तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

६१० तैत्तिरीये आरण्यके

[ एतदुपनिषदः प्रारम्भे भाष्यकारेण लिखितमेतत्, यदस्याः शाखाभेदेन अनुवाकसङ्ख्याभेदो वर्त्तते । तत्र द्राविडैरस्याश्चतुःषष्टिसङ्ख्याकानुवाकाः पठ्यन्ते । आन्ध्रैरस्या अशीत्यनुवाकाः, कर्णाटकैस्तुःसप्तत्यनुवाकाः, अन्यैरेकोननवत्यनुवाकाः परिपठ्यन्ते । परन्तु अस्मत्सङ्घे विभिन्नदेशसमानीते भाष्यपुस्तकत्रये चतुःषष्ट्यनुवाकपर्‌यन्तमेव व्याख्यानं दृश्यते । एतदेव सम्पूर्णतया वर्णितं प्रत्यक्षमुपलभ्यते । अथास्मत्सङ्घे मूलपुस्तकचतुष्टये तु अशीत्यनुवाका विन्यस्ताः । अनुवाकसङ्ग्रहेऽपि तेषामशीत्यनुवाकानामेव प्रतीकानि लिखितानि । पुनरेतेषामनुवाकानां ये अनुवाका भाष्यकारेण व्याख्याताः, न तेषु कतिपयेषु मूलपुस्तकधृतपाठक्रमस्ता जायते । कुत्रचिदनुवाकद्वयस्यैकत्वमपि प्रतिपादितम् । कुत्रचिच्चानुवाकांशीभूतकण्डिकैकाप्यनुवाकत्वेन परिगृहीता । एतदवलोक्य व्याख्यानानुरोधेनास्माभिर्भाष्यपुस्तकत्रयानुसारिणी सभाष्या निखिलापीयं मुद्रापिताऽभूत् । अथ इदानीं भाष्यकारपरित्यक्ताः कतिपयमूलानुवाका मुद्रापिता भवन्ति । मूलभाष्ययोः परस्परमनुवाकसङ्ख्याभेदज्ञानार्थं तयोरनुवाकसमन्वयतालिका मुद्रापिता भवन्ति ॥ ]

( ६११ )

5 T

( ६१२ )

* भाष्यकारधृतं ब्रह्माणि म आत्मामृतलयेति वाक्यं मूलपुस्तके न दृश्यते ।

( ६१३ )

मूलस्य पञ्चदशानुवाकात्परं योऽनुवाको वर्त्तते नैष भाष्यकारेण धृतः । तद्यथा—

निध॑नपतये॒ नम॑: । निध॑नप॒तान्ति॑काय॒ नम॑: । ऊ॒र्ध्वाय॒ नम॑: । ऊ॒र्ध्वलि॑ङ्गाय॒ नम॑: । हिर॑ण्याय॒ नम॑: । हिर॑ण्यलिङ्गाय॒ नम॑: । सु॒वर्णा॑य॒ नम॑: । सु॒वर्ण॑लिङ्गाय॒ नम॑: । दि॒व्याय॒ नम॑: । दि॒व्यलि॑ङ्गाय॒ नम॑: । भ॒वाय॒ नम॑: । भ॒वलि॑ङ्गाय॒ नम॑: । श॒र्वाय॒ नम॑: । श॒र्वलि॑ङ्गाय॒ नम॑: । शि॒वाय॒ नम॑: । शि॒वलि॑ङ्गाय॒ नम॑: । ज्व॒लाय॒ नम॑: । ज्व॒ललि॑ङ्गाय॒ नम॑: । आ॒त्माय॒ नम॑: । आ॒त्मलि॑ङ्गाय॒ नम॑: । प॒र॒माय॒ नम॑: । प॒र॒मलि॑ङ्गाय॒ नम॑: । ए॒तत् सो॑मस्य॑ सूर्य्य॑स्य॒ सर्व॑लिङ्गँ॑ स्था॒पय॑ति॒ पा॒णिमन्त्रँ॑ प॒वित्र॑म् ॥ अनु० १६ ॥

5 T 2

६१४ तैत्तिरीये आरण्यके

मूलस्य द्वात्रिंशदनुवाकात्परम् ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मेत्यादि सायुज्यं विनियोगमित्यन्तस्त्रयस्त्रिंशदनुवाको भाष्यकारेण न धृतः। तद्यथा—

ओमित्येका॒क्षरं॒ ब्रह्म॑ । अ॒ग्निर्देवता॒ ब्रह्म॑ इत्या॒र्षम् । गाय॒त्रच्छन्दं॑ परमा॒त्मं स॒रूपं॑ । सायु॒ज्यं वि॑नि॒योगं॑ ॥ अनु० ३३ ॥

