भारतकोश
संग्रह पर लौटें

तैत्तिरीयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Taittiriya Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished261 पृष्ठ

अनु० ७ ] शाङ्करभाष्यार्थ ५५ आकाश आत्मा । इत्यधिभूतम् । अथाध्यात्मम् । प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् त्वक् । चर्म माग्ँस्नावास्थि मज्जा । एतदधिविधाय ऋषिरवोचत् । पाङ्क्तं वा इदग्ँसर्वम् । पाङ्क्तेनैव पाङ्क्तग्ँस्पृणोतीति ॥ १ ॥ पृथिवी, अन्तरिक्ष, द्युलोक, दिशाएँ और अवान्तर दिशाएँ [—यह लोकपाङ्क्त ]; अग्नि, वायु, आदित्य, चन्द्रमा और नक्षत्र [—यह देवता- पाङ्क्त ] तथा आप, ओषधि, वनस्पति, आकाश और आत्मा—ये अधिभूतपाङ्क्त हैं। अब अध्यात्मपाङ्क्त बतलाते हैं—प्राण, व्यान, अपान, उदान और समान [ —यह वायुपाङ्क्त ]; चक्षु, श्रोत्र, मन, वाक् और त्वचा [—यह इन्द्रियपाङ्क्त ] तथा चर्म, मांस, स्नायु, अस्थि और मज्जा [—यह धातुपाङ्क्त—ये सब मिलाकर अध्यात्मपाङ्क्त हैं ] । इस प्रकार पाङ्क्तोपासनाका विधानकर ऋषिने कहा—'यह सब पाङ्क्त ही है; इस [ आध्यात्मिक ] पाङ्क्तसे ही उपासक [ बाह्य ] पाङ्क्तको पूर्ण करता है' ॥ १ ॥ पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवा- | पृथिवी, अन्तरिक्ष, द्युलोक, त्रिविध- न्तरदिश इति लो- | दिशाएँ और अवान्तर दिशाएँ—ये भूतपाङ्क्तम् कपाङ्क्तम् । अग्नि- | लोकपाङ्क्त हैं; अग्नि, वायु, आदित्य, वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणीति | चन्द्रमा और नक्षत्र—ये देवतापाङ्क्त देवतापाङ्क्तम् । आप ओषधयो | हैं; जल, ओषधि, वनस्पति, आकाश वनस्पतय आकाश आत्मेति | और आत्मा—ये भूतपाङ्क्त हैं । यहाँ भूतपाङ्क्तम् । आत्मेति विराड् | 'आत्मा' विराट्को कहा है; क्योंकि भूताधिकारात् । इत्यधिभूतमि- | यह भूतोंका अधिकरण है 'इत्यधि- | भूतम्' यह वाक्य अधिलोक और

५६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

५६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

त्यधिलोकाधिदैवतपाङ्क्तद्वयोप- | अधिदैवत-इन दो पाङ्क्तोंका भी लक्षणार्थम् । लोकदेवतापाङ्क्त- | उपलक्षण करानेके लिये है; क्योंकि योश्चाभिहितत्वात् । | इनमें लोक और देवतासम्बन्धी दो | पाङ्क्तोंका भी वर्णन किया गया है । अथानन्तरमध्यात्मं पाङ्क्त- | अब आगे तीन अध्यात्मपाङ्क्तों- (त्रिविधाध्यात्म-पाङ्क्तम्) त्रयमुच्यते-प्राणा- | का वर्णन किया जाता है-प्राणादि दि वायुपाङ्क्तम् । | वायुपाङ्क्त, चक्षु आदि इन्द्रियपाङ्क्त चक्षुरादीन्द्रियपाङ्क्तम् । चर्मादि | और चर्मादि धातुपाङ्क्त-बस ये धातुपाङ्क्तम् । एतावद्धीदं | इतने ही अध्यात्म और बाह्य पाङ्क्त सर्वमध्यात्मम्, बाह्यं च | हैं । इनका इस प्रकार त्रिधान अर्थात् पाङ्क्तमेवेत्येतदेवमधिविधाय | कल्पना करके ऋषि-वेद अथवा परिकल्प्यर्षिर्वेद एतद्दर्शनसंपन्नो | इस दृष्टिसे सम्पन्न किसी ऋषिने वा कश्चिदृषिरवोचदुक्तवान् । | कहा । क्या कहा ? सो बतलाते किमित्याह-पाङ्क्तं वा इदं सर्वं | हैं-निश्चय ही यह सब पाङ्क्त ही पाङ्क्तेनैवाध्यात्मिकेन संख्या- | है । आध्यात्मिक पाङ्क्तसे ही, सामान्यात्पाङ्क्तं बाह्यं स्पृणोति | संख्यामें समानता होनेके कारण बलयति पूरयति । एकात्मतयो- | उपासक बाह्यपाङ्क्तको बलवान्- पलभ्यत इत्येतत् । एवं पाङ्क्त- | पूरित करता है अर्थात् उसके साथ मिदं सर्वमिति यो वेद स प्रजा- | एकरूपसे उपलब्ध करता है । इस पत्यात्मैव भवतीत्यर्थः ॥ १ ॥ | प्रकार 'यह सब पाङ्क्त है' ऐसा | जो पुरुष जानता है वह प्रजापति- | स्वरूप ही हो जाता है-ऐसा इसका | तात्पर्य है ॥ १ ॥ इति शीक्षावल्ल्यां सप्तमोऽनुवाकः

