सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा ३

---

असंभोगो जरा स्त्रीणाम् । असता सङ्गदोषेण साधवो यान्ति विक्रियाम् । असाध्यं सत्यसाध्वीना किमस्ति हि जगत्त्रये । (क० स०) असाध्यं साधयत्यर्थं हेलयाभिमुखो विधिः । (क० स०) असारे दग्धसंसारे सार सारङ्गलोचनाः । असारोऽस्मिन्भवे तावद्भावा पर्यन्तनीरसा । (क० स०) असिद्धार्था निवर्तन्ते न हि धीरा कृतोद्यमा । (क० स०) असिद्धेस्तु हता विद्या । अस्थाने पतिता सतीव महतामेतादृशी स्याद्गति । अस्थिर जीवित लोके । (हि०) अस्थिराः पुत्रदाराश्च । (हि०) अस्थिरे धनयौवने । (हि०) अस्वर्ग्यं लोकविद्विष्टम् । अहह कलिकाल प्रभवति । अहह कष्टमपण्डितता विधे । (भर्तृ०) अहह महता निःसीमानश्चरित्रविभूतयः । (भर्तृ०) अहितो देहजो व्याधि । अहो अतीव भोगाशा कं नाम न विडम्बयेत् । (क० स०) अहो चित्राकारा नियतिरिब नीतिर्नयविद् । अहो दुरन्ता बलवद्विरोधिता । (कि० अ०) अहो दैवाभिशस्ताना प्राप्तोऽप्यर्थं पलायते । (क० स०) अहो नवनवाश्चर्येनिर्माणे रसिको विधिः । (क० स०) अहो रूपमहो ध्वनिः । (हि०) अहो विधेरचिन्त्यैव गतिरद्भुतकर्मणाम् । (क० स०) अहो विधौ विपर्यस्ते न विपर्यस्यतीह किम् । (क० स०) अहो विनेन्द्रजालेन स्त्रीणा चेष्टा न विद्यते । (क० स०) अहो विश्वास्य वञ्च्यन्ते धूर्तैश्छद्मभिरीश्वरा । (क० स०) अहो सहन्ते बत नो परोदयम् । आकण्ठजलमग्नोऽपि श्वा लिहत्येव जिह्वया । आकरः स्वपरभूरिकथाना प्रायशो हि सुहृदो. सहवास. (नै० च०) आकृष्ट. कामलोभाभ्यामपाय. को हि पश्यति। (क० स०) आचार प्रथमो धर्म. । (म० स्मृ०) आज्ञा गुरूणा ह्यविचारणीया । (र० व०) आत्मबुद्धि. सुखायैव । आत्मार्थे पृथिवी त्यजेत् । (प० त०) आत्मेश्वराणा नहि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति । (कु० स०) आदानं हि विसर्गाय सता वारिमुचामिव । (र० व०) आदावसत्यवचन पश्चाज्जाता हि कुत्स्यिय. । (क० स०) आदौ साम प्रयोक्तव्यम् । (प० त०) आपत्काले च कष्टेऽपि नोत्साहस्त्यज्यते बुधैः । (क० स०) आपत्काले तु संप्राप्ते यन्मित्रं मित्रमेव तत् । (प० त०) आपत्सु धीरान्पुरुषान्व्स्वयमायान्ति सम्पद । (क० स०)

---

आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान् रक्षेद्धनैरपि । (प० त०) आपदि येनापकृतं येन च हसित दशासु विषमेषु । (प० त०) आपदि स्फुरति प्रज्ञा यस्य धीर स एव हि । (क० स०) आपदेत्युभयलोकदूषणी वर्तमानमपथे हि दुर्मतिम् । (कि० अ०) आपद्यपि त्याज्य न सत्त्व संपदेषिभि । (क० स०) आपद्यपि सतीवृत्त कि मुञ्चन्ति कुलस्त्रिय. । (क० स०) आपन्नत्राणविकले किं प्राणै. पौरुषेण वा । (क० स०) आपन्नस्य विषयवासिन आर्तिहरेण राज्ञा भवितव्यम् । (अ० शा०) आपन्नार्तिप्रशमनफलाः संपदो ह्युत्तमानाम् । (मे० दू०) आपो वहन्तीह हि लोकयात्रा यथा न भूतानि तथापराणि । (नै० च०) आमुखापाति कल्याणं कार्यसिद्धिं हि शसति । (क० स०) आये दु खं व्यये दु ख धिगर्था. कष्टसश्रया । (प० त०) आरब्धा ह्यसमाप्तैव कि धीरैस्त्यज्यते क्रिया । (क० स०) आरब्धे हि सुदुष्करेऽपि महता मध्ये विराम कुत. । (क० स०) आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् । (प० त०) आर्जवं हि कुटिलेषु न नीति । (नै० च०) आलस्योपहता विद्या । (हि०) आवेष्टितो महासर्पैश्चन्दन किं विधायते । आशाबन्ध कुसुमसदृशं प्रायशो ह्यङ्गनाना सद्य पाति प्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि । (मे० दू०) आशु बध्नाति हि प्रेम प्राग्जन्मान्तरसंस्तव. । (क० स०) आश्वस्तो वेत्ति कुसृतिं प्रभु. को हि स्वमन्त्रिणाम् । (क० स०) आसुर कुलमनादरणीयम् । आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्ज. सुखी भवेत् । आहु ससपदी मैत्री । आह्वता हि विषयैकतानतां ज्ञानधौतमनस न लिम्पति । (नै० च०) इच्छादानपरोपकारकरण पात्रानुरूप फलम् । इतो भ्रष्टस्ततो भ्रष्ट. । इदं च नास्ति न परं च लभ्यते । इन्द्रोऽपि लघुता याति स्वयं प्रख्यापितैर्गुणै. । (प० त०) इन्धनौघधगप्यग्निस्त्विषा नात्येति पूषणम् । (शि० व०) इष्टं धर्मेण योजयेत् । (प० त०) इष्टप्रवासजनितान्यबलाजनस्य दु.खानि नूनमतिमात्रासुदु सहानि । (अ० शा०) इष्टमूलानि शोकानि । इहामुत्र च नारीणां परमा हि गति पतिः । (क० स०) ईर्ष्या हि विवेकपरिपन्थिनी । (क० स०)

४ | सुभाषितरत्नभाण्डागारम्

[स्तम्भः १]

ईश्वराणां हि विनोदरसिकं मनः । (कि० अ०)
उच्छ्रायं नयति यदृच्छयापि योगः । (क० स०)
उत्पद्यन्ते विलीयन्ते ।
उत्तरोत्तरशुभो हि विभूना कोऽपि मङ्गलतमः क्रमवादः । (नै० च०)
उत्सवप्रिया खलु मनुष्याः ! (अ० शा०)
उत्सहन्ते नहि द्रष्टुमुत्तमा स्वजनापदम् । (क० स०)
उत्साहैकधने हि वीरहृदये नामोति खेदोऽन्तरम् । (क० स०)
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् । (हि०)
उदारसत्त्वं वृणुते स्वयं हि श्रीरिवाङ्गना । (क० स०)
उदारस्य तृणं वित्तम् ।
उदिते तु सहस्रांशौ न खद्योतो न चन्द्रमा ।
उदिते परमानन्दे नाहं न त्वं न वै जगत् ।
उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलं घनोदय प्राक्तदनन्तर पयः । (अ० शा०)
उद्धृतौ भवति कस्य वा भुवः श्रीवराहमपहाय योग्यता । (शि० व०)
उद्यमेन विना राजन्न सिद्ध्यन्ति मनोरथाः । (प० त०)
उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । (प० त०)
उद्योग पुरुषलक्षणम् ।
उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः । (प० त०)
उद्धत्तः क इव सुखावहः परेषाम् । (शि० व०)
उद्धरेद्दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत् ।
उन्नतो न सहते तिरस्क्रियाम् ।
उन्मादो मातृदोषेण ।
उपकृत्य निसर्गत परेषामुपरोधं नहि कुर्वते महान्तः । (शि० व०)
उपदेशपराः परेष्वपि स्वविनाशाभिमुखेषु साधवः । (शि० व०)
उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये । (प० त०)
उपपन्ना हि दारेषु प्रभुता सर्वतोमुखी । (अ० शा०)
उपभुक्ते हि तारुण्ये प्रशमः सद्विरिष्यते । (क० स०)
उपहितपरमप्रभावधाम्नां न हि जयिनां तपसामलक्ष्यमस्ति । (कि० अ०)
उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञः । (प० त०)
उपायेन हि यत्कुर्यात् तन्न शक्यं पराक्रमैः । (प० त०)
उपार्जितानामर्थानां त्याग एव हि रक्षणम् । (प० त०)
उप्तं सुकृतबीजं हि सुक्षेत्रेषु महत्फलम् । (क० स०)
उष्णत्वमस्यातपसंप्रयोगाच्छैत्यं हि यत्सा प्रकृतिर्जलस्य । (र० व०)
उष्णो दहति चाङ्गारः शीत कृष्णायते करम् । (प० त०)
ऋणकर्ता पिता शत्रुः । (प० त०)

---

[स्तम्भः २]

ऋते कृशानोर्न हि मन्त्रपूतमर्हन्ति तेजांस्यपराणि हव्यम् । (कु० स०)
ऋते रवेः क्षालयितुं क्षमेत कः क्षपातमस्कारण्डमलीमस्रं नभः । (शि० व०)
ऋद्धिश्चित्तविकारिणी ।
एकं मित्र भूपतिर्वा यतिर्वा । (भर्तृ०)
एकाग्रो हि बहिर्वृत्तिनिवृत्तस्तत्त्वमीक्षते । (क० स०)
एका भार्या सुन्दरी वा दरी वा । (भर्तृ०)
एको देव केशवो वा शिवो वा । (भर्तृ०)
एकोऽप्याश्रमहीनोऽपि लक्ष्मी प्राप्नोति सत्त्ववान् । (क० स०)
एको वासः पट्टने वा वने वा । (भर्तृ०)
एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दो किरणेष्विवाङ्कः । (कु० स०)
एवमाशाग्रहग्रस्ते क्रीडन्ति धनिनोऽर्थिभिः । (हि०)
ऐकचित्ते द्वयोरेव किमसाध्य भवेदिति । (क० स०)
औचित्यं गणयति को विशेषकाय । (शि० व०)
क उष्णोदकेन नवमल्लिका सिञ्चति । (अ० शा०)
कठिनाः खलु स्त्रियः । (कु० स०)
कणश क्षणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् ।
कण्ठे सुधा वसति वै खलु सज्जनानाम् ।
कथं हि लङ्घ्यते भृत्यैर्ग्राहिकस्य प्रभोर्वच । (क० स०)
कथंचिच्च हि दिव्याना वीर्यं भजति मोघताम् । (क० स०)
कथमपि भुवनेऽस्मिंस्तादृशाः संभवन्ति । (मृ०)
कदर्याणा परे प्राणा प्रायेण ह्यर्थसंचया । (क० स०)
कदापि सत्पुरुषाः शोकवास्तव्या न भवन्ति । (अ० शा०)
कन्या नाम महद्दुःखं धिगहो महतामपि । (क० स०)
कमलवनभूषा मधुकरः ।
कमिवेशते रमयितुं न गुणाः । (कि० अ०)
करुणार्द्रा हि सर्वस्य सन्तोऽकारणबान्धवाः । (क० स०)
कर्तव्यं हि सता बचः । (क० स०)
कर्तव्यो महदाश्रय । (प० त०)
कर्मणो ज्ञानमतिरिच्यते ।
कर्मदोषाहरिद्रता ।
कर्मानुगो गच्छति जीव एक । (भाग०)
कर्मायत्त फलं पुंसाम् ।
कलहान्तानि हर्म्याणि । (प० त०)
कलारवं गाने । (प्र० म०)
कलासीमा काव्यम् । (प्र० म०)
कलौ वेदान्तिनो भान्ति फाल्गुने बालका इव ।
कल्पवृक्षोऽप्यभव्यानां प्रायो याति पलाशताम् । (क० स०)
कवयः किं न पश्यन्ति ।

सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा	५

---

कवले पतिता सद्यो वमयति ननु मक्षिकान्धभोकारम् ।	कार्यान्ते ते च शष्पवत् ।
कष्टं शिशुक्षतिकृति कलौ कार्श्यमृच्छन्ति विद्या ।	कालप्रयुक्ता खलु कर्मसिद्धिर्विज्ञापना भर्तृषु सिद्धिमेति । (कु० स०)
कष्टं निर्धनिकस्य जीवितमहो दारैरपि त्यज्यते ।	कालयुक्त्या दृशिर्मित्र जायते न च सर्वदा । (क० स०)
कष्टं हन्त शृगीदृशा पतिगृहं प्रायेण कारागृहम् ।	कालस्य कुटिला गति ।
कष्ट. खलु पराश्रय ।	काले खलु समारब्धा फलं बध्नन्ति नीतय । (र० व०)
कष्टा. कुलखलीकारहेतवो बत कुस्त्रिय. । (क० स०)	काले दत्त वर ह्यल्पमकाले बहुनापि किम् । (क० स०)
कष्टादपि कष्टतर परगृहवास पराञ्च च ।	कालेन फलने तीर्थं सद्य साधुसमागम । (भाग०)
कष्टा हि कुटिलश्वशुरप्रत्नवधूस्थिति । (क० स०)	कालो ह्यय निरवधिर्विपुला च पृथ्वी । (मा० म०)
कष्टो हि बान्धवस्नेह राज्यलोभोऽतिवर्तने । (क० स०)	का विद्या कविता बिना ।
कष्टो ह्यविनयक्रम. । (क० स०)	काश्मीरजस्य कटुतापि नितान्तरम्या ।
कस्याग. स्वकुटुम्बपोषणविधावर्थद्वयं कुर्वत. ।	का ह्यङ्गिनी विना हंस कश्च हसोऽब्जिनीं विना । (क०स०)
कस्मिन्वा सजलगुणे गिरा पटुत्वम् । (शि० व०)	कि वा धाराधिरूढ हि जाड्य वेदञ्जडे जने । (क० स०)
कस्य नेष्टं हि यौवनम् । (क० स०)	कि वा भविष्यदरुणस्तमसा विभेत्ता तं चेत्सहस्रकिरणो धुरि नाकरिष्यत् । (अ० शा०)
कस्यचित्किमपि नो हरणीयम् ।	किं वा सुलभपापा हि भवन्त्युन्मार्गवृत्तय. । (क० स०)
कस्य नाभ्युदये हेतुर्भवेत्साधुसमागम । (क० स०)	किं हि न भवेदीश्वरेच्छया । (क० स०)
कस्य नोच्छृङ्खलं बाल्यं गुरुशासनवर्जितम् । (क० स०)	किं किं करोति न निरर्गलता गता स्त्री ।
कस्य सत्सङ्गो न भवेच्छुभ. । (क० स०)	किञ्चित्कालोपभोग्यानि यौवनानि धनानि च ।
कस्यात्यन्तं सुखमुपनतं दु खमेकान्ततो वा नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण । (मे० दू०)	किं जीवितेन पुरुषस्य निरक्षरेण । (भर्तृ०)
कस्याश्वसिति चेतो हि विहितस्वैरसाहसम् । (क० स०)	किं तदस्ति हि संसारे पर्यन्तविरस हि यत् । (क० स०)
कः कालस्य न गोचरान्तरगत. । (भर्तृ०)	किं दूर व्यवसाथिनाम् । (चा० नी०)
कः पर. प्रियवादिनाम् । (हि०)	किं न कुर्वन्ति योषित. । (भर्तृ०)
क पितामहगोलकेऽत्र निखिलै. समानितो वर्तते ।	किं न भक्षन्ति वायसा. ।
क. प्राज्ञो वाञ्छति स्नेह वेश्यासु सिकतासु च । (क० स०)	कि नाम न सहन्ते हि भर्तृभक्ता कुलाङ्गना. । (क० स०)
क. शरीरनिर्वापयित्रीं शारदीं ज्योत्स्ना पटान्तेन वारयिष्यति । (अ० शा०)	किमज्ञेयं हि धीमताम् । (क० स०)
क. सहकारमन्तरेणातिमुक्तलतां पल्लविता सहते । (अ० शा०)	किमत्र चित्रं यदि विशाखे शशाङ्कलेखामनुवर्तेते । (अ० शा०)
क. सूनुर्विनयं विना ।	किमदेयमुदाराणामुपकारिषु तुष्यताम् । (क० स०)
क. स्थानलाभे गुण. । (हि०)	किमलभ्यं भगवति प्रसन्ने श्रीनिकेतने ।
का कस्य परिदेवना ।	किमिव हि मधुराणा मण्डनं नाकृतीनाम् । (अ० शा०)
काका किमपराध्यन्ति हंसैर्जग्धेषु शालिषु । (क० स०)	किमिव हि शक्तिहर ससाध्वसानाम् । (शि० व०)
काकोऽपि जीवति चिराय बलि च भुङ्के । (प० त०)	किमिवावसादकरमहमवताम् । (कि० अ०)
का नाम कुलजा हि स्त्री भर्तृद्रोह करिष्यति । (क० स०)	किमिवास्ति यन्न सुकर मनस्विभि. । (कि० अ०)
कान्ता रूपवती शत्रु. ।	किमु चोदिता प्रियहितार्थकूत. कृतिनो भवन्ति सुहृदः सुहृदाम् । (शि० व०)
कान्ते कथं घटितवानुपलेन चेत. ।	किं परस्य स गुण समश्नुते पथ्यवृत्तिरपि यद्यरोगिताम् । (शि० व०)
कामक्रोधौ हि विषाणा मोक्षद्वारार्गलावुभौ । (क० स०)	किं मर्दितोऽपि कस्तूर्या लशुनो याति सौरभम् ।
कामं न श्रेयसे कस्य सगम पुण्यकर्मभि । (क० स०)	किं मिष्टमन्नं खरसूकराणाम् ।
कामं व्यसनवृक्षस्य मूलं दुर्जनसङ्गति. । (क० स०)	कुकर्मान्त यशो नृणाम् ।
कामातुराणा न भयं न लज्जा । (भर्तृ०)	कुकृत्ये को न पण्डित. ।
कामात हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु । (मे० दू०)	कुगेहिनीं प्राप्य गृहे कुतः सुखम् ।
कामिनश्च कुतो विद्या ।	कुण्डे कुण्डे नवं पय. ।
काय. कस्य न वल्लभ. ।
कार्य निदानाद्धि गुणानधीते । (नै० च०)

६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्

कुतः परस्मिन्पुरुषे विकारः । (कि० अ०)	को धर्मः कृपया विना ।
कुतः शङ्का कलङ्किनः ।	को न तृप्यति वित्तेन ।
कुतः सत्यं च कामिनाम् ।	को न याति वशं लोके मुखे पिण्डेन पूरितः ।
कुतो विद्यार्थिनः सुखम् ।	को नाम राज्ञां प्रियः । (प० त०)
कुदेशमासाद्य कुतोऽर्थसंचयः ।	कोऽन्यो हुतवहाद्दग्धुं प्रभविष्यति । (अ० शा०)
कुदेशेष्वपि जायन्ते क्वचित्केचिन्महाशयाः । (क० स०)	कोऽर्थान्प्राप्य न गर्वितः । (प० त०)
कुपात्रदानाच्च भवेद्दरिद्रः ।	कोऽर्थी गतो गौरवम् । (प० त०)
कुपुत्रमासाद्य कुतो जलाञ्जलिः ।	कोऽवकाशो विवेकस्य हृदि कामान्धचेतसः । (क० स०)
कुपुत्रेण कुलं नष्टम् ।	को वा दुर्जनवागुरासु पतितः क्षेमेण यातः पुमान् । (प० त०)
कुप्येत्को नातियाचितः ।	को विदेशः समर्थानाम् । (प० त०)
कुभोजनं चोष्णतया विराजते ।	को विहन्तुमलमास्थितोदये वासरश्रियदशीतदीधितौ । (शि० व०)
कुभोज्येन दिनं नष्टम् ।
कुरहस्यसहाये हि भृत्ये भृत्यायते प्रभुः । (क० स०)	को हि मार्गममार्गं वा व्यसनान्धो निरीक्षते । (क०म०)
कुराजान्तानि राष्ट्राणि । (प० त०)	को हि वित्तं रहस्यं वा स्त्रीषु शक्नोति गूहितुम् । (क०स०)
कुरूपता शीलतया विराजते ।	को हि संपत्सु चपलास्वास्थास्ये वनितासु च । (क० स०)
कुरूपी बहुचेष्टिकः ।	को हि स्वशिरसश्छाया विधेयोलङ्घयेद्गतिम् । (क० स०)
कुर्वन्त्यकालेऽभिभयंकिं न कार्यापेक्षिणो बुधाः । (क० स०)	क्रियाणां खलु धर्म्याणां सत्पत्न्यो मूलकारणम् । (कु०स०)
कुलवधूः क्वा स्वामिभक्तिं विना ।	क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे । (भर्तृ०)
कुले कश्चिदन्यः प्रभवति नरः श्लाघ्यमहिमा ।	क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति । (र० व०)
कुवस्त्रता शुभ्रतया विराजते ।	क्रुद्धे विधौ भजति मित्रममित्रभावम् ।
कुवाक्यान्तं च सौहृदम् । (प० त०)	क्रोधः संसारबन्धनम् ।
कुशिष्यमध्यापयतः कुतो यशः ।	क्रोधो मूलमनर्थानाम् । (हि०)
कृतघ्ना धनलोभान्धा नोपकारेक्षणक्षमाः । (क० स०)	क्लेशः फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते । (कु० स०)
कृतघ्नानां शिवं कुतः । (क० स०)	क्वचिद्वै नास्ति विश्वासः क्षुद्रकर्मणि दुर्जने । (क० स०)
कृतघ्नाश्चिरसिद्धायां अपि भ्रश्यन्ति हि ध्रुवम् । (क० स०)	क्व वा निधिनिर्धनमेति किं च तं स वाक्पाट घटयन्निरस्यति । (नै० च०)
कृतज्ञे सत्परिवारे प्रभौ सेवाऽफला कुतः । (क० स०)
कृतार्थः स्वामिनं द्वेष्टि । (प० त०)	काश्रयोऽस्ति दुरात्मनाम् ।
कृपणानुसारि च धनम् ।	क्षणविध्वंसिनः कायाः का चिन्ता मरणे रणे ।
कृशे कस्यास्ति सौहृदम् ।	क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति तदेव रूपं रमणीयतायाः । (शि० व०)
कृप्या दहन्नपि खलु क्षितिमिन्धनैद्धो बीजप्ररोहजननीं ज्वलनः करोति । (र० व०)
केचिदज्ञानतो नष्टाः ।	क्षमन्ते न विचारं हि मूर्खा विषयलोलुपाः । (क० स०)
केचिन्नष्टा प्रमादतः ।	क्षमया किं न सिध्यति ।
केचिन्नष्टैस्तु नाशिताः ।	क्षान्तितुल्यं तपो नास्ति ।
केनेत्थं परमार्थतोऽथैतदिव प्रेमास्ति वामभ्रुवाम् ।	क्षारं पिबति पयोधेर्वर्षत्यम्भो धरो मधुरमम्भः ।
केवलोऽपि सुभगो नवाम्बुदः किं पुनस्त्रिदशचापलाञ्छितः । (र० व०)	क्षितितले किं जन्म कीर्तिं विना ।
के वा न स्युः परिभवपदं निष्फलारम्भयत्नाः । (मे० दू०)	क्षितिपतिः को नाम नीतिं विना ।
केषां न स्यादभिमतफला प्रार्थना ह्युत्तमेषु । (मे० दू०)	क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति । (प० त०)
केषां नैषा कथय कविताकामिनी कौतुकाय ।	क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम् । (भर्तृ०)
केषां हि नापदां हेतुरतिलोभान्धबुद्धिता । (क० स०)	क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वमुच्चैः शिरसां सतीव । (कु० स०)
को जानाति जनो जनार्दनमनोवृत्तिः कदा कीदृशी ।
कोऽतिभारः समर्थानाम् । (प० त०)	क्षुधातुराणां न रुचिर्न पक्वम् ।
	क्षुभ्यन्ति प्रसभमहो विनापि हेतोर्लीलाभिः किमु सति कारणे रमण्यः । (शि० व०)

सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा	७

सुभाषितम्	सन्दर्भः	सुभाषितम्	सन्दर्भः
ख(फ)टाटोपो भयंकरः ।	(प० त०)	चाण्डाल पक्षिणा काकः ।
खण्डिता एव शोभन्ते वीराधरापयोधराः ।		चाण्डालोऽपि नरः पूज्यो यस्यास्ति विपुल धनम् ।
खलसङ्गेऽपि नैष्ठुर्यं कल्याणप्रकृतेः कुत ।		चाराञ्जानन्ति राजान ।
गणयन्ति न राज्यार्थेऽपत्यस्नेहं महीभुजः ।	(क० स०)	चित्त जानाति जन्तूना प्रेम जन्मान्तरार्जितम् ।	(क० स०)
गतं न शोचामि कृतं न मन्ये ।		चित्तमेतदमलीकरणीयम् ।
गतस्य शोचन नास्ति ।		चित्ते वाचि क्रियाया च साधूनामेकरूपता ।
गतानुगतिको लोको न लोकः पारमार्थिकः ।		चित्रा गतिः कर्मणाम् ।
गन्तव्य राजपथे ।		चिन्ता जरा मनुष्याणाम् ।
गहना कर्मणो गतिः ।	(भ० गी०)	चिन्तासम नास्ति शरीरशोषणम् ।
गुणलुब्धाः स्वयमेव संपद ।	(कि० अ०)	चेष्टाप्रतिरूपिका कामिजनमनोवृत्तिः ।	(अ० शा०)
गुणसहते समतिरिक्तग्रहो निजमेव सत्त्वमुपकारि सताम् ।	(कि० अ०)	चोराणामनृतं बलम् ।
गुणान्भूषयते रूपम् ।		चौरे गते या किसु सावधानम् ।
गुणानुजोत्थ्यायविरुद्धबुद्धयः प्रकृत्यमित्रा हि सतामसाधवः ।	(कि० अ०)	छाया न मूर्च्छति मलोपहतप्रसादे शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा ।	(अ० शा०)
गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः ।	(उ० च०)	छाया हि भूमेः शशिनो मलत्वेनारोपिता शुद्धिमतः प्रजाभि ।	(र० व०)
गुणिनेि गुणज्ञो रमते नागुणशीलस्य गुणिनेि परितोषः ।		छायेव मैत्री खलसज्जनानाम् ।	(प० त०)
गुणी गुण वेत्ति न वेत्ति निर्गुणः ।	(म० स्मृ०)	छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवन्ति ।	(प० त०)
गुणैर्विहीना बहु जल्पयन्ति ।		जगति बहुमताः कस्य नाभ्यर्थनीयाः ।
गुहता नयन्ति हि गुणा न संहतिः ।	(कि० अ०)	जठरं को न बिभर्ति केवलम् ।
गुर्वीपि विरहदुःखमाशाबन्ध साहयति ।	(अ० शा०)	जनानने कः करमर्पयिष्यति ।	(नै० च०)
गृहानुपैतुं प्रणयादमीप्सवो भवन्ति नापुण्यकृतां मनीषिणः ।	(शि० व०)	जनानुरागप्रभवा हि संपदः ।
गृहे या पुण्यनिष्पत्तिः साध्वनि भ्रमतः कुतः ।	(क० स०)	जनो बहु क्षपयति स्वल्पस्यार्थे धनान्यधीः ।	(क० स०)
ग्रसते हि तमोपहं मुहुर्न तु राह्वङ्गमपहर्त्ति तमः ।	(शि० व०)	जपतो नास्ति पातकम् ।
ग्रहीतुमार्यान्परिचर्यया मुहुर्महानुभावा हि नितान्तमर्थिनः ।	(शि० व०)	जरा रूपं हरति ।
ग्रामनाशाय कुञ्जर ।	(वृ० चा०)	जलदसमय एष प्राणिनां प्राणभूतः ।	(का० दा०)
ग्रामस्यार्थे कुल त्यजेत् ।	(प० त०)	जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः ।
ग्रावाणोऽप्यार्द्रता सम्यग्भजन्त्यभिमुखे विधौ ।	(क० स०)	जातं तु जातं न पुन प्रयाति ।
ग्लपयति यथा शशाङ्क न तथा हि कुमुद्वतीं दिवसः ।	(अ० शा०)	जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः ।	(यो० वा०)
घनाम्बुना राजपथे हि पिच्छिले क्वचिद्बुधैरप्यपथेन गम्यते ।	(नै० च०)	जातापत्या पतिं द्वेष्टि ।
घनाम्बुभिर्बहुल्लितनिन्नगाजलैर्जलं नहि व्रजति विकारमम्बुधेः ।	(शि० व०)	जातौ जातौ नवाचाराः ।
घ्नन्ति सहजमपि भूरिभियः सममागताः सपदि वैरमापद ।	(कि० अ०)	जानन्ति पशवो गन्धम् ।
चकास्ति योग्येन हि योग्यसंगमः ।	(नै० च०)	जामाता दशमो ग्रहः ।
चक्रवत्परिवर्तन्ते दु खानि च सुखानि च ।	(यो० वा०)	जायन्ते बत मूढाना संवादा अपि तादृशाः ।	(क० स०)
चक्षुःपूतं न्यसेत्पादम् ।	(चा० नी०)	जारस्त्रीणां पति शत्रुः ।
चन्द्रचन्दनयोर्मध्ये शीतला साधुसंगतिः ।		जितक्रोधेन सर्वं हि जगदेतद्विजीयते ।	(क० स०)
चपलौ किल शूराणा रणे जयपराजयौ ।	(क० स०)	जितक्रोधो न दुःखास्यादीभवेत् ।	(क० स०)
		जितशान्तेषु धीराणां स्नेह एवोचितोऽरिषु ।	(क० स०)
		जिह्वालक्षशतैककोटिनियमो नो दुर्जनाना मुखे ।
		जीवन्तमेव कुष्णाति काकीव कुकुटुम्बिनी ।	(क० स०)
		जीवन्तोऽसति मूढोऽर्थान्यावदर्थैः स नोञ्झितः ।	(क० स०)
		जीवन्हि धीरोऽभिमतं किं नाम न यदामुयात् ।	(क० स०)
		जीवो जीवस्य जीवनम् ।
		ज्ञातास्वादो विवृतजघनां को विहातुं समर्थः ।	(मे० दू०)

