सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

प्रश्नाध्यायः ५७३ भवतीति भावः ॥ एवं च ज्ञाताक्षांशपुरादभीष्टपुरयोजनान्तरज्ञाने । ज्ञाताक्षांश- पुराद्दृङ्मण्डलसंन्निवेशादिनाऽभीष्टपुराक्षांशज्ञानं प्रश्नार्थः ॥ एतदुत्तरं गोलयुक्त्येति सूचितम् ॥२५, २६, २७॥ केदारदत्तः—देशविशेष में पलांश (अक्षांश) ज्ञान— उज्जयिनी से भूपरिधि के चतुर्थांश में जो नगर प्राग्दिशा में है, तथा उज्जयिनी से भूपरिधि चतुर्थांश में जो नगर पश्चिम में है, तथा उस नगर से भगवान् शङ्कर की ईशान दिशा में जो नगर है, तथा उज्जयिनी से नैर्ऋत्य दिशा में जो नगर है, उन उन नगरों का अक्षांश मान क्या है ? हे गोलक्षेत्रज्ञान में विचक्षण गणितज्ञ ! क्षणमात्र में चित्त में चिन्तना करके शीघ्र बताओ । उद्दिष्ट नगर की दिग्ज्या को पलभा से गुणा कर एकत्र त्रिज्या से, अन्यत्र १२ से भाग देने पर, अपसार योजन के भुज और कोटिज्या का ज्ञान हो जाता है । दक्षिण दिशा में दोनों का अन्तर उत्तर दिशा में दोनों का योग, भूचतुर्थांश से अधिक अपसार योजन में व्यस्त संस्कार से अक्षांशज्ञान हो जाता है । जैसे—उज्जयिनी खमध्य से पूर्व में ९० अंश की दूरी पर— अपसार योजन = ९०° की ज्या = ३४३८ कोटिज्या = ० दिग्ज्या × दोर्ज्या = ०, कोटिज्या × पलभा = ० अतः दिग्ज्या × दोर्ज्या कोटिज्या × पलभा ───────────── = ० तथा ──────────────── = ० ३४३८ १२ योग वियोग = ० ± ० = ० ० × १२ ───────── = ० अत एव उज्जैन से पूर्वदिशा ९०° की दूरी पर यमकोटि का प.क अक्षांश = ० . दूसरे प्रश्न में भी अक्षांश = ० होने से लङ्का अर्थात् विषुवद्वृत्तधरातलगत यम- कोटि से पश्चिमस्थ नगर में भी अक्षांश मान = ० शून्य होता है । तृतीय प्रश्न में— दिग्ज्या = २४३१ को अपसार योजन की भुजज्या = त्रिज्या से गुणा और भाग देने २४३१ × ३४३८ पर ───────────── = २४३१ ३४३८ दोर्ज्या × १ तथा निरक्ष देश में पलभा = ० × ─────────── = ० १२ दोनों का योग = ० + २४३१ = २४३१ का चाप = ४५ = अक्षांश, पलभा = १२ तथा पलकर्ण १६।५८।१४ ।

५७४ गोलाध्याये चतुर्थ प्रश्न— दिग्ज्या = २४३१ को १२ से गुणा कर पलकर्ण से भाग देने से १६१५।८।१४ का का चाप = ३० अंश अक्षांश होते हैं ॥२५, २६, २७॥ अथान्यदुदाहरणम्— क्षितिपरिधिषडंशे प्राचि धारानगर्या- स्त्रिनयनदिशि यद्वा पत्तने चाग्निभागे । कथय गणक तत्र क्षिप्रमक्षांशकान् मे क्षितिपरिधितृतीयेऽंशांशके तत्र तत्र ॥ २८ ॥ वा० भा०—धारायामक्षप्रभा ५ । पलकर्णः १३ । अत्रापसारयोजनलवाः षष्टिः ६० । तद्दोज्र्या २१७७ । कोटिज्या १७१९ । दिग्ज्यायाः प्राच्यामभावः । तस्माद्भुजज्या पूर्णमेव । अतः कोटिज्या पलभा ५ गुणा । अक्षकर्ण १३ प्ता । फलस्य चापमक्षांशाः । एवं प्राच्यां गतस्याक्षांशाः ११ । ५ । ० । ईशानदिशं गतस्य दिग्ज्या २४३१ । दोर्ज्या दिग्ज्यागुणा त्रिज्याभक्ता कार्या । कोटिज्या तु पलभा ५ गुणा द्वादशभक्ता कार्या । तयोर्योगो द्वादशगुणः पलकर्ण १३ हृतः फलस्य चापमक्षांशाः ४९ । १८ । २४ । ईशान्यं गतस्य । एवमाग्नेयां च २१ । ५४ । ३४ । अथ त्र्यंशेऽपसारे लवाः ११० । एषां दोर्ज्याकोटिज्ये एते एव २१७७ । १७१९ । यथोक्तकरणेन जाताः प्राच्यां पलांशाः ११ । ५ । ० । ऐशा- न्याम् २१ । ५४ । ३४ । आग्नेय्याम् ४९ । १८ । २४ ॥ अत्रोपपत्तिः । गोले खस्वस्तिकादिच्छादिक्चिह्नोपरि दृङ्मण्डलं निवेश्यम् । तत्र खस्वस्तिकं स्वस्थानं कल्प्यम् । ततोऽपसारलवाग्र दृङ्मण्डले पुरचिह्नं कार्यम् । ध्रुवात् पुरचिह्नोपरि नीयमानं वृत्ताकारं सूत्रं यत्र विषुवन्मण्डले लगति तत्पुरचिह्नयोरन्तरं तस्मिन्पुरे पलांशाः । अथ तज्ज्ञानार्थमुपायः । अपसा- रयोजनलवानां दोःकोटिज्ये कृते दिग्लवानां च दिग्ज्या । ततोऽनुपातः । यदि त्रिज्ययामितया दोर्ज्यया दिग्ज्याभुजो लभ्यते तदाऽपसारलवज्यया किमिति । फलं पुरसममण्डलयोरन्तरं याम्योत्तरं ज्यारूपम् । स भुजः । पुरविषुवद्वृत्तयोर्या- वदन्तरं तावतैवान्तरेण सर्वत्र विषुवद्वृत्तादुत्तरतोऽन्यत् स्वाहोरात्रवृत्तं निवे- शनीयम् । तस्य क्षितिजेन सह यत्र संपातस्तत्प्राच्यपरयोरन्तरमग्रा । यत्रोन्मण्डले लग्नं तत्प्राच्यपरयोरन्तरं पलांशाः क्रान्तिरूपाः । अथ तज्ज्ञानार्थमपसारलवानां कोटिज्या । स पुरचिह्नानाल्लम्बः शङ्कुः स पलभया गुण्यो द्वादशभक्तो जातं शङ्कुतलम् । उत्तरगोल उत्तरभुजस्य शङ्कुतलस्य च योगेऽग्रा भवति । तद- न्यथान्तरे कृते सत्यग्रा । अतो वैपरीत्येन क्रान्तिः । तदर्थमनुपातः । यदि पलकर्णे