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

अष्टम अनुवाक ओङ्कारोपासनाका विधान व्याहृत्यात्मनो ब्रह्मण उपा- | व्याहृतिरूप ब्रह्मकी उपासनाका सनमुक्तम् । अनन्तरं च पाङ्क्त- | निरूपण किया गया; उसके पश्चात् स्वरूपेण तस्यैवोपासनमुक्तम् । | उसीकी उपासनाका पाङ्क्तरूप से इदानीं सर्वोपासनाङ्गभूतस्योङ्का- | वर्णन किया । अब सम्पूर्ण रस्योपासनं विधित्स्यते । परापर- | उपासनाओंके अङ्गभूत ओंकारकी ब्रह्मदृष्ट्या उपास्यमान ओङ्कारः | उपासनाका विधान करना चाहते शब्दमात्रोऽपि परापरब्रह्मप्राप्ति- | हैं । पर एवं. अपर ब्रह्मदृष्टिसे साधनं भवति । स ह्यालम्बनं | उपासना किये जानेपर ओंकार— ब्रह्मणः परस्यापरस्य च, प्रति- | केवल शब्दमात्र होनेपर भी पर मेव विष्णोः । "एतेनैवायतने- | और अपर ब्रह्मकी प्राप्तिका साधन नैकतरमन्वेति” ( प्र० उ० ५ । | होता है । वही पर और अपर ब्रह्मका २) इति श्रुतेः । | आलम्बन है, जिस प्रकार कि | विष्णुका आलम्बन प्रतिमा है । | “इसी आलम्बनसे उपासक [ पर | या अपर ] किसी एक ब्रह्मको प्राप्त | हो जाता है" इस श्रुतिसे यही | बात प्रमाणित होती है । ओमिति ब्रह्म । ओमितीदꣳसर्वम् । ओमित्ये- तदनुकृतिर्ह स्म वा अप्यो श्रावयेत्याश्रावयन्ति । ओमिति सामानि गायन्ति । ओꣳशोमिति शस्त्राणि शꣳसन्ति । ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति । ओमिति ब्रह्मा प्रसौति । ओमित्यग्निहोत्रमनुजानाति । ओमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाप्नवानीति । ब्रह्मैवोपाप्नोति ॥ १ ॥ CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

५८ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

५८ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १ 'ॐ' यह शब्द ब्रह्म है, क्योंकि 'ॐ' यह सर्वरूप है; 'ॐ' यह अनुकृति ( अनुकरण—सम्मतिसूचक संकेत ) है—ऐसा प्रसिद्ध है । [ याज्ञिकलोग ] “ओ श्रावय” ऐसा कहकर श्रवण कराते हैं । ‘ॐ’ ऐसा कहकर सामगान करते हैं।' ‘ॐ शोम् ऐसा कहकर शस्त्रों (गीति- रहित ऋचाओं) का पाठ करते हैं। अध्वर्यु प्रतिगर (प्रत्येक कर्म) के प्रति ‘ॐ’ ऐसा उच्चारण करता है। 'ॐ' ऐसा कहकर ब्रह्मा अनुज्ञा देता है; 'ॐ' ऐसा कहकर वह अग्निहोत्रके लिये आज्ञा देता है । वेदाध्ययन करनेवाला ब्राह्मण 'ॐ' ऐसा उच्चारण करता हुआ कहता है—'मैं ब्रह्म (वेद अथवा परब्रह्म) को प्राप्त करूँ।' इससे वह ब्रह्मको ही प्राप्त कर लेता है ॥ १ ॥

ॐमिति । इतिशब्दः स्वरूप- | ‘ओमिति' इसमें 'इति' शब्द ओङ्कारस्य परिच्छेदार्थः, ओ- | ओंकारके स्वरूपका परिच्छेद सर्वात्म्यम् मित्येतच्छब्दरूपं | (निर्देश) करनेके लिये है। अर्थात् ब्रह्मति मनसा धारयेदुपासीत । | 'ॐ' यह शब्दरूप ब्रह्म है—ऐसा यत ओमितीदं सर्वं हि शब्दरूप- | इसका मनसे ध्यान—उपासना करे; मोङ्कारेण व्याप्तम् । "तद्यथा | क्योंकि 'ॐ' यही सब कुछ है, कारण, समस्त शब्दरूप प्रपञ्च शङ्कुना" (छा० उ० २ । २३ । | ओंकारसे व्याप्त है, जैसा कि 'जिस प्रकार शंकुसे पत्ते व्याप्त रहते हैं' ३) इति श्रुत्यन्तरात् । अभि- | इत्यादि एक दूसरी श्रुतिसे सिद्ध धानतन्त्रं ह्यभिधेयमित्यत इदं | होता है । सम्पूर्ण वाच्य वाचकके सर्वमोङ्कार इत्युच्यते । | ही अधीन होता है, इसलिये यह सब ओंकार ही कहा जाता है । ओङ्कारस्तुत्यर्थमुत्तरो ग्रन्थः । | आगेका ग्रन्थ ओंकारकी स्तुतिके उपास्यत्वात्तस्य । | लिये है; क्योंकि वह उपासनीय ओङ्कारमहिमा ओमित्येतदनुकृति- | है । ‘ॐ' यह अनुकृति यानी रनुकऱणम् । करोमि यास्यामि | अनुकरण है । इसीसे किसीके द्वारा 'मैं करता हूँ, मैं जाता