८ | सुभाषितरत्नभाण्डागारम्

---

ज्ञानमार्गे ह्यहंकारः परिघो दुरतिक्रमः । (क० स०)	दयितास्तनवस्थितं नृणां न खलु प्रेम चलं सुहृज्जने । (कु० स०)
ज्ञानमेव शक्तिः ।	दरिद्रता धीरतया विराजते ।
ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रञ्जयति । (भर्तृ०)	दर्दुरा यत्र वक्तारस्तत्र मौनं हि शोभनम् ।
ज्ञानस्याभरणं क्षमा ।	दशाननोऽहरत्सीतां बन्धनं च महोदधेः ।
ज्येष्ठभ्राता पितुः समः ।	दारिद्र्यदोषेण करोति पापम् ।
ज्वलयति महतां मनांस्यमर्षे न हि लभतेऽवसरं सुखाभिलाषः । (कि० अ०)	दारिद्र्यदोषो गुणराशिनाशी । (घ० ख०)
झटिति पराशयवेदिनो हि विज्ञाः । (नै० च०)	दारिद्र्यं परमाञ्जनम् । (भा० व०)
तक्रान्तं खलु भोजनम् ।	दावानलप्लोषविपत्तिमन्त्योऽरण्यस्य हर्तुं जलदाम्रभुः किम् । (कु० सं०)
तत्कामुकं कर्मसु यस्य शक्तिः ।
तत्क्षणं किं नु कुर्याद्धि प्रसादं पारमेश्वरः । (क० स०)	दिक्शून्या चेद्बान्धवाः ।
तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः । (उ० च०)	दिवि गगनरत्नं दिनकरः । (प्र० भ०)
तत्र सौरभनिर्माणे चतुरश्चतुराननः ।	दिशत्यपायं हि सतामतिक्रमः । (कि० अ०)
तदेव दुःसहं स्त्रीणामिह प्रणयखण्डनम् । (क० स०)	दुःखान्धा हि पतन्त्येव विपच्छृङ्गेषु कातराः । (क० स०)
तपः सीमा मुक्तिः । (प्र० भ०)	दुग्धधौतोऽपि किं याति वायसः कलहंसताम् ।
तपोधनानि श्रेयांसि ह्युपायोऽन्यो न विद्यते । (क० स०)	दुरधिगमा हि गतिः प्रयोजनानाम् । (कि० अ०)
तपोधीना हि संपदः । (क० स०)	दुरधीता विषं विद्या । (हि०)
तमस्तपति घर्मांशौ कथमाविर्भविष्यति । (अ० शा०)	दुरितभ्रतप शुद्धिसव्यपेक्षा हि सिद्धयः । (क० स०)
तरुणीकच इव नीचः कौटिल्यं नैव विजहाति ।	दुर्गहीनस्तथा नृपः । (हि०)
तस्करस्य कुतो धर्मः ।	दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययाऽलंकृतोऽपि सन् ।
तस्माच्छेषं न रक्षयेत् ।	दुर्जनस्य कुतः क्षमा ।
तस्माज्जात्या महान्तोऽधमजनविषये मौनमेवाश्रयन्ते ।	दुर्जनस्यार्जितं वित्तं भुज्यते राजतस्करैः ।
तस्मात्सर्वं परित्यज्य पतिमेकं भजेत्सती ।	दुर्जेया हि विषया विदुषामपि । (नै० च०)
तस्य तदेव हि मधुरं यस्य मनो यत्र संलग्नम् ।	दुर्बलस्य बलं राजा । (हि०)
तस्य विस्तारिता बुद्धिस्तैलविन्दुरिवाम्भसि ।	दुर्मन्त्री राज्यनाशाय । (प० त०)
तस्य संकुचिता बुद्धिर्घृतबिन्दुरिवाम्भसि ।	दुर्लक्ष्यचिह्ना महता हि वृत्तिः । (कि० अ०)
तिष्ठत्येका निशा चन्द्र श्रीमत्सम्पूर्णमण्डलः ।	दुर्लभः क्षेमकृत्सुतः ।
तीव्रसत्त्वस्य न चिराद्भवन्त्येव हि सिद्धयः । (क० स०)	दुर्लभं भारते जन्म मानुष्यं तत्र दुर्लभम् ।
तुदति कुसुममासो मन्मथोत्तेजनाय । (का० दा०)	दुर्लभः स गुरुर्लोके शिष्यचिन्तापहारकः ।
तुल्यप्रतिद्वन्दि बभूव युद्धम् ।	दुर्लभः स्वजनप्रियः ।
तृप्यन्ति भोजनैर्विप्राः ।	दुष्टं हि जन्तुमुत्थाप्य कस्यात्मनि सुखं भवेत् । (क० स०)
तृष्णैका तरुणायते । (प० त०)	दुष्टेऽपि पत्नौ साध्वीनां नान्यथावृत्ति मानसम् । (क० स०)
तेजसा हि न वयः समीक्ष्यते । (र० व०)	दूरतः पर्वता रम्याः ।
ते भूमण्डलमण्डनैकतिलका सन्तः कियन्तो जनाः ।	दुरारोहपरिश्रंशविनिपातो हि दारुणः ।
तेषामिन्द्रियनिग्रहो यदि भवेद्विन्ध्यस्तरेत्सागरम् ।	दृष्टतत्त्वश्च न पुनः कर्मजालेन बध्यते । (क० स०)
त्यजन्त्युत्तमसत्त्वा हि प्राणानपि न सत्पथम् । (क० स०)	दृष्टो हि वृष्णवकल्पप्रमाणोऽप्याशाः पुरोवातमवाप्य मेघः । (र० व०)
त्यजेदेकं कुलस्यार्थे । (प० त०)
त्यागाज्जगति पूज्यन्ते पशुपाषाणपादपाः ।	देवद्विजसपर्या हि कामधेनुर्मता सताम् । (क० स०)
त्राणाभावे हि शापाज्ञा कुर्वन्ति तपसो व्ययम् । (र० व०)	देवा हि नान्यद्वितरन्ति किं तु प्रसङ्ग ते साधुधियं ददन्ते । (नै० च०)
त्रिभुवनविषये कस्य दोषो न चास्ति ।
त्रैलोक्ये दीपको धर्मः ।	देवो दुर्बलघातकः ।
ददाति तीव्रसत्त्वानामिष्टमीश्वर एव हि । (क० स०)	देहपातमपीच्छन्ति सन्तो नाविनयं पुनः । (क० स०)
दया मांसाशिनः कुतः । (प० त०)	देहस्नेहो हि दुस्त्यजः । (क० स०)
दयितं जनं खलु गुणीति मन्यते । (शि० व०)	दैवमेव हि साहाय्यं कुरुते सत्त्वशालिनाम् । (क० स०)

सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा

९

---

दैवी विचित्रा गतिः ।
दैवे दुर्जनतां गते तृणमपि प्रायेण वज्रायते ।
दैवेनैव हि साध्यन्ते सट्यां शुभकर्मणाम् । (क० स०)
दोषग्राही गुणत्यागी पलोलीव हि दुर्जनः । (प० त०)
दोषाय निर्विमर्शस्य भ्रातप्रश्नोत्तरक्रिया । (क० स०)
दोषोऽपि गुणता याति प्रभोर्भवति चेत्कृपा ।
धौने काचिदथवास्ति निरूढा सैव सा चलनि यत्र हि चित्तम् । (ने० च०)
द्रव्येण सर्वे वशाः ।
धनं सर्वप्रयोजनम् ।
धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् । (प० त०)
धनिनामिवर सतां पुनर्र्गुणवत्संनिविरेव संनिधिः । (शि० व०)
धन्यास्ते भुवि ये निवृत्तमनसो धिग्दुःखितान्कामिनः ।
धर्मक्षयकरः क्रोधः ।
धर्मे कीर्तिर्द्वयं स्थिरम् । (म० भा०)
धर्मैः सत्येन वर्धते ।
धर्मः स नो यत्र न सत्यमस्ति ।
धर्मसंरक्षणार्थैव प्रवृत्तिर्भुवि शार्ङ्गिणः । (र० व०)
धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायाम् । (म० भा०)
धर्मस्य त्वरिता गतिः । (प० त०)
धर्मेण चरतां सत्ये नास्त्यनभ्युदयः क्वचित् । (क० स०)
धर्मेण हीनाः पशुभिः समानाः ।
धर्मो मित्रं मृतस्य च ।
धर्मो हि सानिध्यं कुरुते सताम् । (क० स०)
धर्मो हासम्यङ्निर्णीतो निहन्त्युभयलोकयोः । (क० स०)
धिक्कलत्रमपुत्रकम् ।
धिक्पुत्रमविनीतं च ।
धिगाशा सर्वदोषभूः ।
धिगिमा देहभृतामसारताम् । (र० व०)
धिग्गृहं गृहिणीशून्यम् ।
धिग्जीवितं चोद्यमवर्जितस्य ।
धिग्जीवितं ज्ञातिपराजितस्य ।
धिग्जीवितं व्यर्थमनोरथस्य ।
धिग्जीवितं शास्त्रकुलोञ्झितस्य ।
धिग्ज्योतिषमजातकम् ।
धीराणां व्रजति हि सर्व एव नान्तं पाण्डित्यादभिभवनीयतां परस्य । (शि० व०)
धीराश्च सोढविरहाः प्राप्नुवन्तीष्टसंगमम् । (क० स०)
धीनं चित्रीयते कस्माद्भित्तौ चित्रकर्मणा । (क० स०)
धूमो निवर्त्येत समीरणेन यतस्तु कक्षस्तत एव वह्निः । (र० व०)
धूर्ताः क्रीडन्त्येव हि बालिशैः । (क० स०)
ध्रुवमभिमतं को वा पूर्णे मुदा न हि माद्यति । (कु० स०)

---

ध्रुवं फलाय महतं महता सह संगमः । (क० स०)
न कस्य वीर्यान्न वरस्य सर्गतिः । (कु० स०)
न काचस्य कृते जातु युक्ता मुक्तामणेः क्षतिः । (क० स०)
न कामसदृशो रिपुः । (वा० वा०)
न कूपखननं युक्तं प्रदीप्ते वह्निना गृहे । (हि०)
नक्रः स्वस्थानमासाद्य गजेन्द्रमपि कर्षति । (प० त०)
न कापि साल्यमपराद्धकृता प्रभूणाम् ।
नक्षत्रभूषणं चन्द्रः । (चा० नी०)
न क्षुद्रोऽपि प्रथमसुकृतापेक्षया संश्रयाय प्राप्ते मित्रे भवति विमुखः । (मे० दू०)
न खलु धीमतां कश्चिदविषयो नाम । (अ० शा०)
न खलु वयस्तेजसो हेतुः । (भर्तृ०)
न खलु स उपरतो यस्य वल्लभो जनः स्मरति ।
न च दैवात्परं बलम् ।
न च धर्मो दयापरः ।
न चलति खलु वाक्यं सज्जनानां कदाचित् ।
न च विद्यासमो बन्धुः ।
न च व्याधिसमो रिपुः ।
न चापल्यसमः स्नेहः ।
न जात्ववसरे प्राप्ते सत्त्ववानवसीदति । (क० स०)
न जाने संसारः किममृतमयः किं विषममयः ।
न ज्ञानात्परं चक्षुः ।
न तथा कृतवेदिनां करिष्यन्नियतामेति यथा कृतावदानः । (किं० अ०)
न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ।
न तोयात्परमं सुखम् ।
न लोभो महता मृषा । (क० स०)
न दयासदृशं ज्ञानम् ।
न दरिद्रस्तथा दुःखी लब्धक्षीरणधनो यथा ।
न दुष्प्रापं परच्छिद्रं जाग्रद्भिर्निपुणैर्गुणैः । (क० स०)
न देवं परमो विष्णुः ।
न धर्मवृद्धेषु वयः समीक्ष्यते । (कु० स०)
न धर्मसदृशं मित्रम् ।
न धर्मात्परमं मित्रम् ।
न नन्दनालोकन मङ्गलेषु क्षण क्षण हृष्यति कस्य चेतः । (कु० स०)
न नश्यति तमो नाम कृतया दीपवार्तया ।
ननु तैलनिषेकबिन्दुना सह दीपार्चिरुपैति मेदिनीम् । (र० व०)
ननु दैवमेव शरणं धिग्धिग्वृथा पौरुषम् ।
ननु प्रवातेऽपि निष्कम्पा गिरयः । (अ० शा०)
ननु वक्तृविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपश्चितः । (किं० अ०)
ननु विमृश्य कृती कुरुतेऽखिलम् ।