, does it say १५ or something else? Look at the number: ध - नु - रं - शाः । Then a number: is it १५? Wait, arc of sine 2431: Sine of 30° is 1719 (for R=3438, sin 30° = 1719, sin 45° = 2431). Arc of 2431 is 45°! Wait! Is that ४५ or १५? Look at line 27: "धनुरंशाः ४५ पलांशाः ।" Wait, look at the first digit of the number: Is it ४ or १? Wait, in line 24: "दिगंशाः ४५" -> notice the shape of ४ in ४५! Now look at line 27: the digit looks like ४ or १५? Wait, let's look closely: In line 27, it has: a loop like '४' or '१'? Wait, the arc of 2431 is 45 degrees! Since sin(45°) = 2431! In line 24: "दिगंशाः ४५ एषां [ज्य] २४३१". Then "अक्षज्यैव २४३१ । अस्या धनुरंशाः ४५ पलांशाः ।" So the dhanuramsha MUST be 45!

पुरखस्वस्तिकं ध्रुवादज्ञाताक्षांशपुरखस्वस्तिकोपरि नीयमानं वृत्ताकारं सूत्रं यत्र विषुवन्म- ण्डले लगति तदज्ञाताक्षांशपुरखस्वस्तिकयोरन्तरं तस्मिन्पुरे पलांशाः ॥ अथ ज्ञाताक्षांशपुरक्षितिजपूर्वोक्ताहोरात्रवृत्तसंपातावधिज्ञाताक्षपुरपूर्वखस्वस्तिकादग्रा तत्संबन्धाक्रान्तिज्यापूर्वोक्ताहोरात्रवृत्तज्ञाताक्षपुरोन्मण्डलसंपातावधि तत्स्वस्तिकात्सैवा- ज्ञाताक्षपुरेऽक्षज्येति तदहोरात्रवृत्तसंबन्ध्यग्रा तत्क्रान्तिज्यारूपाक्षज्यासाधनार्थं साध्या ॥ तत्र ज्ञाताक्षपुरसममण्डलाज्ज्ञाताक्षपुरखस्वस्तिकयोर्याम्योत्तरान्तरस्य भुजत्वेन तद- ग्राशङ्कुतलसंस्कारत्वाद्विपरीतसंस्कारेण भुजशङ्कुतलाभ्यामग्राऽतः क्षितिजे अज्ञाताक्ष- पुरखस्वस्तिके सति दिग्ज्यैव तदन्तररूपं भुजः ॥ तत्रापसारयोजनलवा नवतिः । क्षिति- जस्य च स्वस्तिकात्परिधिचतुर्थांशान्तरेण सत्त्वादत्तस्त्रिज्यातुल्ययाऽपसारयोजनलवज्यया क इति तदन्तररूपो भुजः । शङ्कुतलं त्वज्ञाताक्षपुरखस्वस्तिकस्थानाज्ज्ञाताक्षपुरक्षितिजसमभूपर्यन्तं लम्बरूपस्य शङ्कुत्वं तस्य चापसारलवकोटिज्यारूपत्वात् द्वादशकोटौ ज्ञाताक्षपुरपल्लवा(लभा)भुजस्तदा कोटिज्यःरूपशङ्कौ क इत्यनुपातेन ॥ अथ सममण्डलाज्ज्ञाताक्षपुरखस्वस्तिकं दक्षिणतस्तदा भुजस्य दक्षिणत्वेन शङ्कु- तलाग्रायोगरूपत्वमग्रोनशङ्कुतलरूपत्वं वेति वैपरीत्येन शङ्कुतलोनभुजोनशंकुतलं याऽग्रा स्यादिति दक्षिणभागे तदन्तरमग्रा । यद्युत्तरतस्तदा भुजस्योत्तरत्वेन शंकुतलोनाग्रारूपत्वा- द्वैपरीत्येन शंकुतलयुक्तो भुजोऽग्रेत्युत्तरभागे तदैक्यमग्रा ॥ भूपरिधिचतुर्थांशो(र्शांशेऽ) धिकान्तरे त्वज्ञाताक्षपुरखस्वस्तिकं ज्ञाताक्षपुराद्दृश्यगोलार्धेऽतो भुजस्य तत्र वैपरीत्या- द्विपरीत शंकुतलस्योत्तरत्वात् । ततोऽग्राया ज्ञातपुराक्षकणेन द्वादशकोटिस्तदाऽग्रया केत्यनुपातेन क्रान्तिज्या अज्ञाताक्षपुराक्षज्यारूपा तस्याश्चापमक्षांशा इत्युपपन्नं दिग्ज्याफलभाक्षुणे इत्यादिग्रार्या- द्वयम् ।। अथ दिग्ज्यापुरद्वयाक्षांशज्ञानेऽपसारयोजनलवज्ञानं यद्देशावधिसंबन्धेन दिग्ज्या तदित- राक्षांज्ज्या दिग्ज्यासंबन्धपुरपलकर्णगुणाद्वादशभक्ताऽग्रा । ततो व्यासार्धवर्गः । पलभाकृतिघ्न इत्यादिना छायकर्णः । अस्माच्छाया । ततश्छायाकर्णे छायाभुजस्तदा त्रिज्याकर्णौ को भुज इति दृग्ज्यापसारयोजनलवज्या ।। एवं नगरद्वयाक्षांशापसारयोजनलवज्ञाने दिग्ज्याज्ञानमवधिस्थपुराक्षकणेनेतरपराक्षज्या गुण्या द्वादशभक्ता फलपग्रा । द्वादशकोटौ पलभा भुजस्तदाऽपसारयोजनलवकोटिज्यारूप- शङ्कौ क इति शङ्कुतलयोः संस्कारे भुजः । अपसारयोजनलवज्यातुल्यदृग्ज्ययाऽयं भुज- स्तदा त्रिज्या तुल्यया किमिति दिग्ज्येत्यादिकल्पनं सुगमतरं वैपरीत्येन । अथ पूर्वोदाहरणेषु भुजकोटिफलयोरन्तरयोगयोश्च न प्रतीविरित्युदाहरणान्तरप्रश्नं भूमेर्व्यस्त पादाधिकेऽपसारे इत्यस्योदाहरणप्रश्नं च मालिन्याऽऽह-क्षितिजपरिधीति ।