अनु० ८ ] शाङ्करभाष्यार्थ ५९ चेति कृतमुक्तमोमित्यनुकरोत्य- | इस प्रकार किये हुए कथनको सुनकर दूसरा पुरुष [उसको न्यः । अत ओङ्कारोऽनुकृतिः । स्वीकृत करते हुए] 'ॐ' ऐसा अनुकरण करता है । इसलिये ह स्म वा इति प्रसिद्धार्थव- ओंकार अनुकृति है । 'ह' 'स्म' और 'वै'—ये निपात प्रसिद्धिके सूचक द्योतकाः । प्रसिद्धमोङ्कारस्यानु- हैं; क्योंकि ओंकारका अनुकृतित्व तो प्रसिद्ध ही है । कृतित्वम् । अपि च 'ओ श्रावय' इति | इसके सिवा 'ओ श्रावय' इस प्रकार प्रेरणापूर्वक याज्ञिकलोग प्रैषपूर्वकमाश्रावयन्ति । तथोमिति | प्रतिश्रवण कराते हैं । तथा 'ॐ' ऐसा कहकर सामगान करनेवाले सामानि गायन्ति सामगाः । सामका गान करते हैं । शस्त्र शंसन करनेवाले भी 'ॐ शोम्' ॐशोमिति शस्त्राणि शंसन्ति शस्त्र- ऐसा कहकर शस्त्रोंका पाठ करते हैं । तथा अध्वर्युंलोग प्रतिगरके शंसितारोऽपि । तथोमित्यध्वर्युः प्रति 'ॐ' ऐसा उच्चारण करते प्रतिगरं प्रतिगृणाति । ओमिति हैं । 'ॐ' ऐसा कहकर ब्रह्मा अनुज्ञा देता है अर्थात् प्रेरणापूर्वक ब्रह्मा प्रसौत्यनुजानाति प्रैषपूर्व- आश्रवण करता है; और 'ॐ' कहकर वह अग्निहोत्रके लिये आज्ञा कमाश्रावयति । ओमित्यग्नि- देता है । अर्थात् यजमानके यों कहनेपर कि 'मैं हवन करता हूँ' होत्रमनुजानाति । जुहोमीत्युक्त वह 'ॐ' ऐसा कहकर उसे ओमित्येवानुज्ञां प्रयच्छति । अनुज्ञा देता है ।

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

६० तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

६० तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

ओमित्येव ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन् | प्रवचन अर्थात् अध्ययन करनेवाला प्रवचनं करिष्यन्नध्येष्यमाण | ब्राह्मण ‘ॐ’ ऐसा उच्चारण करता ओमित्येवाह । ओमित्येव प्रति- | है; अर्थात् ‘ॐ’ ऐसा कहकर ही पद्यतेऽध्येतुमित्यर्थः । ब्रह्मवेद- | वह अध्ययन करनेके लिये प्रवृत्त होता मुपाप्नवानीति प्राप्नुयां ग्रही- | है । ‘मैं ब्रह्म यानी वेदको प्राप्त करूँ ष्यामीत्युपाप्नोत्येव ब्रह्म । | अर्थात् उसे ग्रहण करूँ’ ऐसा कहकर अथवा ब्रह्म परमात्मा तमु- | वह ब्रह्मको प्राप्त कर ही लेता है । पाप्नवानीत्यात्मानं प्रवक्ष्यन्प्राप- | अथवा [ यों समझो कि ] ‘मैं ब्रह्म- यिष्यन्नोमित्येवाह । स च तेनो- | परमात्माको प्राप्त करूँ’ इस प्रकार ङ्कारेण ब्रह्म प्राप्नोत्येव । ओङ्का- | आत्माको प्राप्त करनेकी इच्छासे वह रपूर्वं प्रवृत्तानां क्रियाणां फलवत्त्वं | ‘ॐ’ ऐसा ही कहता है और यस्मात्तस्मादोङ्कारं ब्रह्मेत्युपासी- | उस ॐकारके द्वारा वह ब्रह्मको तेति वाक्यार्थः ॥ १ ॥ | प्राप्त कर ही लेता है । इस प्रकार | क्योंकि ॐकारपूर्वक प्रवृत्त होनेवाली | क्रियाएँ फलवती होती हैं इसलिये | ‘ॐकार ब्रह्म है’ इस तरह उसकी | उपासना करे—यह इस वाक्यका | अर्थ है ॥ १ ॥

इति शीक्षावल्ल्यामष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥

नवम अनुवाक ऋतादि शुभकर्मोंकी अवश्यकर्तव्यताका विधान विज्ञानादेवाप्नोति स्वाराज्य- | विज्ञानसे ही स्वाराज्य प्राप्त कर | लेता है-ऐसा [छठे अनुवाकमें] कहे मित्युक्तत्वाच्छ्रौतस्मार्तानां कर्म- | जानेके कारण श्रौत और स्मार्त कर्मों- | की व्यर्थता प्राप्त होती है । वह णामानर्थक्यं प्राप्तमित्यतस्तन्मा | प्राप्त न हो, इसलिये पुरुषार्थके प्रति प्रापदिति कर्मणां पुरुषार्थं प्रति | कर्मोंका साधनत्व प्रदर्शित करनेके | लिये यहाँ उनका उल्लेख किया साधनत्वप्रदर्शनार्थमिहोपन्यासः- | जाता है— ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यं च स्वाध्याय- प्रवचने च । तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च । दमश्च स्वाध्याय- प्रवचने च । शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्नयश्च स्वाध्याय- प्रवचने च । अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च । अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यमिति सत्यवचा राथीतरः । तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः । तद्धि तपस्तद्धि तपः ॥ १ ॥ ऋत (शास्त्रादिद्वारा बुद्धिमें निश्चय किया हुआ अर्थ) तथा स्वाध्याय (शास्त्राध्ययन) और प्रवचन (अध्यापन अथवा वेदपाथरूप ब्रह्मयज्ञ) [ये अनुष्ठान किये जाने योग्य हैं] । सत्य (सत्यभाषण) तथा स्वाध्याय और प्रवचन [अनुष्ठान किये जाने चाहिये] । दम CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