---

2 सु० र० भा०

१०	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्

वाम-भागः	दक्षिण-भागः
न पणिध्यतिरेकेण सुखीणामपरा गति । (क० स०)	न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा ।
न परिचयो मलिनात्मना प्रधानम् । (शि० व०)	न सुवर्णे ध्वनिस्तादृग्यादृक्कांस्ये प्रजायते ।
न परेषु महौजसश्छलादपकुर्वन्ति मलिम्लुचा इव । (शि० व०)	न स्त्री चलितचारित्रा निम्नोन्नतमवेक्षते । (क० स०)
न परोदितं हि कलयन्ति कुमारा । (ह० वि०)	न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति । (म० भा०)
न पादपोन्मूलनशक्तिरंहः शिलोच्चये मूर्च्छति मारुतस्य । (र० व०)	न स्नेहो न च दाक्षिण्यं स्त्रीष्वहो चापलादृते । (क० स०)
न पुत्रात्परमो लाभ ।	न स्पृशति पल्वलाम्भ पञ्जरशेषोऽपि कुञ्जर क्वापि ।
न प्रभातरल ज्योतिरुदेति वसुधातलात् । (अ० शा०)	न स्वेच्छ व्यवहर्तव्यमात्मनो भूतिमिच्छता । (क० स०)
न प्राणान्ते प्रकृतिविकृतिर्जायते चोत्तमानाम् ।	नहि कृतमुपकार साधवो विस्मरन्ति ।
न भयं चास्ति जाग्रत ।	नहि गणयति क्षुद्रो जन्तु परिग्रहफल्गुताम् ।
न भवति पुनरुक्त भाषितं सज्जनानाम् ।	नहि तापयितुं शक्य सागराम्भस्तृणोलकया ।
न भवति महता हि क्वापि मोघ प्रसाद । (ह० वि०)	नहि दुर्बलदग्धानां काले किञ्चित्प्ररोहति ।
न भविष्यति हन्त साधन किमिवान्यत्प्रहरिष्यतो विधे । (र० व०)	नहि दुष्करमस्तीह किंचिद्व्यवसायिनाम् । (क० स०)
न भार्यायाः परं सुखम् ।	नहि नार्यो विनेधैर्या ।
न भूतो न भविष्यति ।	नहि प्रफुल्लं सहकारमेत्य वृक्षान्तर काङ्क्षति षट्पदाली । (र० व०)
न भेक कोकनदिनीकजलकास्वादकोविदः । (क० स०)	नहि प्रियं प्रवक्तुमिच्छन्ति मृषा हितैषिणः । (कि० अ०)
नभोभूषा पूषा । (प्र० भ०)	नहि मूला प्रसिध्यति ।
न मुक्ते परमा गति । (यो० वा०)	नहि वन्ध्याश्रुते दुख यथा हि मृतपुत्रिणी ।
नयनसुख को निवारयति ।	नहि विचलति मैत्री दूरतोऽपि स्थितानाम् ।
नयवर्त्मगा प्रभवता हि धियः ।	नहि सत्त्वावसादेन स्वल्पाप्यापद्विलङ्घयते । (क० स०)
न युक्त ते रोषादतिथिमिव धिक्कृत्य गमनम् ।	नहि सर्वविद सर्वे ।
नये च शौर्ये च वसन्ति संपद ।	नहि सर्वेऽपि कुर्वन्ति सभ्या युक्तिविवेचनम् ।
नयेन चालंक्रियते नरेन्द्रता ।	नहि सिंहो गजास्कन्दी भयाद्गिरिगुहाशयः । (र० व०)
नर प्रत्युपकारार्थं विपत्तिमभिवाञ्छति ।	नहि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगा ।
न रत्नमन्विष्यति मृग्यते हि तत् । (कु० स०)	नहीज्जितजोऽवसरेऽवसीदति । (कि० अ०)
नरपति हितकर्ता द्वेष्यता याति लोके । (प० त०)	नहीश्वरव्याहृतय. कदाचित्पुष्णन्ति लोके विपरीत मर्थम् । (कु० स०)
नराणा नापितो धूर्तः । (प० त०)	नाकाले म्रियते जन्तुर्विद्ध शरशतैरपि । (वृ० ख०)
नमैकसादरं हि नव वयः । (क० स०)	नातीपीडयितु भञ्जन्तिच्छन्ति हि महौजसः । (कि० अ०)
न वस्तु दैवस्वरसाद्विनश्वरं सुरेश्वरोऽपि प्रतिकर्तुमीश्वरः । (नै० च०)	नाधर्मश्चिरमुद्धये । (क० स०)
नवान्नानां नव एव पन्थाः ।	नानातत्त्वविचारणप्रणयिनो लोका बहिर्बुद्धय. ।
नवा वाणी मुखे मुखे ।	नानाफलै फलति कल्पलतेव भूमि । (भर्तृ०)
न विवेक विना ज्ञानम् ।	नानृतात्यातक परम् ।
न वैराग्यात्पर भाग्यम् ।	नाभाम्य भवतीह कर्मवशतॊ भाग्यस्य नाश कुत ।
न शरीर पुन पुन ।	नारीणा भूषण पति ।
न शान्ते परमं सुखम् ।	नार्कातपैर्र्जलजमेति हिमैस्तु दाहम् । (नै० च०)
न शास्त्र वेदत परम् ।	नार्यैः समाश्रितजनं हि कलङ्कयन्ति ।
न शिक्षित प्रयत्नो हि धीराणां हृदये भिया । (क० स०)	नालं सुखाय सुहृदो नालं दु खाय शत्रव । (म० भा०)
न शूरा विसहन्ते हि स्त्रीनिमित्त पराभवम् । (क० स०)	नाल्पीयानबहु सुकृत हिनस्ति दोष । (कि० अ०)
न षट्पदश्रेणिभिरेव पङ्कजं सशैवलासङ्गमपि प्रकाशते । (कु० स०)	नाऽविष्णु पृथिवीपति । (म० भा०)
न स शक्नोति किं यस्य प्रज्ञा नापदि हीयते । (क० स०)	नासन्नि किंचिदाचरेत् ।
	नासमीक्ष्य पर स्थान पूर्वमायतनं त्यजेत् ।
	नास्ति कामसमो व्याधि. ।
	नास्ति क्रोधसमो वह्नि ।

सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा ११

नास्ति चक्षु सम तेज ।	निसर्गसिद्धो नारीणा सपत्नीपु हि मत्सर. । (क० स०)
नास्ति चात्मसम बलम् ।	निस्पृहस्य तृणं जगत् ।
नास्ति ज्ञानात्पर सुखम् ।	नि सङ्गाद्भवति महता मानपूजापहार ।
नास्ति तृष्णासमो व्याधि ।	नीचाश्रयो हि महतामपमानहेतु ।
नास्ति धान्यसम प्रियम् ।	नीचैर्गच्छत्युपरि च दशाचक्रनेमिक्रमेण । (म० दू०)
नास्ति प्राणसम भयम् ।	नीचैर्नीचैरतिनीचनीचै सर्वैरुपायै फलमेव साध्यम् ।
नास्ति बन्धुसम बलम् ।	नीचो वदति न कुरुते वदति न माधु करोत्येव ।
नास्ति भर्तृ. समो बन्धु । (विक्र०)	नून विरूपरविक हामनै. क्रीडनि खग. । (क० स०)
नास्ति मेघसमं तोयम् ।	नृपनि जनपदाना दुर्लभ । (प० त०)
नास्ति मोहसमो रिपु ।	नृपस्य वर्णाश्रमपालन यत्ल एव धर्म । (र० व०)
नास्ति व्यसनिनां किञ्चिद्भुवि पर्याय्ये धनम् । (क० स०)	नेन्दु. क्षिपति कि काल परिशीर्णोऽर्कमण्डले । (क० स०)
नास्ति सत्यसमो धर्म । (म० भा०)	नेत्र्यां भर्तृहितैपिण्यो गणयन्ति हि सुधिय । (क० म०)
नास्ति हस्तिसम सखा ।	नैकत्र सर्वो गुणसन्निपात ।
नास्ति हस्तिसमो बन्धु ।	नैवाकृति फलति नैव कुलं न शील । (भतृ०)
नास्त्यदेयं महात्मनाम् ।	नैता रूप परीक्षन्ते नासा वयसि सस्थिति । (हि०)
नास्त्यहो स्वामिभक्तान् पुत्रे वात्मनि वा स्पृहा । (क० स०)	नैवामनीयमथवा क्रियते मदान्धै । (शि० व०)
निजहृदि विकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्तः ।	नैवान्यथा भवति यल्लिखित विधात्रा ।
निजामृतैलौंचनसेचनाद्वा पृथक्किमिन्दुः सृजति प्रजानाम् । (नै० च०)	नैवाश्रितेषु महता गुणदोषशङ्का ।
निपातनीया हि सतामसाधवः । (शि० व०)	न्याय्यमुपेक्षते हि क. । (न० च०)
नि सारस्य पदार्थस्य प्रायेणाडम्बरो महान् ।	न्याय्या वृत्ति समाचरेत् ।
निजेऽप्यपत्ये करुणा कठिनप्रकृतेः कुत । (प्र० रा०)	न्याय्यात्पथ प्रविचलन्ति पदं न धीरा । (भर्तृ०)
निरस्तपादपे देशे एरण्डोऽपि द्रुमायते । (हि०)	पङ्को हि नभसि क्षिप्त. क्षेप्तु पतति मूर्धनि । (क० स०)
निर्गलिताम्बुगर्भं शरद्घन नार्दति चातकोऽपि । (र० व०)	पञ्चभिर्मिलितै कि यज्जगतीह न साध्यते । (न० च०)
निर्जितेषु तरसा तरस्विना शत्रुपु प्रशतिरेव कीर्तये । (र० व०)	पठतो नास्ति मूर्खत्वम् ।
निर्ग्रन्ध्यं पुरुष त्यजन्ति गणिका. । (भर्तृ०)	पथ श्रुतेर्दर्शयितार ईश्वरा मलीमसामाददते न पद्धतिम् । (र० व०)
निर्धनता सर्वपदामास्पदम् ।	पदं हि सर्वत्र गुणैर्विधीयते ।
निर्धनस्य कुत सुखम् ।	पद सहेत भ्रमरस्य पेलवं शिरीषपुष्पं न पुन. पतत्रिण । (कु० स०)
निर्वाणदीपे किमु तैलदानम् ।	पद्मपत्रस्थितं वारि धत्ते मुक्ताफलश्रियम् ।
निर्वाह प्रतिपन्नवस्तुपु सतामेतद्धि गोत्रव्रतम् ।	पद्माना शिशिराद्भवम् ।
निर्विमर्शा हि भीरव । (क० स०)	पय पान भुजगाना केवल विषवर्धनम् । (प० त०)
निवसन्ति पराक्रमाश्रया न विषादेन समं समृद्धय । (कि० अ०)	पयो गते कि खलु सेतुबन्ध. ।
निवसन्नन्तर्दारुणि लङ्घयो वह्निर्न तु ज्वलित ।	पयो मुचा पङ्किषु विद्यतेव ।
निवृत्तपापसंपर्को सन्तो यान्ति हि निर्वृतिम् । (क० म०)	परदु खेनापि दु खिता विरला ।
निवृत्तरागस्य गृह तपोवनम् । (हि०)	परवृद्धिर्विनाशाय ।
निशारत्न चन्द्र । (प्रगपा०)	परवृद्धिषु बद्धमत्सराणा किमित्र ह्यस्ति दुरात्मनामलङ्घयम् । (शि० अ०)
निष्प्रज्ञास्त्ववसीदन्ति लोकोपहसिता सदा । (क० स०)	परशुके हि कमले क्रिमलेजायते रति । (क० स०)
निष्प्रज्ञो नाशयल्येव प्रभार्यमथात्मन । (क० स०)	परम लाभमशान्तिभङ्गमाहु. । (कि० अ०)
निसर्गे स हि धीराणा यदापद्यधिकं दृढम् । (क० स०)	परमार्थमविज्ञाय न भेतव्यं कचित्क्षभि । (क० स०)
निसर्गचपलाना हि मादृशा सयम्' कुत । (क० स०)	परलोकगतस्य को वन्धु ।
निसर्गतोऽन्तर्मलिना ह्यसाधव ।	परलोकजुषां स्वकर्मभिर्गतयो भिन्नपथा हि देहिनाम् । (र० व०)

