तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.५.१०) २५५ पूर्वंशंय्वन्ताऽऽतिथ्या च पूर्वेडान्ता स्यात्तदानीमन्तत्वविधिनेव ताभ्यां शंय्विडाभ्यामूर्ध्वम्प्राप्तानां पत्नीसंयाजानामनूयाजानां च वारितत्वान्निषेधो व्यर्थः स्यात् । परयोःशंय्विडयोरन्तत्वेन ताभ्यां शंय्विडाभ्यां पूर्वप्राप्तानां तेषामनिवारणात्तन्निवारणाय सार्थको निषेधः तस्मात्परं एव शंय्विडे ग्राह्ये इति द्वितीयः पक्षः । निषेधोऽयं नित्यानुवाद इत्युक्तम् । स च पूर्वयोः शंय्विडयोरन्तत्वेऽ प्येकवाक्यतामापाद्यार्थ- वादत्वेनोपपद्यते । असंजातविरोधिन्यौ हि पूर्वे शंय्विडे । तस्मात्ते एव ग्राह्ये इति राद्धान्तः । तत्रैवान्यच्चिन्तितम्- उपसत्सु निषिद्धेभ्यः शिष्टं सर्वं किमाचरेत् । यावदुक्तमुताऽऽद्योऽस्तु चोदकस्यानिवारणात् ।। सौवाघारे पुनः श्रुत्या शिष्टस्य परिसंख्यया। अपूर्वार्थत्वतो वाऽन्त्योऽनुवादोऽत्र निषेधगीः ।। [इति] । ज्योतिष्टोमे विहितासूपत्सु पठ्यते-“अपयाजास्ता अननूयाजाः” इति । तत्र निषिद्धान्प्रयाजानूयाजान्वर्जयित्वाऽवशिष्टं चोदकप्राप्तमङ्गजातं सर्वमाचरणीयमिति प्राप्ते ब्रूमः । प्रकृतौ विहित एव सौवाघारः पुनरिह विधीयते । स च चोदकप्राप्तमन्यत्सर्वमङ्गजातं परिसंचष्टे । अन्यथा पुनर्विधानवैयर्थ्यात् । ननु पुनर्विधानं प्रतिप्रसवार्थम् । अत एव श्रुतिस्तत्र सौवाधारमभावशङ्कानिराकरणपूर्वकं विदधाति, “नान्यामाहुतिं पुरस्ताज्जुहुयाद्यदन्यामाहुतिं पुरस्ताज्जुहुयादन्यन्मुखं कुर्यात्स्रुवेणाऽऽघार- माघारयति” इति । अयमर्थः-सौवाघारः सर्वत्र यज्ञस्य मुखम् । तथा सति यदि कश्चिन्मन्द उपसत्प्रयोगादौ सौवाघारमहुत्वा तस्य स्थाने कांचिदन्यामाहुतिं जुहुयात्तदा मुखव्यत्यासेन प्रत्यवायं प्राप्नुयात् । तस्मात्सौवाधार आदौ कर्तव्य इति । नैतद्युक्तम् । चोदक- प्राप्तस्याऽऽघारस्य कारणमन्तरेणाकस्माद भावशङ्काया अयुक्तत्वात् । तस्मात्परिसंख्यार्थ एव पुनर्विधिः । आहुत्यन्तरनिन्दा तु तच्छेषभूतोऽर्थवादः । यदि परिसंख्या त्रिदोषेत्युच्यते तर्हि गृहमेधीयवदपूर्व कर्मस्तु । प्रयाजादिनिषेधो नित्यानुवादः । सर्वथा यावदुक्तमत्रानुष्ठेयम् । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ अथ पञ्चमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः । नवमे दीक्षणीयादीनि बहिष्पवमानोपक्रमान्तानि सोमाङ्गान्युक्तानि।

२५६ (१.५.१०) तैत्तिरीयब्राह्मणम् दशमे त्रिवृदादिस्तोमस्वरूपाणि सोमाङ्गान्यनूच्यन्ते । तत्राऽऽदौ चात्वालखननं सप्रमाणं विधत्ते- स स॑मु॒द्र उत्त॑रतः प्राज्वल॒द्भूम्‍य॑न्तेन॑ । ए॒ष वाव स स॑मु॒द्रः । यच्चा॑त्वा॒लः। ए॒ष उ॑ वे॒व स भूम्‍य॑न्तः । यद्वेद्य॑न्तः । तदे॑तत्त्रिश॒लं त्रि॑पूरु॒षम् । तस्मा॑तं॒ त्रि॑वित॒स्तं ख॑नन्ति, इति । योऽयं प्रसिद्धो लवणसमुद्रः सोऽयमुत्तरस्यां दिशि भूमेरन्तिमभागेन सह कदाचित्प्रज्वलितोऽभूत् । सोऽयमत्र देवयजनभूमौ संपाद्यते । योऽयं चात्वालारख्यो गर्तोऽस्ति स एष एवात्र समुद्रस्थानीयः । योऽयं वेदेरवसानदेशःसोऽयं भूमेरवसानभागः । "एतावती वै पृथिवी यावती वेदिः" इति भूमित्वं वेदेराम्नातम् । यत्समुद्रस्य पुरुषत्रयपरिमाणमूर्ध्वं प्रज्वलनं तदेतदत्र चात्वाले त्रिशलं शललीमृगसंबन्धिरोमत्रयपरिमितं भवति । तस्य च रोम्णो वितस्तिः । परिमाणं तद्रोमत्रमत्र पुरुषत्रयरूपेणोपचर्यते । तस्मात्तं चात्वालं वितस्तित्रयपरिमितं खनेयुः । तमेतं चात्वालमादित्य रूपेण प्रशंसति- स सु॑वर्णरज॒ताभ्यां॑ कु॒शीभ्यां॒ परि॑गृहीत आसीत् । तं यद॒स्या अध्यज॑नयन् । तस्मा॑दादि॒त्यः (१) । अथ॑ यत्सु॑वर्णरज॒ताभ्यां॑ कु॒शीभ्यां॒ परि॑गृहीत् आसी॑त् । साऽस्य॑ कौशि॒कता, इति । स चात्वालः परितः सुवर्णरजतनिर्मिताभ्यां शकलाभ्यां गृहीतोऽभवत् । स्तोत्रं कुर्वाणाः सामगाः स्तोत्रावृत्तिगणनार्थं यां काष्ठशलाकां प्रादेशमात्रपरिमितं भूमौ स्थापयन्ति सेयं कुशीत्युच्यते । तादृशं सुवर्णरजतनिर्मितं कुशीद्वयं चात्वालस्यान्तिके स्थापयित्वा तस्य चात्वालस्याहोरात्रनिष्पादकेनाऽऽदित्येन साम्यं संपावितवन्तः । यस्मादस्या भूमेरध्युपरि तं चात्वालमजनयंस्तस्मादयमदितेः संबन्धित्वाद्रादित्य इत्युच्यते । कुशीद्वयपरिगृहीतत्वाच्च कौशिक इत्यपि नाम । इत्थं चात्वालं विधाय त्रिवृदादिस्तोमान्विधातुमादौ त्रिवृत्स्तोमं प्रशंसति-