६२ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

६२ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

( इन्द्रियदमन ) तथा स्वाध्याय और प्रवचन [ इन्हें सदा करता रहे ] । शम ( मनोनिग्रह ) तथा स्वाध्याय और प्रवचन [ ये सर्वदा कर्तव्य हैं ] । अग्नि ( अग्न्याधान ) तथा स्वाध्याय और प्रवचन [ इनका अनुष्ठान करे ] । अग्निहोत्र तथा स्वाध्याय और प्रवचन [ ये नित्य कर्तव्य हैं ] । अतिथि ( अतिथिसत्कार ) तथा स्वाध्याय और प्रवचन [ इनका नियम- से अनुष्ठान करे ] । मानुषकर्म ( विवाहादि लौकिक व्यवहार ) तथा स्वाध्याय और प्रवचन [ इन्हें करता रहे ] । प्रजा ( प्रजा उत्पन्न करना ) तथा स्वाध्याय और प्रवचन [-ये सदा ही कर्तव्य हैं ] । प्रजन ( ऋतु- कालमें भार्यागमन ) तथा [ इसके साथ ] स्वाध्याय और प्रवचन [ करता रहे ] । प्रजाति ( पौत्रोत्पत्ति ) तथा स्वाध्याय और प्रवचन [ इनका नियतरूपसे अनुष्ठान करे ] । सत्य ही [ अनुष्ठान करने योग्य है ] ऐसा रथीतरका पुत्र सत्यवचा मानता है । तप ही [ नित्य अनुष्ठान करने योग्य है ] ऐसा नित्य तपोनिष्ठ पौरुशिष्ठिका मत है । स्वाध्याय और प्रवचन ही [ कर्त्तव्य हैं ] ऐसा मुद्गलके पुत्र नाकका मत है । अतः वे ( स्वाध्याय और प्रवचन ) ही तप हैं, वे ही तप हैं ॥ १ ॥


[मूल भाष्य][हिन्दी अनुवाद]
ऋतमिति व्याख्यातम् । स्वा-<br>ध्यायोऽध्ययनम् । प्रवचनमध्या-<br>पनं ब्रह्मयज्ञो वा । एतान्यता-<br>दीन्यनुष्ठेयानीति वाक्यशेषः ।<br>सत्यं च सत्यवचनं यथाव्या-<br>ख्यातार्थं वा । तपः कृच्छ्रादि ।<br>दमो बाह्यकरणोपशमः । शमो-<br>ऽन्तःकरणोपशमः । अग्नय आधा-'ऋत'—इसकी व्याख्या पहले<br>[ ऋतं वदिष्यामि—इस वाक्यमें ] की<br>जा चुकी है । 'स्वाध्याय' अध्ययनको<br>कहते हैं, तथा 'प्रवचन' अध्यापन<br>या ब्रह्मयज्ञका नाम है । ये ऋत<br>आदि अनुष्ठान किये जाने योग्य<br>हैं—यह वाक्यशेष है । सत्य—सत्य-<br>वचन अथवा जैसा पहले [ सत्यं<br>वदिष्यामि—इस वाक्यमें ] व्याख्या<br>की गयी है, वह; तप—कृच्छ्रादि; दम—<br>बाह्य इन्द्रियोंका निग्रह; शम—चित्त-<br>**की शान्ति;

अनु० ९ ] शाङ्करभाष्यार्थ ६३

तव्याः । अग्निहोत्रं च होतव्यम् । | हैं ] । अग्नियोंका आधान करना अतिथयश्च पूज्याः । मानुषमिति | चाहिये। अग्निहोत्र होम करने योग्य लौकिकः संव्यवहारः, तच्च | है । अतिथियोंका पूजन करना चाहिये । मानुष यानी लौकिक यथाप्राप्तमनुष्ठेयम् । प्रजा चोत्पा- | व्यवहार; उसका भी यथाप्राप्त द्या । प्रजननश्च प्रजननमृतौ | अनुष्ठान करना चाहिये । प्रजा उत्पन्न करनी चाहिये । प्रजन- भार्यागमनमित्यर्थः । प्रजातिः | प्रजनन-ऋतुकालमें भार्यागमन और पौत्रोत्पत्तिः पुत्रो निवेशयितव्य | प्रजाति-पौत्रोत्पत्ति अर्थात् पुत्रको इत्येतत् । | स्त्रीपरिग्रह कराना चाहिये । सर्वैरेतैः कर्मभिर्युक्तस्यापि | इन सब कर्मोंसे युक्त पुरुषको [स्वाध्यायप्रवचन-सहयोगकारणम्] स्वाध्यायप्रवचने | भी स्वाध्याय और प्रवचनका यत्न- यत्ततोऽनुष्ठेये इत्येव- | पूर्वक अनुष्ठान करना चाहिये-इसी- मर्धं सर्वेण सह स्वाध्यायप्रवचन- | लिये इन सबके साथ स्वाध्याय और प्रवचनको ग्रहण किया गया है । ग्रहणम् । स्वाध्यायाधीनं ह्यर्थ- | स्वाध्यायके अधीन ही अर्थज्ञान है ज्ञानम्, अर्थज्ञानायत्तं च परं | और अर्थज्ञानके अधीन ही परमश्रेय श्रेयः; प्रवचनं च तदविस्मरणार्थं | है, तथा प्रवचन उसकी अविस्मृति और धर्मकी वृद्धिके लिये है; इसलिये धर्मप्रवृद्ध्यर्थं च । अतः स्वाध्या- | स्वाध्याय और प्रवचनमें आदर यप्रवचनयोरादरः कार्यः । | ( श्रद्धा ) रखना चाहिये । सत्यमिति सत्यमेवानुष्ठातव्य- | सत्य अर्थात् सत्य ही अनुष्ठान [सत्यादिप्राधान्ये मुनीनां मतभेदाः] मिति सत्यमेव | किये जाने योग्य है-ऐसा सत्यवचा वचो यस्य सोऽयं | -सत्य ही जिसका वचन हो वह अथवा जिसका नाम ही सत्यवचा है सत्यवचा नाम वा तस्य । राथी- | वह राथीतर अर्थात् रथीतरके वंशमें तरो रथीतरस्य गोत्रो राथीतरा- | उत्पन्न हुआ राथीतर आचार्य मानता चार्यो मन्यते । तप इति तप एव | है । तप यानी तप ही कर्त्तव्य है-