१२	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्

परवृद्धिमत्सरी मनो हि मानिनाम् । (शि० व०)	पुत्र शत्रुरपण्डित. । (चा० नी०)
परसदननिविष्ट को लघुत्वं न याति । (भर्तृ०)	पुत्रप्रयोजना दारा. ।
परसेवैकसकानां को हि स्नेहो निजे जने । (क० स०)	पुत्रहीनं गृहं शून्यम् ।
परहस्तगता. स्त्रिय. ।	पुत्रादपि भयं यत्र तत्र सौख्यं हि कीदृशम् ।
परहितनिरतानामादरो नात्मकल्पैं ।	पुत्रोदये नाद्यति का न हर्षात् । (कु० सं०)
पराभवोऽप्युत्सव एव मानिनाम् ।	पुनर्दरिद्री पुनरेव पापी ।
परार्थप्रतिपन्ना हि नेक्षन्ते स्वार्थमुत्तमा । (क० स०)	पुनर्दांरा पुनर्विंत्तं । (विक्र० च०)
परिजनतापि गुणाय सद्गुणानाम् । (कि० अ०)	पुनर्घनाढ्य पुनरेव भोगी ।
परिवर्तिनि संसारे मृत. को वा न जायते ।	पुरुषा अपि बाणा अपि गुणच्युताः कस्य न भयाय ।
परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धय. ।	पुष्प पर्युषितं त्यजन्ति मधुपा ।
परैरनिन्द्यं चरितं मनस्विनां पयोनुसारोचितमेव शोभते । (क० स०)	पुस्तकप्रत्ययाधीतं । (नारद०)
परैरपर्यांसितवीर्यसंपदां पराभवोऽप्युत्सव एव मानिनाम् । (कि० अ०)	पूज्यं वाक्य समृद्धस्य ।
परोपकारं पुण्यं न स्यात्कलुशतैराप ।	पूर्वपुण्यतया विद्या ।
परोपकाराय सतां विभूतय !	पूर्वावधीरितं श्रेयो दुःखं हि परिवर्तते । (अ० शा०)
परोपकारार्थमिदं शरीरम् ।	पृथिवीभूषणं राजा ।
परोपदेशवेलायां शिष्टाः सर्वे भवन्ति वै ।	पेशलं हि सतीमन । (क० सं०)
परोऽपि हितवान्बन्धुः । (प० त०)	प्रकृति खलु सा महीयसां सहते नान्यसमुन्नतिं यया ।
पर्यांयपीतस्य सुरैर्हिमांशो. कलाक्षयः श्लाघ्यतरो हि वृद्धे. । (र० व०)	प्रकृतिमहते कुर्मस्तस्मै नमः कविकर्मणे ।
पर्व्वतानां भयं वज्रात् । (चा० नी०)	प्रकृतिरियं सत्त्ववताम् ।
पलाशजालै. पिहित. स्वयं हि प्रकाशमासादयतीक्षुडिम्भः । (नै० च०)	प्रकृतिसिद्धमिदं हि दुरात्मनाम् ।
पवन. परागवाही रथ्यासु वहन्रजस्खलो भवति ।	प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् । (भर्तृ०)
पश्यन्तु लोका. कलिकौतुकानि ।	प्रकृत्सा ह्यमणिः श्रेयान्नालकारश्च्युतोपलः ! (कि० अ०)
पश्यन्तु लोका कलिदोषकानि ।	प्रच्छन्नमप्युह्यते हि चेष्टा । (कि० अ०)
पाणौ पयसा दुग्धे तक्रे फूत्कृत्य पामर. पिवति ।	प्रजानामपि दीनाना राजैव सदय पिता ।
पात्रत्वाद्धनमाप्नोति ।	प्रजापतेर्विसर्गो हि प्राणिसर्गोऽधिकाधिक । (क० स०)
पात्रानुसारं फलम् ।	प्रज्ञा नाम बल ह्येव निष्प्रज्ञस्य बलेन किम् । (क० स०)
पादपाना भयं वातात् । (चा० नी०)	प्रज्ञाबल च सर्वेषु सुख्य कार्येषु साधनम् । (क० स०)
पापप्रभावाच्चरकं प्रयाति ।	प्रणानान्त सता कोप. ।
पापे कर्मण्यवज्ञाताद्धितवाक्ये कुतः सुखम् । (क० स०)	प्रणिपातप्रतीकार. संगम्मो हि महात्मनाम् । (र० वं०)
पिण्डे पिण्डे मतिर्भिन्ना ।	प्रतिकारविधानमायुष. सति शेषे हि फलाय कल्पते । (र० व०)
पिण्डेष्वनास्था खलु भौतिकेषु ।	प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता । (शि० व०)
पितृद्रोहेण मूर्खता ।	प्रतिक्षण यन्नवतामुपैति तदेव रूपं रमणीयताया. ।
पिपासितै. काव्यरसो न पीयते !	प्रतिपन्नसुहृत्कार्यनिर्वाहं धीरसत्त्वता । (क० स०)
पिबाम शास्त्रौघानुत्त विविधकाव्यामृतरसान् ।	प्रतिपन्नार्थनिर्वाहं सहज हि सता वलम् । (क० स०)
पिशुनजन खलु विश्रान्तं क्षितीन्द्रा. ।	प्रतिबध्नाति हि श्रेय पूज्यपूज्याव्यतिक्रमः । (र० व०)
पीत्वा मोहमयीं प्रमादशदिरामुन्मत्तभूतं जगत् ।	प्रतिभातश्च पश्यन्ति सर्वं प्रज्ञावता धिय । (क० स०)
पुंसामदृष्टे दृष्टे वा श्रेयोऽहंकारिणा कुतः । (क० स०)	प्रतीयन्ते न नीतिज्ञा कृतावज्ञस्य वैरिण । (क० स०)
पुण्यवन्तो हि सतान पश्यन्त्युच्चै. कृतान्वयम् । (क० स०)	प्रत्यय. स्त्रीषु मुष्णाति विमर्शं विदुषामपि । (क० स०)
पुण्यैरैव हि लभ्यन्ते सुकृतिभि. सत्संगतिर्दुर्लभा ।	प्रत्यासन्नविपत्तिमूढमनसां प्रायो मति क्षीयते ।
पुत्रः पिण्डप्रयोजन. । (चा० नी०)	प्रत्युक्तं हि प्रणयिषु सवामीप्सितार्थक्रियैव । (मे० दू०)
	प्रत्युत्पन्नमतिस्त्रैणम् । (अ० शा०)
	प्रथमलीढमधुश. पिवन्ति कटु भेषजम् !

| १४ | सुभाषितभाण्डागारम् | | | :--- | :--- |

बलीयसी केवलमीश्वरेच्छा । (म० भा०)	भवितव्यता बलवती । (अ० शा०)
बहुरत्ना वसुंधरा ।	भवितव्यं भवत्येव कर्मणामीदृशी गतिः । (म० भा०)
बहुवचनमल्पसारं यः कथयति विप्रलापी सः ।	भवितव्यस्य नासाध्यं दृश्यते बत दृश्यताम् । (क० स०)
बहुविघ्नास्तु सदा कल्याणसिद्धयः । (क० स०)	भवितव्यानां द्वाराणि भवन्ति सर्वत्र । (अ० शा०)
बह्वाश्चर्या हि मेदिनी । (क० स०)	भवेन्न यस्य यत्कर्म स तत्कुर्वन्विप्रणश्यति । (क० स०)
बालानां रोदनं बलम् ।	भवो हि लोकाभ्युदयाय तादृशाम् ।
बुद्धयः कुब्जगामिन्यो भवन्ति महतामपि ।	भस्मीभूतस्य जीवस्य पुनरागमनं कुतः । (नै० च०)
बुद्धिः कर्मानुसारिणी । (चा० नी०)	भाग्येनैव हि लभ्यते पुनरसौ सर्वोत्समः सेवकः ।
बुद्धिर्नाम च सर्वत्र मुख्यं मित्रं न पौरुषम् । (क० स०)	भार्या मूलं गृहस्थस्य । (दम्पती०)
बुद्धेः फलमनाग्रहः ।	भार्यासम् नास्ति शरीरतोषणम् ।
बुद्ध्या वा जितमपरेण कासमाविष्कुर्वीत स्वगुणमपत्नपः क एव । (शि० व०)	भार्याहीनं गृहस्थस्य शून्यमेव गृहं मतम् ।
बुभुक्षितः किं न करोति पापम् । (प० त०)	भावस्थिराणि जननान्तरसौहृदानि । (अ० शा०)
बुभुक्षितं न प्रतिभाति किंचित् ।	भिक्षुको भिक्षुकं दृष्ट्वा श्वानवद्गुद्गुरायते ।
बुभुक्षितैर्व्याकरणं न भुज्यते ।	भिन्नरुचिर्हि लोकः । (र० व०)
बोधे बोधे सच्चिदानन्दभासः ।	भीता इव हि धीराणां यान्ति दूरे विपत्तयः । (क० स०)
ब्रुवते हि फलेन साधवो न तु कण्ठेन निजोपयोगिताम् । (नै० च०)	भूतार्थकथने यस्य स्थेयस्येव सरस्वती ।
भक्तानामनिर्वाच्यं हि चेष्टितम् । (क० स०)	भूतार्थव्याहृतिः सा हि न स्तुतिः परमेष्ठिनः ।
भक्त्या कार्यधुरं वहन्ति कृतिनस्ते दुर्लभास्त्वादृशाः ।	भूभृद्रत्नं कनकनिशिखरी । (प्र०भ०)
भक्त्या हि तुष्यन्ति महानुभावाः ।	भूयोऽपि सिक्तः पयसा घृतेन न निम्बवृक्षो मधुरत्वमेति ।
भेदस्तत्र प्रयोक्तव्यो यतः स वशकारकः । (प० त०)	भोगरत्नं मृगाक्षी । (प्र०भ०)
भग्नेऽपि हि मृणालानामनुबध्नन्ति सन्तवः ।	भोगो भूषणते धनम् ।
भजन्ति वैतसीं वृत्तिं राजानः कालवेदिनः । (क० स०)	भोग्यं किं रमणी विना ।
भजन्त्यात्मंभरित्वं हि दुर्लभेऽपि न साधवः । (क० स०)	भ्रष्टस्य का वा गतिः ।
भद्रंकृदामुयाद्भद्रमभद्रं चाप्यभद्रकृत् । (क० स०)	मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयङ्करः । (भर्तृ०)
भद्रमभद्रं वा कृतमात्मनि कल्प्यते । (क० स०)	मणेस्तुल्यं मूल्यं सहजसुभगस्य द्युतिमितः ।
भयकाङ्क्षयकोपानां गृहं हि छान्दसा द्विजाः । (क० स०)	मतिरेव बलाद्गरीयसी ।
भये सीमा मृत्युः । (ध० ख०)	मदमूढबुद्धिषु विवेकिता कुतः । (शि० व०)
भर्ता च स्त्रीकृतं पापम् ।	मद्यपस्य कुतः सत्यम् ।
भर्त्तारं हि विना नान्यः सतीनामस्ति बान्धवः । (क० स०)	मद्यपाः किं न जल्पन्ति ।
भर्त्तृमार्गानुसरणं स्त्रीणां च परमं व्रतम् । (क० स०)	मद्ये मारैकसुहृदि प्रसक्ता स्त्री सती कुतः । (क० स०)
भवति महत्सु न निष्फलः प्रयासः । (शि० व०)	मधुसमयभूषा मनसिजः । (प्र०भ०)
भवति योजयितुर्वचनीयता ।	मधुरविधुरमिश्राः सृष्टयो हा विधातुः । (प्र० रा०)
भवति हि विक्लवता गुणोद्धतानाम् । (शि० व०)	मधुरापि हि मूर्च्छयते विषविटपिसमाश्रिता वल्ली ।
भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः ।	मनःपूतं समाचरेत् । (का० नी०)
भजन्ति क्लेशबहुलाः सर्वस्यापीह सिद्धयः । (क० स०)	मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । (भ०गी०)
भवन्ति वाचोवसरे प्रयुक्ता ध्रुवं प्रविष्टेष्टफलोदयाय । (कु० स०)	मनस्येकं वचस्येकं कर्मण्येकं महात्मनाम् । (शा० प०)
भवन्ति साम्येऽपि निविष्टचेतसां वपुर्विशेषेष्वतिगौरवाः क्रियाः । (कु० स०)	मनस्वी कार्यार्थी न गणयति दुःखं न च सुखम् । (भर्तृ०)
भवन्त्यव्यभिचारिण्यो भर्तुरिष्टे पतिव्रताः । (कु० स०)	मनीषिणः सन्ति न ते हितैषिणः ।
भवन्त्युदयकाले हि सत्कल्याणपरम्पराः । (क० स०)	मनोभूषा मैत्री । (प्र० भ०)
भवन्त्येव हि भद्राणि धर्मादेव यदावृशत् । (क० स०)	मनोरथानामगतिर्न विद्यते । (कु० स०)
	मनो हि जन्मान्तरसंगतिज्ञम् । (र० व०)
	मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्युपेतार्थकृत्याः । (मे० दू०)
	मन्ये दुर्जनचित्तवृत्तिहरणे धातापि भग्नोद्यमः ।
	मयि तु कृतनिघाते किं विदध्याः परेण ।

सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा १५

---

मप्युल्लङ्घितमर्यादे को हि तिष्ठेत्स्ववर्त्मनि । (क० स०)	मूर्खस्य हृदयं शून्यम् ।
मरणं प्रकृति. शरीरिणाम् । (र० व०)	मूर्खाणां बोधको रिपु ।
मर्दनं गुणवर्धनम् ।	मूर्खैर्हि सङ्ग कस्यापि शर्मणे । (क० स०)
मर्मवाक्यमपि नोच्चरणीयम् ।	मूर्खो दृष्टव्यलीकोऽपि व्याजमान्त्वेन तुष्यति । (क० स०)
महतां हि धैर्यमभिभाव्यवैभवम् । (कि० अ०)	मूर्खोऽनुभवति क्लेश न कार्य कुरुते पुन. । (क० स०)
महतां हि सर्वमथवा जनातिगम् । (शि० व०)	मूर्च्छन्त्यमी विकारा प्रायेणैश्वर्यमत्तेषु । (अ० शा०)
महतामनुकम्पा हि विरुद्धेषु प्रतिक्रिया । (क० स०)	मृत्योः सर्वत्र तुल्यता ।
महतीमपि श्रियमवाप्य विस्मय. सुजनो न विस्मरति जातु किंचन । (शि० व०)	मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति चेतः कण्ठाश्लेष-<br>प्रणयिनि जने किं पुनर्द्दूरसंस्थे । (मे० दू०)
महते रुजन्नपि गुणाय महान् । (कि० अ०)	मेघो गिरिजलधिवर्षी च । (प० त०)
महाजनो येन गतः स पन्था । (प० त०)	मोघा हि नाम जायेत महत्सूपकृतिः कुतः । (क० स०)
महानपि प्रसङ्गेन नीचं सेवितुमिच्छति ।	मोहान्धमविवेकं हि श्रीश्रिरायं न सेवते । (क० स०)
महानुभावः प्रतिहन्ति पौरुषम् । (कि० अ०)	मौनं विधेयं सततं सुधीभि. ।
महान्प्रकृत्यैव करोति विक्रमम् । (प० त०)	मौनं सर्वार्थसाधकम् ।
महीतलस्पर्शनमात्रभिन्नमृदं हि राज्यं पदमैन्द्रमाहुः । (र० व०)	मौनिन. कलहो नास्ति ।
महीपतीनां विनयो हि भूषणम् ।	म्लायति श्रीः कुलस्त्रीव गृहे बन्धक्यधिष्ठिते । (क० स०)
महेश्वरमनाराध्य न सन्तीप्सितसिद्धयः । (क० स०)	यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः । (भर्तृ०)
महोदयानामपि सप्रवृत्तित्ता सहायसाध्या. प्रदिशन्ति सिद्धय. । (कि० अ०)	यतः सतां हि संगतं मनीषिभि साप्तपदीनमुच्यते । (कु० स०)
मातर्लक्ष्मि तव प्रसादवशतो दोषा अपि स्युर्गुणा. ।	यतः सत्यं ततो धर्म ।
माता च व्यभिचारिणी । (चा० नी०)	यतो धर्मस्ततो धनम् ।
मातापितृभ्या शश. सन्न जातु सुखमश्नुते । (क० स०)	यतो नागास्ततो जय. ।
मातृजङ्घा हि वत्सस्य स्तम्भीभवति बन्धने । (प० त०)	यतो रूपं तत. शीलम् ।
मात्सर्यरागोपहतात्मना हि स्खलन्ति साधुष्वपि मानसानि । (कि० अ०)	यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।
मात्सर्यण दुरात्मकोऽपि सुजनं दृष्ट्वा सदा हासते ।	यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोष. ।
मात्रा समं नास्ति शरीरपोषणम् ।	यत्पूर्वं विधिना ललाटलिखितं तन्मार्जितुं कः क्षमः ।
मादृशो हि कथं कुर्या. सच्छोल्लङ्घनसाध्वसम् । (क० स०)	यत्र विद्वज्जनो नास्ति श्लाघ्यस्तत्राल्पधीरपि ।
माने म्लाने कुतः सुखम् ।	यत्राकृतिस्तत्र गुणा वसन्ति ।
मासरत्नं वसन्तः । (प्र० म०)	यत्रास्ति लक्ष्मीर्निधनो न तत्र ।
मितं च सारं च वचो हि वाग्मिता । (नै० च०)	यथा चित्तं तथा वाचो यथा वाचस्तथा क्रियाः ।
मित्रार्थगणितप्राणा दुर्लभा हि महोदया. । (क० स०)	यथा देशस्तथा भाषा ।
मिथ्या परोपकारो हि कुतः स्यात्कस्य शर्मणे । (क० स०)	यथा बीजं तथाङ्कुरः ।
मिष्टान्नमितरे जना. । (नै० च०)	यथा भूमित्तथा तोयम् ।
मुक्त्वा बलिभुज काकी कोकिले रमते कथम् । (क० स०)	यथा राजा तथा प्रजा ।
मुखं विमुच्य श्वसितस्य धारया वृथैव नासापथधावनश्रम. । (नै० च०)	यथा वृक्षस्तथा फलम् ।
मुखरतावसरे हि विराजते । (कि० अ०)	यथाशक्त्यतिथे पूजा धर्मो हि गृहमेधिनाम् । (क० स०)
मुख्यमङ्गं हि मन्त्रस्य विनिपातप्रतिक्रिया । (क० स०)	यथोत्तोरेच्छा हि गुणेषु कामिन. । (कि० अ०)
मुह्यत्येव हि कृच्छ्रेषु संभ्रमज्वलितं मन. । (कि० अ०)	यथौषधं स्वादु हितं च दुर्लभम् ।
मुह्यन्मार्गममार्ग वा रागान्ध. को हि पश्यति । (क० स०)	यदध्यासितमर्हद्भिस्तद्धि तीर्थ प्रचक्षते । (कु० स०)
मूढ. परप्रत्ययनेयबुद्धिः । (प० त०)	यदनुद्वेगतः साध्यं पुरुषार्थः सदा बुधैः । (क० स०)
मूर्खस्य किं शास्त्रकथाप्रसङ्ग. ।	यदन्नं भक्षयेन्नित्यं जायते तादृशी प्रजा ।
	यदि वात्यन्तसद्गुता न कस्य परिभूतये । (क० स०)
	यदेव रोचते यस्मै भवेत्तत्तस्य सुन्दरम् ।
	यद्देवेन ललाटपत्रलिखितं तद्रोज्झितुं कः क्षम. ।

१६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम्

---

यद्धात्रा निजभालपट्टलिखितं तन्मार्जितुं कः क्षमः ।	रन्ध्रोपनिपातिनोऽनर्थाः । (अ० शा०)
यद्भाविनात्मा म्रियते जन्तुस्तद्रूपमश्नुते । (क० स०)	रम्याणां विकृतिरपि श्रियं तनोति । (कि० अ०)
यद्यपि शुद्धं लोकविरुद्धं नाकरणीय नाचरणीयम् ।	रविपीतजला नपालये पुनरोधेन हि युज्यते नदी । (कु० स०)
यद्वा तद्वा भविष्यति ।
यशः पुण्यैरवाप्यते । (चा० नी०)	रसमूला हि व्याधयः ।
यशस्तु रक्ष्यं परतो यशोधनैः । (र० व०)	रहस्यं साधूनामनुपधि विशुद्धं विजयते ।
यस्याश्वास्तस्य काञ्चनम् ।	राजा राष्ट्रकृतं पापम् । (वृ०चा०)
यस्याश्वास्तस्य मेदिनी ।	राजा सहायवान्शूर सोत्साहो जयति द्विषः । (क० स०)
यः क्रियावान्स पण्डितः ।	राज्ञः पापं पुरोहितः । (वृ० चा०)
यो गोविन्दरसप्रमोदमधुरा सा माधुरी माधुरी ।	रामधाम शरणीकरणीयम् ।
याचको याचकं दृष्ट्वा श्वानवद्गुर्गुरायते ।	रिक्तः सर्वो भवति हि लघु पूर्णता गौरवाय । (मे० दू०)
याचनान्तं हि गौरवम् ।	रिक्तपाणिर्न पश्येत राजानं देवतां गुरुम् ।
याच्ञा मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा । (मे० दू०)	रिपुष्वपि हि भीतेषु सानुकम्पा महाशयाः । (क० स०)
यादृशो यः कृतो धात्रा भवेत्तादृश एव सः । (क० स०)	लक्ष्मीरनुसरति नयगुणसमृद्धिम् ।
यादृशास्तन्तवः कामं तादृशो जायते पटः । (क० स०)	लक्ष्मीर्यस्य गृहे स एव भजति प्रायो जगद्वन्द्यताम् ।
यानरत्नं हि तुरगः । (प्र० भ०)	लङ्केश्वरो हरति दाशरथे कलत्रं प्राप्नोति बन्धमथ दक्षिणसिन्धुराजः ।
यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यञ्चोऽपि सहायताम् । (अ० रा०)
या यस्य प्रकृतिः स्वभावजनिता केनापि न त्यज्यते ।	लब्धदिव्यरसस्वादं को हि रज्येतसान्तरे । (क० स०)
या राका शशिशोभना गतघना सा यामिनी यामिनी ।	लब्धस्पर्शाना भवति कुतोऽथवा व्यवस्था । (शि० व०)
या लोकद्वयसाधनी तनुभृता सा चातुरी चातुरी ।	लभेत वा प्रार्थयिता न वा श्रियं श्रिया दुरापः कथमीप्सितो भवेत् । (अ० शा०)
या सौन्दर्यगुणान्विता पतिरता सा कामिनी कामिनी ।
युक्तं न वा युक्तमिदं विचिन्त्य वदेद्विपश्चिन्महतोऽनुरोधात् ।	ललितान्तानि गीतानि ।
	लाञ्छनं परं खलु मुखे तव भस्मपातः ।
युक्ताना खलु महता परोपकारे कल्याणी भवति रुजत्स्वपि प्रवृत्तिः । (कि० अ०)	लिखितमपि ललाटे प्रोञ्झितुं क समर्थः ।
	लीलया भवजल तरणीयम् ।
युक्ताना विमलतया तिरस्क्रियायै नाक्रामन्नपि हि भवत्यल जलोघः । (शि० व०)	लुब्धमर्थेन गृह्णीयात् । (प० त०)
	लुब्धाना याचकः शत्रुः ।
युक्तियुक्तं प्रगृह्णीयाद्बालादपि विचक्षणः ।	लोके पशुश्च मूर्खश्च निर्विवेकमतौ समौ । (क० स०)
युद्धस्य वार्ता रम्या स्यात् ।	लोकोत्तराणां चेतांसि को हि विज्ञातुमर्हति ।
ये तु घ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे । (भर्तृ०)	लोकोपहसिता शश्वत्सीदन्त्येव ह्यबुद्धयः । (क० स०)
येन केन प्रकारेण प्रसिद्धः पुरुषो भवेत् ।	लोभः पापस्य कारणम् ।
येन श्रियः संश्रयदोषरूढ स्वभावलोलेत्ययशः प्रमृष्टम् ।	लोभमूलानि पापानि ।
ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञां जानन्तु ते किमपि तान्प्रति नैष यत्नः । (मा० मा०)	वक्ता श्रोता च यत्रास्ति रमन्ते तत्र संपदः ।
	वक्ति जन्मान्तरप्रीतिं मनः स्निग्धदकारणम् । (क० स०)
येनेष्टं तेन गम्यताम् ।	वक्रे विधौ वद कथं व्यवसायसिद्धिः ।
योगस्तडित्तोयदपोरिवास्तु ।	वचने किं दरिद्रता ।
योजकस्तत्र दुर्लभः ।	वचोभूषा सत्यम् । (प्र० भ०)
यो यद्वपति बीजं हि लभते सोऽपि तत्फलम् । (क० स०)	वञ्च्यन्ते हेलयैवोह कुश्रीभिः सरलाशयाः । (क० स०)
रक्षन्ति पुण्यानि पुरा कृतानि ।	वज्रादपि हि वीराणां चित्तरत्नमखण्डितम् । (क० स०)
रङ्गः शुक्लपटे यथा ।	वद प्रदोषे स्फुटचन्द्रतारका विभावरी यद्यरुणाय कल्पते । (कु० स०)
रत्नदीपस्य हि शिखा वात्यापि न नश्यति ।
रत्नव्ययेन पाषाणं को हि रक्षितुमर्हति । (क० स०)	वनेऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणाम् ।
रत्नं समायुज्यतु काञ्चनेन ।	वयोगते किं वनिताविलासः ।
रत्नाकरे युज्यत एव रत्नम् । (कु० स०)	वरं हि मानिनो मृत्युनं दैन्यं स्वजनाग्रतः । (क० स०)

सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा	१७
वरं क्लैब्यं पुंसां न च परकलत्राभिगमनम् । (भर्तृ०)	विद्वान्सर्वत्र पूज्यते । (चा० नी०)
वरं प्राणत्यागो न च पिशुनवाक्येष्वभिरुचि ।	विधिरहो बलवानिति मे मति । (माग०)
वर भिक्षाशित्व न मानपरिखण्डनम् । (वृ० चा०)	विधिरुन्मुह्वलो नृणाम् ।
वरं मौनं कार्यं न च वचनमुक्तं यदनृतम् ।	विधिर्हि घटयत्यर्थानचिन्त्यानपि समुन्व । (क० म०)
वरविभवभूषा वितरणम् ।	विधिउल्लिव्य बुद्धिग्नुसरति ।
वरयेत्कुलजा प्राज्ञो विरूपामपि कन्यकाम् । (वृ० चा०)	विधेर्विचित्राणि विचेष्टितानि ।
वर्तमानेन कालेन वर्तयन्ति विचक्षणाः ।	विधेर्विलीलामानवेक्ष तरङ्गाङ्को हि तर्कयेत् । (क० स०)
वशिना न निहन्ति वैर्यसमुभावगुण । (कि० अ०)	विनयाद्याति पात्रताम् ।
वसुमत्या हि नृपा. कलत्रिण । (र० व०)	विनयो हि सनीवतम् । (क० स०)
वस्त्रपूतं पिवेजलम् । (चा० नी०)	विनाप्यर्थैर्धीरा स्पृजन्ति बहुमानोन्नति पदं । (हि०)
वस्त्राणामातपो जरा । (प० त०)	विना मलयमन्यत्र चन्दन न प्ररोहति ।
वाञ्छात्रोत्पादितासह्यवैराङ्को नानुत्तप्यते । (क० स०)	विनाशकाले विपरीतबुद्धि ।
वाञ्छारूवं परमपदवी । (प्र० भ०)	विनाश्रया न शोभन्ते पण्डिता वनिता लता ।
वाते वाति कदम्बपुष्पसुरभौ केन प्रतारिष्यते ।	विना हि गुर्वीदृशेन संपूर्णाः सिद्धय कुत । (क० स०)
वामे विधौ न हि फलन्त्यभिवाञ्छितानि ।	विनियोगप्रमादा हि किङ्करा प्रभविव्णेषु । (कु० स०)
वाराङ्गनेव नृपनीतिरनेकरूपा । (भर्तृ०)	विनीतनाग किल सूत्रधारैरैन्तं पद भूमिंगतोऽपि भुङ्क्ते । (र० व०)
वास प्रधानं खलु योग्यतायाः ।
वासोविहीन विजहाति लक्ष्मीः ।	विपदा परिभूता कि व्यवस्यन्ति विलम्बिनुम् । (कु० स०)
विकारं खलु परमार्थतोऽज्ञात्वानारम्भ प्रतीकारस्य । (अ० शा०)	विपदि न दृपितानिभूमि । (शि० व०)
	विपदोऽपि पद श्लाघ्योऽपकारयति नो हि स. । (कु० स०)
विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धीरा । (कु० स०)	विप्रियमप्याकण्थे ब्रूते प्रियमेव सर्वदा सुजन. ।
	विभूषण मौनमपण्डितानाम् । (भर्तृ०)
विक्रियायै न कल्पते संबन्धा सदनुष्ठिता । (कु० स०)	विमल कलुषीभवच्च चेत. कथयत्येव हितैषिणं रिपुं वा । (कि० अ०)
विक्रीते करिणि किमङ्कुशे विवाद ।
विद्भवत्य प्रथितार्थसिद्धय । (अ० शा०)	विरक्तस्य तृणं जगत् ।
विचित्रमायाः कितवा ईदृशा एव सर्वदा । (क० म०)	विरक्तस्य तृण भार्या ।
विचित्ररूपा खलु चित्तवृत्तय । (कि० अ०)	विलम्बिनु न खलु सदा मनस्विनो विवत्सवः कलहमवेक्ष्य विद्विष । (शि० व०)
विचित्रविधये तस्मै सर्वदा विधये नमः । (क० स०)
विचित्रा. खलु वासना ।	विलासिनी हि सर्वस्य संध्येव क्षणरागिणी । (क० स०)
विचित्रो बत कायस्य विपाकविषम. क्रम. । (क० स०)	विवश्चित ह्यनुक्तमनुताप जनयति । (अ० शा०)
विजानतोऽपि ह्यनयस्य रौद्रता भनत्यपाये परिमोहिना मति. । (कि० अ०)	विवेकवाराशरजौनमन्त सता न काम. कलुषीकरोति । (नै० च०)
वित्तेन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते । (वृ० चा०)	विशाखान्तानि सेवानि ।
विदग्धा अपि वञ्च्यन्ते विटवर्णनया स्त्रिय. । (क० स०)	विश्वास स्त्रीषु वर्जयेत् । (वृ० चा०)
विदेशे बन्धुलाभो हि मरावमृतनिर्झर. । (क० म०)	विश्वास कुटिलेषु क । (क० स०)
विद्यातुराणा न सुख न निद्रा ।	विश्वासयत्याशु सता हि योग. । (कि० अ०)
विद्या ददाति विनयम् । (हि०)	विषं गोष्ठी दरिद्रस्य ।
विद्या मित्र प्रवासे च । (वृ० चा०)	विषमप्यमृत क्वचिद्भवेदमृत वा विषमीश्वरेच्छया । (र० व०)
विद्या रूप कुरूपिणाम् ।
विद्या विवादाय वनम् । (उ० र०)	विषयाकृष्यमाणा हि तिष्ठन्ति सुपथे कथम् । (क० म०)
विद्यासमं नास्ति शरीरभूषणम् ।	विषत्रिग फन्यापद्रोऽस्त गता. । (शि० पु०)
विद्या सर्वस्य भूषणम् ।	विषवृक्षोऽपि सवर्ध्य स्वय छेत्तुमसाप्रतम् । (कु० स०)
विद्या स्तब्धस्य निष्फला ।	वीरसहायनिविर्विज्ञा सुखलभ्या हि सिद्धय । (क० म०)
विद्वान्कुलीनो न करोति गर्वम् ।	वीरो हि स्वाम्यमर्हति । (क० स०)
विद्वान्सर्वगुणेषु पूजिततनुर्भूरस्य नान्या गति ।	वृक्ष क्षीणफल त्यजन्ति विहगाः । (स० र०)