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.५.१०) २५७ तं त्रि॒वृता॑ऽभि॒प्रास्तु॑वत । तं त्रि॒वृता॑ऽऽद॑दत । तं त्रि॒वृता॑ऽऽहर॑न् । याव॑ती त्रि॒वृतो॒ मात्रा॑, इति । त्रिवृता तिस्रो वृत्तस्तृचरूपावयवा यस्य स्तोमस्य सोऽयं स्तोमस्त्रिवृत् । तेन स्तोमेन देवास्तमादित्यं स्तुत्वा तं स्वाधीनत्वेन समादाय स्वापेक्षिते स्थाने समाहरन् । तस्य त्रिवृत्स्तोमस्य संबन्धिनी मीयतेऽवगम्यत इति मात्रा धनादिसंपद्यावती विद्यते तावती देवैर्लब्धेति शेषः । एवमन्यानपि त्रीन्स्तोमान्प्रशंसति- तं 'पञ्चद॒शेना॑भि॒प्रास्तु॑वत । तं 'पञ्चद॒शेना॑ऽऽद॑दत । तं प॑ञ्चद॒शेना॑ऽऽहर॑न् । याव॑ती पञ्चद॒शस्य॒ मात्रा॑ (२) । त ँ स॑प्तद॒शेना॑भि॒प्रास्तु॑वत । त ँ स॑प्तद॒शेना॑ऽऽ हर॑न् । याव॑ती स॒प्तद॒शस्य॒ मात्रा॑ । तस्य॑ सप्तद॒शेन॑ ह्रियमा॑णस्य॒ तेजो॒ हरो॑ऽपतत् । तमे॑कवि॒ ँ शेना॑भि॒प्रास्तु॑वत । तमे॑कवि॒ ँ शेना॑ऽऽद॑दत । तमे॑कवि॒ ँ शे ना॑ऽऽहर॑न् । याव॑त्येकवि॒ ँ शस्य॒ मात्रा॑, इति । एकस्मिंस्तृचे वर्तमानास्तिस्र ऋचो ब्राह्मणोक्तेनाऽऽवृत्तिविशेषेण पञ्चदशसंख्याका यस्मिन्स्तोमे संपाद्यन्ते सोऽयं पञ्चदशः । एवं सप्तदशैकविंशावपि । तत्र सप्तदशस्तोमेन स्तुत्वा यदाऽऽदित्य आह्रियते तदानीं तस्य तेजः कियदप्यधोऽपतत् । यद्यपि हरःशब्देनापि तेज एवाभिधीयते तथाऽपि पौनरुक्त्यपरिहाराय लेशो लक्ष्यते । अतः कियदपीति व्याख्यातम् । अन्यत्पूर्ववद्व्याख्येयम् । ते यत्त्रि॒वृता॑ स्तु॒वतै॑ (३) । त्रि॒वृ॑तैव तद्यज॑मान॒मार्द॑दते । तं त्रि॒वृतै॑व॒ हर॑न्ति । याव॑ती त्रि॒वृतो॒ मात्रा॑ । अ॒ग्निर्वै त्रि॒वृत् । याव॑द्वा अ॒ग्नेर्दह॑तो॒ धूम उ॒देत्यानु॒व्येति॑ । ताव॑ती त्रि॒वृतो॒ मात्रा॑ । अ॒ग्नेरे॒वैनं॑ तत् । मात्रा॒ 'सायु॑ज्य॒ ँ सलो॑कतां ग॑मयन्ति, इति । त उद्गातारो यदि सोमयागे त्रिवृता स्तोमेन स्तुवीरंस्तदानीं त्रिवृत्स्तोम सामर्थ्येनैव लोकविशेषे हरन्ति । तत्र त्रिवृत्स्तोमदेवताया

२५८ (१.५.१०) तैत्तिरीयब्राह्मणम् यावती भोग्यवस्तुसंपत्तिस्तावतीमयं यजमानः प्राप्नोति । अयमेवार्थः संग्रहेण पुनरपि स्पष्टी क्रियते । अग्निरेव त्रिवृत्स्तोमाभिमानी देवः । तस्य चाग्नेररण्यादिकं दहतो दहनवेलायां धूम उद्गत्यानुक्रमेण यावन्तं देशं विविधं व्याप्नोति तावती त्रिवृत्संबन्धिनी भोगभूमिः । तस्मादुद्गातार एनं यजमानमग्नेर्मात्रामग्निदेवतासंबन्धिनीं भोगवस्तुसंपत्तिं प्रापयन्ति तथैवाग्नेः सायुज्यं सहावस्थानं प्रापयन्ति । तथैवाग्नेः संबन्धिनीं सलोकतामेकलोकावस्थानं प्रापयन्ति । अग्निसमानभोग्यवस्तुप्राप्तिरुत्तमं फलम् अग्निसमीपेऽवस्थानं मध्यमम् । अग्निलोकेऽवस्थानमधमम् । एतच्चानुष्ठानश्रद्धातारतम्येन व्यवस्थापनीयम् । इत्थं त्रिवृत्स्तोमं विधायथ त्रीनूत्तरान्स्तोमान्विधत्ते - अथ॒ यत्पं॑ञ्चद॒शेन॑ स्तु॒वतै॑ । प॒ञ्च॒द॒शेनै॒व तद्यज॑मान॒मार्द॑दते (४) । तं प॑ञ्चद॒शेनै॒व हर॑न्ति । याव॑ती पञ्चद॒शस्य॑ मात्रा॑ । च॒न्द्रमा॒ वै पं॑ञ्चद॒शः । ए॒ष हि पं॑ञ्चद॒श्याम॑पक्षी॒यतै॑ । प॒ञ्च॒द॒श्यामा॑पूर्य॒तै । च॒न्द्रम॑स ए॒वैनं॑ तत् । मात्रा॒ ँसायु॑ज्य॒ग्ँ स॒लोक॑तां गमयन्ति । अथ॒ यत्स॑प्तद॒शेन॑ स्तु॒वतै॑ । स॒प्त॒द॒शेनै॒व तद्यज॑मान॒मार्द॑दते । त ँ स॑प्तद॒शेनै॒व हर॑न्ति (५) । याव॑ती सप्तद॒शस्य॑ मात्रा॑ । प्र॒जाप॑ति॒र्वै स॑प्तद॒शः । प्र॒जाप॑तेरे॒वैनं॑ तत् । मात्रा॒ ँसायु॑ज्य ँ स॒लोक॑तां गमयन्ति । अथ॒ यदैकवि ँ शेन॑ स्तु॒वतै॑ । एक॒वि ँ शेनै॒व तद्यज॑मान॒मार्द॑दते । तमैकवि ँ शेनै॒व हर॑न्ति । याव॑त्येकवि ँशस्य॑ मात्रा॑ । अ॒सौ वा आ॑दि॒त्य एक॑वि ँशः॑ । आ॒दि॒त्यस्यै॒वैनं॑ तत् (६) । मात्रा॒ ँसायु॑ज्य ँ स॒लोक॑तां गमयन्ति, इति । यस्मादेष चन्द्रमाः कृष्णपक्षस्य पञ्चदश्याममावास्यायामपक्षीयते शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्यां पौर्णमास्यामापूर्यते । चन्द्रमाः पञ्चदशस्तोमाभिमानी देवः । “प्रजापतेराश्रावय” इत्यादिसप्त- दशाक्षरात्मकत्वात्सप्तदशस्तोमस्वामित्वम् । अन्यत्र “द्वादश मासाः पञ्चर्तवस्त्रय इमे लोका असावादित्य एकविंशः”

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.५.१०) २५९ इत्येकविंशस्तोमपूरकत्वेनाऽऽदित्यस्याऽऽम्नातत्वादादित्य एकविंशस्तो- मस्वामी। अन्यत्सर्वं पूर्ववद्व्याख्येयम्। पुरा याभ्यां कुशीभ्यां चात्वालो देवैः परिगृहीतस्तयोः कुश्योरपनयनं दर्शयति- ते कु॒श्यौ॑। व्य॑घ्नन्। ते अ॑होरा॒त्रे अ॑भवताम्। अह॑रेव सु॒वर्ण॑ऽभवत्। र॒ज॒ता रात्रि॑:। स यदा॑दि॒त्य उ॒देति॑। ए॒तामे॒व तत्सु॒वर्णां कुशी॑मनु॒समे॑ति। अथ॒ यद॑स्त॒मेति॑। ए॒तामे॒व तद्र॑ज॒तां कुशी॑मनु॒सं वि॑शति, इति। अथ ते देवाश्चात्वालसमीपे पूर्वं स्थापिते कुश्यौ वियुज्य हतवन्तः। परित्यक्तवन्त इत्यर्थः। ते च त्यक्ते कुश्यावहोरात्ररूपे अभूताम्। तत्सुवर्णकुश्या अह्नो रूपत्वादयमादित्य उद्यंस्तां कुशीमनु सम्यक्प्रवर्तते। रजतकुश्या रात्रिरूपत्वादादित्योऽस्तं गच्छंस्तां कुशीमनुप्रविशति। तदेवमनया पूर्वोक्त्या च कुशीस्तुत्या स्तुतिकाले स्तोत्रीयाणां गणनाय कुश्यः स्थापनीयाः पश्चादपनेया इति विधिरुन्नीयते। अथ चात्वालप्रसङ्गाद बुद्धिस्थे प्रदरे कंचिन्निषेधं पुरुषार्थं दर्शयति- प्र॒ह्लादो॑ ह॒ वै का॑याध॒वः। वि॒रोच॑न॒ ँस्वं पु॒त्रमुदा॑स्यत्। स प्र॑द॒रो॑ऽभवत्। तस्मा॑त्प्रद॒रादु॑द॒कं नाऽऽचा॑मेत् (७), इति। आदित्यः 'पञ्चदशस्य मात्रां स्तुवते॑ पञ्चदशेनैव तद्यज॑मान॒माद॑दते स॒प्तद॒शेनै॒व हर॒न्त्यादि॒त्यस्यै॒वैनं॑ तद्विंशति चत्वारिं च। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके पञ्चमाध्याये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ कयाधुसंज्ञायाः स्त्रियः पुत्रः प्रह्लादः स्वकीयं पुत्रं विरोचनं केनापि निमित्तेन कुपितो हस्तेनोद्धृत्य क्वचिद्भूमावपातयत्। स भूमिप्रदेशः प्रदरश्छिद्ररूपोऽभूत्। तस्य प्रदरस्याऽऽसुरत्वात्तत्र प्रविष्टमुदकं पुरुषो नाऽऽचामेत्। तथा चाऽऽपस्तम्बः स्मरति- "न वर्षधारास्वाचामेत्तथा न प्रदरोदके" इति।