६४ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

६४ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १ कर्तव्यमिति तपोन्नित्यस्तपसि । ऐसा तपोन्नित्य-नित्य तपोनिष्ठ नित्यस्तपःपरस्तपोनित्य इति वा अथवा तपोन्नित्य नामवाला पौरुशिष्टि नाम पौरुशिष्टिः पुरुशिष्टस्या- -पुरुशिष्टका पुत्र पौरुशिष्टि आचार्य पत्यं पौरुशिष्टिराचार्यो मन्यते । मानता है । स्वाध्याय और प्रवचन स्वाध्यायप्रवचने एवानुष्ठेये इति ही अनुष्ठान किये जाने योग्य हैं- नाको नामतो मुद्गलस्यापत्यं ऐसा नाक नामवाला मुद्गलका मौद्गल्य आचार्यो मन्यते । तद्धि पुत्र मौद्गल्य आचार्य मानता है । तपस्तद्धि तपः । हि यस्मात्स्वा- वही तप है, वही तप है । ध्यायप्रवचने एव तपस्तस्मात्ते इसका तात्पर्य यह है-क्योंकि एवानुष्ठेये इति । उक्तानामपि स्वाध्याय और प्रवचन ही तप हैं, सत्यतपःस्वाध्यायप्रवचनानां पु- इसलिये वे ही अनुष्ठान किये जाने नर्ग्रहणमादरार्थम् ॥ १ ॥ योग्य हैं । पहले कहे हुए भी सत्य, तप, स्वाध्याय और प्रवचनोंका पुनर्ग्रहण उनके आदरके लिये है ॥१॥

इति शीक्षावल्ल्यां नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

| मन्त्राम्नाय स्वाध्याय ( जप ) के

दशम अनुवाक त्रिशङ्कुका वेदानुवचन अहं वृक्षस्य रेरिवेति स्वाध्या- | ‘अहं वृक्षस्य रेरिवा’ आदि | मन्त्राम्नाय स्वाध्याय ( जप ) के यार्थो मन्त्राम्नायः । स्वाध्यायश्च | लिये है । तथा स्वाध्याय विद्या | ( ज्ञान ) की उत्पत्तिके लिये बतलाया विद्योत्पत्तये । प्रकरणात् । | गया है; यह प्रकरणसे ज्ञात होता | है; क्योंकि यह प्रकरण विद्याके विद्यार्थं हीदं प्रकरणम् । न | लिये ही है, इसके सिवा उसका | कोई और प्रयोजन नहीं जान पड़ता; चान्यार्थत्वमवगम्यते । स्वाध्या- | क्योंकि स्वाध्यायके द्वारा जिसका | चित्त शुद्ध हो गया है उसीको येन च विशुद्धसत्त्वस्य विद्योत्प- | विद्याकी उत्पत्ति होना सम्भव है । त्तिरवकल्प्यते । | अहं वृक्षस्य रेरिवा । कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव । ऊर्ध्व- पवित्रो वाजिनीव स्वमृतमस्मि । द्रविणꣳसवर्चसम् । सुमेधा अमृतोक्षितः । इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम् ॥ १ ॥ मैं [ अन्तर्यामीरूपसे उच्छेदस्वरूप संसार- ] वृक्षका प्रेरक हूँ । मेरी कीर्ति पर्वतशिखरके समान उच्च है । ऊर्ध्वपवित्र ( परमात्मारूप कारण- वाला ) हूँ । अन्नवान् सूर्यमें जिस प्रकार अमृत है उसी प्रकार मैं भी शुद्ध अमृतमय हूँ । मैं प्रकाशमान [ आत्मतत्त्वरूप ] धन, सुमेधा ( सुन्दर मेधावाला ) और अमरणधर्मा तथा अक्षित ( अव्यय ) हूँ, अथवा अमृतसे सिक्त ( भीगा हुआ ) हूँ—यह त्रिशङ्कु ऋषिका वेदानुवचन है ॥ १ ॥ तै० उ० ९—१०— CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

६६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

६६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १ ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