भाष्यकारस्य षड्‌विंशोऽनुवाको मूले चतुस्त्रिंशदनुवाकांशत्वेन पञ्चत्रिंशदनुवाकांशत्वेन च सम्पादितः। पञ्चत्रिंशानुवाकस्य ॐ भूरित्यादि शेषभागो भाष्यकारेण सप्तविंशानुवाकत्वेन निष्पादितः। तदेतदनुवाकौ पूर्णौ यथा—

आया॑तु॒ वर॑दा दे॒वी॒ अक्ष॑रं ब्रह्म॒ सम्मि॑तं । गाय॒त्री छन्द॑सां मा॒तेदं ब्रह्म॑ जु॒षस्व॑ मे । यदह्ना॑त् कुरु॑ते पा॒पं॒ तदह्ना॑त् प्रति॒मुच्य॑ते । यद्रात्र्या॑त् कुरु॑ते पा॒पं॒ तद्रात्र्या॑त् प्रति॒मुच्य॑ते । सर्व॑वर्णे म॑हादे॒वि॒ सन्ध्या॑विद्ये स॒रस्व॑ति ॥ अनु० ३४ ॥

ओजो॑ऽसि॒ सहो॑ऽसि॒ बल॑मसि॒ भ्राजो॑ऽसि दे॒वानां॒ धाम॒नामा॑सि॒ विश्व॑मसि वि॒श्वायुः॒ सर्व॑मसि सर्वा॒युर॒भिभूरों गाय॒त्रीमावा॑हयामि सावि॒त्रीमावा॑हयामि

१० प्रपाठके ३६ अनुवाकः। ६१५

सरस्वतीमावा॑हया॒मि॒ छन्द॒र्षीनावा॑हया॒मि॒ श्रियमा- वा॑हया॒मि॒ गायत्रिया गायत्रीच्छन्दो विश्वामित्र ऋषिः स॑विता देवताऽग्निर्मुखं ब्रह्मा शिरो विष्णुर्हृदयꣳ रुद्रः शिखा पृथिवी योनिः प्राणापानव्यानोदानसमानाः सप्राणा श्वेतवर्णा साङ्ख्यायनसगोत्रा गायत्री चतुर्विꣳ- शत्यक्षरा त्रिपदा॑ षट्कु॒क्षिः पञ्चशीर्षोपनयने वि॑नि- यो॒गः॒ ॐ॒ भूः । ॐ भुवः । ॐ सुवः । ॐ महः । ॐ जनः । ॐ तपः । ॐ सत्यं । ॐ तत्स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यं॒ भर्गो॑ दे॒वस्य॑ धीमहि । धियो॒ यो नः॑ प्रचो॒दया॑त् । ओमापो॒ ज्योति॒रसो॒ऽमृतं॒ ब्रह्म॒ भूर्भुवः॒ सुवरोम् ॥ अनु० ३५ ।

मूलस्य षट्त्रिंशदनुवाके, गच्छ देवि यथासुखं इति कण्डि- कायाः परम् स्तुता मयेत्यादि ब्रह्मलोकमित्यन्त एतदनुवाक- शेषद्विकण्डिकात्मकः पाठो भाष्यकारेण न धृतः । तद्यथा—

स्तु॒ता मया वरदा वेद॒माता॒ प्र॒चो॒दय॑न्ती पव॒ने द्वि- जाता । आयुः पृथिव्यां द्रविणं ब्रह्म॑व॒र्चसं॒ मह्यं दत्वा प्रजातुं ब्रह्म॑लो॒कं ॥ अनु० ३६ ॥

६१६ तैत्तिरीये आरण्यके

भाष्यस्य पञ्चाशानुवाके, अद्रिजा ऋतं बृहत् इति कण्डि- कायाः परम् ऋचे त्वेत्यादि अमृतस्य धारामित्यन्तस्तदनुवा- कान्तर्गतपाठो मूलग्रन्थस्य चत्वारिंशानुवाकान्तर्गतः । स च भाष्य- कारेण न धृतः । तद्यथा—

ऋचे त्वा॑ रुचे त्वा॒ समि॒त् स्रव॑न्ति स॒रिता॒ न धेना॑: । अ॒न्तर्हृदा मन॑सा पू॒यमा॑नाः । घृ॒तस्य॒ धारा॑ अ॒भि- चा॑कशीमि । हिर॒ण्ययो॑ वेत॒सो मध्य॑ आसां । तस्मि॑न्- त्सुप॒र्णो मधुकृत्कुला॒यी भज॑न्नास्ते॒ मधु॑ दे॒वता॑भ्यः । तस्या॑सते॒ हर॑यः स॒प्त ती॒रे स्व॒धां दुहा॑ना अ॒मृत॑स्य॒ धारा॑ ।

मूलस्य त्रिचत्वारिंशदनुवाकानन्तरं चतुश्चत्वारिंशानुवाकात् चतुःषष्ट्यनुवाकपर्यन्तमेकविंशत्यनुवाकाः भाष्यकारेण न भाषि- ताः । तद्यथा—