२६० (१.५.११) तैत्तिरीयब्राह्मणम् इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ अथ पञ्चमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः । दशमे त्रिवृदादिस्तोमा विहिताः । एकादशे सवनीयपशुपुरोडाशा उच्यन्ते । यदुक्तं संहितायाः षष्ठे काण्डे-“तस्मादनुसवनं पुरोडाशा निरूप्यन्ते” इति । ते पुरोडाशा अत्र प्रपञ्च्यन्ते । तत्राऽऽदौ तावज्ज्योतिष्टोमे स्तोमानांमियत्तां दर्शयति- ये वै च॒त्वारः॒ स्तोमाः॑ । कृ॒तं तत् । अथ॒ ये पञ्च॑ । क॒लिः सः । तस्मा॑च्चतुष्टोमः । तच्चतु॑ष्टोमस्य चतुष्टो॒मत्वम्, इति । पूर्वोक्तास्त्रिवृत्पञ्चदशः सप्तदश एकविंश इत्येवंरूपाः स्तोमा ये सन्ति ते कृतयुगस्य स्वरूपभूताः । कृतयुगे धर्मस्य चत्वारः पादा विद्यन्ते । ये त्वन्येन केनचित्स्तोमेन सह पञ्च स्तोमास्तेषां कलियुगरूपत्वम् । तत्र तन्मध्यगतानां चतुर्णां कृतयुगार्थत्वेन विभागे सति क्लेरसाधारणस्तोम एक एव परिशिष्यते । धर्मश्च कलियुग एकपादेव । ततः कलिस्वरूपत्वेन पञ्चस्तोमपक्षस्य निन्दितत्वा- द्यतुष्टोमपक्षस्य एक कृतयुगस्वरूपत्वेन प्रशस्तत्वादयं सोमयागश्चतुष्टोम एव कर्तव्यः । चत्वारः स्तोमा अत्रेति व्युत्पत्या सोमयागस्य चतुष्टोमत्वं संपन्नम् । अथ प्रश्नोत्तराभ्यां स्तोमानां ज्योतिष्ट्वं संपादयति- तदा॑हुः । क॒त॒मानि॒ तानि॒ ज्योतीं॑षि । य ए॒तस्य॒ स्तोमा॑ इति॑ । त्रि॒वृत्प॑ञ्चद॒शः स॑प्तद॒श एक॑वि॒शः (१) । ए॒तानि॒ वाव तानि ज्योती॑षि । य ए॒तस्य॒ स्तोमाः॑, इति । ज्योतिष्टोमनाम्येत्तस्मिन्यागे यानि ज्योतींषि स्तोमाश्च प्रतीयन्ते । सामानाधिकरण्यात्तु स्तोमानामेव ज्योतिष्ट्वमवभासते । तत्र केचित्स्तोमाः पूर्वमुदाहृताः । इतः परं य एतस्य स्तोमा ज्योतिष्ट्वार्हास्तेषु च स्तोमेषु ज्योतींषि कानीत्येवं जिज्ञासवः पप्रच्छुः । ये पूर्वमुक्तास्त्रिवृदाद्याश्चत्वारः स्तोमास्त एवैतस्य यागस्य ज्योतींषि। एतैर्हि स्तोमैर्निष्पाद्यत्वेन ज्योतिर्भिरिव यागोऽवभास्यते । अत एव सप्तमकाण्डे समाम्नातम्- “तस्मात्तज्ज्योतिरुच्यते द्वौ स्तोमौ प्रातः सवनं वहतः” इत्यादि ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.५.११) २६१ एवं चतुष्टोमत्वं स्तोमानां ज्योतिष्टोमत्वं चाभिधायोपाऽऽख्यायिकामुखेन सवनीयपुरोडाशान्प्रपञ्चयति- सो॑ऽब्रवीत् । स॒प्तद॒शेन॒ ह्रिय॑माणो॒ व्य॑लेशिषि । भि॒षज्य॑तमेति॑ । तम॒श्विनौ॑ धा॒ना भि॑रभिषज्य॒ताम् । पू॒षा क॑र॒म्भेण॑ भार॑ती परिवा॒पेण॑ । मि॒त्रावरु॑णौ पय॒स्य॑या, इति॑ । पूर्वस्मिन्ननुवाके तस्य सप्तदशेन ह्रियमाणस्य तेजो हरोऽपतदित्यादित्यस्य तेजोहानिराम्नाता । स आदित्यो देवान्प्रत्येवमब्रवीत् । सप्तदशस्तोमेन ह्रियमाणोऽहं तेजोवियोगादलेशिषि, अल्पोऽभूवंस्तस्मान्मां भिषज्यत । एवमादित्येन प्रार्थिता देवा अश्विपूषादयः स्वस्वपरिचितेनौषधेन चिकित्सांमकुर्वन् । धाना भृष्टयवाः । करम्भो यवपिष्टमाज्यसंयुक्तम् । परिवापो लाजाः। पयस्याऽऽमिक्षा । अथ प्रश्नोत्तराभ्यां धानादीनां चतुर्णां द्रव्याणां हविषामिन्द्रदेवताकत्वं दर्शयति- तदा॑हुः (२) । यद॒श्विभ्यां॑ धा॒नाः । पू॒ष्णः क॑र॒म्भः । भार॑त्यै परिवा॒पः । मि॒त्रावरु॑णयोः पय॒स्याऽर्थ॑ । कस्मा॑देतेषा॒ ह॒विषा॒मिन्द्र॑मे॒व य॑जन्तीति॑ । ए॒ता ह्यै॑नं दे॒वता॑ इति॑ ब्रूयात् । ए॒तैर्हविर्भि॑रभि॒षज्य॒ ँ स्स्तस्मा॒दिति॑, इति॑ । पूर्वोक्तरीत्या धानादीन्यश्विन्यादिदेवसंबन्धीनि द्रव्याणि । तथा सति होमकालेऽश्विन्यादिदेवताः परित्यज्य कस्मात्कारणादेतेषां हविषामिन्द्रदेवस्वामित्वं कृत्वा यजमाना यजन्तीत्येवं वेदवादिनः पप्रच्छ । अत्राभिज्ञ उत्तरमेवं ब्रूयात् । यस्मादेताः सर्वा देवता एनमिन्द्रमुपजीवन्तीति शेषः । तस्मादिन्द्रस्यैव धानादिहविः स्वामित्वं युक्तम्। एतैरैवेन्द्रस्वामिकैर्हविभिरश्विपूषादिदेवा आदित्यस्य चिकित्सां कृतवन्तः । अत एव सूत्रकार इन्द्रविषयमेव प्रैषमन्त्रमुदाजहार- सर्वेषां पुरोडाशानां जुह्वां देवतानि समवद्यत्युपभात सौविष्टकृतानि प्रातः प्रातः सवस्येन्द्राय पुरोडाशानामनुब्रूहि" इति । धानादिहविश्चतुष्टयं प्रशस्य पञ्चमं पुरोडाशाख्यं हविः प्रशंसति- तं वस॑वो॒ऽष्टाक॑पालेन प्रातः सव॒नेऽभि॑षज्यन् । रु॒द्रा