अहं वृक्षस्योच्छेदात्मकस्य | मैं अन्तर्यामीरूपसे वृक्ष अर्थात् संसारवृक्षस्य रेरिवा प्रेरयिता- | उच्छेदात्मक संसाररूप वृक्षका प्रेरक ऽन्तर्याम्यात्मना । कीर्तिः ख्या- | हूँ । मेरी कीर्ति-प्रसिद्धि पर्वतके तिर्गिरेः पृष्ठमिवोच्छ्रिता मम । | पृष्ठभागके समान ऊँची है । मैं ऊर्ध्व- ऊर्ध्वपवित्र ऊर्ध्वं कारणं पवित्रं | पवित्र हूँ—पवित्र—पावन अर्थात् पावनं ज्ञानप्रकाश्यं पवित्रं परं | ज्ञानसे प्रकाशित होने योग्य पवित्र ब्रह्म यस्य सर्वात्मनो मम सो- | परब्रह्म जिस मुझ सर्वात्माका ऽहमूर्ध्वपवित्रः । वाजिनीव वाज- | ऊर्ध्व यानी कारण है वह वतीव । वाजमन्नं तद्वति सवित- | मैं ऊर्ध्वपवित्र हूँ । 'वाजिनि रीत्यर्थः । यथा सवितर्यमृतमा- | इव'—वाजवान्के समान--वाज अर्थात् त्मतत्त्वं विशुद्धं प्रसिद्धं श्रुति- | अन्न उससे युक्त सूर्यके समान, स्मृतिशतेभ्य एवं स्वमृतं शोभनं | जिस प्रकार सैकड़ों श्रुति-स्मृतियों- विशुद्धमात्मतत्त्वमस्मि भवामि । | के अनुसार सूर्यमें विशुद्ध द्रविणं धनं सवर्चसं दीप्ति- | अमृत यानी आत्मतत्त्व प्रसिद्ध है मत्तदेवात्मतत्त्वमस्मीत्यनुवर्तते । | उसी प्रकार मैं भी सु अमृत अर्थात् ब्रह्मज्ञानं वात्मतत्त्वप्रकाश- | शोभन-विशुद्ध आत्मतत्त्व हूँ । कत्वात्सवर्चसम् । द्रविणमिव | वही मैं आत्मतत्त्व सवर्चस— द्रविणं मोक्षसुखहेतुत्वात् । | दीप्तिशाली द्रविण यानी धन हूँ—इस अस्मिन्पक्षे प्राप्तं मयेत्यध्याहारः | प्रकार यहाँ 'अस्मि (हूँ)' क्रिया- कर्तव्यः । | की अनुवृत्ति की जाती है । अथवा | आत्मतत्त्वका प्रकाशक होनेसे तेजस्वी | ब्रह्मज्ञान, जो मोक्षसुखका हेतु होने- | के कारण धनके समान धन है, | [ मुझे प्राप्त हो गया है ]—इस | पक्षमें [ 'अस्मि' क्रियाकी अनुवृत्ति | न करके ] 'मया प्राप्तम्' ( वह | मुझे प्राप्त हो गया है ) इसका | अध्याहार करना चाहिये ।

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

अनु० १० ] शाङ्करभाष्यार्थ ६७


[शाङ्करभाष्यम्][भाष्यार्थ]
सुमेधाः शोभना मेधा सर्व-<br>ज्ञलक्षणा यस्य मम सोऽहं<br>सुमेधाः । संसारस्थित्युत्पत्त्युप-<br>संहारकौशल्योगात्सुमेधस्त्वम् ।<br>अत एवामृतोऽमरणधर्माक्षितो-<br>ऽक्षीणोऽव्ययः, अक्षतो वा; अमृतेन<br>वोक्षितः सिक्तः । “अमृतोक्षितो-<br>ऽहम्” इत्यादि ब्राह्मणम् ।<br><br>इत्येवं त्रिशङ्कोऋर्षेर्ब्रह्मभूतस्य<br>ब्रह्मविदो वेदानुवचनम्; वेदो<br>वेदनमात्मैकत्वविज्ञानं तस्य<br>प्राप्तिमनु वचनं वेदानुवचनम् ।<br>आत्मनः कृतकृत्यताख्यापनार्थं<br>वामदेववत्त्रिशङ्कुनार्षेण दर्शनेन<br>दृष्टो मन्त्राम्नाय आत्मविद्या-<br>प्रकाशक इत्यर्थः ।<br><br>अस्य च जपो विद्योत्पत्त्य-<br>र्थोऽवगम्यते । ऋतं चेत्यादि-सुमेधा—जिस मेरी मेधा शोभन अर्थात् सर्वज्ञत्वलक्षणवाली है वह मैं सुमेधा हूँ । संसारकी स्थिति, उत्पत्ति और संहार—इसका कौशल होनेके कारण मेरा सुमेधस्त्व है । इसीसे मैं अमृत—अमरणधर्मा और अक्षित—अक्षीण यानी अव्यय अथवा अक्षय हूँ । अथवा, [ तृतीयातत्पुरुष समास माननेपर ] अमृतेन उक्षितः अमृतसे सिक्त हूँ । “ मैं अमृतसे उक्षित हूँ” ऐसा ब्राह्मणवाक्य भी है ।<br><br>इस प्रकार यह ब्रह्मभूत ब्रह्मवेत्ता त्रिशङ्कु ऋषिका वेदानुवचन है । वेद वेदन अर्थात् आत्मैकत्वविज्ञानको कहते हैं उसकी प्राप्तिके अनु—पीछेका वचन ‘वेदानुवचन’ कहलाता है । तात्पर्य यह है कि अपनी कृतकृत्यता प्रकट करनेके लिये वामदेवके समान * त्रिशङ्कु ऋषिद्वारा आर्षदृष्टिसे देखा हुआ यह मन्त्राम्नाय आत्मविद्याका प्रकाश करनेवाला है ।<br><br>इसका जप विद्याकी उत्पत्तिके लिये माना जाता है । इस ‘ऋतं

