सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

४२६ गोलाध्याये तदेष्टकालिकोन्नतांशैः किमित्यनुपति(पा)तोपपन्नमुन्नतत्ववसंगुणं द्युदलमित्यादि। दृग्वृत्तस्य तत्तत्काले भिन्नभिन्नवृत्ताकारत्वसंभवेनानेकवृत्तरूपतयाऽभीष्टमध्याह्नकालयोस्तस्य विस- दृशत्वेनैकरूपत्वाभावान्नपातासंभवः। अत एव मध्याह्नोद्यतांशतुल्याभीष्टोन्नतांशे तु, दिनार्धतुल्यमुन्नतदृग्वृत्तस्यैकरूपत्वेनोक्तानुपातादुपपद्यते। साधारणंशानुपानस्य स्थूल- त्वात्स्थूला इत्युक्तम्। यत्त्वेवमवगतस्य दिनार्धस्य प्रत्यहमन्यादृक्ते(क्त्वे)नानियतत्वेन पुरस्कृत्य मं(य)न्त्रेणानेनानेहसः साधनमशक्यं यतोऽनियतस्य साधकत्वाभावेनास्य नियत- द्युरात्रदेशनिरक्षदिनार्धप्रायेण नवतिमितोन्नताभागेषु पञ्चदशघटिकाभिः सकलदेश- मध्यदिनार्धरूपाभिरेवाङ्कनादिति स्थूलबीजमाहुस्त

यन्त्राध्यायः ४२७.

अत्र तट्टीकाकृता यद्यस्मन्मध्याह्नोन्नतज्यायां लङ्कादेशे मध्याह्ने त्रिंशन्मितत्रिज्या- मितोन्नतज्या तदेष्टोन्नतांशज्यया केत्यनुपातेन लङ्कादेशे स्वाभीष्टसमये उन्नतांशज्या. तद्धनुस्तन्नोन्नतांशास्ततो लङ्कायां नवतिमितमध्योन्नतांशैरस्मद्देशे तद्दिनसंबन्धिदिनार्ध- घटिकास्तदाऽभीष्टनिरक्षदेशजोन्नतांशैरेभिः का इत्यस्मद्देशेऽभीष्टकाले उन्नतघटिका. इत्युपपत्तिरुक्ता। सा त्वयुक्ता। साक्षदेशमध्योन्नतांशज्यायां लङ्कादेशे क्रान्तिभागोनन- वत्यंशज्याया एव मध्योन्नतांशज्यात्वान्नत्र त्रिंशन्मितमध्योन्नतांशज्याभावात्प्रथमानुपात- स्यायुक्तत्वात्। न च विषुवद्दिने मध्योन्नतांशज्यायास्त्रिज्या तुल्यत्वादनुपात इति वाच्यम्। प्रमाणस्थाने स्वदेशविषुवद्दिनमध्योन्नतांशज्याया लम्बज्यामिताया ग्रहणापत्तेः। लङ्कायां स्वाभीष्टदिने मध्याह्ने नवत्युन्नतांशाभावाद्द्वितीयानुपातस्याप्ययुक्तत्वाच्च। किंचः लङ्कायामुन्नतांशसाधनद्वारा स्वदेशे उन्नतकालज्ञानं गौरवं विहाय स्वदेशमध्योन्नतांशैः स्वदिनमानार्धं तदा स्वदेशेष्टनतांशैः किमित्यनुपातेन लाघवादुन्नतानयनस्य युक्तत्वेन स्थूल- त्वानुपपत्तिः। स्वदेशलङ्कादेशयोः संबन्धस्य तुल्यत्वादिति। इति चेन्न। एकवृत्तस्थत्वेन तत्सूक्ष्मत्वेऽपि समवृत्ततत्करणे संबन्धाभावात्सूक्ष्मसिद्धौ मानाभावात् अहोरात्रवृत्ते घटिकानां सत्त्वे तत्साधनेन सूक्ष्मत्वसिद्धेः। समवृत्ताहोरात्रवृत्तयोः संबन्धाभावादागतोन्नतकालस्योप- वृत्तसंबन्धाच्च। श्रीपतिना तु— कृत्वा सुवृत्तं फलकं हि षष्ट्या चक्रांशकैश्चाङ्कितमत्र मध्ये। लम्बस्तदग्रे सुषिरं तदन्तःकेन्द्रेऽर्करश्मिः पततीह दध्यात्॥ लम्बेन भुक्ता रविभागतोऽंशास्तत्रोदितास्ता घटिकास्तु याताः। चक्रास्यमेतद्दलमध्यचापं ज्यारन्ध्रमस्थितलम्बमेतत्॥ ज्यामध्यतिर्यक्स्थितकीलमेतत्पूर्वापरस्वस्तिककर्तरी स्यात्। प्रत्यङ्मुखाः कोटिमुखाच्च नाड्यः समुज्झिताः कीलभया भवन्ति॥ इदं भवेदर्थशलाकमुर्व्यां स्थितं कपालं द्युतिदिक्स्थचापम्। संसाधितार्थं खलु चक्रयन्त्रं पीठं भवेत्पूर्वशलाकमेव॥ मध्यस्थकीलप्रभया विमुक्ताः प्रत्यग्गतास्ता घटिका निरुक्ताः। या यन्त्रसिद्धा द्युगतास्तु नाड्यस्ताः स्वद्युमानेन हता विभक्ताः॥ नभोगुणैः स्पष्टतरा भवन्ति नाड्योऽन्यथा स्थूलतरा निरुक्ताः। इत्युक्तं तदतिस्थूलम्। यन्त्रस्य दृग्वृत्ताकारेणोन्नतांशसंबन्धेन लिखितघटीनां स्वदेश- संबन्धाभावात्। न च तासां निरक्षदेशसंबद्धत्वमित्युक्तानुपातेन स्वदेशविषमत्वं युक्तमिति वाच्यम्। वेधावगतोन्नतांशानां स्वदेशविषयत्वेन निरक्षदेशासंबन्धात्तद्घटीनां तद्विषयत्वा- भावादुक्तानुपातानुपपत्तेरित्यलं विस्तरेण ॥१०॥११॥१२॥ केदारदत्तः—इष्ट काल में नतांश, उन्नतांशादि ज्ञापक चक्रयन्त्र ताम्रादि धातुमय या दृढ़ चिरकाल तक स्थायी रहने वाली शीशम, या साल, या साखू आदि की लकड़ी का चक्र निर्माण कर उसको शिथिल आधार (भ्रमण योग्य) बना कर, चक्र में सुन्दर छेद-

४२८ गोलाध्याये

करना चाहिए। उसकी परिधिस्थ पट्टी में १२ राशियों अंश कला के साथ ६० विभागों में ६० घटी यथा शक्ति एक घटी के ६० पल यथा सम्भव अङ्कित करने चाहिए। (सुषिर) छिद्र युक्त आधार में लम्बाकार ऊर्ध्व रेखा तदुपरि लम्ब रूपिणी अथ तिर्यक् रेखा करनी चाहिए। आधार से तिर्यग्रेखा के ९०° नब्बे अंशों पर परिधि और तिर्यक् रेखा सम्पात पर भू पृथ्वी की कल्पना करनी चाहिए। ६ राशि की दूरी पर अध्वं रेखा और परिधि सम्पात पर खमध्य की कल्पना करनी चाहिए। छिद्र में सूक्ष्म रेखा गमन शील (चक्रभ्रमणावसर सुविधा के लिये) लकड़ी देनी चाहिए। जिसे अक्ष शब्द से बोधित करना चाहिए। सूर्याभिमुख परिधि जैसे हो तैसे चक्र की आधार पर स्थापना करनी चाहिए। इस प्रकार कील अक्ष की छाया जहाँ पर परिधि पर लगती है वहाँ से क्षितिज गत चिह्न तक जो अंश होंगे भूमि से सूर्य तक जो भुक्तांश वे सूर्य के उन्नतांश, तथा छाया और खमध्य के अन्तर में नतांश होते हैं। इस प्रकार नतांश और उन्नतांश का ज्ञान होता है। अन्य आचार्यों ने उक्त यन्त्र से नत उन्नत घटिकाओं का भी ज्ञान किया है। जैसे— जिस दिन मध्य दिन में उन्नतांश तथा दिनार्ध, ज्ञान कर अनुपात द्वारा नतोन्नत घटिकाओं का ज्ञान प्रकार इस प्रकार से है कि— दिनार्ध घटिका × आनीत उक्त नतांश या उन्नतांश ────────────────────────────────────────── मध्यदिनीय उन्नतांश या नतांश स्थूल नतोन्नत घटिका होती हैं ॥१०॥११॥१२॥ अथ वेधेन ग्रहज्ञानमाह— पित्र्यर्क्षपुष्यान्तिमवारुणानामृक्षद्वयं नेमिगतं यथा स्यात् । दूरेऽन्तरेऽल्पेषु भखेचरौ वा तथाऽत्र यन्त्रं सुधिया प्रधार्यम् ॥१३॥ नेमिस्थदृष्ट्याक्षगतं प्रपश्येत् खेटं च धिष्ण्यस्य च योगताराम् । नेम्यङ्कयोरक्षयुजोस्तु मध्ये येंऽशाः स्थिता भध्रुवको युतस्तैः ॥१४॥ प्रत्यक् स्थिते भेऽथ पुरःस्थिते तैर्हीनो ध्रुवः स्यात् खचरस्य भुक्तम् । वा० भा०—तत्र यन्त्रस्याधोनेम्यां दृष्टिं कृत्वोर्ध्वनेम्याममुक्तर्क्षाणां मध्ये भद्वितयं युगपन्नेमिगतं यथा स्यात् तथा यन्त्रं स्थिरं कृत्वा नेम्यां धिष्ण्योरेकतरं स्थानमङ्कयेत् । ततोऽग्रे पृष्ठतो वा दृष्टिं चालयित्वा ग्रहं विध्येत् । ग्रहः प्रायोऽक्ष- गतो दृश्यते । अक्षमूलस्य ग्रहस्य चान्तरं शरो ग्रहावधिः । अक्षमूलं नेम्यां यत्र लग्नं दृश्यते तत् स्थानमप्यङ्क्यम् । अथ भग्रहाङ्कयोर्मध्ये येंऽशास्तैर्भध्रुवो युतः स्फुटग्रहो भवति । यदा ग्रहात् पश्चिमस्थं नक्षत्रम् । यदा पूर्वस्थं नक्षत्रं तदा भध्रुवो हीनः स्फुटग्रहो भवति । अथवाऽल्पशरं नक्षत्रं रोहिण्याद्यं ततो दूरेऽन्तरे यदा ग्रहस्तदा तावेव विद्ध्वा प्रोक्तवद्ग्रहज्ञानम् । इति चक्रयन्त्रम् ॥१३॥१४॥