प्रश्नाध्यायः ५७७ धारानगर्याः भोजराजधानीत्वेनोज्जयिनीनिकटे प्रसिद्धायाः । प्राचि पूर्वभागे । यद्वा पक्षान्तरे । त्रितयनदिशि । ऐशानीभागे । चो वार्थे । अग्निभागे आग्नेयदिशि । खपरिधि- योजनषडंशयोजनान्तरे पत्तनं नगरमस्ति । तत्र तस्मिन्नगरे । हे गणक गणनासमर्थ । क्षिप्रं शीघ्रं पूर्वं प्रकारत्वोक्तेः ॥ कल्पनविलम्बाभावात् । ममाक्षांशान्वद ॥ भूमेर्व्यस्तामित्यस्योदाहरणमाह—क्षितिपरिधितृतीये इति ।। अथानन्तरम् । धारा- नगर्या भूपरिधियोजनतृतीयांशयोजनान्तरे । तत्र प्राचि । ऐशान्याम् । आग्नेय्यामित्यर्थः ।। नगरमस्ति । तत्र नगरेऽक्षांशान् शीघ्रं कथय । यथा प्रथमोदाहरणे दिग्ज्या पूर्णम् । अपसारयोजनलवाः ६० । एषां दोर्ज्या १९७७ कोटिज्या १७९ (१८) । धारायामक्षभा पञ्चाङ्गुला ।। अ

५७८ गोलाध्याये भूपरिधि ───── = १२० अंश की भुज ज्या २९७७। कोटिज्या = १७१९ पूर्ववत् धारा से ३ पूर्व नगर के अक्षांश ११।५।० ईशान में ५१।५४।३, अग्नि दिशा में ४९।१८।२४। उपपत्ति—अभीष्ट दिशास्थ नगर के खमध्य तक दृङ्मण्डल करने पर खस्वस्तिक = स्व स्थान। अपसार योजन सम्बन्धी अंशों के पूर्व में बिन्दु कर, ध्रुव से अभीष्ट नगर चिह्न पर नीयमान वृत्ताकार सूत्र का विषुवद्वृत्त के साथ जहाँ सम्पात होगा वहाँ से अभीष्ट नगर खमध्य तक ध्रुव वृत्त में अक्षांश होते हैं स्पष्ट है। अपसार योजन अंशों के और दिगंश के ज्या के अनन्तर अनुपात से— दिग्ज्या × अपसार योजन अंशों में ──────────────── = स्वनगर खमध्य में ज्या रूप याम्योत्तर अन्तर त्रिज्या = भुज। नगर ओर भूमध्य वृत्तों के अन्तर के तुल्य सर्वत्र विषुवद्वृत्त से उत्तर की तरफ अहोरात्र का क्षितिज वृत्त के सम्पात बिन्दु से पूर्व बिन्दु तक में अग्रा, उन्मण्डल के साथ सम्पात बिन्दु से पूर्वापर कोटि रूप अन्तर = क्रान्ति = अक्षांश सिद्ध होते हैं। अपसार लव कोटि, नगर चिह्न से लम्ब = शङ्कु। शं × पलभा ──────── = शङ्कुतल। उत्तर गोल में उत्तर भु × शंत = अग्रा। विपरीत १२ १२ × अग्रा संस्कार से ──────── = क्रान्ति ज्या रूप = अक्ष ज्या का चाप अक्षांश सिद्ध होते पलकर्ण हैं ॥२८॥ अथोक्तानपि प्रश्नानेकीकर्तुमाह ॥ मित्र मित्रस्त्रिनेत्रस्य दिग्युद्गमं याति यत्र त्रिनेत्रक्षमध्यस्थितः । तत्र मे तान्त्रिकाक्षुब्धमक्षप्रभां क्षिप्रमाचक्ष्व दक्षोऽसि गोले यदि ॥२९॥ एकद्वित्रिचतुःपञ्चषड्भिर्यत्रोदितो रविः । मासैरस्तमयं याति तत्राक्षांशान् पृथग्वद ॥३०॥ द्युज्यकापमगुणार्कदोर्ज्यकासंयुतिं खखखबाणसंमिताम् । वीक्ष्य भास्करमवेहि मध्यमं मध्यमाहरणमस्ति चेच्छ्रुतम् ॥३१॥ द्युज्यापक्रमभानुदोर्गुणयुतिस्तिथ्युद्धृताब्ध्याहता स्यादाद्यो युतिवर्गंतो यमगुणात् सप्तामरा ३३७ प्तोनिताः । नागाद्रचङ्गदिगङ्कुकाः ९१०६७८ पदमतस्तेनाद्य ऊनो भवे- दृचासार्धेऽष्टगुणाम्बिपावकमिते क्रान्तिज्यकातो रविः ॥३२॥

प्रश्नाध्यायः ५७९ क्रान्तिज्यासमशङ्कुतद्धृतिमहीजीवाग्रकाणां युति- र्दृष्टा खाम्बरपञ्चखेचरमिता पञ्चाङ्गुलाक्षप्रभे । देशे तत्र पृथक् पृथग्गणक ता गोलेऽसि दक्षोऽक्षज- क्षेत्रक्षोदविधौ विचक्षण समाचक्ष्वाविलक्षोऽसि चेत् ॥३३॥ क्रान्तिज्यां विषुवत्प्रभारविहतेस्तुल्यां प्रकल्प्यापराः कृत्वाग्रासमशङ्कुतद्धृतिमहीजीवा अभीष्टास्ततः । दृष्टाद्यास्तद्युतिभाजिताः पृथगथ प्रोद्दिष्टयुत्या हता उद्दिष्टा खलु यद्युतिः पृथगिमा व्यक्ता भवन्ति क्रमात् ॥३४॥ अग्रापमज्याक्षितिशिञ्जिनीनां योगं सहस्रद्वितयं विदित्वा । पृथक्पृथक् ता गणक प्रचक्ष्व रूढा सगोले गणिते मतिश्चेत् ॥३५॥ आस्तां तावत् सगोलः सुगणक गणितस्कन्धबन्धप्रसिद्धः सिद्धान्तो

५८० गोलाध्याये मार्तण्डः सममण्डलं किल यदा दृष्टः प्रविष्टः सखे काले पञ्चघटीमिते दिनगते यद्वा नते तावति केनाप्युज्जयिनीगतेन तरणेः क्रान्तिं तदा वेत्सि चे- न्मन्ये त्वां निशितं सगर्वगणकोन्मत्तेभकुम्भाङ्कुशम् ॥४०॥ मार्तण्डे सममण्डलं प्रविशतिच्छाया किलाष्टचङ्गुला दृष्टाष्टासु घटोषु कुत्रचिदपि स्थाने कदाचिद्दिने । अर्कक्रान्तिगुणं तदा वदसि चेदक्षप्रभां तत्र च त्रिप्रश्नप्रचुरप्रपञ्चचतुरं मन्ये त्वदन्यं नहि ॥४१॥ यत्र क्षितिज्या शरसिद्ध २४५ तुल्या स्यात् तद्धृतिस्तत्त्वकुराम- संख्या ३१२४ । तत्राक्षभाकौ गणक प्रचक्ष्व चेदक्षक्षेत्रविचक्षणोऽसि ॥४२॥ क्रान्तिज्‍यासमाशङ्कुतद्धृतियुतिं कुज्यौनितां वीक्ष्य यो विंशत्यश्वरसै ६७२० मितामथ परां षष्ट्यङ्कचन्द्रै१९६०मिताम् । कुज्याग्रामपमशिञ्जिनीयुतिमिनं वेत्त्यक्षभां चापि तं ज्योतिर्वित्कमलावबोधनविधौ वन्दे परं भास्करम् ॥४३॥ क्रान्तिज्‍यासमाशङ्कुतद्धृतियुतिं कुज्यौनितां वीक्ष्य यः पूर्णाब्ध्यब्धिमहीमिता१४४०मथ परां खाभ्राष्टभू१८०० संमिताम् । अग्राज्यापमशङ्कुतद्धृतियुतिं वेत्त्यक्षभाकौ च तं ज्योतिर्वित्कमलावबोधनविधौ वन्दे परं भास्करम् ॥४४॥ यत्र त्रिवर्गेण ९ मिता पलाभा तत्र त्रिनाडीप्रमितं चरं स्यात् । यदा तदार्कं यदि वेत्सि विद्वन् सांवत्सराणां प्रवरोऽसि नूनम् ॥४५॥ याम्योदक्समकोणभाः किल कृताः पूर्वैः पृथक्साधनै- र्यास्तद्दिग्विवरान्तरान्तरगता याः पृच्छकेच्छावशात् । ता एकानयनेन चानयति यो मन्ये तमन्यं भुवि ज्योतिर्विद्वदनारविन्दमुकुलप्रोल्लासने भास्करम् ॥४६॥