३ सु० २० भा०

१८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्

वृत्तं हि राज्ञामुपरुद्धवृत्तम् । (र० वं०) वृथा सुतस्य भोजनम् । वृथा दानं समर्थस्य । वृथा दीपो दिवापि च । वृथा भवेदसङ्गहान्धस्य हितोपदेशना । (कु० स०) वृथा वृष्टिः समुद्रेषु । वृद्धस्य तरुणी विषम् । वृद्धा जना निष्करुणा भवन्ति । वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् । वृद्धा नारी पतिव्रता । वेदाञ्जानन्ति पण्डिताः । वेश्याङ्गनेव नृपनीतिरनेकरूपा । वेश्यानां च कुतः स्नेहः । व्याघ्रस्य चोपवासस्य पारणं पशुमारणम् । व्याजस्रप्रणयैर्वाक्यैर्जनन्या को न वञ्च्यते । (क० स०) व्यादिश्यते भूधरतामवेक्ष्य कृष्णेन देहोद्वहनाय शेषः । (कु० स०)

व्याधितस्यौषधं मित्रम् । व्रताभिरक्षा हि सतामलंकिया । (कि० अ०) शक्तयो नियता वारि वैद्युताग्नि नु हन्ति किम् (क० स०) शक्या हि केन लङ्घयितुं दुर्जाना नियतेर्गतिः । (क० स०) शत्रोरपि गुणा वाच्या दोषा वाच्या गुरोरपि । शयनतलरत्नं शशिमुखी । (प्र० भ०) शरीरूला हि नृपा मन्त्रमूला च राजता । (क० स०) शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम् । (कु० स०) शस्त्राघाता न तथा सूचीक्षतवेदना यादृक् । शस्त्रेण रक्ष्यं यदशक्यरक्षं न तद्यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति । (र० व०) शाम्येत्प्रत्यपकारेण नोपकारेण दुर्जनः । (कु० स०) शास्त्रं हि निश्चितधिया क्व न सिद्धिमेति । (शि० व०) शास्त्राद्बुद्धिर्बलीयसी । शिरसि लिखितं लङ्घयति कः । शिष्यपापं गुरुस्तथा । शीलं परं भूषणम् । शीलं भूषयते कुलम् । शीलं हि विदुषां धनम् । (क० स०) शीलं हि सर्वस्य नरस्य भूषणम् । शुचिः क्षेमकरो राजा । शुचिन्नारी पतिव्रता । शुचिर्भूमिगतं तोयम् । शुभकृन्नहि सीदति । (क० स०) शुभस्य शीघ्रमशुभस्य कालहरणम् । शुभाचारस्य कः कुर्यादशुभं हि सचेतनः । (क० स०) शुष्केन्धने वह्निरुपैति वृद्धिम् ।

शूरं कृतज्ञं दृढसौहृदं च लक्ष्मीः स्वयं याति निवासहेतोः । (प० त०) शूरस्य मरणं तृणम् । शूराणां मृतमारणे नहि परो धर्मः प्रयुक्तो बुधैः । शूरा हि प्रणतिप्रियाः । (क० स०) शोककन्दः क्व कन्या हि क्वानन्दः कायवान्सुतः । (क० स०) शोभन्ते विद्यया विप्राः । शोषितसरसि निदाघे नितरामेवोद्धतः सिन्धुः । श्यालको गृहनाशाय । (चा० नी०) श्रद्धया न विना दानम् । श्रवणपुटरत्नं हरिकथा । (प्र० भ०) श्रवणसुखसीमा हरिकथा । (प्र० भ०) श्रीकृष्णस्य कृपालवो यदि भवेत्कः कं निहन्तुं क्षमः । श्रीपतेः पदयुगं स्मरणीयम् । श्रीमङ्गलात् प्रभवति । (म० भा०) श्रेयसि केन तृप्यते । (शि० व०) श्रेयान्हि मानिनो मृत्युनैर्दुगात्मप्रकाशनम् । (क० स०) श्रोत्रस्य भूषणं शास्त्रम् । सपत्सु महतां चित्तं भवत्युत्पलकोमलम् । संसर्गजा दोषगुणा भवन्ति । (भर्तृ०) संहर्षिणा सह गुणाभ्यधिकैर्दुरासम् । (शि० व०) सकलं शीलेन कुर्याद्वशम् । सकलकृतिसीमा श्रुतिस्मृतिः । (प्र० भ०) सकलगुणभूषा च विनयः । सकलगुणसीमा वितरणम् । सकलसुखसीमा सुवदना । (प्र० भ०) सकृद्विषिमानपि हि प्रयुक्तं माधुर्यमीष्टे हरिणान्न्रहीतुम् । (र० व०)

स क्षत्रियस्त्राणसहः सतां यः । सखि साहजिकं प्रेम दूरादपि विजायते । सकटे हि परीक्ष्यन्ते प्राज्ञाः शूराश्च संगरे । (क० स०) संकल्पैकप्रधाना हि दिव्यानामखिलाः क्रियाः । (क० स०) सङ्गः सता किमु न मङ्गलमातनोति । (भाग०) सङ्गात्संजायते कामः । (भ० गी०) सङ्ग्रामो नाम शूराणामुत्सवो हि महानयम् । (क० स०) सता प्रज्ञोन्मेष पुनरयमसीमा विजयते । सतां महत्संमुखभावि पौरुषम् । (नै० च०) सता हि चेतः शुचितात्मसाक्षिका । (नै० च०) सता हि सङ्गः सकलं प्रसूयते । (भाग०) सता हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः । (अ० शा०) सतां हि साधुशीलत्वात्स्वभावो न निवर्तते । सतां गुरुजिगीषे हि चेतसि स्त्रीतृणं कियत् । (क० स०) सतीधर्मो हि सुखीणां चिन्त्यो न सुहृदादयः । (क० स०) स तु निरवधिरेकः सञ्जनानां विवेकः । सत्त्वाधीना हि सिद्धयः । (क० स०)

सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा	१९

सत्त्वानुरूपं सर्वस्य धाता सर्वं प्रयच्छति । (क० स०)	समीरणो नोदयिता भवेति व्यादिश्यते केन हुताशनस्य । (कु० स०)
सत्पुत्र एव कुलसद्मनि कोऽपि दीपः ।	सपत्सु हि सुसत्त्वानामेकहेतुः स्वपोषणम् । (क० स०)
सत्यः प्रवादो यच्छिद्रेष्वनर्था यान्ति भूरिताम् । (क० स०)	सम्पूर्णकुम्भो न करोति शब्दम् ।
सत्यनियतवचस वचसा सुजनं जनाश्चलयितुं क ईशते । (शि० व०)	संभवत्यभिजातानामभिमानो ह्यकृत्रिमः । (क० स०)
सत्यपूता वदेद्वाणीम् ।	संभावना ह्यविकृतस्य तनोति तेजः । (कि० अ०)
सत्यं सम्यक्कृतोऽल्पोऽपि धर्मो भूरिफलो भवेत् । (क० स०)	संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते । (भ० गी०)
सत्यं कण्ठस्य भूषणम् ।	समुपनो हि जयो रन्ध्रप्रहारिणाम् । (र० व०)
सत्य न तद्यच्छलमभ्युपैति ।	सरित्पतिर्नहि समुपेति रिक्तताम् । (शि० व०)
सत्यमेव जयते । (वृ० चा०)	सरित्पूरप्रपूर्गोऽपि क्षारो न मथुरायते । (वा० वा०)
सत्येन तपते रविः । (वृ० चा०)	सर्पः क्रूरः खलः क्रूरः सर्पात्क्रूरतरः खलः । (चा० नी०)
सत्येन धार्यते पृथ्वी । (वृ० चा०)	सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते । (म० भा०)
सत्येन पूर्यते साक्षी ।	सर्वं कान्तमात्मीयं पश्यति । (अ० शा०)
सत्येन वाति वायुश्च । (वृ० चा०)	सर्वं कालवशेन नश्यति ।
सत्संगतिः कथय किं न करोति पुंसाम् । (भर्तृ०)	सर्वं कृच्छ्रगतोऽपि वाञ्छति जनः सत्त्वानुरूपं फलम् । (भर्तृ०)
सदसद्वा नहि विदुः कुक्षीवचनमोहिताः । (क० स०)	सर्वः प्रार्थितमर्थमविगम्य सुखी संपद्यते जन्तुः ।
सदाभिमानैकधना हि मानिनः । (शि० व०)	राज्ञा तु चरितार्थता दुःखोत्तरैव । (अ० शा०)
सदा स्याद्योऽत्र यच्चित्तन्मयत्वमुपैति सः । (क० स०)	सर्वं प्रियं खलु भवत्यनुरूपचेष्टे । (शि० व०)
सदोभूषा सूक्तिः ।	सर्वं कार्यवशाज्जनोऽभिरमते तत्कस्य को वल्लभः । (भर्तृ०)
सद्भावाद्रैः फलति न चिरेणोपकारो महत्सु । (म० दू०)	सर्वं जीवद्भिराप्यते । (क० स०)
सद्भिः कुर्वीत संगतिम् ।	सर्वं यस्य वशादगात्स्मृतिपथं कालाय तस्मै नमः ।
सद्भिरेव सहासीत ।	सर्वं रत्नमुपद्रवेन सहितं निर्दोषमेकं यशः ।
सद्भिर्विवादं मैत्रीं च ।	सर्वं शून्यं दरिद्रस्य । (प० त०)
सद्भिस्तु लीलया प्रोक्तं शिलालिखितमक्षरम् ।	सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् । (चा० नी०)
सद्यः फलति गान्धर्वम् ।	सर्वं सावधि नावधि कुलभुवां प्रेम परं केवलम् ।
सद्य एव सुकृता हि पच्यते कल्पवृक्षफलधर्मि काङ्क्षितम् । (र० व०)	सर्वनाशाय मातुलः । (चा० नी०)
स धार्मिको यः परधर्मं न स्पृशेत् ।	सर्वमत्यन्तगर्हितम् ।
स धीरो यो न संमोहमापत्कालेऽपि गच्छति । (क० स०)	सर्वलोकप्रतिष्ठाया यतन्ते बहवो जनाः ।
सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते ।	सर्वशून्या दरिद्रता ।
सन्तः परार्थं कुर्वाणा नावेक्षन्ते प्रतिक्रियाम् । (म० भा०)	सर्वश्चित्तप्रमाणेण सदसद्वाभिवाञ्छति । (क० स०)
संततिः शुद्धवंश्या हि परत्रेह च शर्मणे । (र० व०)	सर्वस्यौषधमस्ति शास्त्रविहितं, मूर्खस्य नास्त्यौषधम् । (प० त०)
संतोष एव पुरुषस्य परं निधानम् ।	सर्वाङ्गे दुर्जनो विषम् ।
संतोषतुल्यं धनमस्ति नान्यत् ।	सर्वारम्भास्तण्डुलप्रस्थमूलाः ।
संतोषे ब्राह्मणः शुचिः ।	सर्वास्ववस्थासु रमणीयत्वमाकृतिविशेषाणाम् । (अ० शा०)
संदीप्ते भवने तु कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः । (भर्तृ०)	सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ते । (भर्तृ०)
संधत्ते भृशमरतिं हि सद्वियोगः ।	सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः । (म० भा०)
संधिं कृत्वा तु हन्तव्यः सम्प्राप्तेऽवसरे पुनः । (क० स०)	सर्वो हि नोपगतमप्यपचीयमानं वर्धिष्णुमाश्रयमनागतमभ्युपैति । (शि० व०)
संनिकृष्टे निकृष्टेऽपि कष्टं रच्यन्ति कुक्षियः । (क० स०)	सलज्जा गणिका नष्टा ।
सभारत्नं विद्वान् । (प्र० भ०)	स सुहृद्व्यसने यः स्यात् । (प० त०)
समये हि सर्वमुपकारि कृतम् । (शि० व०)	सहते मादृश को हि तादृशं धर्मविप्लवम् । (क० स०)
समर्थो यो नित्यं स जयतितरा कोऽपि पुरुषः ।	सहने विपत्सहस्रं मानी नैवापमानलेशमपि । (म० भा०)
समानशीलव्यसनेषु सख्यम् । (हि० प०)	सहते विरहक्लेशं यशस्वी नायशः पुनः । (क० स०)