यन्त्राध्यायः ४२९ मरीचिः-अथ प्रसङ्गादस्माद्यन्त्राद्भेधेन ग्रहज्ञानं चक्रयन्त्रोपजीवकत्वादेतद[न]न्तरं चापतुर्यं चेन्द्रवज्रामण्योपजातिकाभ्यामाह-पैत्रर्क्षपुष्यान्तिमवारुणानामिति । पैत्रर्क्षं मघा, योगतारानक्षत्रे । पुष्यः योगतारानक्षत्रम् । अन्तिमं रेवती योगतारानक्षत्रम् । वारुणं शत- तारा योगतारानक्षत्रम् । एषां चतुर्णां नक्षत्राणां मध्ये । ऋक्षद्वयं नक्षत्रद्वयं नेमिगतं स्वसम- सूत्रतया चक्रयन्त्रनेमिस्थितम् । यथा दूरेऽन्तरे तदासन्नचक्रनेम्यन्तरं त्रिभाधिकं स्यात्तथा । अत्र श्लथशङ्कुः शलाधारे । यन्त्रं चक्रयन्त्रम् । सुधिया गणकेन प्रकर्षेण धार्यम् । अत्र सुधि- येत्यनेन प्रकर्षेण चेदं यन्त्रं तथा येन यत्नेन भवति स यत्नो विधेय इति सूचितम् । अत्र चतुर्णां त्रयाणां वा नेमिस्थत्वेऽपि न क्षतिः । ननूक्तर्क्षयोरासन्नत्वेऽथवोक्तर्क्षाणामदृश्यत्वे वा कथं यन्त्रं धार्यमित्यत आह-अल्पेषुभ- खेचराद्विति । वा प्रकारान्तरे । अल्प इषुःशरो ययोस्तादृशे भे खचरो वा । भखचरो वा । यथा त्रिभाधिकान्तरो नेम्यां भवतस्तथा यन्त्रं धार्यम् । अत्र यथा यथा शराल्पत्वं तथा- तथा सूक्ष्मत्वं, यथा शराधिकत्वं तथा स्थूलत्वं चन्द्रपरमशरानधिकत्वमल्पत्वं चेति सूचि- तम् । यथा चोक्तर्क्षाणामेकनक्षत्रं दृश्यं तदा तत्तदन्यदल्पशरं नक्षत्रम् । अल्पशरो ग्रहो वा- दूरान्तरेण नेमिगतौ । उक्तर्क्षयोरासन्नत्वे तयोर्नेमिगतत्वं संपाद्य तदन्यतरनक्षत्राद्दूरान्तरे- ऽल्पशरं नक्षत्रं नेमिगतमल्पशरो ग्रहो वा । उक्तर्क्षाणामदर्शनेऽल्पशरनक्षत्रे दूरान्तरे नेमिगते तदभावे तादृशो ग्रहो वा नक्षत्रग्रहो तादृशो वा यथा भवतस्तथा चक्रयन्त्रं धार्यमिति भावः । ततस्तादृशस्थिरचक्रयन्त्रनेमिस्थदृष्ट्या अक्षगतं चक्रयन्त्रकेन्द्रस्थकीलकप्रदेशे समसूत्र- तयाऽऽकाशेऽवस्थितं खेटं ग्रहबिम्बं प्रपश्येत् । वेधकर्तेति शेषः । चकारान्नेमिस्थग्रहबिम्बं चेत्तदेव पश्येदिति लाभः । विष्ण्वस्य नेमिगतनक्षत्रद्वयातिरिक्त नक्षत्रस्य तदन्यतरनक्षत्रस्य वा योगतारां मुख्यतारामृक्षगतां चकारात् पश्येत् । अक्षयुजोर्नेम्यङ्कयोः अक्षमूलसक्तकेन्द्र- समसूत्रेण चक्रनेम्यां ग्रहबिम्बस्योर्ध्वाधिरान्तराभावेन केवलयाम्योत्तरान्तरेण समसूत्रतया यत्स्थानं तत्र चिह्नं कार्यम् । एवं नक्षत्रस्यापि नेम्यां चिह्नं कार्यम् । तयोरित्यर्थः । मध्ये- ऽन्तराले । तुकारादासन्ने । ये यत्संख्याका अंशाः स्थिताः सन्तीत्यर्थः तैरंशैर्भ ग्रहवेध- कालिकवेधितनक्षत्रे । वेधितग्रहात्प्रत्यक् । पश्चिमभागे स्थिते सति । भध्रुवः । वेधित- नक्षत्रस्थ ध्रुवतः । आयनदृक्कर्मसंस्कृतो विलोमकर्मसिद्धायुतः । अथ यदीत्यर्थः । वेधितग्रहाद्वेधितनक्षत्रे पुरः पूर्वभागे स्थिते सति । वेधितनक्षत्रस्य ध्रुव आयनदृक्कर्मसंस्कृतस्तैरन्तरैरंशैरूनः । खचरस्य वेधितग्रहस्य भुक्तं मेषादिराश्यादि- भोगमानं स्यात् । ग्रहबिम्बग्रहनेम्यङ्कयोर्याम्योत्तरमन्तरं कीलशलाकायां शरो यन्त्राद्दक्षि- णोत्तरस्थग्रहबिम्बवशाद्दक्षिणोत्तरः । अत्रोपपत्तिः-पुष्यमघारेवतीनक्षत्राणां शराभावा- त्क्रान्तिवृत्तस्थत्वं शतताराया अपि विंशतिकलामिशरेण स्वल्पान्तरात्क्रान्तिवृत्तस्थत्वमङ्गी- कृतम् । एवं चक्रयन्त्रस्य दूरान्तरेणोक्तनक्षत्रयोर्नेमिस्थत्वे क्रान्तिवृत्तस्थत्वेन क्रान्तिवृत्तानु- कारता संभवति । स्वल्पान्तरेण नेमिस्थत्वे तु तादृशप्रदेशस्य तदनुकारित्वेऽपि तदितर

·४३० गोलाध्याये वृहद्भागस्य तदनुकारित्वसंशयात् । उक्तनक्षत्राभावेऽल्पशरनक्षत्रयोस्तादृशग्रहयोर्वा तादृश- ग्रहनक्षत्रयोर्वा दूरान्तरेण नेमिस्थत्वे स्वल्पान्तरेण क्रान्तिवृत्तानुकारिताऽङ्गीकृता । तादृश- चक्रेण ग्रहनक्षत्रयोर्दर्शनेऽस्यां चक्रनेम्यां ग्रहनक्षत्रयो राश्यादिभोगस्थाने ज्ञाते भवतस्तत्र तयोरन्तरांशा विगणय्य ग्राह्यास्ते नक्षत्रस्य स्थिरत्वाज्ज्ञातैकरूपध्रुवके युतोनाः । ग्रहात्पृष्ठा- ग्रस्थिते नक्षत्रे क्रान्तिवृत्ते । मेषादिराशीनां पूर्वानुक्रमेण सत्त्वात् । नक्षत्रस्थाने तद्ध्रुवकस्य नियतत्वाच्च ग्रहभोगो ज्ञातः स्यात् । अक्षमूलस्य क्रान्तिवृत्तसंबद्धत्वादग्रहबिम्बाक्षमूलयो- र्याम्योत्तरमन्तरं शर इत्यादि सुगमम् ॥१३॥१४॥ केदारदत्तः—चक्र यन्त्र से ग्रह वेध द्वारा ग्रह ज्ञान— योगतारा, मघा, पुष्य, रेवती, शततारा, इन नक्षत्रों का युग्म (मघा-पू. फा-पुष्य अश्लेषा-रेवती-अश्विनी-शततारा-पूर्वाभाद्र) जिस प्रकार उक्त चक्र यन्त्र ऊर्ध्व की पाली में ससूत्रस्थ लगें उस प्रकार यन्त्र की स्थापना करनी चाहिये और नेमि में उक्त नक्षत्रों का स्थान अङ्कित करना चाहिए । अल्प शर के नक्षत्र और ग्रह, तीन राशि से अन्तरित जैसे हों वैसे चक्र की नेमि में स्थापित करने चाहिए । क्योंकि जैसे जैसे शर की न्यूनता होती है वैसे वैसे ग्रह गणित में भी सूक्ष्मता आती है । नेमिस्थ स्थिर रूप में बुद्धि सहयोग से चक्रयन्त्र की यथेष्ट स्थापना पूर्वक, चक्र यन्त्र के केन्द्रगत कीलक प्रदेश अर्थात् समसूत्र दृष्टि से वेधकर्त्ता गणक ने आकाशस्थ ग्रह को देखना चाहिए। जब ग्रह नेमिस्थ होगा तभी दृश्य होगा । अक्षमूल और ग्रह का अन्तर ग्रह का मूल से ग्रह तक जो होता है वही ग्रह का शर होगा । नेमि में जहां अक्षमूल लगा उस स्थान पर भी चिह्न करना चाहिए। नक्षत्र और ग्रह के बीच के जो अंशादि है, उनसे यदि ग्रह से पश्चिम में नक्षत्र हो तो नक्षत्र ध्रुवक में जोड़ देने से स्फुट ग्रह होता हैं । यदि ग्रह से नक्षत्र पूर्व में हो तो उक्त अंशादि में नक्षत्र ध्रुव को कम करने से स्फुट ग्रह होता है । अथवा रोहिणी आदि की तरह अल्पशाग्र नक्षत्र आदि से ग्रह यदि दूर अन्तरित ग्रह हो तो दोनों ग्रह नक्षत्रों का वेध कर उक्तवत् ग्रहज्ञान करना चाहिए । अथ चापं तुर्यगोलं चाह— दलीकृतं चक्रमशन्ति चापं कोदण्डखण्डं खलु तुर्यगोलम् ॥१६॥ स्पष्टम् । वा० भा०—अत्र यन्त्रेषु गोलो गोल एवनाडीवलयं विषुवद्वृत्तम् । तयोर्घटिकाज्ञाने गोलयुक्तिरेव वासना । सम्यग्ध्रुवाभिमुखयष्टिके गोले धृते