" or "तत्स्वान्तरं"? Wait, compare it with L14: "वदस्यस्यान्तरं". Wait! In L14, it is: व-द-स्य-स्या-न्त-रं! Wait, look at L14: is it "वदस्यस्यान्तरं" or "वदस्यस्वान्तरं"? Look at the two letters: 'स्य' and then the next one: It's identical to 'स्य' with 'ा' = 'स्या'! Wait, why would it be "वदस्यस्यान्तरं"? Because "वद अस्य अस्य अन्तरं"? No, "वद अस्य अन्तरं" -> "वदस्य स्यान्तरं"? No! Wait! What if the root/word is: "वद अस्य स्वान्तरं"? Look at the loop of the second character: it has a loop to the right! In Devanagari, 'य' curves to the right, while 'व' is a closed loop! In L14: the first one is 'स्य' (with curve to right). The second one also has a curve to the right: 'स्या'! Wait, look at L18: "वदस्यस्यान्तरं" - exactly the same: व-द-स्य-स्या-न्त-रं! Wait, why does it say "वदस्यस्यान्तरं"? Could it be a misprint in the book for "वदस्य स्व

५८२ गोलाध्याये भागोनयुक्तं त्रिभ २ । २६ ॥ ३ । १ ॥ मर्कचन्द्रौ चेत् सायनांशौ च विपातचन्द्रः । भागद्वयोनो भगण ११ । २८ स्तदानीं पातं वद त्वं यदि बोबुधीषि ॥५६॥ यातेऽपि पाते क्वचिदेष्यलक्ष्म गम्ये न गम्यं वद चित्रमत्र । यत् संभवासंभववैपरीत्यं सांवत्सराचार्य विचार्य नूनम् ॥५७॥ वा० भा०—एते प्रश्ना व्याख्याता एव ॥२९-५७॥ मरीचिः—अथैवं प्रश्नानामानन्त्यं तद्दशादुत्तराणामपीति स्वबुद्ध्योत्तरं प्रच्छकप्रश्नानां देयम् । अत्र प्रतिमनुष्यं बुद्धिभेदात्तत्प्रश्नानां वक्तुमशक्यत्वादिति सूचनार्थं सोद्देशप्रश्नं सविष्ण्वाऽऽह—मित्र मित्र इति ॥ हे मित्र । अनेन सुहृत्प्रश्ने कोपो न विधेय इति सूचितम् । यत्र देशे त्रिनेत्रर्क्षमध्य- स्थितः ॥ महादेवनक्षत्रमार्द्रा ।। तस्या मध्यभागेऽर्धे स्थितः । मित्रः सूर्यः । सायनाकों राशिद्वयं विश्वांशा नखकला इति ।। त्रिनेत्रस्य दिशि उदयं प्राप्नोति । तत्र देशे मे ममा- भिमतामक्षप्रभां कथय । ननु मया वक्तुं न शक्यत इत्यत आह—तान्त्रिकेति ।। तन्त्रतत्त्वज्ञ । तथा च ग्रन्थ- ज्ञस्य तव नाशक्युत्तरमिति भावः ।। ननु ग्रन्थे एतदुत्तराभावात्कथं वक्तुमुत्तरं शक्यमित्यत आह—दक्ष इति ।। यदि त्वं गोले गोलस्वरूपज्ञाने समर्थोऽसि ।। तथा च गोलतत्त्वज्ञस्य तव ग्रन्थे एतदुत्तराभावेऽपि कल्पनासामर्थ्यादुत्तरं वक्तुं शक्यमेवेति भावः ॥ अत एवाक्षुब्धमक्रोधमिति क्रियाविशेषणम् । उत्तरदानासमर्थो हि क्रोधं करोतीति भावः ॥ ननु तर्हि विचार्यं वक्तव्यमित्यतः क्रियाविशेषणमाह—क्षिप्रमिति ।। शीघ्रम् । अस्योत्तरस्य सुगमत्वादल्पविचारेणोत्तरं शक्यमिति विलम्बो न विधेय इति भावः ।। तथा च सायनसूर्यज्ञाने त्रिनेत्रस्य दिश्युद्गमं यातीत्यनेन दिग्ज्यातुल्याग्रालाभादग्राज्ञाने चाक्षभां वदेति प्रश्नस्योत्तरं यद्यग्राकर्णे सायनसूर्योत्पन्नक्रान्तिज्या कोटिस्तदा त्रिज्या- कर्णे केति लम्बज्या ।। अस्या अक्षज्यालम्बज्याकोटौ पलज्या भुजस्तदा द्वादशकोटौ को भुज इत्यक्षभेति मन्दैरपि स्वतो ज्ञेयमित्युत्तरसूत्रं प्रकृतम् । अत्राग्राप्रयोजनादि- ग्ज्यासंबन्धाभावाच्च दिग्ज्योद्देशो व्यर्थोऽपि प्रश्नस्य कठिनाभासनार्थं दिग्ज्यासूच- नमित्यवधेयम् ।। यथा दिग्ज्यातुल्याग्रा २४३१ क्रान्तिज्यार्थं सूर्यस्य २ । १३ । २० । भुजज्या ३२९२ । ६ । ४० । क्रान्तिज्या १३३७ । ३७ । ३९ । लम्बज्या १८९१ । ५१ । १८ । अक्षज्या २८६९ । १६ अक्षांशाः ५६ । ३६ । २२ । ३० । लम्बांशाः ३३ । २३ । ३३ । ३० । अक्षभा १८ । १० । ३० ॥ २९ ॥