२६२ (१.५.११) तैत्तिरीयब्राह्मणम् एका॑दशकपालेन॒ माध्यं॑दिने॒ सव॑ने । विश्वे॑ दे॒वा द्वाद॑शकपालेन तृती॑यसव॒ने (३), इति । तमादित्यम् । न चात्रेन्द्रस्य स्तोतव्यत्वे सति भेषज्येना- ऽऽदित्यस्तुतिस्युक्तेति वाच्यम् । इन्द्रस्यैव मूर्त्यन्तरं स्वीकृत्याऽऽदित्यरूपेणावस्थितत्वात् । अथवाऽदितेः पुत्र इति व्युत्पत्त्याऽऽदित्यशब्देनेन्द्र एव विवक्षित इति गमयितव्यम् । अत्रोक्तार्थवादानुसारेण सवनत्रये विलक्षणपुरोडाश- प्राप्तावन्वयव्यतिरेकाभ्यां तद्वारयति- स यद॒ष्टाक॑पालाना॒न्प्रातः सव॑ने कु॒र्यात् । एका॑दशकपालानान्माध्यं॑दिने सव॑ने । द्वाद॑शकपाला ँ स्तृती॑यसवने । विलो॑म॒ तद्य॒ज्ञस्य॑ क्रियेत । एका॑दशकपालाने॒व प्रातः सव॑ने कुर्यात् । एका॑दशकपालानान्माध्यं॑दिने सव॑ने । एका॑दशकपाला ँ स्तृती॑यसवने । य॒ज्ञस्य॑ सलोम॒त्वाय॑, इति अत्र पुरोडाशार्थानि यानि कपालानि तेषां वैलक्षण्यं यज्ञस्य विलोमत्वमैकविध्यत्वं सलोमत्वं तदिदं पक्षद्वयं सूत्रकार आह-“अष्टौ पुरोडाशकपालान्येकादश माध्यंदिने द्वादश तृतीयसवने सवनेन्द्रानैकादशकपालाननुसवनमेके समामनन्ति” इति । पूर्ववदत्रापि प्रश्नोत्तराभ्यां पुरोडाशानामिन्द्रदेवताकत्वं दर्शयति- तदा॑हुः । यद्वसूं॑नां॒ प्रातः सव॑नम् । रु॒द्राणां॒ माध्यं॑दिनँ सव॑नम् । विश्वे॑षां दे॒वानां॑ तृती॑यसव॒नम् । अथ॒ कस्मा॑देतेषा॒ ह॒विषा॒मिन्द्र॑मेव य॑जन्तीति॑ । ए॒ता ह्ये॑नं दे॒वता॑ इति॑ ब्रूयात् । ए॒तैर्ह्यवि॒र्भि॑रभिषज्य॒ ँस्तस्मा॒दिति॑ (४), इति । एका॑वि ँश आहुस्तृती॑यसव॒ने प्रा॒तः सव॑नं पञ्च॑ च । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके पञ्चमाध्याये एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ धानादिवाक्यात्पुरोडाशवाक्यं व्याख्येयम् । यद्यपि न धानादयः पुरोडाशास्तथाऽपि पुरोडाशसाहचर्याच्छत्रिन्यायेन पुरोडाश इति व्यवहारः । यथैकस्मिन्नैव च्छत्रिणि सत्यापि च्छत्रिणो गच्छन्तीति सर्वेषु च्छत्रित्वव्यवहारस्तद्वत् । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥

तैत्तिरीयब्राह्मणम् [१.५.१२] २६३ अथ पञ्चमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः एकादशे सवनीयपुरोडाशः प्रपञ्चिताः । अथ द्वादशे सप्त च्छन्दांसि प्रपञ्च्यन्ते । तत्राऽऽदौ श्रायन्तीयवारवन्तीयनामनिरुक्तिद्वारा प्रशंसति- तस्या॒ वाचो॑ऽवपा॒दाद॑बिभयुः। तमे॒तेषु॑ स॒प्तसु॒ च्छन्द॑:- स्वश्रयन् । यदश्र॑यन् तच्छा॑य॒न्तीय॑स्य श्रायन्ती॒यत्वम्॑ । यदवा॑रयन् । यद्वा॑र॒वन्ती॑यस्य वारवन्ती॒यत्वम्॑ । इति । योऽयमादित्य आकाशमार्गे संचरति सोऽयमृधस्तात्पतिष्यतीत्येवं तस्याऽऽदित्यस्याधोदेशविषयात्पाताद्भीता देवास्तत्पातपरिहाराय तमादित्यमेतेषु गायत्र्यादिषु सप्तसु च्छन्दःसु स्थापितवन्तः। यस्माद्देवाश्छन्दांस्याश्रितवन्तस्तस्मात्तेषु च्छन्दःसु गीयमानस्य सामविशेषस्य श्रायन्तीयं नाम संपन्नम् । यस्माच्छन्दः स्वाहित्यं स्थापयित्वा तस्याधः पातं निवारितवन्तस्तस्मात्तेषु च्छन्दःसु गातव्यस्य सामविशेषस्य वारवन्तीयं नाम संपन्नम् । स्तोत्रकर्मसाधनानां श्रायन्तीयादिसाम्नामाधारत्वाच्छन्दांसि प्रशस्तानीत्यर्थः । तेषु च्छन्दःसु बृहतीं विशेषेण प्रशंसति- तस्या॒ वाच॑ ए॒वाव॑पा॒दाद॑बिभयुः। तस्मा॑ ए॒तानि॑ स॒प्त च॑तुरुत्त॒राणि॒ च्छन्दाँ॑स्युपा॑दधुः । तेषा॑मत्ति त्रीण्य॑रिच्यन्त । न त्रीण्युद॑भवन् (१) । स बृ॒ह॒तीमे॒वास्पृ॑शत् । द्वाभ्या॑म॒क्षरा॑भ्याम् । अ॒हो॒रा॒त्राभ्या॑मे॒व, इति । च्छन्दः स्वाहित्यं स्थापयित्वाऽपि तेषां च्छन्दसां न्यूनाधिकभावेन कार्यक्षमत्वाभावमाशङ्कमाना देवाः पुनरादित्यपाताद्भीताः सन्तस्तेष्वेव च्छन्दःसु कार्यक्षममेकं छन्दोऽन्विच्छन्तस्तानि सप्तापि च्छन्दांस्यादित्यसमीपे स्थापितवन्तः । चत्वार्युष्णिग- नुष्टुप्पङ्क्तिबृहत्येतान्युत्तराणि येषां गायत्रीत्रिष्टुब्जगतीत्येषां प्रसिद्धानां मुख्यच्छन्दसां तानि मुख्यच्छन्दांसि चतुरुत्तराणि तानि च मिलित्वा सप्तसंख्याकानि तेषां सप्तानां मध्ये त्रीणि पङ्क्तित्रिष्टुब्जगतीत्येतान्यत्यरिच्यन्त । यदा बृहतीं कृत्वा गानं क्रियते तदानीमेतेष्वक्षराण्यधिकानि भवेयुः । तर्थी त्रीणि गायत्र्युष्णिगनुष्टुबित्येतानि नोद्भवन्नोद्भूतानि बृहतीं पूरयितुं न

२६४ (१.५.१२) तैत्तिरीयब्राह्मणम् समर्थानि । कैश्चिदक्षरैर्न्यूनत्वात् । स च न्यूनाधिकभावः श्रुत्यैव दर्शयिष्यते । तदानीं स आदित्यस्तानि षडपि च्छन्दांसि परित्यज्य बृहतीमेवस्वकार्यक्षमियमित्थेवं स्पृष्टवान् । सा च बृहती स्वकार्येषु षट् त्रिंशदक्षरेषु द्वे एवाक्षरे अहोरात्ररूपतामापाद्य ताभ्यामादित्यस्योपकरोति । तावताऽधः प॑तिभीतिर्निवृत्ता । अथ प्रश्नोत्तराभ्यां बृहतीमहिमानं दर्शयति- तदा॑हुः । क॒तमा सा दे॒वाक्ष॑रा बृह॒ती । यस्यां॑ तत्प्र॒त्यति॑ष्ठत् । द्वाद॑श पौर्णमा॒स्य॑ः । द्वाद॒शाष्ट॑काः । द्वाद॑शामावा॒स्या॑ः । ए॒षा वाव सा दे॒वाक्ष॑रा बृह॒ती (२) । यस्यां॑ तत्प्र॒त्यति॑ष्ठ॒दिति॑, इति । बृहती द्विविधा-शब्दात्मिका देवतात्मिका चेति । तस्या अवयवभूतान्यक्षराणि च द्विविधानि- शब्दात्मकानि देवतात्मकानि च । न क्षरत्येभिर्द्विविधैरवयवैरिति व्युत्पत्या द्विविधा अप्यवयवा अक्षरशब्दवाच्याः । तत्र शब्दात्मकाक्षरावयवाः “पुनानः सोम” इत्यादिश्वृक्षु प्रसिद्धः । देवतारूपाक्षरावयवैर्युक्ता देवतारूपा या बृहती तस्यामादित्यमण्डलं प्रतिष्ठितम् । सा च बृहती तदवयवाश्च कीदृशीति पप्रच्छुः । तत्राभिज्ञ उत्तरं ब्रूते । पौर्णमास्यः कृष्णाष्टम्योऽमावास्याश्च संवत्सरगताः सर्वा मिलित्वा देवतारूपा अक्षरावयवाः । तत्संघारूपेयं बृहती देवताऽऽदित्यमण्डलस्याऽऽधारभूता । तया धारितमादित्यमण्डलमधो न पततीति स्तोत्रगानकाले भावनार्थमिदं देवतारूपं निरूप्यते । अथ देवतारूपाणां छन्दसां संवादमुखेन सर्वेषां प्रशस्तं बृहतीरूपत्वं संपादयति- यानि॑ च॒ च्छन्दा ँ'स्यत्यरि॑च्यन्त । यानि॑ च॒ नोद भ॑वन् । तानि॒ निर्वी॑र्याणि ही॒नान्य॑मन्यन्त । साऽब्र॑वीद् बृह॒ती । मामे॒व भू॒त्वा । मामुप॒स ँ' श्र॑ यतेति॑ । च॒तुर्भि॑रक्षरै॑रनु॒ष्टुब्बृ॑ह॒तीं नोद॑भवत् । च॒तुर्भि॑रक्षरैः प॒ङ्क्तिर्बृ॑ह॒तीमत्य॑रिच्यत । तस्या॑मे॒तानि॑

