमद्वयमुपजातिकायाऽऽह—भचक्रपादा इति । निरक्षदेशे भचक्रपादाः क्रान्तिपातात्क्रान्तिवृत्तपदानि । कल्पितमेषादित्रयं कर्कादित्रयं तुलादित्रयं मकरादित्रयमिति रूपाणीत्यर्थः । पृथक् । प्रत्येकं पञ्चदशघटिकाभिः समुद्यन्ति । उपलक्षणादुदयास्तं समुपया- न्तीत्यर्थः । क्षितिजयाम्योत्तरवृत्तयोः प्रवहगोलार्धध्रुवसक्तत्वेन स्थितत्वात् । निय- मान्त—चक्रार्धमिति । आद्यं क्रान्तिपातादिकं चक्रार्धं क्रान्तिवृत्तार्धम् । कल्पितमेषादिराशिप- ट्कम् । पूर्णाग्निततभिस्त्रिशन्मिताभिर्घंटीभिः सर्वत्र साक्षनिरक्षसाधारणदेशे चकारादुदेति ।

"? Look at the characters: 'द' + 'ि' + 'त्य'? Wait, compare 'त्य' in "इत्यर्थः" (L3) with this! In "इत्यर्थः": 'त' has a left hook, and 'य' connects to it. In L4, look at the second syllable: Is it 'त्य'? Look at: 'द' + 'ि' = दि. Then: 'त्य'? The stroke goes down, loops left, comes right, joins 'य'! Wait! 'त' in ligatures in this font: Look at "क्रान्ति" in L2: 'न्' + 'त' + 'ि' = न्ति. Look at "अथेति": 'थ'. Look at "दित्यर्कान्तयोर्": Wait! "मेषादित्यर्कान्तयोर्"? Wait, in Sanskrit: "मेषादि" + "त्य"? That's not a word, unless "मेषादिति" (मेषाद् इति)? Wait! "मेषा- / दित्थर्कान्तयोर्"? No. Wait, what if it's "मेषा- / द्यर्कान्तयोर्"? Is there an 'ि'? Yes, 'दि'! Wait, could it be "मेषा- / दिन्योर्कान्तयोर्"? Wait, what if it is: "मे

२९४ गोलाध्याये देतीत्यर्थसिद्धेन स्वचरखण्डयुता निरक्षोदयाः कर्कादित्रयाणां स्वोदया भवन्ति । एवं तुलादिषड्राशीनां समुदायकालस्य त्रिंशद्घटीमितत्वाद् युक्ता(तुला)दिराशित्रयसमुदय- कालस्य गोलयुक्त्या चराधिकपञ्चदशघटीमितत्वप्रतिपादनाच्च मकरादित्रयसमुदयकालः परमचरोनपञ्चदशघटीमितोऽर्थसिद्धस्तेन स्वचरखण्डोना निरक्षोदया मकरादित्रयाणां स्वोदया भवन्तीति भावः । अथोपसंहारव्याजेन फलितं पूर्वोक्ताभिप्रायं स्फुटयति-चरखण्डै- रिति । तेन क्रान्तिवृत्तोक्तयदोदयव्यवस्थाफलिताथेंन । निरक्षोदयाः । मकरादिषण्णाम् । निरक्षदेशोदयासवः । चरखण्डैः स्वस्वराशिसंबन्धिभिः । क्रमेणोना युक्ताः स्वदेशे मकरा- दिराशीनामुदयकालासवो भवन्तीत्यर्थः ॥२२॥ ननु तथाऽपि गोलयुक्त्या स्वस्वचरखण्डसंस्कारो राश्युदयकालेषु संदिग्ध एवेत्यत आर्ययाऽऽह-क्षितिजेऽजादिमिति । अध्यापकः क्षितिजे खगोलबद्धक्षितिजपूर्वभागे । अजादिं भगोलस्थक्रान्तिवृत्ताधिष्ठितक्रान्तिपातचिह्नं कृत्वा तत्समसूत्रेण कृत्वा । गोलं पूर्वोक्त- भगोलम् । सर्वं संपूर्णम् । नतु तदवयवरूपमल्पं भ्रमयन् । क्षितिजपूर्वभागे समसूत्रेण योजयन्नित्यर्थः । शिष्याणामेतज्जिज्ञासूनां बोधजननाथंम् । एनज्ज्ञानोत्पत्तिनिमित्तम् । उक्तम् । यो हि प्रदेशोऽपममण्डलस्येत्यादिजिज्ञाषान्तो वेत्यन्तमुक्तमिदं प्रदर्शयेत् । सूक्ष्मत्वेन यथा बोधः स्यात्तथा दशयेदित्यर्थः । नन्विदमक्तं निर्णीतं तत्र भवति । परमुक्ताशङ्कायाः करणं कथं शक्यमत आह-अनुक्तमिति । स्वस्वचरखण्डयोजनन्यूनीकरणयुक्तिप्रति- पादनमत्र स्पष्टतयाऽनुक्तम् । चः समुच्चये । तत्प्रदर्शयेत् । गोलश्रम एव तद्युक्तिः प्रत्यक्षेति भावः । तत्प्रतिपादनं स्पष्टाधिकारे । उदयवासनावसरे सविस्तरमतोऽत्र तदनु- द्योगः । प्रसङ्गादाह-अन्यदिति । अन्यद्दृश्यमानमत्र प्रदर्शयेत् । तथा चात्र यदुक्तं तत्सर्वं भ्रमद्गोले निर्णीतं भवतीति स्वाज्ञानं निरसनीयमिति भावः ॥२३॥ केदारदत्तः-चरखण्डों से सम्बन्धित तीन तीन राशियों का उदयकाल-राशि चक्र का चतुर्थांश १२/४ = ३ राशियां निरक्ष में १५ घटी = १५ × ६० = ९०० पलों में उदय लेती हैं । चरार्ध सम्बन्ध से ६ राशियों का उदय मान ९०० × २ = १८०० पल = ३० घटी में होता है मेषादि से मिथुनान्त चर नाड़ी कम तुल्य १५ घटी में, कन्यान्त से धनुष तक चर पल युक्त १५ घटी में, क्षितिज में लगती हैं । इस प्रकार चरखण्डों से रहित और युक्त मेषादि संस्कृत निरक्षोद्यासु राशियों का अपने देश में स्वदेशोदय मान होता है । उपपत्ति— एक राशिज्या × कोणज्या ———————————— = द्युज्या वृत्तीय उदय ज्या = द्यु० वृ० उ० त्रिज्या द्यु० वृ० उ० × त्रि एक राशिज्या × कोणज्या त्रि पुनः —————————————— = —————————————————————— × ——— द्यु त्रि द्यु एक राशिज्या × कोणज्या × द्यु = ——————————————————————————— = एक राशि की उदय ज्या । त्रि

त्रिप्रश्नवासना २९५ यहाँ पर ध्यान देने की बात है समीकरण में जहाँ पर क्रान्ति वृत्त और ध्रुव प्रोत- वृत्तोत्पन्न कोण का मान अधिक होता है उसी राशि का उदय मान अधिक होता है ।

मूल में तिर्यक् स्थितत्व का अर्थ अल्पकोणोत्पादकत्व और ऊर्ध्वस्थितत्व का अर्थ अधिककोणोत्पादकत्व समझना चाहिए ॥ १५ + चर = मेषादि, १५ + चर = तुलादि । १५ - चर = मकरादि, १५ - चर = कर्कादि उत्पन्न हुआ ।।१९।।२०।।२१।।२२।।२३ अथास्तमयानाह— योऽभ्युदेति समयेन येन तत्सप्तमोऽस्तमुपयाति तेन च । राशिरूर्ध्वमपमण्डलं कुजादर्थमेव सततं यतः स्थितम् ॥२४॥ वा० भा०—यो राशिर्येन कालेनोदेति तेन तत्सप्तमोऽस्तं याति । ये मेषादीना- मुदयास्ते तुलादीनामस्तमयाः । ये तुलादीनामुदयास्ते मेषादीनामस्तमया इत्यर्थः । यतोऽपमवृत्तं क्षितिजादुपर्यर्धमेव भवति । अर्धमधश्च । अतो राश्योरुदयमस्तमयं च गच्छतोस्तुल्यकालतोपपद्यते ।।