प्रश्नाध्यायः ५८३ अथ स्वत एवोत्तरज्ञानसंबन्धिप्रश्नान्तरमनुष्टुभाऽऽह—एकद्वित्रिचतुरिति । यत्र यस्मिन् देशे । एकद्वित्रिचतुःपञ्चषड्भिः सौरमासै रविरुदितो दर्शनयोग्यो ऽरत- मयमस्तं गच्छति तत्र देशे पृथक्पृथगक्षांशान्वदेति ॥ अत्र लम्बाधिका क्रान्तिरुदक्च यावत्तावद्दिनं संततमेव तत्रेत्युक्त्या सायनो रवि- मिथुनाधे । तत आरभ्यैको मासो दिनमारोहणाभ्यां मिथुनार्धक्रान्तिज्यातुल्यलम्बज्यादेशे । एवं मिथुनादौ तत्क्रान्तितुल्यलम्बज्यादेशे मासद्वयं तथैव दिनम् । वृषार्धे तत्क्रान्तिज्या- तुल्यलम्बज्यादेशे मासत्रयं दिनम् । वृषादिक्रान्तिज्या तुल्यलम्बज्यादेशे मासचतुष्टयं दिनम् । मेषार्धक्रान्तिज्या तुल्यलम्बज्यादेशे मासषट्कं दिनमिति तत्तत्क्रान्तिज्या एव लम्बज्यास्तद्व

५८४ गोलाध्याये सिद्धान्तग्रन्थः । नन्वस्मिन्नप्रसिद्धे विचारः किमर्थमुपयोगाभावादित्यतः सिद्धान्तविशे- षणमाह—गणितस्कन्धबन्धप्रसिद्ध इति । ज्योतिषःशास्त्रैकदेशभूतगणितस्कन्धे ये बन्धाः प्रबन्धा ग्रन्थास्तेषु प्रसिद्धो मुख्यः ॥ तथाच प्रसिद्धत्वाद्विचारस्याप्युपयोगोऽस्त्येवेति भावः ॥ आस्तां तद्विचारः । दूरे तिष्ठत्वित्यर्थः ॥ तावत्प्रथमं लग्नसाधनार्थं तात्कालिको लग्नसाधनकालिकः सूर्यः ॥ तत्र त्रिप्रश्नोक्तलग्नानयने ॥ बतेति खेदे ॥ किम् । कुतः कृत इति अस्य विचार आवश्यकः ॥ खेदस्त्वावश्यकलग्नविचारमुपेक्ष्यानावश्यकपदार्थविचारो- द्योगकरणात् । ननु यत्कालिकं लग्नं साध्यं तात्कालिकार्कग्रहणेनैव तत्सूक्ष्ममन्यथा सूर्यलग्नयोः संबन्धा- भावेन स्थूलत्वापत्तेरितयतस्तात्कालिकार्ककरणेऽनिष्टमाह—नाडीषष्ट्येति ॥ किल यतः । आर्क्ष्या नाडीषष्ट्या दशपलयुतया दशपलयुतनाक्षत्रषष्टिघटीभिरित्यर्थः ॥ सूर्यसंबन्ध्यहो- रात्रं भवति । दशपलेति षष्टिकलागतितुल्यासुधरणेन । एतदुक्तिरुपलक्षणा तत्कारणात्प- लोने द्युरात्रे नवपलयुतषष्टिघटीमितकाले । तात्कालिकसूर्यादानीतं लग्नमधिकं तात्कालिक- सूर्याधिकं कथं भवतीति प्रकर्षेणास्योत्तरं कथय । तथाच सूर्योदयकाले लग्नस्य सूर्यतुल्यत्वेनाधिकत्वासंभवेन सुतरां तत्पूर्वकालेऽधि- कत्वासंभवः ॥ सूर्योदयानन्तरं तदधिकत्वात् ॥ अतस्तात्कालिकार्ककरणे उक्तबाधकात्तद- करणं युक्ततरम् । तेन सूर्याल्लग्नस्य सूर्योदयकाले तुल्यत्वसंभवेन तत्पूर्वकाले न्यूनत्वसंभव इति भावः ॥३७॥ ननु सावनघटीग्रहे तात्कालिकार्ककरणं युक्तम् । अहोरात्रे सावनषष्टिघटीमितत्वात्ततो- ऽधिकदिनगतकालासंभवेन सूर्योदये सूर्यतुल्यलग्नसिद्धेरुक्तदोषप्रसङ्गादित्यतः सावन- घटीनां नाक्षत्रघटीनां वा ग्रहणे दोषस्तत्रास्त्येवेति शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह—नाक्षत्रा उतेति । अथ हठात्सावनषष्ट्यङ्गीकारेण दोषापाकरणं करोषि तर्हि तनुकृतौ लग्नकरणे । नाक्षत्रा नाड्य उताथवा सावना नाड्यस्त्वयाऽङ्गीक्रियन्ते इति त्वां प्रति पृच्छ्यते ॥ तत्र चेद्यदि सावना उक्तदोषापाकरणायाङ्गीक्रियन्ते तर्हि नाक्षत्रा उदयास्ताभ्यः सावन- घटीभ्यः कथं केन प्रकारेण विशोध्यास्तं प्रकारं कथय ॥ ननु शोधने को वा संदेह इत्यत उदयविशेषणमाह—विसदृशा इति । विजातीयाः । तथाच योगोऽन्तरं तेषु समानजात्योरित्युक्तेः सावनघटीभ्यो नाक्षत्रोदयानां विशोधनम- युक्तमतः शोधनार्थं नाक्षत्रोदयानां सावनीकरणमावश्यकं तत्तु नोक्तमिति महादोष इति भावः ॥ अथ यदि नाक्षत्रास्तदोदयशोधनं संगच्छतेऽपि । द्युरात्रसदृशे दशपलयुतषष्टिनाक्षत्र- घटीमितद्युरात्रतुल्यकाले गते । सूर्योदयादिष्टकाले इत्यर्थः ॥ तात्कालिकार्काधिकं लग्नं कथमुक्तम् । समम् । सूर्योदयतुल्यं लग्नं कथं न भवति । तथाच सूर्योदयकाले सूर्यतुल्यं लग्नं नाक्षत्रघटीभिस्तात्कालिकार्केण यदि स्यात्तदा नाक्षत्रघट्यङ्गीकारः सुयुक्तियुक्तः ॥ न चैवमिति पूर्वोक्तदूषणमेव । अतः फलितमाह—तत इति । उक्तदूषणादित्यर्थः ॥ सूर्यो लग्नानयने तात्कालिकः कुतः कृत इति ॥