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.५.१२) २६५ च॒त्वार्य॑क्ष॒राण्यप॑च्छि॒द्याऽऽद॑धात् (३) । ते बृ॒ह॒ती ए॒व भू॒त्वा । बृ॒ह॒तीमुप॒सर्म॑श्रयताम्, इति । यानि पङ्क्त्यादीनि बृहत्या अधिकाक्षराणि यानि चानुष्टुबादीनि बृहतीं पूरयितुं न पर्याप्तानि तानि द्विविधान्यपि स्वमनस्येवममन्यन्त । वयं निर्वीर्याणि बृहतीकार्यं संपादयितुमसमर्थान्यतो हीनान्यधामानीति । तेषां खेदं दृष्ट्वा तत्परिहारोपायं सा बृहती देवताऽ ब्रवीत् । ह छन्दांसि यूयं मामेव भूत्वा प्राप्य मदीयामेवाक्षरसंख्यां धृत्वेत्यर्थः । ततो मामुपेत्य सम्यक्सेवध्वमिति । तत्रानुष्टुभो द्वात्रिंशदक्षरत्वाद् बृहत्याः षट्- त्रिंशदक्षरत्वाच्चतुर्भिरक्षरैरियमनुष्टुब्धृहतीं पूरयितुं न समर्था । पङ्क्तेः पञ्चभिः पादैरुपेतत्वादेकैकस्य पादस्याष्टाक्षरत्वे सति चत्वारिंशदक्षरा पङ्क्तिः संपद्यते । चतुर्भिरक्षरैः पङ्क्तिर्बृहत्या अधिका । तस्यां पङ्क्तौ विद्यमानान्येतानि चत्वार्यधिकाक्षराण्यपच्छिद्येयं बृहती न्यूनायामनुष्टुभि स्थापितवती । ततस्ते पङ्क्त्यनुष्टुभौ बृहत्यावेव भूत्वा तां बृहतीमुपेत्य सम्यगसेवेताम् । एकस्य न्यूनाधिकयुग्मस्य बृहतीत्वं संपादितम् । अथान्ययोर्युग्म्योरपि तत्संपादयति- अ॒ष्टाभि॑र॒क्षरै॑रु॒ष्णिग्बृ॑ह॒तीं नोद॑भवत् । अ॒ष्टाभि॑र॒क्षरै॑- स्त्रि॒ष्टुग्बृ॑ह॒तीमत्य॑रिच्यत । तस्या॑मे॒तान्य॒ष्टाव॒क्षरा॑ण्य प॑च्छि॒द्याऽऽद॑धात् । ते बृ॒ह॒ती ए॒व भू॒त्वा । बृ॒ह॒तीमुप॒सर्म॑श्रयताम् । द्वाद॑शभि॑र॒क्षरै॒र्गाय॒त्री बृ॒ह॒तीनाद॑भवत् । द्वाद॑शभि॑र॒क्षरै॒र्जग॑ती बृ॒ह॒तीमत्य॑रिच्यत । तस्या॑मे॒तानि॒ द्वाद॑शा॒क्षरा॑ण्यप॒च्छिद्या॑ऽऽदधात् (४) । ते बृ॒ह॒ती ए॒व भू॒त्वा । बृ॒ह॒तीमुप॒सर्म॑श्रयताम्, इति । उष्णिगष्टाविंशत्यक्षरा प्रसिद्धमन्यत् । अथानुसंधानार्थं रथरूपकं परिकल्पयति- सो॑ऽब्रवीत्प्र॒जाप॑तिः । छन्दा॑ ँ सि॒ रथो॑ मे भवत॒ । यु॒ष्माभि॑र॒हमे॒तमध्वान॒मनु॑संच॒राणीति॑ । तस्य॑ गाय॒त्री च॒ जग॑ती च प॒क्षाव॑भवताम् । उ॒ष्णिच् च॑ त्रि॒ष्टुप् च॑ प्र॒ष्टी॑ । अनु॒ष्टुप् च॑ प॒ङ्क्तिश्च॒ धुर्यौ॑ । बृ॒ह॒त्यै॑वोद्धिर॑भवत् । स ए॒तं

२६६ (१.५.१२) तैत्तिरीयब्राह्मणम् छन्दो॑रथ॒मास्था॑य । ए॒तमध्वा॑न॒मनु॒सम॑चरत् । ए॒त ँह॒ वै छन्दो॑रथ॒मास्था॑य । ए॒तमध्वा॑न॒मनु॒संच॑रति । येनै॑ष ए॒तत्संचर॑ति । य ए॒वं वि॒द्वान्त्सोमे॑न॒ यज॑ते । य उ॑ चैनमे॒वं वैद॑ (५), इति । अभवन्वाव सा देवाक्षरा बृ॒ह्त्य॑दधा॒द्द्वाद॑शा॒क्षरा॑ण्य- पृ॒च्छ॒द्यो॑द॒धादा॒स्थाय॒ षट् च॑ । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके पञ्चमाध्याये द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ अग्नेः कृत्तिका यत्पुण्यं देवस्य॑ सवि॒तुर्ब्रह्मवादिनः कत्य॒तमेव दे॒वा वा आ॑यु॑ष॒ इन्द्रो॑ दधीचो दे॒वासु॑राः स प्र॒जाप॑तिः स स॑मु॒द्रो ये॑ वै च॒त्वार॒स्तस्या॑ वा॒चो द्वाद॑श । अग्नेः कृत्तिका॑ देवगृहा वा ऋ॒तम॑व॒र्ध्यामैव ति॒स्रः परा॑ची॒र्यवै च॒त्वारो॒ नव॑पञ्चाशत् । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ स प्रजापतिरादित्यरूपेणाऽऽकाशमार्गे गन्तुमेवमुवाच । हे छन्दांसि गायत्र्यादीनि यूयं मदर्थं रथाकारं प्राप्नुत । रथाकारैर्युष्माभिरहमेत- माकाशाध्वानमनुदिनं संचराणीति । ततस्तस्य प्रजापतेर्गमनार्थं गायत्रीजगत्यौ पक्षौ रथस्य चक्रे अभवताम् । उष्णिक्त्रिष्टुभौ प्रष्ट्यावीषारूपे दीर्घकाष्ठे अभवताम् । अनुष्टुप्पङ्क्त्यौ धुरि योजनीयावश्वावभवताम् । बृह्त्येबोद्धिरूर्ध्वस्थापनीय पीठसमानोप- वेशनफलकरूपाऽभूत् । स प्रजापतिस्तादृशं रथमारुह्यानुदिनमेतन्मार्गं संचरति । यः पुमानेवं रथमनुसंदधानः सोमेन यजते यश्चैनं रथमेवं ध्यायति स एष उभयविधोऽपि पुरुषो येनाध्वनैष प्रजापतिरेतद् दृश्यमानं स्थानं संचरति तमेतमेवाध्वानं छन्दोरथामरूढोऽनुदिनं संचरति। अत्रैवं विद्वाञ्त्सोमेन यजत इति वाक्य एवं शब्देन देवासुरा इत्याद्यनुवाक- चतुष्टयोक्तः साङ्गः सोमयागाकारः परामृश्यते । अतोऽयं सोमयागस्य प्रयोगविधिर्द्रष्टव्यः। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ अथास्य प्रपाठकस्य़ानुवाकार्थः संगृह्यते- नक्षत्राख्येष्टकाः मन्त्राः पञ्चमाद्ये समीरिताः ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१५.१२) २६७ नक्षत्रद्वारकः पुण्यः काल उक्तो द्वितीयेके ॥ हेयाहेयावहर्भागौ तृतीये समुदीरितौ । तुर्ये पात्रोक्तिरन्यस्मिन्मन्त्रा वपनगाः श्रुताः ॥ षष्ठे तद्ब्राह्मणं मन्त्रा इष्टकार्था द्वयोः श्रुताः॥ चतुर्षु नवमाद्येषु साङ्गः सोम उदीरितः ॥ औपानुवाक्यरूपः स्यात्पञ्चमोऽयं प्रपाठकः । ब्राह्मणं राजसूयस्य प्रोक्तं षष्ठे च सप्तमे ॥ अष्टमे संहितायां तु समन्त्रा विधयः श्रुताः। विधिव्याख्यानरूपत्वादनुब्राह्मणमुच्यते ॥ प्रतिप्रपाठकं तत्रानुवाका दश वर्णिताः । षष्ठस्याऽऽद्येऽनुमत्याद्या इष्टयोऽथ द्वितीयेके ॥ वरुणस्य प्रघासाः स्युस्तुर्ये शेषस्तु पञ्चमे ॥ साकमेधास्तु षष्ठे स्युस्तच्छेषः सप्तमे भवेत् । अष्टमे पितृयज्ञः स्यात्तच्छेषो नवमे स्मृतः ॥ दशमे त्र्यम्बकाणि स्युरिति षष्ठः समापितः । सप्तमाद्ये शुनासीरीयेन्द्रतुर्ये उभे तथा ॥ पञ्चाध्मीयमपामार्गहोमाश्चत्वार ईरिताः ॥ द्वितीये देविकादीनि तृतीये रत्निनां हविः ॥ तुर्ये हविर्देवसुवां पञ्चमे तु जलाहृतिः । षष्ठे स्याजलसंस्कारो दिग्विजयध्यानमुत्तरे ॥ अभिषेकोऽष्टमे प्रोक्तो रथारोहणमुत्तरे । दशमे सेव्यते सर्वैः सप्तमोऽयं प्रपाठकः ॥ अष्टमाद्ये हवींषि स्युः संसृपां दशपेयकः । द्वितीये वेष्टयोऽ यस्मिंश्चतुर्थे प्रयुजां हविः ॥ सौत्रामणिर्द्वयोः प्रोक्तः पवित्रा हस्तु सप्तमे । अभिषेच्योऽप्यष्टमे तु विशेषः साममन्त्रयोः ॥ शेषोऽभिषेकगेऽन्यस्मिन्दशमे तु द्विरात्रकः । क्षत्रस्य धृतिरित्येवमष्टमोऽयं प्रपाठकः । अक्षरार्थः संहितायां तन्मन्त्रविधिभिः सह ।