मयि॑ मे॒धां मयि॑ प्र॒जां मय्य॒ग्निस्तेजो॑ दधातु॒ मयि॑ मे॒धां मयि॑ प्र॒जां मयीन्द्र॑ इन्द्रि॒यं द॑धातु॒ मयि॑ मे॒धां मयि॑ प्र॒जां मयि॒ सूर्यो॒ भ्राजो॑ दधातु ॥ अनु० ४४ ॥

अपै॑तु मृ॒त्युर॒मृतं॑ न॒ आग॑न् वैवस्व॒तो नो॒ अभ॑यं कृणोतु । प॒र्णं वन॒स्पते॑रि॒वाभि॑नः शीयता॒ꣳ र॒यिः सच॑तान्नः शची॒पति॑: ॥ अनु० ४५ ॥

१० प्रपाठके ५१ अनुवाकः । ९१७

परं॑ मृत्यो॒ अनु॒परे॑हि॒ पन्थां॒ यस्ते॒ स्व इत॑रो देव॒याना॑त् । चक्षु॑ष्मते शृण्व॒ते ते॑ ब्रवीमि॒ मा नः॑ प्र॒जाꣳ री॑रिषो॒ मोत वी॒रान् ॥ अनु० ४६ ॥

वातं॑ प्रा॒णं मन॑सान्वा॑रभामहे प्र॒जाप॑तिं॒ यो भुव॑नस्य गो॒पाः । स नो॑ मृ॒त्योस्त्राय॑तां पा॒त्वꣳह॑सो॒ ज्योग्जी॒वा ज॒राम॑शीमहि ॥ अनु० ४७ ॥

अमु॑त्र भूया॒दध॒ यद्यमस्य॒ बृह॑स्पते अ॒भिश॑स्तेरमु॑ञ्चः । प्रत्यौ॑हताम॒श्विना॑ मृ॒त्युम॒स्मद्देवानामग्ने॑ भिष॒जा शची॑भिः ॥ अनु० ४८ ॥

हरिँ॑ꣳ हर॑न्त॒मनु॑यन्ति दे॒वा विश्व॑स्येशा॒नं वृ॑ष॒भं म॑ती॒नाम् । ब्रह्म॑ स॒रूप॒मनु॒मेद॒मागा॒दय॑नं॒ मा विव॑धी॒र्वि क्र॑मस्व ॥ अनु० ४९ ॥

शल्कै॑र॒ग्निमि॑न्धा॒न उ॒भौ लो॒कौ स॑नेम॒हम् । उ॒भयो॒र्लोकयो॒र्ऋद्ध्वाति॑मृ॒त्युन्त॑राम्य॒हम् ॥ अनु० ५० ॥

मा च्छि॑दो मृत्यो॒ मा ब॑धी॒र्मा मे॒ बलं॒ विवृ॑हो॒ मा प्रमो॑षीः । प्र॒जां मा मे॑ रीरिष॒ आयु॑रुग्रनु॒चक्ष॑सन्त्वा ह॒विर्षा॑ विधेम ॥ अनु० ५१ ॥

६१८ तैत्तिरीये आरण्यके

मा नौ॑ म॒हान्त॑मु॒त मा नौ॑ अ॒र्भ॒कं मा न॒ उक्ष॑न्तमु॒त मा न॑ उक्षि॒तं । मा नौ॑ बधीः पि॒तरं॒ मोत मा॒तरं॑ प्रि॒या मा न॑स्त॒नुवो॑ रुद्र रीरिषः ॥ अनु० ५२ ॥

मा न॑स्तो॒के तन॑ये॒ मा न॒ आयु॑षि॒ मा नो॒ गोषु॒ मा नो॒ अश्वे॑षु रीरिषः । वी॒रान्मानो॑ रुद्रभामि॒तो ब॑धीर्ह॒वि- ष्म॑न्तो नम॑सा विधेम ते ॥ अनु० ५३ ॥

प्रजा॑पते॒ न त्वदे॒तान्य॒न्यो विश्वा॑ जा॒तानि॒ परि॒ता ब॑भूव । यत्का॑मास्ते जु॒हुमस्तन्नो॑ अस्तु व॒यᳵ स्या॑म॒- पत॑यो रयी॒णां ॥ अनु० ५४ ॥

स्व॒स्ति॒दा वि॒शस्पति॑र्वृत्र॒हा विमृधो॑ व॒शी । वृषेन्द्॑रः पु॒र ए॑तु नः स्वस्ति॒दा अ॑भयङ्क॒रः ॥ अनु० ५५ ॥

त्र्य॑म्बकं यजामहे सुग॒न्धिं पु॑ष्टि॒वर्धन॑म् । उ॒र्वा॒रु॒कमि॑व॒ बन्ध॑नान् मृ॒त्योर्मु॑क्षीय॒ मामृता॑त् ॥ अनु० ५६ ॥