यथोक्ताः स्वत एव घटिका ज्ञायन्त इत्यर्थः । यत्तु नाडीवलयं चक्रं कृत्वा यष्ट्यां प्रोतं तत् षड्वर्गाङ्कनार्थमेव । यत्तु चक्रं तद्दृङ्मण्डलम् । तत्र नतोन्नतांशज्ञानमेव गोलयुक्त्या भवति । दृङ्मण्डले क्षितिजादुपरि यैर्भागै रविर्भवति तैरेव पश्चिम- क्षितिजादधः कीलकच्छाया लगतीत्यर्थः ग्रहवेधे यदक्षेऽधिष्ण्यद्वयं नेमिस्थं कृत्वा यन्त्रं धृतं तत् क्रान्तिवृत्ताकारावस्थानार्थम् । अतस्तत्रापि गोलयुक्तिरेव वासना । इति चापतुर्ये ॥१५॥ मरीचिः—अथ चापयन्त्रमाह—दलीकृतमिति । चक्रयन्त्रमर्धितं चक्रयन्त्रस्यार्धाकारेण कृतं कालादियन्त्रं चापं धनुर्यन्त्रमुशन्ति वदन्ति । पूर्वाचार्या इति शेषः । अत्र चापपरिधावशीत्यधिकशतं भागा अङ्क्याः ज्यामध्यभागे सूक्ष्मं सुषिरं कृत्वा सूक्ष्मः कोलो ‘निवेश्यः । कीलोपरि यन्त्रज्यामध्ये श्लथशृङ्खलादिराधारः कार्यः । सूर्यबिम्बस्य वाऽनुरोधेन समसूत्रतयाऽधोभागे एका कोटिर्भवति तथाऽऽधारे यन्त्रं धार्यम् । तथा चापपरिधौ कील- च्छाया यत्र पतति तदपरकोट्यन्तरालस्थभागा उन्नतांशाः । चापपरिध्यर्धस्थानादङ्कित- खार्धच्छायान्तराले नतांशाः । यद्वा परिध्यर्धे आधारं कृत्वाऽर्काभिमुखनेमिकं चापयन्त्रं धार्यम् । अत्र चापपरिधौ समसूत्रतया यत्र सूर्यचिह्नं तस्मादासन्ना कोटिर्यैरंशैस्ते उन्न- तांशाः । आधारस्थानं यैरंशैस्ते नतांशाः । उन्नतांशेभ्यः कालानयनं प्रागुक्तमेव । अत्रोप- पत्तिः स्पष्टा । चक्रयन्त्रांशत्वादिति । अथ तुर्ययन्त्रमाह—कोदण्डखण्डमिति । कोदण्डस्य धनुषः खण्डमर्धं तुर्यगोलं तुर्याख्यं यन्त्रम् । चक्रतुर्यांशत्वात् । गोलपदेन यन्त्रं गोलविकृतिरिति सूचितम् । खलु निश्चयेन । पूर्वाचार्या वदन्ति । अत्र परिधौ नवत्यंशा अङ्क्याः । केन्द्रकोणे कीलकं निवेश्य सूर्यबिम्बा- भिमुखं केन्द्रे यन्त्रे यन्त्रे धृते कीलस्य च्छाया यत्र परिधौ पतति तत्सूर्यपरदिक्स्थपरिधि- कोणयोरन्तरमुन्नतांशास्तदपरपरिधिकोणयोरन्तरं नतांशाः । यद्वा—एकस्मिन् परिधिकोणे शृङ्खलादिराधारः कार्यस्तत्र सूर्याभिमुखनेमिकयन्त्रधरणेन सूर्यबिम्बं समसूत्रतया यत्र लग्नं तत्तदधःस्थपरिधिकोणयोरन्तराले उन्नतांशाः । तदाधारयोरन्तराले नतांशाः । उन्नतांशेभ्यः कालसाधनं प्राग्वत् । संप्रदायविदस्तु केन्द्रकोणे सूक्ष्मं छिद्रं कृत्वाऽवलम्बसूत्रं गुरुतराग्रं निवध्य केन्द्रकोणैक- तरपार्श्वव्यासार्धनेमिप्रदेशे चतुरस्रं कीलं सच्छिद्रं रोपयेत् । तदधः परिधिकोणे तत्पार्श्व एवान्यं सच्छिद्रं कीलं निवेशयेत् । अयं कोणः क्षितिजः । एतदन्यः परिधिकोण आकाश- संज्ञः । अत्र सूर्यतेजः कीलकद्वयच्छिद्रमार्गेण यथा निःसरति तथा सूर्याभिमुखकेन्द्रकं यन्त्रं धार्यम् । तदालम्बसूत्रं परिधौ यत्र लगति तत्प्रदेशाकाशप्रदेशयोरन्तरे उन्नतांशाः । तत्क्षितिज- प्रदेशयोरन्तरे नतांशा इत्याहुः । अत्रोपपत्तिः स्पष्टा । चक्रांशत्वात् । यन्त्रचिन्तामणौ केन्द्रकोणे कीलकं निवेश्य तत्र पट्टीं निवेश्य च कलिद्वयासक्तयन्त्रभागे व्यासार्धरेखारूपे त्रिंशत्समभागानङ्क्य व्यासार्ध-

४३२ गोलाध्याये रेखापरिध्यन्तराले त्रिंशज्जीवा अङ्कयित्वा च सर्वं ग्रहगणितजातं बिना गणितश्रमं पट्टी- संनिवेशादिना सुखात्साधितं तद्विस्तरभयान्न प्रतिपादितमित्यालम् ॥१५॥ केदारदत्तः—चाप और तुर्यगोल— चक्र यन्त्र को अर्धित करने से जो स्वरुप होता है उसे चाप यन्त्र या धनु यन्त्र कहते हैं । यन्त्रों में गोल यन्त्र, नाडी विषुवद्वृत्त से घटी काल ज्ञान गोल युक्ति से स्पष्ट है । ध्रुवाभिमुख उक्त यन्त्रों के धारण स्थापित करने से यथोक्तेष्ट समय ज्ञान हो जाता है । चक्र यन्त्र एक प्रकार का दृङ्मण्डल वृत्त है जिससे नतांश और उन्नतांश ज्ञात होते हैं । क्षितिज से ऊपर में जितने अंशों में रवि प्राक्कपाल में होता है उतने ही अंशों में पश्चिम क्षितिज से नीचे कीलक की छाया लगती है । ग्रह वेध के समय दोनों नक्षत्रों को चक्र नेमि में स्थापित करने का तात्पर्य है कि चक्र यन्त्र की स्थिति क्रान्तिवृत्तानुकारिका होती है जो अपेक्षित भी है । यही गोल- युक्ति से भी सिद्ध होता है ॥१५॥ अथ फलकयन्त्रार्थमाह— दृङ्मण्डलेऽत्र स्फुटकाल उक्तः सुखेन नान्यैर्यतितं मयाऽतः । सद्गोलयुक्तेर्गणितस्य सारं स्पष्टं प्रवक्ष्ये फलकाख्ययन्त्रम् ॥१६॥ स्पष्टार्थम् ॥१६॥ मरीचिः—अथ फलकयन्त्रनिरूपणं सहेतुकमुपजातिकया प्रतिजानीते—दृङ्मण्डले- ऽत्रेति । यतः कारणात् । अन्यैर्लल्लश्रीपत्यादिभिः पूर्वाचार्यैर्दृङ्मण्डले दृग्वृत्तानुकल्पचक्रादि- यन्त्रं विषयीकृत्येति विषयसप्तमी । चक्रादियन्त्रेष्वित्यर्थः । प्रस्फुटकालः । अतिसूक्ष्मदिन- गतकालाद्यवगमप्रकारः । न स्वग्रन्थे उक्तः । अतः कारणात् । दृङ्मण्डलानुकारयन्त्रात् सूक्ष्मकालज्ञानसिद्धिनिमित्तं मया भास्कराचार्येण । सुखेन । अक्लेशेन । हेलयेत्यर्थः । यतितं यत्नविषयीकृतम् । कल्पितमित्यर्थः । फलकाख्यं यन्त्रम् । फलकसंज्ञं यन्त्रं प्रवक्ष्ये । प्रकर्षेण पूर्वप्रतिपादितयन्त्राधिक्येन । वक्ष्ये कथयिष्ये । क्रियाबलादहमित्यध्याहारः । एतेन फलक- यन्त्रस्य चक्रादियन्त्रवद्दृङ्मण्डलानुकारित्वेनात्र निरूपणं संगतमिति सूचितम् । अस्याऽऽधिक्यं कुत इत्यतो विशेषणमाह—सगोलयुक्तेरिति । गोलयुक्तिसहितस्य । गणितस्य गणितविशेषस्य । त्रिप्रश्नाधिकारोक्तच्छायेष्टकालसाधकगणितस्य गोलयुक्तिसिद्ध- सूक्ष्मस्येत्यर्थः । सारं सारभूतम् । अल्पगणितश्रमेणास्माद्यन्त्रात्त्रिप्रश्नाधिकारोक्ततद्गणित- सिद्धकालच्छाययोः सूक्ष्मतया सिद्धेः । अतः पूर्वयन्त्रेभ्योऽस्याधिक्यमिति भावः । नन्वस्य सारत्वेन दुर्बोधात्कठिनतरं भविष्यतीत्यत आह—स्पष्टमिति । हेलावगम्यमित्यर्थः ॥१६॥