२६८ (१.६.१) तैत्तिरीयब्राह्मणम् व्याख्यातोऽवेक्ष्यतां तत्र काण्डोऽत्र समापितः ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् । पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमकाण्डे पञ्चमषष्ठसप्तमाष्टमप्रपाठकाः समाप्ताः ॥ ५ ॥ ६ ॥ ७ ॥ ८ ॥ इति श्रीराजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक श्रीवीरबुक्कराज- ज्ञापालकेन माधवामात्येन विरचिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डः समाप्तः॥ १ ॥ (मूलक्रमेण-अष्ट.-१ अध्या. ५ अनु. १२ (४८) । (भाष्यक्रमेण- का. १ प्रपा. ८ अनु. ४२ (६८) । अथ प्रथमाष्टके षष्ठः प्रपाठकः । तत्र प्रथमोऽनुवाकः । अनु॑मत्यै पुरोडाश॑म॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पति । ये प्र॒त्यञ्च॑: शम्या॑या अ॒वशीर्य॑न्ते । तन्नैऋ॑तमेक॑कपालम् । इ॒यं वा अनु॑मतिः। इ॒यं निर्ऋ॑तिः । नैऋ॑ते॒न पूर्वे॑ण॒ प्रच॑रति। पा॒प्मान॑मे॒व निर्ऋ॑तिं पू॒र्वां निरव॑दयते । एक॑कपालो भव॑ति । एक॑धैव निर्ऋ॑तिं॒ निरव॑दयते । यदहु॑त्वा॒ गार्ह॑पत्य ईयुः (१)। रुद्रो भू॒त्वाऽग्नि॒रनूत्थाय॑ । अ॒ध्व॒र्युं च॒ यज॑मानं च ह॑न्यात् । वी॒हि स्वाहाऽऽहु॑तिं जुषा॒ण इत्या॑ह । आहु॑त्यै॒वैन॑ ँ शमयति । नार्ति॒मार्छ॒त्यध्व॒र्युर्न यज॑मानः। एकोल्मु॒कं न॑यन्ति । तद्धि निर्ऋ॑त्यै भा॒ग॒धेय॑म् । इ॒मां दिशं॑ नयति । ए॒षा वै निर्ऋ॑त्यै॒ दिक् । स्वाया॑मे॒व दिशि॒ निर्ऋ॑तिं निरव॑दयते (२) स्वकृ॑त इरि॑णे जुहोति प्र॒दरे॒ वा॑ । ए॒तद्वै निर्ऋ॑त्या आ॒यत॑नम् । स्व ए॒वाऽऽयत॑ने॒ निर्ऋ॑तिं

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.६.१) २६९ नि॒रव॑दयते । ए॒ष ते॑ निर्ऋ॑ते भा॒ग इत्या॑ह । निर्दि॑श- त्ये॒वैना॑म् । भू॒तै ह॒विष्म॑त्यसीत्या॑ह । भूमि॑मे॒वोपाव॑र्तते । ञ्चेमम॒ हँस॒ इत्या॑ह । अ ँह॑स ए॒वैनं॑ मुञ्चति । अ॒ङ्गुष्ठाभ्यां॑ जुहोति(३)। अ॒न्तत॑ एव निर्ऋतिं॒ निर॑वदयते । कृ॒ष्णं वास॑: कृ॒ष्णतू॑षं दक्षि॑णा । ए॒तद्वै निर्ऋ॑त्यै रू॒पम् । रूपेणै॒व निर्ऋ॑तिं निर॑वदयते । अप्र॑तीक्षम॒ार्यन्ति॑ । निर्ऋत्या अ॒न्तर्हि॑त्यै स्वाहा॒ नमो॒ य इदं च॒कारेति॑ पुन॒रेत्य॑ गार्हपत्ये जुहोति । आहुत्या॑यैव नम॒स्यन्तो॒ गार्ह॑पत्यमु॒पाव॑र्तन्ते । आ॒नु॒म॒तेन॑ प्र॒चर॑ति । इ॒यं वा अनु॑मतिः (४) इ॒यमे॒वास्मै॑ रा॒ज्यमनु॑मन्यते । धे॒नुर्दक्षि॑णा । इ॒मामे॒व धे॒नुं कुरु॑ते । आ॒दि॒त्यं च॒रुं निर्व॑पति । उ॒भयी॑ष्वे॒व प्र॒जास्वा॒भिषि॑च्यते । दैवी॑षु च॒ मानु॑षीषु च । व॒रो दक्षि॑णा । व॒रो हि राज्यं॑ ँ समृद्ध्यै॑ । आ॒ग्ना॒वै॒ष्ण॒वमेका॑दशकपालं॒ निर्व॑पति । अ॒ग्निः सर्वा॑ दे॒वता॑: । (५) । विष्णु॑र्य॒ज्ञः । दे॒वता॑श्चैव य॒ज्ञं चाव॑रुन्धे । वा॒म॒नो व॒ही दक्षि॑णा । यद्व॒ही । तेना॑ऽऽग्ने॒यः। यद्वा॑म॒नः । तेन॑ वै॒ष्ण॒वः समृद्धयै । अग्नीषोमीयमेका॑दशकपालं॒ निर्व॑पति । अग्नीषोमा॑भ्यां वा इन्द्रो॑ वृ॒त्रमह॑न्निति । यद॑ग्नीषोमी॒यमेका॑दशकपालं निर्व॑पति (६) । वार्त्र॑घ्नमे॒व विजि॑त्यै॒ हिर॑ण्यं दक्षि॑णा समृद्ध्यै॑ । इन्द्रो॑ वृ॒त्र ँह॒त्वा । दे॒वता॑भिश्चेन्द्रि॑येण च व्या॑र्ध्यत । स ए॒तमै॑न्द्रा॒ग्नमेका॑दशकपालमपश्यत् । तं निर॑वपत् । तेन॒ वै स दे॒वता॑श्चेन्द्रि॒यं चावा॑रुन्धे । यदै॑न्द्राग्नमेका॑दशकपालं॒ निर्व॑पति । दे॒वता॑श्चैव तेनै॑न्द्रि॒य च॒ यज॑मानोऽव॑रुन्धे । ऋ॒ष॒भो॒.वही दक्षि॑णा (७) । यद्व॒ही तेना॑ऽऽग्ने॒यः । यदृ॑ष॒भः । तेनै॑न्द्रः. समृद्धयै आ॒ग्ने॒यम॑ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पति । ऐ॒न्द्रं दधि॑ । यदा॑ऽऽग्ने॒यो