प्रश्नाध्यायः ५८५ ननु लग्नानयनोत्तरं तद्विकार एवाऽऽश्चर्यो यदेष्टा घटिका विलग्नं कालश्च तत्रौद- यिकात्सकृच्चेत्युक्तैर्नाक्षत्रघटचङ्गीकारे तात्कालिकाऽर्कप्रसक्त्योक्तदोषाभावः ॥ सावनघ- ट्यङ्गीकारे तु चेत्सावनाः प्रष्टुरभीष्टनाड्यस्तदैव तात्कालिकस्तिग्मरश्मेरिति तत्रैवोक्ते- स्तात्कालिकार्ककरणे दोषाभावाच्च विजातीयनाक्षत्रोदयशोधनमप्यदोषः ॥ कथमन्यथा चन्द्रचक्रदिवसैक्यमूनितं चन्द्रमासभदिनैर्दिनक्षया इत्याद्युक्तं संगच्छेतेति तत्कालिकार्क- खण्डनप्रश्नोऽनुचित इति चेन्न ॥ एतत्प्रश्नस्य सावनघटीग्रहणे तात्कालिकार्को नाक्षत्रघटीग्रहणे औदयिकार्क इत्यत्र युक्तिं वदेति प्रश्ने तात्पर्यपर्यवसानात् । अस्योत्तरं त्रिप्रश्नाध्यायसावनाधिकारे लग्नार्थ- मिष्टघटिका इत्यादिना प्रागेवोक्तम् ॥ अथ गोलसंबन्धिप्रश्नानामानन्त्यसूचनाथं प्रागुक्तं प्रश्नमनुवदति-पञ्चाङ्गुल्येति ॥ अथ स्पष्टकालसंबन्धेनोक्तेः प्रसङ्गादिष्टदिङ्नियमप्रश्नसूचनार्थं सममण्डलसंबन्धि प्रश्न- त्रयं क्रमेण पूर्वप्रश्नपूर्वस्थमनुवादेन पूरयति-दिनकरे करिवैरीति ॥ मातंण्डः सममण्डलमिति । मार्तण्डे समेति ॥ अथ पञ्चाङ्गुला गणकेति प्रश्नस्य प्राक्तनं प्रश्नत्रयं पूरयित्वा प्रसङ्गात्तदग्रिमं प्रश्नचतुष्टयमनुवादेन पूरयति-यत्र क्षितिज्येति ॥ क्रान्तिज्यासमेति ॥ क्रान्तिज्यासमेति ॥ यत्र त्रिवर्गेणेति ॥ अथ प्रसङ्गात्तदधिकारस्थमुक्तप्रश्नातिव्यवहितान्तरं पाश्चात्यं प्रधानभूतमेकायनप्रश्न- मनुवदति-याम्योदक्समेति ॥४६॥ अथ छायाप्रश्नप्रसङ्गादविशिष्टं त्रिप्रश्नोक्तं पलभाप्रश्नमनुवदति-दृष्ट्वेष्टभा- मिति । नवायमुक्तप्रश्नानामादौ तत्रोक्तेः संनिहितत्वेन याम्योदक्समकोणभा इति प्रश्ना- नुवादात्पूर्वमनुवाद्य इति वाच्यम् । ग्रन्थे तत्प्रश्नयोस्तथा क्रमाभावात् ॥ छायाद्वयस्यै- कानयनावगम्यत्वे चात्र छायाद्वयात्पलभाप्रश्नाद्दिनैकानयनप्रश्नं पूर्वमेतत्प्रश्नानुवाद- स्यानुचितत्वाच्च ॥४७॥ अथोक्तानां त्रिप्रश्नाधिकारप्रश्नानामुत्तराणि तदधिकार एव तत्तत्प्रश्नाग्रे सन्ति नोत्तरान्तरापेक्षेति सूचनार्थं छायाद्वयं वेति प्रश्नस्योत्तरमनुवदति-भाद्वयस्य भुजयो- रिति । न चोक्तप्रश्नानामेकतमप्रश्नस्योत्तरकथनमावश्यकमित्येतदुत्तरस्यैवानुवादे किं नि- यामकमिति वाच्यम् । इतरोत्तरानुवादे एतत्प्रश्नेन तदुत्तरासंबन्धप्रतीतेः संगत्यनुपपत्तेः ॥

" or "स्याग्रमात्रं"? Wait, look at: "व्यवहितस्याव्यग्रमात्रं" or "व्यवहितस्याग्रमात्रं"? Let's zoom in on that word in L34: गृ, हा, दि, भि, र्व्य, व, हि, त, स्या, ग्र, मा, त्रं Wait! Is there 'व्य'? गृ (gṛ) हा (hā) दि (di) भि (bhi) र्व्य (rvya) व (va) हि (hi) त (ta) स्या (syā) ग्र (gra) मा (mā) त्रं (traṃ)! It is "गृहादिभिर्व्यवहितस्याग्रमात्रं"! Wait, is there 'व्य' between 'स्या' and 'ग्र'? No! It's just 'स्या' then 'ग्र'! "व्यवहितस्य + अग्रमात्रम् = व्यवहितस्याग्रमात्रं"! Of course! "अग्रमात्रम्" means "only the tip/top"! And look at the next word: "सरवे" or "सरले"? वंशस्य (of the bamboo pole): is bamboo 'सरवे' or 'सरले'? सरलस्य वंशस्य -> "सरले वंशस्य" or "सरवे"? Look at the letter: स, र, वे or ले? In this font, 'ल' has a shape like 'ल' or 'वे'? Look at 'ल' in 'मूलमिति' (L33): 'मू', 'ल