यन्त्राध्यायः ४३३ केदारदत्तः—काल ज्ञान के लिये भास्कराचार्य का स्वयं निर्मित फलक यन्त्र— क्षितिजाहोरात्र वृत्त सम्पात से खमध्य तक दृङ्मण्डल में उन्नतांश और सूर्योदय से ग्रह बिम्ब केन्द्र तक का समय (काल) का मान नतांश, होता है। अतः सद्गोल की युक्ति से ग्रहगणित सार का बोधन कराने वाले फलक यन्त्र का आचार्य से वर्णन हो रहा है ॥१६॥ इदानीमभीष्टदेवतानमस्कारपूर्वकमाह— नित्यं जाड्यतमोहरं सुमनसामुल्लासनं सप्रभं चाक्लेशं समयावबोधनविधौ प्रोद्बोधितज्योतिषम् ॥ सेव्यं मण्डलमध्यगं सुकृतिभिर्यन्त्रं स्फुटं वच्म्यहं । नत्वैतद्गुणमेव देवममलं श्रीभास्करं भास्करः ॥१७॥ वा० भा०—वच्मि कथयामि। किम्। यन्त्रम्। किविशिष्टम्। स्फुटमव्यभि- चारि। कः। कर्ताऽहं भास्करः। किं कृत्वा। नत्वा प्रणिपत्य। कम्। भास्करं सूर्यम्। किविशिष्टम्। मण्डलमध्यगं सूक्ष्मरूपावस्थानम्। पुनः किविशिष्टमिति प्रतिविशेषणं संबध्यते। नित्यमविनाशिनम्। तथा जाड्यतमोहरं शैत्यतमोहरम्। तथा सुमनसां कमलादीनामुल्लासनम्। तथा। सप्रभं सदीप्तिकम्। तथा—अ- क्लेशं निरायासम्। क्व। समयावबोधनविधो कालज्ञानविधाने। प्रोद्बोधितज्यो- तिषमुल्लासिततारकम्। यदेतत्ताराणां तेजस्तद्रवितेजःसंजनितमेवेत्यर्थः। तथा सेव्यमुपास्यम्। कैः। सुकृतिभिः पुण्यकृद्भिः। अथैतान्येव विशेषणानि यन्त्रे व्याख्यायन्ते। किविशिष्टं यन्त्रम्। जाड्य- तमोहरम्। जाड्यं मौख्यं तदेव तमो हरतीति जाड्यतमोहरम्। कदा। नित्यं प्रत्यहम्। तथा सुमनसां विदुषामुल्लासनम्। तथा सप्रभं छायासहितम्। तथा- अक्लेशं समयावबोधनविधौ। अत्र सुखेन कालज्ञानं भवतीत्यर्थः। तथा प्रोद्बो- धितज्योतिषमुज्ज्वलीकृतज्योतिःशास्त्रम्। तथा सुकृतिभिः सुगणकैः सेव्यम्। तथा मण्डलमध्यगम्। मण्डलं मध्यगं यस्येति मण्डलमध्यगमन्तर्लिखितवृत्त- मित्यर्थः। तथाऽमलमिति ॥१७॥ मरीचिः—ननु सूक्ष्मकालसाधकगोलनाडीवलययन्त्रयोः सत्त्वात्फलकयन्त्रकथनमाव- श्यकं नेत्यतस्तदतिशयत्वेन कल्पितफलकयन्त्रस्य निरूपणं नवीनत्वेन मङ्गलाचरणपूर्वकं सगो- लयुक्तैर्गणितस्य सारमिति प्रागुक्तं स्फुटयन्शार्दूलविक्रीडितेन शिष्यावधानार्थं पुनः प्रति- जानीते—नित्यं जाड्यतमोहरमिति। अहमेतद्ग्रन्थकर्ता भास्करः। तन्नामकाचार्यः। एवका- रोऽन्ययोगव्यवच्छेदार्थकस्तेन पूर्वैरनुक्तमिदमित्यर्थः। श्रीभास्करं करसंघैः शोभायमान सूर्यम्। नत्वा। नमस्कृत्य। कर्तव्यापेक्षया पूर्वकालत्वान्नमस्कारस्य क्त्वानिर्देशः। यन्त्रं २८

्य - त् - व - ा - त् Wait, look at the letters after "फलान्तर": द - ा - न - [अ - श - क - ्य - त् - व - ा - त्] ? Wait, is it "दानानाशक्यत्वात्" or "दानाशक्यत्वात्"? Let's read character by character: फ (pha) ल (la with anusvara -> लान्) त (ta) र (ra) द (da with aa -> दा) न (na with aa -> ना) श (sha) क (ka) य (ya) - wait, is it 'क' attached to 'य' -> 'क्य'? Yes, 'क्य'! त् (t) व (va with aa -> वा) त् (t) Wait, between 'दा' and 'श': Is it 'ना' or just 'न'? It looks like: 'द' + 'ा' + 'न' + 'ा' + 'श' + 'क' + '्य' + 'त्' + 'व' + 'ा' + 'त्' -> "दानानाशक्यत्वात्" or "दानाशक्यत्वात्"? Wait, look at: दा-ना-श-क्य-त्वा-त्: Wait, does it have one 'न' or two? द + ा = दा न + ा = ना? Wait, is the first letter 'दा'? No, look