२४।। मरीचिः—ननु निरक्षे राश्युदयास्तकालमानयोरभेदः साक्षे तयोर्भेदः कुतः संजात इत्यतो राश्यस्तकालवासनां रथोद्धतयाऽऽह—योऽभ्युदेतीति । यो राशिर्येन कालेनाभ्युदेति क्षितिजपूर्वभागसक्तो भवति तेन कालेन । चकारातन्न्यूनाधिककालव्यवच्छेदः । तत्सप्तमः । उदितराशेः सकाशात्सप्तमो राशिरस्तं क्षितिजपश्चिमभागसक्तत्वमुपयाति प्राप्नोति । अत्र कारणमाह–ऊर्ध्वमिति । क्षितिजादूर्ध्वं क्रान्तिवृत्तम् । अर्धम् । एवकारान्न्यूनाधिकव्य- वच्छेदः । सततं नित्यम् । यतः कारणात् । स्थितमस्ति क्रान्तिवृत्तस्य भूगर्भकेन्द्रत्वात् । अन्यथा तत्केन्द्रत्वानुपपत्तेः तथा च क्रान्तिवृत्तप्रदेशो यथोदेति तथा तत्षड्भान्तरितप्रदेशोऽस्तं

२९६ गोलाध्याये गच्छतीति यद्राशेर्यं उदयकालस्तत्सप्तमराशेः सोऽस्तकालोऽत एव लग्नं षड्राशियुत- मस्तलग्नं स्यात् । निजचरशकलेन हीनयुक्तो य इह लोचनगोचरं प्रयाति । तदधिक- रहितास्त एव नूनं पलवशतः क्रमशो व्रजन्ति चास्तमिति श्रीपत्युक्तेश्चेति भावः ॥२४॥ केदारदत्तः-राशियों की अस्तमय की व्यवस्था-- उदय क्षितिज से अस्तक्षितिज तक क्रान्तिवृत्त की ६ राशियां एवं अस्त क्षितिज से उदय क्षितिज तक में ६ राशियां रहती हैं। अर्थात् क्रान्तिवृत्त का आधा क्षितिज के ऊपर आधा नीचे रहने से जो राशि क्षितिज में जितने समय में उदय लेती है उतने ही समय में उससे सातवीं राशि पश्चिम क्षितिज में अस्त होती है । उपपत्ति-स्वतः स्पष्ट है ॥२४॥ इदानीं विशेषमाह- यत्र लम्बजलवा जिनोनकास्तत्र नोदयचराद्यमुक्तवत् । नान्यसंस्थिततयाऽन्यथोदितं येन नैष विषयो नृगोचरः ॥२५॥ वा० भा०-यस्मिन्देशे षट्षष्टि ६६ भागाधिकः पलस्तत्र केचन राशयः सदो- दयाः केचन सदास्तमिताः केचन प्रान्तादुद्गच्छन्ति । अतस्तत्र यथा कथितास्त- थोदया न भवन्ति । यावत्सदोदितो रविस्तावदहोरात्रवृत्तं क्षितिजं न स्पृशति । अहोरात्रवृत्ते क्षितिजोन्मण्डलयोरन्तरं हि चरम् । अतस्तत्र कुज्याग्राचरज्यादि- कमसत् । शेषं स्पष्टम् ॥२५॥ मरीचिः-ननुक्तयुक्त्या स्पष्टाधिकारोक्तस्वदेशोदयास्तकालानयनं सिद्धमप्यसंगतम् । षट्षड्विकाक्षांशदेशेषु तस्यानिवर्हात् । तथा हि—लम्बज्याकोटावक्षज्याभुजस्तदा क्रान्ति- ज्याकोटौ को भुज इत्यनुपातेन लम्बज्याधिकक्रान्तिज्यासंबन्धिकुज्याया अक्षज्याधिकत्वेन तदा द्युज्याया अपि पलज्योनत्वाच्चरज्यायास्त्रिज्याधिकत्वसंभवेन तच्चापानयनस्याशक्त- त्वाच्चरानयनमशक्यम् । नहि त्रिज्याधिकवृत्ते क्रमज्या संभवति । तस्याः