सललोकयते ॥ अत्रैव त्वमवस्थितो यदि वदस्यस्यान्तरं वोच्छ्रयं मन्ये यन्त्रविदां वरिष्ठपदवीं यातोऽसि धीयन्त्रवित् ॥ दूरस्थस्येति ॥ अप्याकर्ण्यति । यत्रायनांशसंस्कृतौ सूर्यचन्द्रौ । चः क्रमार्थे ॥ चतुर्द्विराशी राशिचतु- ष्टयमर्को राशिद्वयं चन्द्रः ॥ विपातचन्द्रः ॥ पातवर्जितचन्द्रो राश्यष्टकम् । तत्र तादृश- स्थले । आशु शीघ्रम् । किल निश्चयेन । पातं क्रान्तिसाम्यरूपं कथय ॥ ननु यदायनां- शाभावस्तदैते सूर्यचन्द्रपाताः—सू० ४ चं २, पा ६ अत्रायनांशाभावात्पातभुजज्याभा- वाच्चार्कचन्द्रगोलायनसंधी अविकृतावभिन्नौ । ३ । ६ । ९ ॥ अयनसंधिस्थचन्द्रस्तदा- सूर्यपातज्ञानार्थं सूर्यगतिः षष्टिकलाश्चन्द्रगतिः खवसुमुनिमिता कल्पिता । अयनसंधितु- ल्यश्चन्द्रः ३ स्वेष्टकालात्कियतकालान्तरेण भवतीत्यभीष्टचन्द्रतदासन्नायनसंध्योरन्तरमे- कराशिस्तत्कलाः १८०० । चन्द्रगत्या भक्ताः फलमेष्यं दिनाद्यं २ । १८ । २८ । अनेन चालितः सूर्यः ४ । २ । १६ । पातश्चन्द्रः ६ । ० । ७ । २१ । अत्र चन्द्रस्य मध्यम- क्रान्तिरुत्तरा चतुर्विंशत्यंशाः २४ । शरो दक्षिणः कलात्मकः २६९ । ५९ । स्पष्टक्रा- न्तिरुत्तरा १९ । ३० । १ । सूर्यक्रान्तिः २० । ७ । १० । अत्र स्वायनसंधाविन्दोः क्रान्तिस्तत्कालभास्करक्रान्तिरूना यावत्तावत्क्रान्त्योः साम्यं तत्रोर्नास्तीति पाताधिकारो- क्त्या पाताभावज्ञानात्खिलमुदाहरणम् । एकादशायनांशाभ्युपगमेऽपि खिलत्वमित्यत आह—धीवृद्धिदमिति ॥ यदि त्वं धीवृद्धिदं लल्लोक्तं तन्त्रं बोबुध्योष्यातिशयेन जानासि ॥ तथाच धीवृद्धिदोक्तसूर्यपिमादोजपदोद्भववाच्चेद्युग्मादिजश्चान्द्रमसो लघीयान् ॥ अपक्रमा स्यान्न तदाऽस्ति पातस्तदन्तत्वात्वेऽपमयोः समत्वमित्यनेनात्र सूर्यक्रान्तेः २० । ३९ । चन्द्रस्पष्टक्रान्ति १६ । ४५ । रूनाऽपि सूर्यचन्द्रयो २१ युग्मोजपदस्थत्वात्क्रान्तिसाम्य- संभवः । स चायमयुग्मजश्चन्द्रमसोऽपमश्चेदपक्रमाद्भानुमतोऽधिकः स्यात् ॥ समोद्भवो वाऽनधिकस्तदेतो निपातकालो भवितान्यथाऽत ज्ञात लक्षणादेष्य इति धीवृद्धिदपक्षे तदुदाहरणस्य खिलत्वाभाव इति भावः ॥ अत एव विपातचन्द्र इत्युक्तं संगच्छते । न च तत्र तदुक्तप्रकारेण क्रान्तिसाम्यं ज्ञेयमिति प्रश्नोऽनुचित इति वाच्यम् । क्रान्त्योर्यु- तिरेकदिक्कयोर्विवरं भिन्नदिशोस्तु वैधृतौ ॥ विवरं समदिक्स्थयोस्तयोर्व्यतीपातेऽन्यदिशोः समागमः ॥ प्रथमः स तथाऽपरो युतै रहितैर्वेष्टघटीफलेन तैः ॥ गतयोरथवाऽपि गम्ययो- विवरं संयुतिरन्यथा तयोः ॥ प्रथमेष्टघटोअवधेऽमुना विहृते लब्धघटोभिरुत्तरः ॥ पातः प्रथमे गतागवे गतगम्यः प्रथमाख्यकालतः ॥ इत्यनेन तत्र गणिते क्रियमाणे पाता- संभवात् ॥ तथाहि ॥ प्रथमः ३५ । ५४ । अपरः ३७ । ९ । अस्मात्पातमध्यस्य दिना- दिना कालः २४।४।२८। अस्मात्पुनरसकृत्तत्र क्रान्त्योः साम्यानुपलम्भ इति ॥ अथैवमेव क्रान्तिसाम्यसद्भावे तदुक्त्या तदसंभव इति प्रश्नमुपजातिकायाऽऽह- युक्तायनांशोऽशशतमिति । अयनांशसंस्कृतश्चन्द्रो दशांशाधिकराशित्रयम् । सूर्यो विंशति-

न्तरेऽपि"? Wait, look at the image: प - रि - व - र्त्त - ा - न् - त - रे - ऽ - पि. Wait, let's look at the letter between 'व' and 'न्त': It has a 'त' with repha above. Does it have an ā-kāra? Wait, look at the word: "परिवर्तन्तरेऽपि" - wait, there is NO ā-kāra, it's just 'परिवर्तन्तरेऽपि'? Wait! Look at the top of that letter: repha. Below: 'त'. Then next letter is 'न्त' (nta)! Wait, why would it be "परिवर्तन्तरे"? "परिवर्तानन्तरे"? Wait, look at "परिवर्त": is the next letter 'न्' 'त'? Wait! Could it be "परिवृत्त्यन्तरेऽपि"? No, it definitely starts with 'प रि व'. Could it be "परिवृत्तान्तरेऽपि"? Wait, look at the letter after 'व': It has a repha above it. So it's 'र्व'. Then below: 'त'. Then next: 'न्त'? No! Is it 'न'? Wait, let's look at the word in line 30: प रि व र्त्त न्त रे ऽ पि or प रि व र्त्ता न्त रे ऽ पि?