ये ते॑ स॒हस्र॑म॒युतं॒ पाशा॒ मृत्यो॒ मर्त्या॑य॒ हन्त॑वे । तान् य॒ज्ञस्य॑ मा॒यया॒ सर्वा॒नव॑ यजामहे ॥ अनु० ५७ ॥

१० प्रपाठके ६१ अनुवाकः । १९६

मृ॒त्यवे॒ स्वाहा॑ ऽमृ॒त्यवे॒ स्वाहा॑ ॥ अनु० ५८ ॥

दे॒वकृ॑तस्यैन॑सोऽव॒यज॑नमसि॒ स्वाहा॑ । म॒नु॒ष्य॑कृ- त॒स्यैन॑सोऽव॒यज॑नमसि॒ स्वाहा॑ । पि॒तृकृ॑तस्यैन॑सोऽव॒- यज॑नमसि॒ स्वाहा॑ । आ॒त्मकृ॑तस्यैन॑सोऽवयज॑नमसि॒ स्वाहा॑। अ॒न्यकृ॑तस्यैन॑सोऽव॒यज॑नमसि॒ स्वाहा॑ । अ॒- स्मत्कृ॑त॒स्यैन॑सोऽव॒यज॑नमसि॒ स्वाहा॑। यद्दि॒वा च॒ नक्त॒ञ्चै- न॑श्चकृ॒म तस्या॑वयज॑नमसि॒ स्वाहा॑ । यत्स्व॒पन्त॑श्च॒ जा- ग्र॑तश्चैन॑श्चकृ॒म तस्या॑वयज॑नमसि॒ स्वाहा॑ । यत्सु॒षुप्त॑श्च॒ जाग्र॑तश्चैन॑श्चकृ॒म तस्या॑वयज॑नमसि॒ स्वाहा॑ । यद्विद्वाँ॒- सश्चाविद्वाँ॒सश्चैन॑श्चकृ॒म तस्या॑वयज॑नमसि॒ स्वाहा॑ । एन॑स एनसोऽवयज॑नम॑सि॒ स्वाहा॑ ॥ अनु० ५९ ॥

यदौ दे॒वाश्चकृ॒म जि॒ह्वया॑ गु॒रु मन॑सो वा प्रयु॑ती दे॒वहेड॑नम् । अरा॑ वा॒यो नो॑ अ॒भिदु॑च्छुनाय ते॒ तस्मि॑- न्त्दे॒नौ वस॑वो निधै॒तन॒ स्वाहा॑ ॥ अनु० ६० ॥

कामो कार्षी॒न्नमो॒ नमः। कामो कार्षीत्कामः करो- ति नाहं करोमि कामः कर्त्ता नाहं कर्त्ता कामः कार- यिता नाहं कारयिता एष ते काम कामाय स्वाहा ॥ अनु० ६१ ॥

5 *

६२० तैत्तिरीये आरण्यके

मन्युरकार्षी॒न्नमो॒ नमः॑ । मन्युरकार्षीन्मन्युः॑ करो-
ति॒ नाहं करो॑मि मन्युः॑ कर्त्ता॒ नाहं कर्त्ता मन्युः॑ कार-
यि॒ता नाहं॑ कारयिता एष ते मन्यो॒ मन्य॑वे॒ स्वाहा॑ ॥
॥ अनु० ६२ ॥

तिला॒न् जुहो॑मि सरसाꣳ सपिष्टान् गन्धार मम चित्ते
रम॑न्तु स्वाहा॑ । गावो॒ हिर॑ण्यं धनमन्नपानꣳ सर्वेषाꣳ
श्रियै॒ स्वाहा॑ । श्रियञ्च॒ लक्ष्मीञ्च॒ पुष्टिञ्च॒ कीर्त्तिञ्चानृ॒-
ण्यतां ब्रह्म॒ण्यं बहु॑पु॒त्रतां । श्रद्धा॒मेधे प्र॒जाः सन्‍द॑दातु
स्वाहा॑ ॥ अनु० ६३ ॥

तिलाः कृष्णास्ति॑लाः श्वे॒तास्तिलाः सौम्या व॑शानु॒गाः ।
तिलाः पु॒नन्तु॑ मे पा॒पं यत्किञ्चिद्दुरितं म॑यि स्वाहा॑ ।
चो॒र॒स्यान्नं॑ नव॒श्राद्धं॑ ब्रह्म॒हा गु॑रुत॒ल्पगः । गोस्तेयꣳ
सु॑रा॒पानं॑ भ्रू॒णह॑त्या तिला शान्तिꣳ शमय॑न्तु स्वाहा॑ ।
श्रीश्च॒ लक्ष्मीश्च॒ पुष्टीश्च॒ कीर्त्तिञ्चानृ॒ण्यतां । ब्रह्म॒ण्यं
बहु॑पु॒त्रतां । श्रद्धा॒मेधे प्र॒ज्ञा तु जा॒तवेदः सन्‍द॑दातु
स्वाहा॑ ॥ अनु० ६४ ॥