यन्त्राध्यायः ४३५

पादान्तस्थं विकल्पेनेत्युक्तत्वादगुरुत्वेन वृत्तदोषाभावेऽपि पठने भङ्गमिवाऽऽवहतीति ध्येयम् । कुत इत्यतो विशेषणान्तरं हेतुमाह-सप्रभमिति । छायासहितम् । सूर्यबिम्बतेजःप्रतिरोधा- दावरणच्छाया भवति । तथा च सूर्यकृतशङ्कुच्छायायाः प्रत्यक्षसिद्धायाः कालज्ञानं त्रिप्र- श्नाधिकारोक्तमिति च्छायोपजीव्यत्वेन कालज्ञाने सूर्यः कारणमिति भावः । ननु रात्रिकालावयवज्ञानेऽर्को न कारणमिति समयावबोधनविधाविति साधारणं कथ- मुक्तमत आह-प्रोद्भावितज्योतिषमिति । प्रकर्षेणोल्लासितं ज्योतिर्नक्षत्रचक्रं येन । यदेव नक्षत्राणां तेजस्तद्रवितेजःसञ्जनितमेवेत्यर्थः । चन्द्रवन्नक्षत्रगोलकानां जलमयत्वेन स्वतो 'निष्प्रभत्वात् । तथा च रात्रौ नक्षत्रज्ञानात्कालज्ञानसंभवान्नक्षत्रज्ञानं च तद्विम्बदर्शनेनेति सूर्यकिरणप्रतिफलनात्तद्विम्बमिति रात्रावपि कालज्ञाने सूर्यः परम्परया कारणमतः समया- -वबोधनविधाविति साधारणोक्तिः संगतेति भावः । मयामुष्य प्रोद्बोधितं ज्ञापितं ज्योतिषः शास्त्रं येनेति केचित् । ननु यन्त्रनिरूपणावश्यकतापूर्वपक्षोत्तरं न सिद्धमतो यन्त्रविशेषणमाह-एतद्गुणमिति । एतत्सूर्यसंबद्धं विशेषणजातं गुणा यन्त्रान्तरेभ्य उत्कर्षसंपादका यस्येति । तथा चास्य 'निरूपणेन विशेषान्तरज्ञानसंभवादेतन्निरूपणमावश्यकमिति भावः । एतद्गुणमिति पदद्वयम् । तत्र यन्त्रमित्यत्रैतदन्वयः । एतत्फलकाख्ययन्त्रमित्यर्थः । गुणमिति सूर्यविशेषणम् । सत्त्वरजस्तमोलक्षणत्रिगुणात्मकमित्यर्थः । यन्त्रस्यापीदं विशेषणं ज्याङ्कितमित्यर्थकमिति केचित् । अथैतद्गुणं कथमतो नित्यमित्यादि यन्त्रे व्याख्यायते । नित्यं प्रत्यहम् । जाड्यम- ज्ञानं तदेवान्धकारस्तं दूरीकरोति । एतदङ्गीकर्तुरुत्तरोत्तरमज्ञाननाशि भवतीत्यर्थः । ननु येषामज्ञानं तेषामेवं येषां त्वज्ञानाभावस्तेषामेवं नेति कोऽस्योपयोग इत्यत आह-सुमनसामिति । सुगुणकानामुल्लासनम् । एतद्रीत्यान्ययन्त्रकल्पकत्वेनाधिकज्ञान- संपादकमित्यर्थः । ननु तथाऽपि यन्त्रान्तरेभ्योऽस्योत्कर्षो न सिद्ध इत्यत आह-विक्लेश- मिति । समयावबोधनविधौ विगताः क्लेशाः श्रमा जनानां यस्मात् । अत्र सुखेन कालज्ञानं भवतीत्युत्कर्षः स्वतःसिद्ध इति भावः । कुतो भवतीत्यत आह-सुप्रभमिति । यन्त्रमध्य- स्थकीलच्छायासहितमित्यर्थः । तथा च च्छायाग्रे कीलप्रोतपट्टीसंनिवेशन तत्कालमेव घटीज्ञानं स्यादिति भावः । ननु च्छायाप्राप्तिमात्रपट्टीसंनिवेशः कथं भवतीत्यत आह-मण्डलमध्यगमिति । मण्डलं वृत्तं मध्यगतं यस्येति । तथा च तत्र वृत्तेनावधिकरणात्कीलच्छाया यत्र लगति तत्र पट्टीसंनिवेशेन कालज्ञानं सुकरमिति भावः । नन्वेवं गोलयुक्त्यसिद्धत्वेन सदूषणं भविष्यतीत्यत आह-अमलमिति । निर्दूषणम् । गोलयुक्तिसिद्धत्वात् । नन्वेवमपि स्वल्पान्तरेण स्थूलज्ञापकं भविष्यतोत्यत आह-स्फुटमिति । स्वल्पान्तराभावेनापि सूक्ष्मकाल- ज्ञापकमित्यर्थः । अत एव प्रोद्भावितं ज्योतिषमुज्ज्वलीकृतं ज्योतिःशास्त्रं येन । ज्योतिषः- शास्त्रसारभूतमिति भावः । अत एव च सुकृतिभिः सुगुणकैः सेव्यमङ्गीकृतमित्यर्थः । अथैतानि विशेषणानि ग्रन्थकर्तरि विभक्तिपरिणामाद्व्याख्यायन्ते । प्रत्यहं जाड्यत-

४३६ गोलाध्याये मोहरः शिष्यमौर्ध्यान्धकारनाशकः । एतच्छिष्याणां ज्योतिःशास्त्राभिज्ञत्वात् । सुमनांसं सुबुद्धीनां गोलगणिताभिज्ञानाम् । उल्लासकः सन्तोषकारी । कल्पकत्वात् । सप्रभः प्रतिभायुक्तः । ब्रह्मगुप्तोक्तिदूषकत्वात् । कालज्ञानविषये श्रमरहितः । स्वयुक्त्या लाघवेन कालानयनप्रकारकल्पकत्वात् । प्रोद्बोधितं ज्योतिषं येन सिद्धान्तशिरोमणिकर्तृकत्वात् । सुकृतिभिः सुगुणकैः शिष्यभूतैः सेव्य उपास्यः । अत एव मण्डलमध्यमः शिष्यमण्डलमध्य- वर्ती । अमलो निष्पापः श्रुतिस्मृत्युक्तकर्मानुष्ठानात् । प्रत्यक्षभूतो देव एवेत्यलं व्यर्थ- विस्तरेण ॥१७॥ केदारदत्तः—दोष रहित स्वयं का रचित प्रसिद्ध फलक यन्त्र निर्माण में स्वेष्टदेव ग्रहाधीश त्रैलोक्य दीपक सूर्य को नमन पूर्वक— नित्य रहने वाला, मूर्खत्वरूपी शैत्य अर्थात् अन्धकार का विनाशक, मण्डल मध्यगत, कमल पुष्पादिकों को या प्राणिमात्र का उल्लासक, सुप्रकाशप्रद, क्लेश रहित, कालज्ञान विधान में तारकामण्डल को उल्लसित कारक, तारामण्डल में (स्वतेजदायक होने से) पुण्यकृत् महान् महात्माओं से सेवित श्री भगवान् सूर्य नारायण को नमस्कार पूर्वक नित्य जाड्यतम रूपी मूर्खता रूप शीत अन्धकार का नाशक, खगोलज्ञ विद्वानों के लिये आनन्द कारका, क्लेश रहित, छाया से युक्त, अक्लेश से समय का उद्बोधक, ज्योतिष शास्त्र को अपनी ज्योति से उज्ज्वलता प्रदान कारक, सुरुचिक खगोलज्ञों से सुसेवित, मण्डल मध्यगत अर्थात् यन्त्रमध्य लिखित मण्डल युक्त यन्त्रराज "फलक" यन्त्र शिरोमणि को फलक निर्माता आचार्य भास्कर स्वयं नमस्कार कर रहे हैं ॥१७॥ इदानीं यन्त्रलक्षणमाह— कर्तव्यं चतुरस्रकं सुफलकं खाङ्गा९०ऽङ्गुलैर्विस्तृतं विस्ताराद्द्विगुणा१८०यतं सुगणकेनाऽऽयाममध्ये तथा । आधारः श्लथभृङ्खलादिघटितः कार्या च रेखा तत- स्त्वाधारादवलम्बसूत्रसदृशी सा लम्बरेखोच्यते ॥१८॥ लम्बं नवत्य९०ङ्गलकैर्विभज्य प्रत्यङ्गुले [तिर्यगतः प्रसार्य । सूत्राणि तत्राऽऽयतसूक्ष्मरेखा जीवाभिधानाः सुधिया विधेयाः ॥१९॥ आधारतोऽधः खगुणा३०ऽङ्गुलेषु ज्यालम्बयोगे सुषिरं च सूक्ष्मम् । इष्टप्रमाणा सुषिरे शलाका क्षेप्याऽक्षसंज्ञा खलु सा प्रक- ल्प्या॥२०॥

यन्त्राध्यायः ४३७ षष्ट्यङ्गुलव्यासमतश्च रन्ध्रात् कृत्वा सुवृत्तं परिधौ तदङ्क्यम् । षष्ट्या घटीनां भगणांश ३६० कैश्च प्रत्यंशकं चाम्बुपलैश्च दिग्भिः ॥२१॥ अग्रे सरन्धा तनुपट्टिकैका षष्ट्यङ्गुला दीर्घतया तथाऽङ्क्या । वा० भा०—अत्राऽऽदौ धातुमयं श्रीपर्ण्यादिदारुमयं वा फलकं चतुरस्रं श्लक्ष्णं समं कर्तव्यम् । तच्च नवत्यङ्गुलविस्तारं द्विगुणविस्तारदैर्घ्यम् । तत्समीपे दैर्घ्यमध्ये तस्याऽऽधारः शिथिलः शृङ्खलादिः कार्यः । आधारे धृतं यन्त्रं यथा लम्बमानं स्यात्तथा धृते फलक आधारादधः सूत्रमवलम्बरेखा कार्या । सा च लम्बसंज्ञा । तं लम्बं नवतिभागं कृत्वा भागे भागे तिर्यग्रेखा दीर्घा कार्या । तिर्यक्त्वं तु लम्बभवान्मत्स्यात् । सा रेखा ज्यासंज्ञा ज्ञेया । आधारादधस्त्रिंशद- ङ्गुलान्तरे या ज्या तस्या लम्बस्य च संपाते सुषिरम् । तत्रेष्टप्रमाणा शलाका क्षेप्या । साऽक्षसंज्ञा । तस्माद्रन्ध्रात् त्रिंशदङ्गुलेन कर्कटेन वृत्तरेखा कार्या । सा षष्टि६०घटिकाभिर्भगणांशकैः खषडग्निसंख्यैः ३६० प्रत्यंशं दशभिर्दशभिः पानीयपलैश्चाऽङ्क्या । अथ ताम्रादिमयी वंशशलाकामयी वा पट्टिका षष्ट्यङ्- गुला ६० दीर्घतया तैरेव फलकाङ्ङ्गुलैस्तथैवाङ्किता कार्या । सा पट्टिकाऽर्धाङ्- गुलविस्तृता । एकस्मिन्नग्रेऽङ्गुलविस्तृता कुठाराकारा कार्या । तत्र विस्तारमध्ये छिद्रं कार्यम् । अक्षप्रोतायाः पट्टिकाया लम्बोपरि धृताया एकं पार्श्वं यथा लम्बरेखां न जहाति तथा सरन्धा कार्येत्यर्थः ॥१८॥१९॥२०॥२१॥ मरीचिः—अथ प्रतिज्ञातयन्त्रस्वरूपं शार्दूलविक्रीडितेनाऽह—कर्तव्यं चतुरस्रकमिति । सुगुणेकेन । धातुमयं श्रीपर्ण्यादिसुदारुमयं वा । सुफलकं यन्त्रं श्लक्ष्णं समं चतुरस्रमायत- चतुरस्रम् । कप्रत्ययेन समचतुरस्रस्य वृत्ताकारादेर्वा निरासः । कर्तव्यम् । आयतचतुरस्रकरणे विस्तारः कियान् कर्तव्य इत्यत आह—खाङ्काङ्ङ्गुलैरिति । नवत्यङ्गुलैर्विस्तृतमित्यर्थः । विस्ताराद्दैर्घ्यस्याऽधिक्येऽपि कियन्मितं कार्यमत आह- विस्तारादिति । विस्तारमानापेक्षया द्विगुणमायतं दैर्घ्यं यस्य अशीत्यधिकशताङ्गुलमितं दैर्घ्यं कार्यमित्यर्थः । ततोऽनन्तरम् । यन्त्रविस्तारप्रान्ते । आयाममध्ये । यन्त्रदैर्घ्यमध्ये श्लथशृङ्खलादिना घटितः कृत आधारस्तथा कार्यः । यन्त्रस्यार्धभागे दैर्घ्यनेम्याम्याधार- शृंखला योज्या यथा तत्र धृतं यन्त्रं लम्बमानं स्यादित्यर्थः । ततोऽन्तरमाधारादाधार- स्थानात् । अवलम्बसूत्रसदृशी । यथा लम्बायमानयन्त्रे आधारादवलम्बसूत्रं पतति तदनु- कारा रेखा कार्या । चकारः समुच्चये । तुकारादाधारातिरिक्तस्थला तादृशी रेखा आधा- राद्वक्रा रेखा वा न कार्येति लाभः । सा रेखा अस्मिन् यन्त्रे । लम्बरेखा । गणकैर्नोच्यते । लम्बसंज्ञा रखेति तात्पर्यम् ॥१८॥ Indological Truths