प्रश्नाध्यायः ५८९ द्धान्तं तत्त्वं कथय चेद्यदि तव बुद्धिः क्रान्तिसाम्ये तद्विचारे प्रसृता विस्तृताऽस्ति ॥ तथा च क्रान्तिसाम्य इत्यनेन तत्काले क्रान्त्योस्तुल्यत्वं वा गणितेन निर्णीतमिति संभवासंभव- लक्षणं धीवृद्धिदोक्तमयुक्तमिति भावः ॥ ५५ ॥ अथ पातगतैष्यविपर्यासोदाहरणप्रश्नं तत्पक्षदोषरूपमिन्द्रवज्रयाऽऽह- भागोनयुक्त- मिति । एकभागोनं त्रिभम् । एकोनत्रिंशदंशाधिकराशिद्वयम् । एकभागयुक्तं त्रिभम् । एक- भागाधिकराशित्रयं चेद्यदि यस्मिन्कालेऽयनांशसंस्कृतौ सूर्यचन्द्रौ । विपातचन्द्रः । केवल- पातायुतः केवलचन्द्रो धीवृद्धिदे पातस्य द्वादशराशिशुद्धस्य पातत्वेनोक्तः । तत्पक्षे विपाते चन्द्र इत्येव वक्तुमुचितम् । भागद्वयोनो भगणः । अष्टाविंशतिभागाधिका एकादश राशयः ।। च समुच्चये ।। तदानीं तत्कालं पाते गतगम्यरूपं वद । यदि त्वं तत्त्वमतिशयेन जानासि । अत्र साधितावपक्रमावंशाद्यौ २३ । ५९ । २३ । ५० । सूर्ययुग्मपदस्थचन्द्रयोरधिकन्यून- त्वाद्वीवृद्धिदपक्षे गतः पातः । अत्र तदुक्तासकृत्साधनप्रकारेण गतकाले पातासंभवः ॥ आचार्यपक्षेणैकादशायनांशे चन्द्रगोलायनसंध्यो २ । २९ । १६ । २ । २९ । १६ । रेत- न्निमितत्वान्निरयनचन्द्रस्य विंशतिभागाधिकराशिद्वयमितत्वेनौजपदस्थितत्वात्तत्क्रान्तेः । २३ । ५० । सूर्यक्रान्तितो २३ । ५९ । न्यूनत्वादेष्यः ।। धीवृद्धिदोक्तसकृत्प्रकारेण चैष्यकाले पातसंभवाच्च ।। यद्यप्यत्र सूर्यापिमादोजपदोद्भूतवादिति धीवृद्धिदोक्तलक्षणेन स्वायनसंधा- विन्दोरित्याचार्योक्तलक्षणेन च पातासंभवस्तथाऽपि तावत्स मत्त्वमेवेत्यादिना क्रान्त्यन्तर- कलानां मार्नकखण्डादल्पत्वेन क्रान्तिसाम्याङ्गीकारः ॥ तथा भूतक्रान्तिसाम्यस्याग्रेऽपि संभवादेष्यत्वमिति ध्येयम् ॥ नन्वत्रापि तदुक्तलक्षणेन गत एव भवत्वित्यतः पूर्वोपसंहारप्रश्नव्याजेन तदु- त्तरं स्फुटमिन्द्रवज्रयाऽऽह - यातेऽपि पाते इति । गते । एष्यलक्ष्म ।। धीवृद्धिदोक्तै- ष्यपातलक्षणम् । अपिशब्दात्सर्वत्र यातपाते एष्यलक्षणनियमो नेत्यर्थः ॥ तादृशमुदा- हरणं तु ॥ गोंशोनयुक्तं त्रिभमर्कचन्द्रौ चेत्सायनांशौ च विपातचन्द्रः । भागद्वयाढ्यं हि स्वयं तदानीं यातं वद त्वं यदि बोबुधीतीति कल्पितः मुक्तरीत्या । अत्र सायनार्कः २।२१। सायनचन्द्रः । ३ । १ । सपातचन्द्र । २ । भास्करोक्तोऽयनसंधिः २ । २९ । १९ । अत्र निरयनचन्द्रस्य द्वयंशोनत्रिभमितत्वेन प्रथमपदान्तर्गतत्वात्तत्स्पष्टक्रान्ते २३ । ५० । रर्कक्रान्तितोऽ २३ । ४१ । धिकत्वादतः पातः ॥ लल्लोक्तासकृत्प्रकारेणात्र तत्संभवाच्च ।। लल्लमते चन्द्रस्य द्वितीयपदस्थत्वेन तत्क्रान्ते २३ । ५० । रर्कक्रान्तितो २३ । ४१ ॥ न्यूनत्वाभावादेष्यः । अत्र तदुक्तासकृत्प्रकारेण तदसंभवाच्चेति । क्वचित्स्थलान्तरे भागोन- युक्तं त्रिभमिति प्रागुक्तप्रश्ने । गम्ये एष्यपातरूपे । गम्यमेष्यलक्षणं न किंतु पातलक्षणम् । अत्र लल्लोक्तपाताधिकारे इदमाश्चर्यरूपम् । हे सांवत्सराचार्य । कालप्रधानशास्त्रतत्त्वज्ञ । श्रेष्ठ ॥ यत्संभवासंभववैपरीत्यम् । यस्य क्रान्तिसाम्यरूपपातस्य संभवस्थानेऽसंभवलक्षणम् । असंभवस्थाने संभवलक्षणमिति वैपरीत्यम् । नूनं निश्चयेन विचार्य वद ॥ उत्तरं कथय ॥ तथाच पूर्वोक्तप्रश्नविषयेषु लल्लोक्तपातासंभवासंभवगतागतलक्षणानि व्यभिचरन्तीति महद्दूषणं लल्लोक्तस्येति भावः ॥२९-५७॥

५९० गोलाध्याये केदारदत्तः—इस प्रकार के अनेक गणितगोल के चमत्कृत बुद्धिवर्द्धक प्रश्न और समाधान भी गोलाध्याय की समाप्ति में आचार्य ने किये हैं। प्रायः इस प्रकार के सभी प्रश्नों का भंग (समाधान) ग्रहगणिताध्याय के त्रिप्रश्नाधिकारान्त में किये गये हैं और जिनका स्पष्टीकरण शिखा नामक हिन्दी भाषा माध्यम से किया गया है। यहाँ पर ग्रंथ विस्तार भय से हम इस प्रश्नाध्याय को— 'दिनकरे करिवैरिदल ४।१५ स्थिते नरसमा नरभापरदिङ्मुखी। भवति यत्र पुटो पुटभेदने कथय तांत्रिक तत्र पलप्रभाम्॥ मात्र ३९ श्लोकोक्त प्रश्न का सयुक्तिक समाधान यहाँ पर दे रहे हैं। इसी प्रकार विषय वैदुष्य प्राप्त खगोलज्ञों से अन्य प्रश्नों का समाधान स्वयं हो जायगा। आचार्य का कहना है कि जिस समय सूर्य सिंह राशि में १५ अंश है उस समय उस नगर में १२ अंगुल शङ्कु की छाया १२ अगुल के तुल्य ही पश्चिमाभिमुखी देखी गयी है तो, हे तान्त्रिक (= खगोलज्ञ) उस नगर की पलभा का मान बताओ। आचार्य उस नगर का अ

(आधुनिकल्पक = आधुनिक + कल्पक with elision, or typo forआधुनिककविकलपनयाorआधुनिकल्पक)? Look at the image very carefully: इ त्य ने ना ऽऽ धु नि क ल् प क क ल् प न याYes! The letters are literally:इत्यनेनाऽऽधुनिकल्पककल्पनया! Every single glyph matches:इत्यनेनाऽऽधुनिकल्पककल्पनया`!

Line 22: स्वबुद्धिकल्पनयैवेति सूचितम् । तथाच तदन्तरकालजग्रन्थेष्वप्येषां विशेषाणामदर्शनान्मत्कृतग्रन्थ-

Line 23: वैयर्थ्यं नेति भावः ।। नन्वेवं लाघवाद्ग्रन्थसमाप्तिकालिकशालिवाहनशकातीतवर्षाणां द्विनग-

Line 24: दिङ्मितानां कथनेनैवाऽऽशङ्कानिवारणसंभवादुक्तरीतिगोरवमितिश्चेन्न ।। बाल्यं वृद्धिर्वपुः Wait, उक्तरीतिगोरवमितिश्चेन्न or उक्तरीतिगौरवमितिश्चेन्न? Look at गोरव: it has ONE matra on top

-> no,ड भ्र द र्भा ग्र धी म तः That is:डभ्रदर्भाग्रधीमतः! Wait, look at दर्भा: is there another letter between र्भाandग्र? No! It's डभ्रदर्भाग्रधीमतः! Wait, look at line 7 again: गणितस्कन्धसंदर्भोडभ्रदर्भाग्रधीमतः । Wait, let me look at the image at high zoom. Betweenसं-द-र्भो-and-धी-म-तः: We have: ड भ्र द र्भा? Wait, look at भ्र- is there a repha onभ्र? Wait! Is it: ड भ्र द र्भा Wait, look at the letter betweenदandग्र: It's र्भा! Wait, is that a भ? Yes! Wait, so it is: गणितस्कन्धसंदर्भोडभ्रदर्भाग्रधीमतः । Wait, is glyph 9ड`?