१० प्रपाठके ६६ अनुवाकः। ६२१

मूलपुस्तकस्य पञ्चषष्टितमानुवाको भाष्यकारेण ५१, ५२, ५३, ५४, ६० इति पञ्चानुवाकत्वेन परिगणितः। तत्पाठक्रमोऽपि परिवर्तित्तः। अतएव स मूलपुस्तकस्य पाठक्रमेणात्र पुनर्मुद्रापितः।

प्रा॒णा॒पा॒न॒व्या॒नो॒दा॒नस॑मा॒ना मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑। वाङ्मन॑श्चक्षुः॒श्रोत्र॑जि॒ह्वाघ्रा॑ण॒रेतो॒बुध्याकू॑तिः सङ्क॒ल्पा मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑। त्वक्च॒र्ममां॒ꣳसरु॑धिर॒मेदो॑म॒ज्जास्ना॑यवो॒ऽस्थीनि॑ मे॒ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑। शिरः॑पाणिपादपा॒र्श्वपृ॒ष्ठो॒रू॒द॒रज॒ङ्घश्शि॑श्नोपस्थपायवो मे॑ शु॒ध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑। उत्ति॑ष्ठ पुरुष हरित पिङ्गललोहिताक्षि दे॒हि दे॒हि द॒दाप॑यिता मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑ ॥ अनु० ६५ ॥

मूलपुस्तकस्य षट्षष्ट्यनुवाकस्य भूय्यंशो भाष्यकारेण ५५, ५६, ५७, ५८, ५९ इति पञ्चानुवाकत्वेन परिगणितः। तत्पाठक्रमोऽपि परिवर्तित्तः। अतएव स मूलपुस्तकक्रमेणात्र पुनर्मुद्रापितो भवति।

पृ॒थि॒व्याप॒स्तेजो॑वा॒युराका॑शा मे॑ शु॒ध्यन्तां॒। ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑। श॒ब्दस्प॑र्शरू॒पर॑स- 5 s 2

६२२ तैत्तिरीये आरण्यके

ग॒न्धा मे॑ शुध्यन्तां॒ । ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यासग्ँ स्वाहा॑ । मनोवाक्कायक॑र्माणि मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यासग्ँ स्वाहा॑ । अव्यक्तभा॒वै॑रहङ्कारै॒र्ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यासग्ँ स्वाहा॑ । आत्मा मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यासग्ँ स्वाहा॑ । अन्तरात्मा मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यासग्ँ स्वाहा॑ । परमात्मा मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यासग्ँ स्वाहा॑ । क्षु॒धे स्वाहा॑ । क्षुत्पि॑पासा॒य स्वाहा॑ । वि॒वित्क्यै॒ स्वाहा॑ । ऋ॒त्विग्विधानाय॒ स्वाहा॑ । क॒षोत्का॑य॒ स्वाहा॑ । क्षुत्पि॒पा॒साम॑लं ज्येष्ठाम॒लक्ष्मीं ना॑शया॒म्यहं॑ । अभू॑ति॒मसंमृ॑द्धिञ्च॒ सर्वां निर्णु॑द मे पा॒प्मानग्ँ स्वाहा॑ । अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयमानन्दमयमात्मा* मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यासग्ँ स्वाहा॑ ॥ अनु० ६६ ॥

मूलपुस्तकस्य षट्षष्टितमानुवाकात्परम् सम्पूर्णसप्तषष्टितमोऽनुवाको भाष्यकारेण न व्याख्यातः । तद्यथा,

अ॒ग्नये॒ स्वाहा॑ । विश्वे॑भ्यो दे॒वेभ्यः॒ स्वाहा॑ । ध्रुवाय

* विज्ञानमयानन्दमया इति F, Q चिह्नितपुस्तकपाठः ।

१० प्रपाठके ६७ अनुवादः। १२३

भूमा॑य॒ स्वाहा॑ । ध्रु॒वक्षि॑तये॒ स्वाहा॑ । अ॒च्युत॑क्षितये॒ स्वाहा॑ । अ॒ग्नये॑ स्वि॒ष्टकृते॒ स्वाहा॑ । धर्मा॑य॒ स्वाहा॑ । अध॑र्माय॒ स्वाहा॑ । अद्भ्यः॒ स्वाहा॑ । ओष॑धिवनस्प॒तिभ्यः॒ स्वाहा॑ ॥ १ ॥