अथात्र जीवाङ्कनमिन्द्रवज्रयाऽऽह - लम्बं नवत्यङ्गुलकैरिति । लम्बं रेखात्मकम् । नवतिसंख्याभिरङ्गुलैर्विभज्य भक्त्वा लम्बरेखायां विस्ताराङ्गुलमिता अङ्गुलान्तरेण प्रदेशा अङ्कनादिना कार्या इत्यर्थः । अतश्चिह्नेभ्यः । प्रत्यङ्गुलम् । अङ्गुलमङ्गुलं प्रतीति प्रत्यङ्गुलम् । अङ्गुलान्तरेण सूत्राणि तिर्यग्दैर्ध्याकाराणि प्रसार्य विस्तार्य । तत्र फलकाख्येयन्त्रे । आयतसूक्ष्मा रेखाः प्रसारितसूक्ष्मानुरोधेन दैर्ध्याकारसूक्ष्मरेखा जीवा- भिधाना ज्यासंज्ञाः सुधिया गणकेन विधेयाः । मध्या(स्या )दिलिप्तसूत्रादिभिः कार्याः सुधियेत्यनेन विस्ताराङ्गुलमिताः समानान्तरेण दैर्घ्यरेखाः सरलाः कार्या इति तात्पर्यम् ॥१९॥ अथ कीलकर्तनिवेशमिन्द्रवज्रयाऽऽह-आधारतोऽध इति । आधारस्थानादधोभागे त्रिश- दङ्गुलेषु ज्यालम्बयोगे । त्रिंशज्जीवारेखालम्बरेखयोः संपाते सुषिरं छिद्रं सूक्ष्मं चका- रात्कार्यम् । अस्मिन्सुषिरे छिद्रे । इष्टाङ्गुलप्रमाणा शलाका । सूक्ष्मा क्षेप्या । सा शलाका । अत्र यन्त्रे । खलु निश्चयेन । अक्षसंज्ञा प्रकल्प्या । यथा त्रिंशदङ्गुलानन्यूना छाया भवति तथेष्टशलाका क्षेप्येति ध्येयम् ॥२०॥ अथ प्रधानभूतं वृत्तमिन्द्रवज्रयाऽऽह-षष्ट्यङ्गुलव्यासमिति । अतः । अक्षमूलभूता- च्छिद्रात् । षष्ट्यङ्गुलव्यासम् । षष्ट्यङ्गुलपरिमितो व्यासो यस्येत्येतादृशं सुवृत्तम् । चकारात्सुधिया गणकेन कृत्वा छिद्रे केन्द्रं प्रकल्प्य त्रिंशदङ्गुलमितव्यासार्धेन वृत्तं कृत्वेत्यर्थः । तद्वृत्तम् । परिधिस्थाने । घटानां षष्ट्या । षष्टिघटीभिरित्यर्थः । भगणांश- कैर्द्वादशराशीनामंशैः । चः समुच्चये । अङ्क्यम् । अङ्कनीयम् । नन्वेकं वृत्तं घट्यंशाभ्यां कथमङ्क्यमत आह-प्रत्यंशकमिति । अंशमंशं प्रतीति प्रत्यंशकम् । दिग्भिरम्बुपलैर्दशभिः पानीयपलैः । चकारादङ्क्यम् । प्रथमतस्तु वृत्तपरिधौ षष्ट्यधिकशतत्रयभगणांशा अङ्क्या- स्तत एभिः षष्टिघटीपलानिषट्त्रिंशच्छतमितानि तदैकेनांशेन कानीत्यनुपातेन प्रत्यंशं दश- पलान्यङ्कयानि । चकारात्षडंशेष्वेका घटिका । अंशो षष्टिकलाः षष्ट्यसुतुल्या अङ्क्या इति सूचितम् ॥२१॥ केदारदत्तः- फलक यन्त्र निर्माण विधि- किसी धातु विशेष से अथवा दीर्घकाल में भी विकृत न होने वाली सुन्दर चिक्कन समतल लकड़ी में कालज्ञान प्रदर्शक सुफलद चतुष्कोण चकोर आयताकार फलक यन्त्र की रचना करनी चाहिए । जिसका विस्तार ९० अंगुल और जिसकी लम्बाई ९० x २ = १८० अंगुल होनी चाहिए । अर्थात् विस्तार ३ १/२ हाथ के तुल्य और लम्बाई ३ १/२ x २ = ७ हाथ होनी चाहिए । अर्थतः पादांगुल से शिर की चोटी मूल तक की पुरुष की ऊँचाई ३ १/२ हाथ हो तथा विस्तार x २ = दैर्घ्य = (१ हाथ हो) । लम्बाई के समीप में यंत्र स्थापित किया जाने वाला कोई ऐसा शिथिल आधार होना चाहिए जिससे यन्त्र को लम्बरूप स्वरूप दिया जा सकता है । तथा आधार से नीचे यन्त्र

यन्त्राध्यायः ४३९ में एक लम्बरूप रेखा करनी चाहिए जिसका नाम लम्ब होता है। इस लम्ब को ९० भागों में वितरित कर प्रत्येक भाग में एक एक लम्बरूपिणी दोनों छोरों तक गमन करने वाली रेखा देनी या करनी चाहिए जो आधार गत लम्ब रेखा पर लम्ब रूपिणी होती है। प्रत्येक अंगुल गत तिर्यक् रेखाओं को एक से ९० अंश तक की पृथक् पृथक् ज्या समझनी चाहिए। आधार के नीचे ३० अंगुल पर जो ज्या और उसका ऊर्ध्वाधर लम्ब के सम्पात पर एक सुषिर = छिद्र करना चाहिए। उसमें अभीष्ट प्रमाण की एक शलाका स्थापित करनी चाहिए जिससे छाया उत्पन्न हो सके। इस शलाका का नाम अक्ष रेखा है। इस छिद्र से ३० अंगुल व्यासार्ध से एक वृत्त बनाना चाहिए इस वृत्त में काल ज्ञानाय ६० घटि- कायें एवं ग्रह ज्ञानाय ३६०° १२ राशियाँ कलादि से युक्त वृत्त में चिह्न करने चाहिए। प्रत्येक अंश १०, दश दश पालीयपल से अङ्कित करने चाहिए। ताम्रादि धातु को या वंशादि बांस आदि की ६० अंगुल की एक पट्टिका जिस अंगुल मान से फलक यन्त्र निर्मित हुआ है उसी अंगुल माप की पट्टिका भी होनी चाहिए। पट्टिका का विस्तार ३ अंगुल होता है तथा दैर्घ्य = ६० अंगुल होना चाहिए। पट्टिका के अग्र भाग में एक अंगुल विस्तार कुठाराकारा (कुल्हाड़ी) होना चाहिए। कुठार के विस्तार में भी एक छिद्र करना चाहिए। उक्त अक्ष रेखा प्रोत इस पट्टी को लम्ब रेखा में ऐसे रखना चाहिए जिससे अक्ष रेखा का एक भाग जिस प्रकार लम्ब रेखा का त्याग न करै, ऐसे यन्त्र को स्थापित करना चाहिए। १८।१९।२०।२१। इदानीं यन्त्रोपकरणमाह— यत् खण्डकैः स्थूलचरं पलाद्यं तद्गोकु १९ हृत् स्याच्च- रशिञ्जिनीह ॥२२॥ वा० भा०—यत्खण्डकोत्थं चरार्धं पानीयपलात्मकं तस्यैकोनविंशति १९ भागोऽत्र चरज्याज्ञेया। तानि चरखण्डानि। दिङ्नागसत्र्यंशगुणैः १०।८।३।२०। विनिघ्नो पलप्रभा स्युश्चरखण्डकानीति। तानि यथा सार्धचतुरङ्गुले ४।३० पल प्रभादेशे ४५।३६।१५। अत्रोपपत्तिः खण्डकैश्चरसाधने कथितैव। तच्चरं रूपतश्चरज्यारूपमेवाऽऽ- गच्छति। तच्च पानीयपलात्मकम्। अतस्तत् षड्गुणितमस्वात्मकं स्यात्। (स्वल्पत्वादस्य ज्या तावत्येव भवति)। ततोऽनुपातः। यदि त्रिज्याव्यासार्धे एतावती चरज्या तदा त्रिशद्व्यासार्धे कियतीति। अत्र त्रिंशच्चरज्याया गुणक- स्त्रिंज्या हरः। अतः षड्भिस्त्रिंशता च त्रिज्यापवर्तने कृते जात एकोनविंशतिर्हरः १९। रूपं १ गुणः। फलमत्र यन्त्रे चरज्येत्युपपन्नम् ॥२२॥