क्रमधनुरानयनं चोक्तम् । तथा च चरानयनस्य तत्रासंगतत्वाच्चरखण्डानामसिद्धेस्तन्मूलकतदुदयास्तकाल- ज्ञानमुक्तरीत्या तत्र न संभवतीत्यत उत्तरं रथोद्धतयाऽऽह—यत्र लम्बजलवा इति । यत्र देशे । लम्बांशा जिनोनकाः । अत्र कप्रत्ययेनानधिका इत्यर्थ ऊनपदस्य निरस्तस्तेन चतु- र्विशतेरूना लम्बांशाः षट्षर्डाधकाक्षांशा इत्यर्थः । तत्र देशे । उदयचराद्यम् । मेषादिरा- शीनामुदयकालासवोऽस्तकालासवश्च । चरसाधनम् । आद्यपादाललग्नदिक्साधनादिचर- संबन्धि यत्किचित्संगृह्यते । उक्तवत् । उक्तानयनप्रकारेणेत्यर्थः । न सिध्यतीति शेषः । यद्यपि तत्र देशे लम्बज्यानधिकक्रान्तेश्चरसाधनं तत्संबन्धिराश्युदयसाधनं चोपपन्नमिति लम्बाधिकक्रान्तिकालोऽप्युद्देश्यस्तथाऽपि द्वादशलग्नानां लग्नानयनेनासिद्धेस्तत्साहचर्येण कालानुद्देशः । उदयप्रसङ्गेनैव तदुपस्थितेरिति ध्येयम् । ननु कथं तत्र तत्सिद्धिरत आह— अन्यथेति । उक्तप्रकारातिरिक्तप्रकारेण तत्सिद्धिरित्यर्थः । ननूक्तसाधनेभ्यः कथं न

त्रिप्रश्नवासना २९७ तत्सिद्धिरत आह—अन्यसंस्थिततयेति । षट्षडक्षांशावधिर्या गोलस्थितिस्तदतिरिक्ता विलक्षणा गोलस्थितिस्तस्या भावस्तयेत्यर्थः । तथा चोक्तं चरादिसाधनं षट्षडक्षांशावधिदेश- गोलस्थितिसिद्धं न तदधिकाक्षांशावधिदेशगोलस्थितिसिद्धम् । अत उक्तानयनेन तत्र न तत्सिद्धिः । किंतु तद्गोलस्थितिसिद्धतदतिरिक्तप्रकारेणेति भावः । अन्यसंस्थि[त]स्तु लम्बाधिकक्रान्तौ द्युरात्रवृत्तानि तत्र क्षितिजं न स्पृशन्त्येवेति तत्रोन्मण्डलक्षितिजान्तराले द्युरात्रवृत्तैकदेशाभावादुक्तस्वरूपचरासिद्धिरतस्तत्संबद्धाग्रादिकस्याप्यसिद्धिरिति । ननु तर्हि तद्गोलस्थितिसिद्धप्रकाराः कथं नोक्ताः । अन्यथा तत्र तज्ज्ञानं कथं स्यादत आह—नेति । तत्र चरादिसाधनं पूर्वैर्नोदितं नोक्तम् । सूर्यसिद्धान्तादौ तद्गोलस्थितिसिद्धप्रकाराणाम- दर्शनादिति भावः । तैः कुतो नोक्तमत आह--येनेति । येन कारणेन । एष षट्षडधि- काक्षांशसंबन्धी विषयो देशो नृगोचरो मनुष्यसंचारविषयो न भवति । तथा च मनुष्या- धिकारत्वाच्छास्त्रस्य तद्देशे मनुष्याभावात्तैस्तद्देशसंबन्धिगणितविशेषोऽनुक्तः । प्रयोजना- भावात् । न च षट्षडक्षांशावधिमनुष्यसंचारसंभवात्तत्र कथमिदं संभवतीति वाच्यम् । मनुष्यसंचारसंबद्धदेशगोलस्थित्युक्तचरादिसाधनस्य तत्र गोलस्थितिसंवादेनानिवार्यत्वात् । एवं च चराद्युक्तसाधने तद्देशस्यालक्ष्यत्वेनाव्याप्तिर्नेति भावः ॥२५॥ केदारदत्तः—भूगोल में कुज्या-चरज्या अग्रा-आदि से सम्बन्ध रहित स्थान बताये जा रहे हैं— भूमण्डल में जिस जगह अक्षांश ६६ से अधिक होगा वहां पर लम्बांश २४ से अर्थात् परम क्रान्ति से कम होता है । अतः वहां पर के द्युज्या व्यासार्ध से निर्मित अहोरात्र वृत्त सदा क्षितिज से ऊपर रहने से उन स्थलों में, क्षितिज स्पर्श के अभाव से कुज्या चर अग्रा आदि का अभाव स्वतः सिद्ध होता है । उपपत्ति—निरक्ष क्षितिज और स्वक्षितिज के बीच में अहोरात्र वृत्त में कुज्या (द्युज्या वृत्त में) की स्थिति होती है । उस देश में सभी ६ राशियां क्षितिज के ऊपर रहती हैं वहां रवि सदोदित रहता है, अतः क्रान्ति वृत्त के क्षितिज स्पर्श के अभाव से वहाँ चर कुज्यादि का अभाव स्वतः सिद्ध है । वहाँ पर कुछ राशियां सदोदित और कुछ राशियाँ सदा अस्त रहती हैं । और कुछ राशियां तो प्रान्त से अर्थात् अन्तिम भाग से उदित होती हैं ॥ संदोदित रवि की स्थिति में रवि निष्ठ अहोरात्र वृत्त से सम्पात ही नहीं होने से तथा क्षितिज वृत्त और निरक्ष क्षितिज वृत्त (उन्मण्डल) के परस्पर में सम्पात का ही अभाव होने से चरादिक अग्रा आदि का काल का वहाँ अभाव स्वतः सिद्ध हो जाता है ॥२५॥

इदानीं लग्नशब्दव्युत्पत्त्योदयास्तमध्यलग्नस्थानान्यह— यत्र लग्नपमण्डलं कुजे तद्गृहाद्यमिह लग्नमुच्यते । प्राचि पश्चिमकुजेऽस्तलग्नकं मध्यलग्नमिति दक्षिणोत्तरे ॥२६॥ वा० भा०—स्पष्टार्थम् ॥२६॥ मरीचिः—अथान्यसंस्थितिप्रदर्शनार्थमुदयास्तकालवासनाप्रसङ्गादुपस्थितलग्नादिस्व- रूपं रथोद्धतयाऽऽह—यत्र लग्नमिति । भूगर्भक्षितिजवृत्ते पूर्वभागे क्रान्तिवृत्तम् । यत्र यस्मिन् । रेवत्यादिस्थानदिग्भागे लग्नं तत्समसूत्रेण संलग्नम् । तत् । क्रान्तिवृत्तप्रदेशात्मकम् । गृहाद्यम् । रेवतोस्थानाद्राश्यादिविभागाङ्कितज्ञानप्रमाणम् । इह ज्योतिःशास्त्रे । लग्नं फलादेशोपजीव्यम् । उच्यते पूर्वैरङ्गीक्रियते । पश्चिमक्षितिजविभागे क्रान्तिवृत्तं यत्र लग्नं तद्गृहाद्यमस्तलग्नकं लग्नमिवास्तलग्नकं न तु लग्नम् । दक्षिणोत्तरे । याम्योत्तरवृत्ते । इति यद्दिग्भागे क्रान्तिवृत्तं लग्नं तद्गृहाद्यम् । मध्यलग्नं क्षितिजपूर्वापरभागमध्यस्थत्वात् । गोलेऽधःस्थयाम्योत्तरार्धदर्शनात्क्षितिजोर्ध्वस्थयाम्योत्तरार्धदर्शनात् । क्षितिजोर्ध्वस्थयाम्यो- त्तरवृत्तप्रदेशसंलग्नत्वेन मध्यलग्नम् । तत्षड्भान्तरितमध्यस्थं च रसातलमदर्शनादनुक्तम् । अत एव लग्नसाधनार्थंक्षितिजात्कालस्तथा मध्यलग्नसाधनार्थं याम्योत्तरवृत्तात्कालः स पश्चिमपूर्वभागयोर्नतसंज्ञः । तत्र पश्चिमनते क्रमलग्नम् । पूर्वनत उत्क्रमलग्नम् । उन्मण्डल- वद्याम्योत्तरवृत्तस्य भिन्नत्वाभिन्नत्वान्निरक्षोदयैः साध्यम् । नह्युन्मण्डलाद्यथा क्षितिजं