रक्षो॑देवजनेभ्यः॒ स्वाहा॑ गृ॒ह्याभ्यः॒ स्वाहा॑ । अव॑साने॑भ्यः॒ स्वाहा॑ । अव॑सानपतिभ्यः॒ स्वाहा॑ । सर्व॑भूतेभ्यः॒ स्वाहा॑ । कामा॑य॒ स्वाहा॑ । अ॒न्तरि॑क्षाय॒ स्वाहा॑ । यदेज॑ति॒ जग॑ति॒ यच्च॒ चेष्ट॑ति॒ नमो॑ भा॒गे यन्नाम्ने॒ स्वाहा॑ । पृथि॒व्यै स्वाहा॑ । अ॒न्तरि॑क्षाय॒ स्वाहा॑ । दि॒वे स्वाहा॑ । सूर्या॑य॒ स्वाहा॑ । च॒न्द्रम॑से॒ स्वाहा॑ । नक्ष॑त्रेभ्यः॒ स्वाहा॑ । इन्द्रा॑य॒ स्वाहा॑ । बृह॒स्पत॑ये॒ स्वाहा॑ । प्र॒जाप॑तये॒ स्वाहा॑ । ब्रह्म॑णे॒ स्वाहा॑ । स्व॒धा पि॒तृभ्यः॒ स्वाहा॑ । नमो॑ रु॒द्राय॑ पशु॒पत॑ये॒ स्वाहा॑ । दे॒वेभ्यः॒ स्वाहा॑ । पि॒तृभ्यः॑ स्व॒धास्तु॑ । भू॒तेभ्यो॒ नमः॑ । म॒नु॒ष्ये॑भ्यो॒ हन्ता॑ । प्र॒जाप॑तये॒ स्वाहा॑ । प॒रमे॒ष्ठिने॒ स्वाहा॑ । यथा॒ कूपः॑ श॒तधा॑रः स॒हस्र॑धारो॒ अक्षि॑तः । ए॒वामे॑ अस्तु । धान्य॑ग्ं स॒हस्र॑धारमक्षि॒तं । धने॑धा॒न्यै स्वाहा॑ । ये भू॒ताः प्र॒चर॑न्ति॒ दिवा॒ नक्तं॒ बलि॑मि॒च्छन्तो॑ वि॒तुद॑स्य॒ प्रेष्याः॑ । तेभ्यो॑ ब॒लिं पु॑ष्टिका॒मो ह॑रामि॒ मयि॒ पुष्टिं॒ पुष्टि॑पतिर्दधातु॒ स्वाहा॑ ॥ अनु० ६७ ॥

९२४ | तैत्तिरीये आरण्यके

मूलपुस्तकस्याष्टषष्टितमानुवाकः पूर्णो भाष्यकारेण न व्याख्यातः। अतएव पूर्णः स मुद्रापितः। तद्यथा,

ॐ॑ तद्ब्रह्म॑ । ॐ॑ तद्वा॒युः । ॐ॑ तदा॒त्मा । ॐ॑ तत्स॒त्यं । ॐ॑ तत्सर्वं॑ । ॐ॑ तत्पु॒रोर्नमः॑ । अ॒न्तश्चर॑ति भू॒तेषु॑ गुहायां वि॒श्वमू॑र्त्तिषु । त्वं य॒ज्ञस्त्वं वषट्का॒रस्त्वमिन्द्र॒स्त्वग्ँ॑ रु॒द्रस्त्वं विष्णु॒स्त्वं ब्रह्म॒ त्वं प्र॒जाप॑तिः । त्वं त॑दाप॒ आपो॒ ज्योती॒ रसो॒ऽमृतं॒ ब्रह्म॒ भूर्भुवः॒ सुव॒रोम् ॥ अनु० ६८ ॥

मूलपुस्तकस्य एकोनसप्ततितमानुवाको भाष्यकारेण ३२, ३३, ३४, ३५ इत्यनुवाकपञ्चकरूपेण निर्दिष्टः। अत्र तस्य मूलपुस्तककस्यानुसारी पाठो मुद्रापितः। तद्यथा,

श्र॒द्धायां॑ प्रा॒णे निवि॑ष्टोऽमृतं॑ जुहोमि । श्र॒द्धायामपा॒ने निवि॑ष्टोऽमृतं॑ जुहोमि । श्र॒द्धायां व्या॒ने निवि॑ष्टोऽमृतं॑ जुहोमि । श्र॒द्धायामुदा॒ने निवि॑ष्टोऽमृतं॑ जुहोमि । श्र॒द्धायाः॑ समा॒ने निवि॑ष्टोऽमृतं॑ जुहोमि । ब्रह्म॑णि म आ॒त्माऽमृ॑त॒त्वाय॑ । अ॒मृतो॒पस्त॑रणमसि । श्र॒द्धायां॑ प्रा॒णे निवि॑ष्टोऽमृतं॑ जुहोमि । शि॒वो मा॑ वि॒शाप्र॑दाहाय । प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ । श्र॒द्धायामपाने निवि॑ष्टोऽमृतं॑ जुहोमि । शि॒वो मा॑ वि॒शाप्र॑दाहाय । अ॒पानाय॒ स्वाहा॑ । श्र॒द्धायां व्या॒ने निवि॑ष्टोऽमृतं॑ जुहोमि ।