४४० गोलाध्याये मरीचिः—अथात्र पट्टीसंनिवेशं चरज्याप्रतिपादनं चेन्द्रवज्रयाऽऽह—अग्रे सरन्ध्रेति । एका । तनुपट्टिका । अर्धाङ्गुलविस्तृता । ताम्रादिधातुमयी वंशशलाकामयी वा पट्टी । अग्रे एकस्मिन्प्रान्ते इत्यर्थः । सरन्ध्रा । तस्मिन्प्रान्तेऽङ्गुलप्रमाणविस्तृता । कुठाराकारा कार्या । ततस्तत्र विस्तारमध्येऽक्षप्रोतनयोग्यं छिद्रं कार्यम् । अक्षप्रोतपट्टिकाया लम्बोपरि धृताया एकः पार्श्वो लम्बरेखां न जहाति तथा सरन्ध्रा । कार्येत्यर्थः । सा पट्टिका छिद्रमारभ्यापर- प्रान्तपर्यन्तम् । दीर्घतया दैर्घ्येण षष्ट्यङ्गुलप्रमाणा । अङ्कया । अक्षप्रोता तथा कार्या । अङ्गुलमानं पूर्वाभिन्नमेव ज्ञेयम् । अथैतद्यन्त्रयोग्यां चरज्यामाह—यदिति । खण्डकैः । दिङ्नागसत्र्यंशगुणैर्वनिघ्नी पलप्रभा तोयपलात्मकानि । स्थूलानि वा स्युश्चरखण्डकानीत्युक्तैः । लघुज्यकावद्रविदोस्त्रिभागादि- त्यनेन । स्थूलचरं पलादिकं यत्तत् । एकोनविंशतिभक्तम् । इह फलकयन्त्रे क्रियोपयोगिनी चरज्या स्यात् ॥२२॥ केदारदत्तः—पूर्वसाधित चरज्या का १९वां भाग यहाँ यन्त्र में चरज्या समझनी चाहिए । तथा पूर्व में उक्त चर खण्डों का साधन जो बताया गया है तदनुसार पलभा × १०, ८, १०/३ = चरखण्डों से ४-३० पलभा देश में चरखण्डों का मान ४५, ४।३० ४।३० ४।३० ३६, १५ होता है । गणित से १० ८ १० ÷ ३ = ४५।३६।१५ ये मेषादि तीन ─── ─── ────── ४५ ३६ १५ राशियों के चरखण्ड होते हैं । त्रिज्या = ३४३८ में १८० का भाग देने से लब्धि १९ चरज्या × १८० चरज्या होती है, अतः, ──────────── = ────── = १९ उपपन्न होता है ॥२२॥ ३४३८ ३४३८ ──── १८० इदानीं यष्टिसाधनमाह— वेदा ४ भवाः ११ शैलभुवो १७ धृतिश्च १८ विश्वे १३ च बाणाः ५ पलकर्णनिघ्नाः । अर्कोद्धृताः स्युः क्रमशः स्वदेशे राश्यर्धलभ्यानि हि खण्ड- कानि ॥२३॥ तैः क्रान्तिपातादथ रवेर्भुजज्या षष्ट्युद्धृताक्षश्रवणेन युक्ता । दिघ्नीकृताऽऽप्ता भवतीह यष्टिः सा पट्टिकायां सुचिरात् प्रदेया ॥२४॥

? If यष्टिमितिः + इष्टान्त्यका, by sandhi: यष्टिमितिः + इष्टान्त्यका = यष्टिमितिदिष्टान्त्यका? No, visarga before vowel becomes र् -> यष्टिमितिborder इष्टान्त्यका -> यष्टिमितिborder? No, यष्टिमितिरिष्टान्त्यका! Wait, look at L28: Is that an र? Let's look at the characters: य (ya) ष्टि (ṣṭi) मि (mi) ति (ti) ? Wait, does it have an 'i' matra? Look at the character after मि: It has a top loop going to the left: that's an 'i' matra! Wait, no, the line is on the right with a slant to the left: that's an 'e' matra! Wait, look at the letter: त with े = ते! Wait, what is यष्टिमित? Could it be यष्टिमिता? "यदि त्रिंशच्छङ्कोर्यष्टिमिता इष्टान्त्यका" -> "यष्टिमितेष्टान्त्यका"! YES! यष्टिमिता + इष्टान्त्यका = गुणसन्धि: यष्टिमितेष्टान्त्यका

४४२ गोलाध्याये उक्तक्रमात् । स्वदेशे गृहीतपलकर्णसंबन्धिदेशे खण्डकानि भवन्ति । ननु लघुज्याखण्डकानि भुजांशदशांशलभ्यानि तथैतानि न षण्मितत्वादन्यथा नवकथितानि स्युरत आह—राश्यर्ध- लभ्यानीति । हि निश्चयादेतानि षड् राशेरर्धं पञ्चदशभागास्तैर्लभ्यानि भुजांशपञ्चदशां- शेनैतानि लभ्यानीत्यर्थः । षण्मितत्वात् ॥२३॥ अथ यष्टेरानयनं तस्या यन्त्रे संनिवेशं चेन्द्रवज्रयाऽऽह—तैः क्रान्तिपातादथेति । तैः स्वदेशसंबन्धिभिरानीतखण्डकैः षड्भिः । क्रान्तिपातादघरवेः सायनाकार्दभुजज्या । यथा लघुज्या दशभागेनोक्तखण्डकैस्तथा पञ्चदशभागेनैभिः खण्डकैः सायनसूर्यभुजस्य ज्या कार्या । सा षष्टिभक्ता । अक्षकर्णेन पूर्वगृहीतेन युक्ता । ततो दशभिर्गुणिता चतुर्भिर्भक्ता फलमिहास्मिन्फलकयन्त्रे यष्टिर्भवति । सा षष्टिः पट्टिकायां सुषिरात्सूक्ष्मतया देया । अङ्कया । यस्मिन्दिने कालज्ञानाद्यभीष्टं तद्दिनीयोक्तप्रकारेण यष्टिरानैया तत्तुल्यान्यङ्गु- लानि पट्टिकायां सुषिराद्गणयित्वा यष्टिचिह्नं कार्यमित्यर्थः ॥२४॥ केदारदत्तः—यष्टि साधन गणित बताया जा रहा है— निरक्ष देश अर्थात् विषुवद्वृत्त धरातलगत भूपृष्ठ में ४।११।१७।१८।१३। और ५. ये अंक द्वादश भक्तपलकर्णगुणित चर खण्डों के होत हैं । प्रत्येक १५ अंश में एक एक खण्ड होता है अतः ९०/१५ = ६ खण्ड होते हैं । सायन सूर्य के भुजांश की ज्या भुजज्या का साधन कर इसमें ६० का भाग देकर इसे पलकर्ण में जोड़ कर जो फल आता है उसे १० से गुणा कर ४ से भाग देने से लब्ध फल का नाम यष्टि का अंगुलात्मक मान होता है । उपरोक्त मध्य छिद्र में इस माप से यष्टि का दान देना चाहिए । पट्टिका में यष्टिः माप तुल्य अंगुलरन्ध्र से आरम्भ कर उसमें चिह्न करना चाहिए । सुषिर अर्थात् छिद्रोपरि की ज्या रेखा = मध्य रेखा । उपपत्ति : फलक यन्त्र को दृङ्‌मण्डलाकार स्थापित करने से यन्त्रगत कील छाया जहाँ परिधि को स्पर्श कर रही है, वहाँ से मध्य रेखा तक जो उन्नतांश हैं इस उन्नतांश ज्या = उन्नत ज्या होती है । अर्थात् मध्य रेखा और छाया के मध्य में जितने अंगुल वही उन्नत ज्या होती है । इष्टकाल में यही उन्नत ज्या = शंकु होती है । इसे पककर्ण से गुणित १२ से विभक्त करने पर = इष्ट हृति होती है । इष्टहृति को त्रिज्या से गुणा कर द्युज्या से भाग देने पर वह इष्टान्त्यका होती है । उत्तर दक्षिण गोलग रवि के क्रम से त्रिज्या ± चरज्या = अन्त्या होती है । अन्त्या-इष्टान्त्या = नतकालोत्क्रम ज्या होती है । नतकालो- त्क्रम ज्या का चाप से = नतकाल का ज्ञान होता है । गोल दर्शन से इस प्रकार कालज्ञान सुस्पष्ट होता हैं । इस गोलसिद्ध उपपत्ति को आचार्य धूलीकर्म से सिद्ध करते हैं ?