२०	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्

बायाँ स्तम्भ	दायाँ स्तम्भ
सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् ।<br>(कि० अ०)	सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमिस्रा ।<br>(र० व०)
सहसा हि कृतं पापं कथं मा भूद्विपत्तये । (क० स०)	सेवाधर्म परमगहनो योगिनामप्यगम्यः । (भर्तृ०)
सहसि प्लवगैरूपासितं नहि गुञ्जाफलमेति सोष्मताम् ।<br>(शि० व०)	सौख्यं धन्याः किमपि दधते सर्वसंपत्समृद्धाः ।
सहस्रेषु च पण्डितः ।	स्तवे रवेरप्सु कृताप्लुवैः कृते न मुद्धती जातु भवेत्कुमुद्वती ।<br>(नै० च०)
सहायकृत्तैर्महता न सङ्गतं भवन्ति गोमायुसखा न दन्तिन ।<br>(कि० अ०)	स्तोत्रं कस्य न तुष्टये । (कु० स०)
सागरं वर्जयित्वा कुत्र महानद्यवतरति । (अ० शा०)	स्त्रियश्चरित्रं पुरुषस्य भाग्यं देवो न जानाति कुतो मनुष्यः ।
साधनेषु हि रतेरुपचन्ते रम्यता प्रियसमागम एव ।<br>(कि० अ०)	स्त्रियो नष्टा ह्यभर्तृकाः । (वृ० चा०)
साधने हि नियमोऽन्यजनानां योगिनां तु तपसाखिलसिद्धिः ।<br>(नै० च०)	स्त्रियो यथा विचेष्टन्ता निष्कंपं हि सतां मनः । (क० स०)
साधु सीदति दुर्जनः प्रभवति प्राप्ते कलौ दुर्युगे ।	स्त्रीचित्तमहो विचित्रमिति । (क० स०)
साधूता दुर्जनाद्भव्यम् । (प० त०)	स्त्रीचित्तस्येव दैवस्य को वेत्ति गहनां गतिम् । (क० स०)
साधूना हि परोपकारकरणे नोपाध्यपेक्ष मन ।	स्त्रीणां पति प्राणा न बान्धवाः । (क० स०)
साध्यासाध्यविचार हि नेक्षते भवितव्यता । (क० स०)	स्त्रीणां प्रियालोकफलो हि वेष । (कु० स०)
सानुकूले जगन्नाथे विप्रियः सुप्रियो भवेत् ।	स्त्रीणां भावानुरक्तं हि विरहासहन मनः । (क० स०)
सामानाधिकरण्यं हि तेजस्तिमिरयोः कुतः । (शि० व०)	स्त्रीणामलीकमुग्ध हि वच को मन्यते मृषा । (क० स०)
सार गृह्णन्ति पण्डिताः ।	स्त्रीणामाद्यं प्रणयवचनं विभ्रमो हि प्रियेषु । (मे० दू०)
साहसं नैरपेक्ष्यं च कृतवानां निसर्गजम् । (क० स०)	स्त्रीपुमानित्यानास्थैषा वृत्त हि महितं सताम् । (कु० स०)
सिते हि जायते शिते सुलक्ष्यता । (नै० च०)	स्त्री पुंवच्च प्रभवति यदा तद्धि गेहं विनष्टम् ।
सिद्धिर्वा यदि वाऽसिद्धिं विद्धोत्साहो निवेदयेत् । (प० त०)	स्त्रीबुद्धि प्रलयावहा । (का० नी०)
सिध्यन्ति कुत्र सुकृतानि विना श्रमेण ।	स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मन । (भर्तृ०)
सीमन्तिनीना कान्तोदन्त सुहृदुपगतः सगमात्किंचिदूनः ।<br>(मे० दू०)	स्त्रीवचः प्रत्ययो हन्ति विचारं महतामपि । (क० स०)
सुकविता यद्यस्ति राज्येन किम् ।	स्त्री विनश्यति रूपेण । (शा० प०)
सुकृती चानुभूयैव दु खमप्यश्नुते सुखम् । (क० स०)	स्त्रीषु वाक्यसंयम कुतः । (क० स०)
सुखं च मे शयनं च मे ।	स्त्रीध्वनर्गलचेतास्तु कस्येच्छा नोपजायते । (क० स०)
सुखमास्ते नि स्पृहः पुरुष ।	स्थातुं नियोक्तुर्नहि शक्यमग्रे विनाश्य रक्ष्यं स्वयमक्षतेन ।<br>(र० व०)
सुखार्थिनः कुतो विद्या ।	स्थितः पृथिव्या इव मानदण्ड । (कु० स०)
सुतप्तमपि पानीय शमयत्येव पावकम् । (प० त०)	स्थिरा शैली गुणवता । (कुव० न०)
सुदुर्ग्रहान्त करणा हि साधवः । (कि० अ०)	स्नापितोऽपि बहुशो नदीजलैर्गर्दभः किमु हयो भवेत्क्वचित् ।
सुदुर्लभे नार्हति कोऽभिनन्दितुं प्रकर्षलक्ष्मीमनुरूपसंगमे ।<br>(कि० अ०)	स्निग्धमुग्धा हि सख्यिय । (क० स०)
सुपर्वणे हि स्फुटभावना या सा पूर्वरूपं फलभावनाया ।<br>(शि० व०)	स्निग्धो हि विरहायासे साधुवादं ददाति किम् । (क० स०)
सुरेषु हि श्रद्दधतां नभस्या सर्वार्थसिद्ध्यङ्गमिश्र. समस्या ।<br>(शि० व०)	स्नुषात्वं पापानां फलमधनगेहेषु सुदृशाम् ।
सुलभा रम्यता लोके दुर्लभं हि गुणार्जनम् । (कि० अ०)	स्नेहमूलानि दुःखानि । (म० भा०)
सुलभो हि द्विषा भङ्गो दुर्लभा सत्त्ववाच्यता । (कि० अ०)	स्नेहानाहुः किमपि विरहे ध्वंसिनस्ते त्वभोगादिष्टे वस्तुन्युपचितरसाः प्रेमराशीभवन्ति । (मे० दू०)
सुहृदर्थमीहितमजिह्मधियां प्रकृतेर्विराङ्गति विरुद्धमपि ।<br>(शि० व०)	स्नेहः खलु पापशङ्की । (अ० शा०)
सूर्यापाये न खलु कमल पुष्यति स्वामभिख्याम् । (मे० दू०)	स्पृशन्ति न नृशंसानां हृदयं बन्धुबुद्धयः । (नै० च०)
	स्पृशन्त्यास्तारुण्यं किमिव नहि रम्यं मृगदृशः ।
	स्पृशन्नपि गजो हन्ति । (प० त०)
	स्रर्तुमधिगतगुणसरणाः पटवो न दोषमखिलं खलूत्तमाः ।<br>(शि० व०)
	स्रोतोरखं विबुधतटिनी । (प्र० भ०)
	स्वं जीवितमपि सन्तो न गणयन्ति मित्रार्थे । (प० त०)
	स्वकर्मसूत्रग्रथितो हि लोकः ।

सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा ।	२१
स्वगृहे पूज्यते मूर्खः ।	स्वामिवन्पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि दासवत् । प्राप्ते तु षोडशे वर्षे पुत्रं मित्रवदाचरेत् ॥ (प्र० भ०)
स्वग्रामे पूज्यते प्रभुः ।	स्वाम्यायत्ताः सदा प्राणा भृत्यानामर्जिता धनैः । (प० त०)
क्वचित्कल्पितो गर्व्वः कस्य केन प्रशाम्यति । (प० त०)	स्वेद्यमामज्वरं प्राज्ञः कोऽम्भसा परिषिश्चति । (शि० व०)
स्वजनस्य हि दुःखमग्रतो विवृतद्वारमिवोपजायते । (कु० स०)	स्वेनाननस्य स्फुटतां यियासोः फूत्कृत्यपेक्षा कियती खलु स्यात् । (शि० व०)
स्वजनालोकवातेद्धो दुःखाग्निः कं न तापयेत् । (क० स०)	हंसो यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात् ।
स्वजातीयविघाताय माहात्म्यं दृश्यते नृणाम् ।	हंसो हि क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा वर्जयन्त्यपः । (अ० शा०)
स्वत एव सतां परार्थता ग्रहणानां हि यथा यथार्थता । (शि० व०)	हहो पञ्चसरः कुतः कतिपयैरहैर्विना श्रीस्तव ।
स्वदेशजातस्य नरस्य नूनं गुणाधिकस्यापि भवेदवज्ञा ।	हतं ज्ञानं क्रियाहीनम् । (वृ० चा०)
स्वदेशे पूज्यते राजा । (चा० नी०)	हतमश्रोत्रिय श्राद्धं । (चा० नी०)
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः । (भ० गी०)	हतं सैन्यमनायकम् । (चा० नी०)
स्वधियो निश्चयो नास्ति यस्य स भ्रमति स्वयम् । (वृ० शा०)	हतश्चाज्ञानतो नरः । (वृ० चा०)
स्वपन्त्यहो हि निश्चेष्टाः कुतो निद्रा विवेकिनाम् । (क० स०)	हतविधिपरिपाकः केन वा लङ्घनीयः । (मे० दू०)
स्वपदाच्च्यवमानस्य कस्याज्ञा को हि मन्यते । (क० स०)	हरति मनो मधुरा हि यौवनश्रीः । (कि० व०)
स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् । (भर्तृ०)	हसन्नपि नृपो हन्ति ।
स्वभावतः सर्वमिदं हि सिद्धम् ।	हस्तस्य भूषणं दानम् ।
स्वभावस्वच्छानां पतनमपि भाग्यं हि भवति ।	हस्तौ दानविवर्जितौ । (वृ० चा०)
स्वभावो दुरतिक्रमः । (प० त०)	हा कष्टं खलु वर्तते कलियुगे धन्या नराः सजनाः ।
स्वभावो यादृशो यस्य न जहाति कदाचन । (चा० नी०)	हास्यादृते किमन्यत्स्याद्दतितौल्यवतां फलम् । (क० स०)
स्वमहिमदर्शनमङ्गेणेर्मुकुरतले जायते यस्मात् ।	हा हा तथापि विषयान्न जहाति चेतः । (भर्तृ०)
स्वयशांसि विक्रमवतामवता न वधूर्व्वधानि विमृशन्ति धिय । (कि० अ०)	हिंसा बलमसाधूनां । (म० भा०)
स्वयमेव हि वातोऽग्नेः सारथ्यं प्रतिपद्यते । (र० व०)	हितप्रयोजनं मित्रम् ।
स्ववीर्यगुप्ता हि मनोः प्रसूतिः । (र० व०)	हितभुङ्मितभुक् शाकभुक् ।
स्वसुखं नास्ति साध्वीनां तासा भर्तृसुखं सुखम् । (क० स०)	हितमारण्यमौषधम् ।
स्वस्थे को वा न पण्डित । (प० त०)	हितं मनोहारि च दुर्लभं वच । (कि० अ०)
स्वस्थे चित्ते बुद्धयः संभवन्ति ।	हितैषिण सन्ति न ते मनीषिणः ।
स्वादुभिस्तु विषयैर्हृतस्ततो दुःखमिन्द्रियगणो निवार्यते (र० व०)	हितोपदेशो मूर्खस्य कोपायैव न शान्तये । (क० स०)
स्वाधीनकुशलाः सिद्धिमन्तः । (अ० शां०)	हीनान्यनुपकर्तॄणि प्रवृद्धानि विकुर्वते... ...मित्राणि । (र० व०)
स्वाधीना दयिता सुतावधि ।	हीयते हि मतिस्तात हीनैः सह समागमात् ॥ (हि०)
स्वामापदं प्रोञ्छ्य विपत्तिमग्रं शोचन्ति सन्तो ह्युपकारिपक्षम् । (कि० अ०)	हेम्न संलक्ष्यते ह्यग्नौ विशुद्धिः श्यामिकापि वा । (र० वं०)
स्वामिन्यसाध्यव्यसने सुखं सन्मन्त्रिणां कुतः । (क० स०)	होतारमपि जुह्वन्त स्पृष्टो दहति पावकः । (प० त०)
	ह्यर्थो हि लोक पुरुषस्य बन्धु । (भर्तृ०)
	ह्रदे गभीरे हृदि चावगाढे शंसन्ति कार्यावतरं हि सन्तः । (नै० च०)

<br>

इति सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा संपूर्णा ॥

ग्रन्थसमाप्तिः

इति विरचितबन्धा पद्धतिर्या मयेयं सकलगुणिगणानां प्रीतये सास्तु नित्यम् ।
विपुलविमलदीव्यत्सत्कलानां निधानं तरुणतरणिरुद्धा विद्विषत्कौशिकानाम् ॥

अस्याभ्यासाद्ग्रन्थवर्यस्य शिष्यः सर्वज्ञः स्याद्दिस्फुरच्चारुबुद्धिः ।
अर्थं कामं वेत्ति धर्मं च मोक्षं निःसंदेहं शीलितुं पण्डितोऽपि ॥

शास्त्राब्धिं सकलं विलोड्य नितरां ग्रन्थः कृतोऽयं मया
लोकानन्दकरः समस्तसुकलासंतानजैवातृकः ।
अस्यास्वाद्य सुभाषितामृतरसानानन्दपूर्णान्तराः
सन्तः संप्रति नाकवासनिरतान्देवान्हसन्तु ध्रुवम् ॥

---

विज्ञप्तिः

दृष्टं किमपि लोकेऽस्मिन्न निर्दोषं न निर्गुणम् ।
आव्रणुध्वमतो दोषान्विवृणुध्वं गुणान्बुधाः ।

---

आशीर्वचनम्

सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः ।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद्दुःखभाग्भवेत् ॥