१० प्रपाठके ७१ अनुवाकः। ६२५

शिवो॑ मा विशाम्र॑दाहाय। व्या॒नाय॒ स्वाहा॑। श्रद्धाया॑- मुदा॒ने निवि॑ष्टोऽमृतं॑ जुहोमि। शिवो॑ मा विशाम्र॑दा- हाय॒+ उदा॒नाय॒ स्वाहा॑। श्रद्धायाँ॒ समा॑ने॒ निवि॑ष्टो ऽमृतं॑ जुहोमि। शिवो॑ मा विशाम्र॑दाहाय। समा॒नाय॒- स्वाहा॑। ब्रह्म॑णि म॒ आत्मामृत॑त्वाय॑। अ॒मृतापि॒- धान॑मसि॥ अनु० ६९॥

मूलपुस्तकस्यैकसप्ततितमानुवाकात्परम् द्विसप्ततितम-त्रिसप्तति- तमानुवाकौ भाष्ये न धृतौ। तद्यथा,

वाङ् म॒ आसन्॑। नसोः॑ प्रा॒णः। अ॒क्ष्योश्चक्षुः॑। कर्ण॑योः श्रोत्र॑म्। बाहुवोर्बल॑म्। ऊ॒रुवो॒रोजः॑। अरि॑ष्टा विश्वा॒न्यङ्गा॑नि तनूः॑। त॒नुवा॑ मे स॒ह नम॑स्ते अस्तु मा मा॑ हिꣳसीः॥ अनु० ७२॥

वयः॑ सु॒प॒र्णा उप॑सेदुरिन्द्रं॑ प्रि॒यमे॑धा॒ ऋष॑यो॒ नाध॑- मानाः। अप॑ ध्वान्तमू॒र्णुहि पू॒र्धि चक्षु॑र्मुमु॒ग्ध्य॑स्मान्नि॒- धये॑ऽवब॒द्धान्॥ अनु० ७३॥

मूलपुस्तकस्य चतुःसप्ततितमानुवाकात्परम् पञ्चसप्ततितम-षट्- सप्ततितमसप्तसप्ततितमानुवाका भाष्यकारेण न लिखिताः। तद्यथा,

नमो॑ रु॒द्राय॑ विष्ण॑वे मृ॒त्यु॑र्मे पा॒हि॥ अनु० ७५॥

९९६ तैत्तिरीये आरण्यके

त्वम॑ग्ने द्युभि॒स्त्वमा॑शुशु॒क्षणि॒स्त्वम॒द्भ्यस्त्वमश्म॑न॒स्परि॑ । त्वं वने॑भ्य॒स्त्वमोष॑धीभ्य॒स्त्वं नृ॒णां नृ॑पते जायसे॒ शुचि॑: ॥ अनु० ७६ ॥

शि॒वेन॑ मे॒ सन्ति॑ष्ठस्व स्यो॒नेन॑ मे॒ सन्ति॑ष्ठस्व सु॒भू॒तेन॑ मे॒ सन्ति॑ष्ठस्व ब्रह्मवर्च॒सेन॑ मे॒ सन्ति॑ष्ठस्व य॒ज्ञस्या॑र्द्धिमनु॒सन्ति॑ष्ठ॒स्वोप॑ ते य॒ज्ञ नम॒ उप॑ ते॒ नम॒ उप॑ ते॒ नम॑: ॥ अनु० ७७ ॥

अम्भ॑स्य, एक॑पञ्चाशच्च॒तं(१)। जा॒तवे॑दसे, चतु॑र्द॒श(२)। भूरन्नं॑(३), भूर॒ग्नये॑(४), भूर॒ग्नये, चैक॑मेक॒म्(५) । पाहि, पा॒हि, चत्वारि॑, चत्वा॒रि(६-७)। यश्छन्द॑साम् द्वे (८)। नमो॒ ब्रह्म॑णे(६), ऋ॒तं तप॑:(१०), यथा वृ॒क्षस्य, एक॑मेकम्(११) । अ॒णोरणी॑यान् चतु॑स्त्रिँशत्(१२) । स॒हस्रशी॑र्षँ पञ्चिँशति:(१३) । आ॒दित्यो वा ए॒ष:(१४), आ॒दित्यो वै तेज॑:, एक॑मेक॒म्(१५) । निधनपतये॒ चत॑र्विँशति:(१६)। स॒द्योजा॒तम् त्रीणि॑ (१७) । वामदे॒वाय एक॑म (१८) । अ॒घोरे॑भ्य:(१९), तत्पुरु॑षाय, द्वे, द्वे(२०)। ईशा॒न:(२१), नमो॒ हिर॑ण्यबाहवे, एक॑मेकम् (२२) । ऋ॒तँ स॒त्यं द्वे(२३) । सर्वो॑