यन्त्राध्यायः ४४३ अथ च-०।१५°।०'।०' जब भुजमान होता है तो द्युज्या = ३४१८ होती है । तथा १।०।०।० भुज में द्युज्या = ३३६६, १।१५।०।० भुज में द्युज्या = ३२९२, २।०।०।० भुज में द्युज्या = ३२१८, २।१५।०।०। भुजज्या में द्युज्या = ३१६१ तथा ३।०।०।० भुज द्युज्या = ३१४१ । तथा १२ अंगुल शंकु को त्रिज्या से गुणा कर उक्त द्युज्याओं से भाग देने से सर्वत्र लब्धि पूर्ण १२ के अवयवों में ४, ११; १७, १८, १३, ५ अङ्क उत्पन्न होते हैं । खण्ड X पलक साक्षदेश = अपने देश के लिये उक्त खण्डों को ---------------- फल = १५ अंश भुज्जांश- १२ सम्बन्धी फल व्यंगुलात्मक होता है। इसमें ६० से भाग देकर लब्ध फल को ऊपर लब्ध

४४४ गोलाध्याये

·कल्प्यः। अथाक्षप्रोतैव पट्टिका रविचिह्ने स्थाप्या। तथा धृतायां पट्टिकायां यत् पूर्वं कृतं यष्टिचिह्नं तस्मादुपर्युत्तरगोले। दक्षिणगोले तु तदधश्चरज्यामितान्यङ्गु- लानि फलके गणयित्वा तत्र चिह्नं कार्यम्। चिह्नस्थाने या ज्यारेखा सा वृत्ते यत्र लग्ना तस्मादधो वृत्ते लम्बरेखावधेर्यावत्यो घटिकास्तावत्यस्तत्काले नता ज्ञेयाः। तद्रविचिह्नं यदि रेखयोर्मध्ये स्थितं तदा तदनुसारिणीं तत्रान्यां रेखां प्रकल्प्य नाड्यो ज्ञेयाः। अत्रोपपत्तिः। अत्रोत्तरगोले सुषिरादुपरि दक्षिणे तदधश्चरज्यामितान्यङ्गु- लानि दत्त्वा तदग्रे चिह्नं कार्यम्। तदन्त्याग्रं ज्ञेयम्। एवं वृत्तस्याधो व्यासार्धं चरज्यया युतोनं कृतं भवति। अतः सान्त्या। अथ वृत्तपरिधौ यत्र च्छाया लग्ना तन्मध्यरेखयोरन्तरं किल शङ्कुः। छायोपरि पट्टिकायां न्यस्तायां यत्र यष्टि- चिह्नं तन्मध्यरेखयोरन्तरमिष्टान्त्या। यदि त्रिज्याग्रे शङ्कुतुल्यो विप्रकर्ष- स्तदा यष्ट्यग्रे कियानित्येवं त्रैराशिकं कृतं भवति। सा द्युदलेऽन्त्यायाः। शोध्या। अन्त्याग्रं तु चरज्या मध्यज्याया उत्तरगोल उपरि दक्षिणेऽधो वर्तते। अतो यष्ट्यग्रादुपर्यधश्चरज्या दत्ता। तदग्रे या ज्यारेखा तयाऽवच्छिन्नेऽधोवृत्तखण्डे बाणरूपमन्त्याया अवशेषं भवति। अतस्तदुत्क्रमज्यायाश्चापं नतघटिका भवन्ति। तस्या ज्यारेखायाः सकाशाल्लम्बरेखावधि नतघटिका वृत्ते विगणय्य ग्राह्या इत्यर्थः ॥२५॥२६॥ मरीचिः-अथाभीष्टकालज्ञानार्थमस्मिन्यन्त्रे सूर्यस्थानज्ञानं वसन्ततिलकयाऽऽह-धार्यं तथेति। मतिमतेति। सुधिया गणकेन। इदं निर्मितं फलकयन्त्रम्। तत्पार्श्वयोरस्य यन्त्रस्य पृष्ठाग्रभागयोः। सूर्यस्य तेजः किरणसमूहः। तुल्यं समकालम्। एवकाराद्भिन्नकाले उभयपार्श्वे किरणपतननिरासः। यद्वा समानतया तेजः। एवकारान्न्यूनाधिकतेजोव्यव- च्छेदः। यथा लगति संलग्नं यथा भवति तथा केनापि यत्नेनाऽऽधारे धार्यम्। सूर्याभि- मुखविस्तारनेमिकं धार्यमिति तात्पर्यम्। तस्मिन्काले। अक्षजा यन्त्रप्रोतकीलोत्पन्ना छाया। तत्परिधौ। यन्त्रलिखितवृत्तपरिधौ। यमंशं यं प्रदेशं स्पृशति लगति। तत्र तस्मिन्। अंशके विभागे सूर्यचिह्नं प्रकल्प्यम्। वृत्ते छाया यत्र तत्रार्कचिह्नं कार्यमित्यर्थः। छायासूर्ययोविरोधात्तत्रार्कस्थानासम्भव इति प्रकल्प्येत्युक्तम्। अत एव मतिमतेत्यनेन तत्र चिह्नमितरभेदार्थं सूर्यसंज्ञं कार्यमिति सूचितम् ॥२५॥ अथेष्टकालज्ञानप्रकारं मन्दाक्रान्तयाऽऽह-अक्षप्रोतमिति। तस्मात्। सूर्यचिह्नकरणा- नन्तरमित्यर्थः। अक्षप्रोतां पट्टिकाम्। एतेन छायाग्रहणेऽक्षे पट्टिका न प्रोता कार्या। अन्यथा छायाप्रतिबन्धसंभव इति ध्येयम्। रविलवगताम्। अक्षच्छायावृत्तपरिधिसंपात- रूपसूर्यचिह्नसतकाम्। न्यस्य। संस्थाप्य। यष्टेः पट्टिकायाश्छिद्रमारभ्य य(ष)ष्ट्यङ्गुल- मितप्रदेशरूपस्येत्यर्थः। अग्रात्। कृतयष्टिचिह्नात्सकाशाद्गोलक्रमेण। उपरि। ऊर्ध्वम्।

यन्त्राध्यायः ४४५

अधः । चकारः पट्टीस्थयष्टिच्छिद्रप्रदेशसक्तफलकप्रदेशस्य यष्ट्यग्रत्वसूचकः । अन्यथा यष्ट्यास्तियंकत्वेन तत्स्थयष्टिच्छिद्रादूर्ध्वधोभागानुपपत्तेः । व्यधिकरणत्वात् । अत एव फलके इत्युक्तिः । चरदलगुणः । चरदलं चरं तस्य गुणो ज्या चरज्येत्यर्थः । यत्नाद्धेयः । फलके यत्र यष्टद्यग्रस्थानं तस्मात्प्रागानीतचरज्याऽङ्गुलानि गणयित्वा यत्स्थानमवगतं तत्र चिह्नं कार्यमित्यर्थः । यत्नादित्यनेन पट्टीस्थयष्टद्यग्रचिह्नं फलके ज्यारेखायां यदि लग्नं तदा तस्मान्निर- वयवानि चरज्याऽङ्गुलानि ज्यारेखागणनया सुशक्यदेयानि । यदा तु ज्यारेखान्तराले तच्चिह्नं तदा तत्तस्तदङ्गुलानि तत्प्रमाणेण गणयित्वा सावयवानि सूक्ष्मं देयानीति सूचितम् । ततस्तत्र चरज्याग्रचिह्ने । या । भवत्यन्यतमा ज्या । ज्या रेखा भवति । तया ज्या- रेखया । अत्र फलके । वृत्ते छिन्ने संलग्नपरिधौ । तलगघटिकाः । ज्यारेखावृत्तपरिधि- संपाताद्वृत्तेऽधः स्थिता अङ्किता विभागा घटिका यावत्यस्तावत्यो नताः नतघटिका भवन्ति । यदि चरज्याग्रचिह्नं ज्यारेखयोरन्तराले तदा ज्यारेखानुसारिणीं ततो रेखां कुर्यात्सा रेखा वृत्ते यत्र लग्ना तस्मादधःस्था घटिका वृत्ते सावयवा निरवयवा वा यथो- चितं गण्या, इति ध्येयम् । ननु वृत्तपरिधौ ज्यारेखायां स्थानद्वयसंलग्नत्वात्तदधोवृत्तभागस्थघटिकानां नतघटिका- त्वमनुपपन्नं प्रत्यक्षविरोधात् । नाडीवलयानीतनतघटीभ्यो द्विगुणत्वाच्चेत्यत आह- लम्बकान्ता इति । लम्बको लम्बरेखा । तदवधिका इत्यर्थः । वृत्ताधोभागस्थयष्टि- काविभागानां न नतघटिकात्वमङ्गीक्रियते । येनोक्तदोषः । किंतु ज्यारेखावृत्तसंपा- तान्यतरस्थानाल्लम्बरेखावृत्तपर्यन्तं यावन्तो घटीविभागा आसन्नाः सावयवा निरवयवा वा, ता नतघटिका इति भावः । अत्रोपपत्तिः-वृत्ताकारयन्त्रकरणश्रमापेक्षया चतुरस्राकारयन्त्रकरणं सुगम