भव॑ति । अ॒ग्निर्वै य॒ज्ञमु॒खम् । य॒ज्ञमु॒खमे॒वर्धि॑ पु॒रस्ता॑द्धत्ते । यदै॒न्द्रं दधि॑ (८) । इ॒न्द्रि॒यमे॒वाव॑रुन्थे । ऋषभो व॒ही दक्षि॑णा । यद्व॒ही । तेना॑ऽऽग्ने॒यः । यदृ॑ष॒भः। तेनै॒न्द्रः समृ॑द्ध्यै । याव॑ती॒र्वै प्र॒जा ओष॑धीना॒महु॑ताना॒माशन॑न् । ताः परा॑भवन् । आ॒ग्र॒य॒णं भव॑ति हु॒ताद्या॑य । यज॑मान॒स्याप॑राभावाय (९) दे॒वा वा ओष॑धीषू॒र्जिम॑युः । ता इन्द्रा॒ग्नी उदै॑जयताम् । तावे॒तमै॑न्द्रा॒ग्नं द्वाद॑शकपालं निर॑वृणाताम् । यदै॑न्द्रा॒ग्नो भव॑त्यू॒र्जित्यै॑ । द्वाद॑शकपालो भव॑ति । द्वाद॑श॒ मासा॑: संवत्स॒रः । सं॒व॒त्स॒रेणै॒वास्मा॒ अन्न॒मव॑रुन्धे । वै॒श्व॒दे॒वश्च॒रुर्भव॑ति । वै॒श्व॒दे॒वं वा अन्न॑म् । अन्न॑ मे॒वास्मै॑ स्वदयति (१०) । प्र॑थ॒मजो व॒त्सो दक्षि॑णा॒ समृ॑द्ध्यै । सौ॒म्य ँश्या॑मा॒कं च॒रुं निर्व॑पति । सोमो॒ वा अ॑कृष्ट॒प॒च्यस्य॒ राजा॑ । अ॒कृष्ट॑प॒च्यमे॒वास्मै॑ स्वदयति । वासो॒ दक्षि॑णा । सौ॒म्य ँहि दे॒वत॑या॒ वास॑: समृ॑द्ध्यै । सर॑स्वत्यै च॒रुं निर्व॑पति । सर॑स्वते च॒रुम् । मि॒थु॒नमे॒वाव॑रुन्धे । मि॒थु॒नौ गा॒वौ दक्षि॑णा॒ समृ॑द्ध्यै । ए॒ति॒ वा ए॒ष य॒ज्ञमु॒खाद्योऽर्द्धा॑: । योऽग्नेर्देव॑ता॒या एति॑ । अ॒ष्टावे॒ तानि॑ ह॒वी ँ षि॑ भव॒न्ति । अ॒ष्टाक्ष॑रा गाय॒त्री । गा॒य॒त्रोऽग्निः॑ । तेनै॒व य॒ज्ञमु॒खाद्योऽर्द्धा॒ द्या अ॒ग्नेर्देव॑ता यैर्नैति॑ (११), [इति १] ईयु॒र्निर्व॑दयते॒ऽङ्गुष्ठाभ्यां॑ जु॒होत्यनु॑मतिर्दे॒वता॑ निर्वप॑ति वही दक्षि॑णा यदै॒न्द्रं दध्य॑प रामावाय स्वदय॑ति गा॒वौ दक्षि॑णा समृ॑द्ध्यै षट् च॑ । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके षष्ठाध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ अथ षष्ठप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः । वै॒श्व॒दे॒वेन॒ वै प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा असृ॑जत । ताः सृ॒ष्टा न

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.६.२) २७१

प्राजा॑यन्त । सोऽग्नि॒रक॑मयत । अह॒मि॒माः प्र॒ज॑नयेय॒मिति॑ । स प्र॒जाप॑तये॒ शुच॑मदधात् । सो॑ऽशोचत्प्र॒जामि॒च्छमा॑नः । तस्मा॒द्यं च॑ प्र॒जा भु॒नक्ति॒ यं च॒ न । तावु॒भौ शौचतः प्र॒जामि॒च्छमा॑नौ । तास्व॒ग्निम॒पर्य॑सृजत् । ता अ॒ग्निरध्यै॑त् (१) सोमो॒ रेतो॑ऽदधात् । स॒वि॒ता प्राज॑नयत् । सर॑स्वती॒ वाच॑मदधात् । पू॒षाऽपो॑षयत् । ते वा ए॒ते त्रिः सं॑वथ्स॒रस्य॒ प्रयु॑ज्यन्ते । ये दे॒वाः पु॒ष्टिपतयः । सं॒व॒थ्स॒रो वै प्र॒जाप॑तिः । सं॒व॒थ्स॒रेणै॒वास्मै॑ प्र॒जाः प्राज॑नयत् । ताः प्र॒जा जा॒ता म॒रुतो॑ऽघ्नन् । अ॒स्मानपि॑ न प्रायु॑क्ष॒तेति॑ (२) स ए॒तं प्र॒जाप॑तिमरुत ँस॒प्तक॑पालमपश्यत् । तं निर॑वपत् । ततो॒ वै प्र॒जाभ्यो॑ऽकल्पत । यन्मा॑रु॒तो नि॑रू (रु) प्यते॑ । य॒ज्ञस्य॒ क्लृप्त्यै॑ । प्र॒जाना॒मघा॑ताय स॒प्तक॑पालो भवति । स॒प्त ग॒णा वै म॒रुतः॑ । ग॒णश ए॒वास्मै॒ विशं॑ कल्पयति । स प्र॒जाप॑तिरशोचत् (३) । याः पूर्वाः॑ प्र॒जा असृ॑क्षि । म॒रुत॒स्ता अव॑धिषुः । क॒थमप॑राः सृ॒जेयेति॑ । तस्य॒ शुष्म॑आ॒ण्डं भू॒तं निर॑वर्तत । तद् व्युद॑हरत् । तद॑पोषयत् । तत्प्राजा॑यत । आ॒ण्डस्य॒ वा ए॒तद्रूपम् । यदा॒मिक्षा॑ । यद् व्युद्धर॑ति (४) । प्र॒जा एव तद्यज॑मानः पोषयति । वै॒श्व॒दे॒व्या॑मि॒क्षा भ॑वति । वै॒श्व दे॒व्यौ वै प्र॒जाः । प्र॒जा ए॒वास्मै॑ प्र॒जनय॑ति । वा॒जिन॒मान॑यति । प्र॒जास्वे॒व प्र॒जाता॑सु रेतो॑ दधाति । द्यावा॑पृथि॒व्य॑ एक॑कपालो भवति । प्र॒जा एव प्र॒जाता॑ द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॑मु॒भयतः॒ परि॑गृह्णाति । दे॒वा॒सु॒राः संय॑त्ता आसन् । सो॑ऽग्नि॒रब्र॑वीत् (५) । मामग्रे॑ऽब्र॑वीत् । मया॒ मु॒खेनासु॑राञ्जेष्यथेति॑ । मां द्वि॒तीय॒मिति॒ सोमो॑ऽब्रवीत् । मया॒ राज्ञा॑ जेष्य॒थेति॑ । मा तृ॒तीय॒मिति॑ सवि॒ता । मया॒

२७२ (१.६.३) तैत्तिरीयब्राह्मणम् प्रसू॑ता जे॒ष्यथेति॑ । मां च॑तु॒र्थी॒मिति॑ सर॑स्वती । इ॒न्द्रियं॑ वो॒ऽहं धा॑स्या॒मीति॑ । मां प॑ञ्च॒ममिति॑ पू॒षा । मया॑ प्रति॑ष्ठया जे॒ष्यथेति॑ । (६) । तेऽग्निना॒ मुखे॑नासु॑रानजयन् । सोमे॑न॒ राज्ञा॑ । स॒वि॒त्रा प्रसू॑ताः । सर॑स्वतीन्द्रि॒यम॑दधात् । पू॒षा प्रति॑ष्ठाऽऽसी॑त् । ततो॒ व दे॒वा व्य॑जयन्त । यदे॒तानि॑ ह॒वीꣳषि॑ नि॒रुष्य॑न्ते विजि॑त्यै । नोत्त॑रवे॒दिमुप॑वपति । प॒शवो॒ वा उत्त॑रवे॒दिः । अजा॑ता इव॒ ह्येतर्हि॑ प॒शव॑: (७) । ऐ॒दित्य॑शो॒चद्यु॒द्धर॑त्यब्रवीत्याप्र॒त्ष्ठया॑ जे॒ष्यथेत्येतर्हि॑ प॒शव॑: । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके षष्ठाध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ अथ षष्ठप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः । त्रि॒वृद्ब॒र्हिर्भव॑ति । मा॒ता पि॒ता पु॒त्रः । त॒देव तन्मि॑थु॒नम् । उल्बं॒ गर्भो॑ जरायु॑ । त॒देव तन्मि॑थु॒नम् । त्रे॒धा ब॒र्हिः संन॑द्धं भ॑वति । त्र्य॑ इ॒मे लो॒काः । ए॒ष्वेव लो॒केषु॒ प्रति॑तिष्ठति एक॑धा पु॒नः संन॑द्धं भवति । एक॑ इव॒ ह्य॑यं लो॒कः (१) । अ॒स्मिन्ने॒व तेन॑ लो॒के प्रति॑तिष्ठति । प्र॒सुवौ॑ भवन्ति । प्र॒थ॒म॒जा॒मे॒व पुष्टि॒मव॑रुन्धे । प्र॒थ॒म॒जो व॒त्सो दक्षि॑णा समृ॑द्ध्यै । पृष॒दाज्यं॑ गृ॑ह्णाति । प॒शवो॒ वै पृ॑ष॒दाज्यम्॑ । प॒शूने॒वाव॑रुन्धे । प॒ञ्च॒गृही॑तं भव॑ति । पा॒ङ्क्ता हि प॒शव॑:। ब॒हुरूपं॑ भव॑ति (२) । ब॒हु॒रूपा॒ हि प॒शव॑: समृ॑द्ध्यै । अ॒ग्निं म॑न्थन्ति । अ॒ग्नि॒मुखा॒ वै प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत । यद॒ग्निं म॒न्थन्ति॑ । अ॒ग्नि॒मुखा॑ ए॒व तत्प्र॒जा यज॑मानः सृजते । नव॑ प्र॒जाया॑ (याजा) ईज्यन्ते । नवा॑नूया॒जाः । अ॒ष्टौ हवीꣳ॑ षि॑ । द्वावा॑घा॒रौ । द्वावाज्य॑भागौ (३)। त्रि ꣳ॑शत्संप॑द्यन्ते । त्रि ꣳ॑ शद॑क्षरा वि॒राट् । अन्नं॑ वि॒राट् ।