१० प्रपाठकस्य अनुवाकसङ्ग्रहः । ६२७

वै, च॒त्वा॒रि(२४) । क॒द्रु॒द्राय॑, त्री॒णि(२५) । यस्य॑ वै- कङ्कती॒(२६), व्यु॑ष॒ पाजः(२७), अदि॑तिः(२८), आपो॒ वा इदग्ँ॑, एक॑मेकम्(२९) । आप॑: पुनन्तु, च॒त्वा॒रि(३०) । अ॒ग्निश्च॑(३१), सूर्य्य॑श्च, नव॑ न॒व(३२) । ओमि॑ति, च॒त्वा॒रि(३३) । आ॒यातु॑, पञ्च॑(३४) । ओजो॑ऽसि, दश॑(३५) । उ॒त्त॒मे, च॒त्वा॒रि(३६) । घृणिः॑, त्री॒णि(३७) । ब्रह्म॑ मे॒तु मां, यास्ते॑, ब्र॒ह्म॒ह॒त्यां, द्वाद॑श(३८) । ब्रह्म॑ मे॒धया॑, अ॒द्यान॑:, इ॒मं, भ्रू॒ण॒ह॒त्यां(३९), ब्रह्म॑ मे॒धवा॑, ब्र॒ह्मा दे॒वाना॑म्, इ॒दं, वी॒र॒ह॒त्याम्, एका॑न्नविग्ँश॒तिः, एका॑न्नविग्ँश॒तिः(४०) । मे॒धा दे॒वी(४१), मे॒धां म॒- इन्द्रः॑, च॒त्वा॒रि, च॒त्वा॒रि(४२) । आ मां॑ मे॒धा, द्वे(४३) । मयि॑ मे॒धाम्, एक॑म्(४४) । अपै॑तु(४५), परं॑(४६), वातं॑ प्रा॒णम्(४७), अ॒मुत्र॑ भू॒यात्(४८), हरि॑ग्ँ(४९), श॒ल्कैर॒ग्निं(५०), मा च्छि॑दो मृत्यो (५१), मा नो॑ म॒हान्तं॑(५२), मा न॑स्तो॒के(५३), प्र॒जा- पते॑(५४), स्व॒स्ति॒दा(५५), त्र्यम्ब॑कं(५६), ये ते॑ स॒ह- स्रं॑, द्वे, द्वे(५७) । मृ॒त्यवे॒ स्वाहा॑, एक॑म्(५८) । दे॒व- कृ॒तस्य॑, एका॑दश(५९) । यद् वो॑ दे॒वाः(६०), कामो- ऽकार्षी॒त्(६१), म॒न्युर॑कार्षी॒त्, द्वे, द्वे(६२) । ति- ला॒न् जुहो॑मि, गावः॑, श्रियं॑, प्र॒जाः, पञ्च॑(६३) । तिलाः

६२८ तैत्तिरीयारण्यकम् ।

कृष्णाः, चो॒रस्य॑, श्रीः, प्रज्ञा तु जा॒तवे॑दः(६४), स॒प्त । प्रा॒णा॒पा॒नौ, वाक्, त्वक्, शिरः, उत्ति॑ष्ठ पुरु॒ष, प॒ञ्च (६५) । पृथिवी, शब्द, मनः, अव्यक्त, आत्मा, अन्त- रात्मा, परमात्मा मे॑, क्षुधे, अन्नमय, पञ्च॑दश(६६) । अ॒ग्नये॒ स्वाहा, एकच॑त्वारि॒ꣳशत्(६७) । श्रो॑ तद्ब्रह्म, नव॑(६८) । श्रद्धायां प्रा॒णे निवि॑ष्टः, चतु॑र्विꣳशतिः(६९) । श्रद्धायां प्रा॒णे निवि॑श्या॒मृत॑ꣳ हुतं, दश(७०) । अङ्गु- ष्ठमात्रः॑ पुरु॒षः, द्वे(७१) । वाङ्मे॑ आस॒न्, अ॒ष्टौ(७२) । वयः॑ सुप॒र्णाः(७३), प्राणानां ग्रन्थिरसि, द्वे, द्वे(७४) । नमो॑ रुद्राय, एकम्(७५) । त्वम॑ग्ने द्युभिः, द्वे(७६) । शि॒वेन॑ मे॒ सन्ति॑ष्ठस्व(७७), सत्यं(७८), प्राजापत्यः (७९), तस्यै॑वम्, एक॑मेकम्(८०) । अशी॑तिरनु- वाकाः ॥

स॒ह ना॑ववतु । स॒ह नौ॑ भुनक्तु । स॒ह वी॒र्यं॑ करवा- वहै । ते॒ज॒स्वि ना॒वधी॑तमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै॑ ॥ ओ३म् शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥ हरिः॑ ॐ ॥

इत्यारण्यकं समाप्तं ॥

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.