भिन्नं तथा निरक्षयाम्योत्तरवृत्तात्स्वयाम्योत्तरवृत्तं भिन्नं येन स्वोदयैर्लग्नं मध्यम् । एभ्यः प्रत्येकमासन्नयोरन्तरा त्र्यंशेन पूर्वस्मिन्योजनादवान्तरभावसिद्धिप्रकल्पिता । पूर्वांघ्रि- मभावयोगदलं संधिरितयोरिति । तदेच्छ्रीपतिभट्टः स्वजातकपद्धतौ स्पष्टमुक्तम्-मध्याह्नां- शुमतोर्य एव विवरे कालः स उक्तो नतः सोऽप्यभ्राग्नि३०परिच्युतो रविनिशामध्यान्तरे चोन्नतः । मध्याह्नात्पतिते तु वासरगते तत्प्राक्कपाले नतं यातेऽह्नि(ताह्नाद्)द्युदलोनिते पुनरिदं प्रत्यक्कपाले भवेत् । रात्रेः शेषे गते वा भवति हि समये जन्म चेत्तद्घटीभिः संयुक्ते वासरार्धे खलु नतघटिकाः प्राक्प्रतीच्योर्भवेयुः । संस्थाप्यैते त्वनष्टे स्फुटसवितुरतः स्वोदयै- रिष्टकालात्कुर्याल्लग्नं सषड्भं तदपि सगुणकैरस्तलग्नं निरुक्तम् । लङ्कोदयैः पूर्वनता- दृणाख्यं प्रत्यङ्नताद्यन्नु भवेद्धनाख्यम् । लग्नं तदूचुः खलु मध्यलग्नं षड्भाधिकं तच्च रसातलाख्यम् । लग्नं चतुर्थाद्विबुकं कलत्राज्जामित्रभं मध्यविलग्नतश्च । खभं विलग्नाच्च विशोध्य शेषं तत्त्र्यंशमेकद्विगुणं विदध्यात् । लग्नाम्बुजामित्रनभोगृहेषु तदन्तरालोद्भव- भावसिद्धयै । सिध्यन्ति भावा द्विगुणाः षडेव शुभाशुभं चिन्त्यमशेषमेभिः । वदन्ति भावैक्य- दलं हि संधि तत्र स्थितः स्यादफलो ग्रहेन्द्रः । ऊनस्तु संधेर्गतभावजातमागामिजं चाप्यधिकः करोतीति । ननु द्वादश भावा लग्नाद्याः क्रान्तिवृत्ते द्वादश विभागास्ते मेषादिवत्समा युक्ता- श्चक्रस्य वृत्ताकारत्वेनातुल्यस्थानविभागकल्पनानौचित्यात्समविभागानां क्लृप्तत्वाल्लग्नाद्युप- जीवकफलोपजीव्यस्थानानां समत्वकल्पनौचित्याच्च । अत एव लग्नात्क्रान्तिवृत्तस्य समद्वाद-

लग्ना [ग्र] माभ्यामर्कस्यशभागास्त्रिशद्भागात्मका भावरूपाः संहितायां सुप्रसिद्धाः । येंऽशा लग्नस्योदितास्तेषु तिष्ठ- न्धत्ते लग्नोत्थं फलं खेचरेन्द्रः । एवं तेभ्यो योऽधिकोऽसौ द्वितीयोऽथैवं चिन्त्यं वित्तभावादिषु ज्ञैरिति । लग्नस्य क्षितिजप्राग्भागलग्नस्य मेषाद्यन्यतमस्य राशेरित्यर्थः । अंशा उदिताः । क्षितिजसंलग्नाः । अत्र लग्नभोग्यभागेषु ग्रहो द्वितीय इत्युक्त्या लग्ने प्रथमभावस्यान्तः स्पष्टीकृतः । धनाद्येषु द्वितीयादीनामन्तः । नतु भावादिर्न वा भावमध्यम् । न च क्षिति- जस्य प्राधान्याल्लग्ने प्रथमस्थानारम्भः । एवं धनादिषु द्वितीयादेः सुष्ठ्विति वाच्यम् । संहिताकर्तृ मुनिभिः फलार्थं तथाऽनङ्गीकारात् । फले वचनविरुद्धयुक्तेरप्रयोजकत्वात् । अथ लग्नचतुर्थसप्तमदशमस्थानानां गोले नियतोक्तेरेवान्तरभावानां तदन्तरस्थत्वेन सामान्यतो