वि॒राजै॒वान्नाद्य॒मव॑रुन्धे । यज॑मानो॒ वा एक॑कपालः । तेज॒ आज्य॑म् । यदेक॑कपा॒ल॒ आज्य॑मानय॑ति । यज॑मानमे॒व तेज॑सा॒ समर्ध॑यति । यज॑मानो॒ वा एक॑कपालः । प॒शव॒ आज्य॑म् (४) । यदेक॑कपा॒ल॒ आज्य॑मानय॑ति । यज॑मानमे॒व प॒शुभिः॒ समर्ध॑यति । यदल्प॑मान॒येत् । अल्पा॑ एनं प॒शवो॑ भु॒ञ्जन्त॒ उप॑तिष्ठेरन् । यद्ब॒ह्वाना॒येत् । ब॒ह्व॑ एनं प॒शवो भु॒ञ्जन्त॒ उप॑तिष्ठेरन् । ब॒ह्नानीयाऽऽविः पृ॒ष्ठं कु॑र्यात् । ब॒ह्व॑ ए॒वैनं॑ प॒शवो॑ भु॒ञ्जन्त॒ उप॑तिष्ठन्ते । यज॑मानो॒ वा एक॑कपालः । यदेक॑कपालस्याव॒द्येत् । (५) । यज॑मानस्याव॒द्येत् । उद्वा माद्ये॒द्यज॑मानः । प्र वा॑ मीयेत । स॒कृदे॒व होत॑व्यः । स॒कृदि॑व॒ हि सु॑व॒र्गो लो॒कः । हु॒त्वाऽभिजु॑होति । यज॑मानमे॒व सु॑व॒र्गं लो॒कं ग॑मयित्वा । तेज॑सा॒ समर्ध॑यति । यज॑मानो॒ वा एक॑कपालः । सु॒व॒र्गो लो॒क आ॑हव॒नीयः (६) यदेक॑कपालमाहव॒नीये॑ जु॒होति॑ । यज॑मानमे॒व सु॑व॒र्गं लो॒कं ग॑मयति । यद्धस्ते॑न जुहु॒यात् । सु॒व॒र्गाल्लो॒का द्यज॑मान॒मर्व॑विध्येत् । स्रुचा जु॑होति । सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ समर्ष्ट्यै॑ । यत्प्राङ्पद्ये॑त । दे॒व॒लो॒कम॑भिजयेत् । यद्दक्षिणा पि॑तृलो॒कम् । यत्प्रत्यक् (७) । रक्षा ँ 'सि य॒ज्ञ ँ ह॑न्युः । यदुदङ् । म॒नु॒ष्य॒लो॒कम॑भिजयेत् । प्रति॑ष्ठितो होत॒व्यः॑ । एक॑कपालं॒ वै प्रति॑तिष्ठन्तं॒ द्यावा॑पृथि॒वी अनुप्रति॑तिष्ठतः । द्यावा॑पृथि॒वी ऋ॒तवः॑ । ऋ॒तून्य॒ज्ञः । य॒ज्ञं यज॑मानः । यज॑मानं प्र॒जाः । तस्मा॒त्प्रति॑ष्ठितो होत॒व्यः॑ । (८) वा॒जिनौ॑ यज॑ति । अ॒ग्निर्वा॒युः सूर्यः॑ । ते वै वा॒जिनः॑ । ताने॒व तर्प॑यति । अथो॒ खल्वा॑हुः । छन्दाँ॑ सि॒ वै वा॒जिन॒ इति॑ । तान्ये॒व तर्प॑यंति । ऋ॒क्तगा॒मे वा इन्द्र॑स्य॒ हरी॑ सोम॒पानौ॑ ।

२७४ (१.६.४) तैत्तिरीयब्राह्मणम् तयो॑: परि॒धय॒ आधा॑नम् । वा॒जिनं॑ भाग॒धेय॑म् । (९) । यदप्र॑हृत्य परि॒धीञ्जु॑हुयात् । अ॒न्तराधानाभ्यां॒ द्या संप्र॒यच्छे॑त् । प्र॒हृत्य॑ परि॒धीञ्जु॑होति । निरा॑धानाभ्यामे॒व द्या संप्र॑य॑च्छति । ब॒र्हिषि॑ वि॒षि॒ञ्चन्वा॒जिन॒मान॑यति । प्र॒जा वै ब॒र्हिः । रेतो॒ वाजिन॑म् । प्र॒जास्वे॒व रेतो दधाति । स॒मु॒पहूय॑ भक्षयन्ति । ए॒तत्सो॑मपी॒था ह्ये॑त । अथो आ॒त्मन्ने॒व रेतो दधते । यज॑मान उत्त॒मो भ॑क्षयति । प॒शवो॒ वै वा॒जिन॑म् । यज॑मान ए॒व प॒शून्प्रति॑ष्ठापयन्ति (१०) । लोको ब॑हुरूपं॒ भ॑वत्याज्य॑भागौ पशव॒ आज्य॑मव॒द्येदा॑हवनी॒यः प्र॒त्यक्त स्मा॒त्प्रति॑ष्ठितो होत॒व्यो॑ भाग॒धेय॑मे॒तं च॒त्वारि॑ च । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके षष्ठाध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ अथ षष्ठप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः । प्र॒जाप॑तिः सवि॒ता भू॒त्वा प्र॒जा अंमृ(सृ). जत । ता एन॑मर्त्यमन्यन्त । ता अ॑स्मादपा॑क्रामन् । ता व॑रुणो भू॒त्वा प्र॒जा वरु॑णे नाग्राहयत् । ताः प्र॒जा वरु॑णगृहीताः । प्र॒जाप॑तिं पुनरुपा॑धावन्ना॒थमि॒च्छमा॑नाः । स ए॒तान्प्र॒जाप॑तिर्व॑रुणप्रघा॒सान॑पश्यत् । तां निर॑वपत् । तैर्वै स प्र॒जा व॑रुणपा॒शाद॑मुञ्चत् । यद्व॑रुणप्रघा॒सा नि॑रु॒प्यन्तै॑ (१)। प्र॒जाना॒मव॑रुंणग्राहाय । तासां॒ दक्षि॑णो बा॒हुर्न्य॑क्र आसी॑त् । स॒व्यः प्रसृ॑तः । स ए॒तां द्वि॒तीयां दक्षि॑णतो वेदि॒मुद॑हन् । ततो॒ वै स प्र॒जानां॒ दक्षि॑णबा॒हुं प्रासा॑रयत् । यद्द्वि॒तीयां दक्षि॑ण॒तो वेदि॑मु॒द्धन्ति॑ । प्र॒जाना॑मे॒व तद्यज॑मानो॒ दक्षि॑णं बा॒हुं प्रसा॑रयति । तस्मा॑च्चातुर्मास्यया॒ज्य॑मु॒ष्मिँल्लो॒क उ॑भयाबा॒हुः। य॒ज्ञाभि॑जित॒ ँह्य॑स्य । पृ॒थुमा॑त्राद्वेदी असं॑भिन्ने भवतः ।