* देखिये ऐतरेयोपनिषद् २ । १ । ५

६८ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

६८ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १ कर्मोपन्यासादनन्तरं च वेदानु- | च' इत्यादि अनुवाकमें धर्मका वचनपाठादेतदवगम्यत एवं | उपन्यास ( उल्लेख ) करनेके | अनन्तर वेदानुवचनका पाठ करनेसे श्रौतस्मार्तेषु नित्येषु कर्मसु | यह जाना जाता है कि इस प्रकार युक्तस्य निष्कामस्य परं ब्रह्म | श्रौत और स्मार्त नित्यकर्मोंमें लगे विविदिषोराणानि दर्शनानि प्रा- | हुए परब्रह्मके निष्काम जिज्ञासुके प्रति | आत्मा आदिसे सम्बन्धित आर्षदर्शनों- दुर्भवन्त्यात्मादिविषयाणीति॥१॥ | का प्रादुर्भाव हुआ करता है ॥ १ ॥ इति शीक्षावल्ल्यां दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ एकादश अनुवाक वेदाध्ययनके अनन्तर शिष्यको आचार्यका उपदेश वेदमनूच्येत्येवमादिकर्तव्य- | ब्रह्मात्मैक्यविज्ञानसे पूर्व श्रौत प्राग्ब्रह्मविज्ञानात् कर्मविधिः | तोपदेशारम्भः प्रा- | और स्मार्तकर्मोंका नियमसे अनुष्ठान | ग्ब्रह्मविज्ञानान्निय- | करना चाहिये— इसीलिये ‘वेदम- मेन कर्तव्यानि श्रौतस्मार्त- | नूच्य’ इत्यादि श्रुतिसे उनकी | कर्तव्यताके उपदेशका आरम्भ किया कर्माणीत्येवमर्थः। अनुशासनश्रुतेः | जाता है; क्योंकि [ ‘अनुशास्ति’ पुरुषसंस्कारार्थत्वात् । संस्कृतस्य | ऐसी ] जो अनुशासन-श्रुति है वह | पुरुषके संस्कारके लिये है; क्योंकि जो हि विशुद्धसत्त्वस्यात्मज्ञानमञ्ज- | पुरुष संस्कारयुक्त और विशुद्धचित्त सैवोत्पद्यते । “तपसा कल्मषं | होता है उसे अनायास ही आत्मज्ञान हन्ति विद्ययामृतमश्नुते” ( मनु० | प्राप्त हो जाता है । इस सम्बन्धमें | “तपसे पापका नाश करता है और १२ ! १०४ ) इति स्मृतिः । | ज्ञानसे अमरत्व लाभ करता है” ऐसी वक्ष्यति च-“तपसा ब्रह्म विजि- | स्मृति है । आगे ऐसा कहेंगे भी कि

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

अनु० ११ ] शाङ्करभाष्यार्थ ६९

ज्ञासस्व" (तै० उ० ३ । २ । ५) | “तपसे ब्रह्मको जाननेकी इच्छा कर” इति । अतो विद्योत्पत्त्यर्थमनुष्ठे- | अतः ज्ञानकी उत्पत्तिके लिये कर्म यानि कर्माणि । अनुशास्तीत्यनु- | करने चाहिये । ‘अनुशास्ति’ इसमें शासनशब्दादनुशासनातिक्रमे हि | ‘अनुशासन’–ऐसा शब्द होनेके दोषोत्पत्तिः । | कारण उस अनुशासनका अति- | क्रमण करनेपर दोषकी उत्पत्ति | होगी । प्रागुपन्यासाच्च कर्मणाम् । | कर्मोंका उपन्यास पहले किया केवलब्रह्मविद्यारम्भाच्च पूर्वं | जानेके कारण भी [ यह निश्चय कर्माण्युपन्यस्तानि । उदितायां | होता है कि ये कर्म विद्याकी उत्पत्ति- च ब्रह्मविद्यायाम् “अभयं प्रतिष्ठां | के लिये हैं ] । कर्मोंका उपन्यास विन्दते” (तै० उ० २ । ७ । १) | केवल ब्रह्मविद्याका निरूपण “न बिभेति कुतश्चन” (तै० उ० | आरम्भ करनेसे पूर्व ही किया २।९।१) “किमहं साधु नाक- | गया है । ब्रह्मविद्याका उदय रवम्” (तै० उ० २ । ९ । १) | होनेपर तो “अभय प्रतिष्ठाको प्राप्त इत्येवमादिना कर्मनैष्किञ्चन्यं | कर लेता है” “किसीसे भी भय दर्शयिष्यति; इत्यतोऽवगम्यते | नहीं मानता” “मैंने कौन-सा शुभ पूर्वोपचितदुरितक्षयद्वारेण | कर्म नहीं किया” इत्यादि वाक्योंद्वारा विद्योत्पत्त्यर्थानि कर्माणीति । | कर्मोंकी निष्किञ्चनता ही दिखलायेंगे । मन्त्रवर्णाच्च—“अविद्यया मृत्युं | इससे विदित होता है कि कर्म पूर्व- तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुते” | सञ्चित पापोंके क्षयके द्वारा ज्ञानकी (ई० उ० ११) इति । ऋता- | प्राप्तिके ही लिये हैं । “अविद्या | ( कर्म ) से मृत्यु ( अधर्म ) को | पार करके विद्या ( उपासना ) से | अमरत्व लाभ करता है” इस मन्त्र- | वर्णसे भी यही बात प्रमाणित होती | है । अतः पहले ( नवम अनुवाकमें )

७० तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

७० तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १ दीनां पूर्वत्रोपदेश आनर्थक्य- | जो ऋतादिका उपदेश किया है वह परिहारार्थः । इह तु ज्ञानोत्पत्त्य- | उनके आनर्थक्यकी निवृत्तिके लिये है । तथा यहाँ ज्ञानकी उत्पत्तिके र्थत्वात्कर्तव्यतानियमार्थः । | हेतु होनेसे उनकी कर्तव्यताका नियम करनेके लिये है । वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति । सत्यं वद । धर्मं चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रियं धन- माहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः। सत्यान्न प्रमदितव्यम् । धर्मान्न प्रमदितव्यम् । कुशलान्न प्रमदितव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् ॥१॥ देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि । तानि सेवितव्यानि । नो इतराणि । यान्यस्माकँसुचरितानि । तानि त्वयोपास्यानि ॥ २ ॥ नो इतराणि । ये के चास्मच्छ्रेयांसो ब्राह्मणाः । तेषां त्वयासनेन प्रश्वसितव्यम् । श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयाऽदेयम् । श्रिया देयम् । ह्रिया देयम् । भिया देयम् । संविदा देयम् । अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् ॥ ३ ॥ ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा तत्र वर्तेथाः । अथाभ्याख्यातेषु । ये तत्र ब्राह्मणाः CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

अनु० ११ ] शाङ्करभाष्यार्थ ७१

संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तेषु वर्तेरन् । तथा तेषु वर्तेथाः । एष आदेशः । एष उपदेशः । एषा वेदोपनिषत् । एतदनुशासनम् । एव- मुपासितव्यम् । एवमु चैतदुपास्यम् ॥ ४ ॥ वेदाध्ययन करानेके अनन्तर आचार्य शिष्यको उपदेश देता है— सत्य बोल । धर्मका आचरण कर । स्वाध्यायसे प्रमाद न कर । आचार्यके लिये अभीष्ट धन लाकर [ उसकी आज्ञासे स्त्रीपरिग्रह कर और ] सन्तान- परम्पराका छेदन न कर । सत्यसे प्रमाद नहीं करना चाहिये । धर्मसे प्रमाद नहीं करना चाहिये । कुशल ( आत्मरक्षामें उपयोगी ) कर्मसे प्रमाद नहीं करना चाहिये । ऐश्वर्य देनेवाले माङ्गलिक कर्मोंसे प्रमाद नहीं करना चाहिये । स्वाध्याय और प्रवचनसे प्रमाद नहीं करना चाहिये ॥ १ ॥ देवकार्य और पितृकार्योंसे प्रमाद नहीं करना चाहिये । तू मातृदेव ( माता ही जिसका देव है ऐसा ) हो, पितृदेव हो, आचार्य- देव हो और अतिथिदेव हो । जो अनिन्द्य कर्म हैं उन्हींका सेवन करना चाहिये—दूसरोंका नहीं । हमारे ( हम गुरुजनोंके ) जो शुभ आचरण हैं तुझे उन्हींकी उपासना करनी चाहिये ॥ २ ॥ दूसरे प्रकारके कर्मोंकी नहीं । जो कोई [ आचार्यादि धर्मोंसे युक्त होनेके कारण ] हमारी अपेक्षा भी श्रेष्ठ ब्राह्मण हैं उनका आसनादिके द्वारा तुझे आश्वासन ( श्रमापहरण ) करना चाहिये । श्रद्धापूर्वक देना चाहिये । अश्रद्धापूर्वक नहीं देना चाहिये । अपने ऐश्वर्यके अनुसार देना चाहिये । लज्जापूर्वक देना चाहिये । भय मानते हुए देना चाहिये । संवित्—मैत्री आदि कार्यके निमित्तसे देना चाहिये । यदि तुझे कर्म या आचारके विषयमें कोई सन्देह उपस्थित हो ॥ ३ ॥ तो वहाँ जो विचारशील, कर्ममें नियुक्त, आयुक्त ( स्वेच्छासे कर्मपरायण ), अरूक्ष ( सरलमति ) एवं धर्माभिलाषी ब्राह्मण हों, उस प्रसङ्गमें वे जैसा व्यवहार करें वैसा ही तू भी कर । इसी प्रकार जिनपर संशययुक्त दोष आरोपित किये गये हों उनके विषयमें, वहाँ जो विचारशील, कर्ममें

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

७२ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

७२ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १ नियुक्त अथवा आयुक्त (दूसरोंसे प्रेरित न होकर स्वतः कर्ममें परायण ), सरलहृदय और धर्माभिलाषी ब्राह्मण हों, वे जैसा व्यवहार करें तू भी वैसा ही कर । यह आदेश—विधि है, यह उपदेश है, यह वेदका रहस्य है और [ ईश्वरकी ] आज्ञा है । इसी प्रकार तुझे उपासना करनी चाहिये—ऐसा ही आचरण करना चाहिये ॥ ४ ॥ वेदमन्नूच्याध्याप्याचार्योऽन्ते- | वेदका अध्ययन करानेके अधीतवेदस्य वासिनं शिष्यमनु- | अनन्तर आचार्य अन्तेवासी—शिष्य- कर्तव्यनिरूपणम् शास्ति ग्रन्थग्रहणा- | को उपदेश करता है; अर्थात् ग्रन्थ- ग्रहणके पश्चात् अनुशासन करता दनु पश्चाच्छास्ति तदर्थं ग्राहयती- | है—उसका अर्थ ग्रहण कराता है । इससे ज्ञात होता है कि वेदाध्ययन त्यर्थः। अतोऽवगम्यतेऽधीतवेदस्य | कर चुकनेपर भी ब्रह्मचारीको बिना धर्मजिज्ञासा किये गुरुकुलसे समा- धर्मजिज्ञासामकृत्वा गुरुकुलान्न | वर्तन ( अपने घरकी ओर प्रत्या- गमन ) नहीं करना चाहिये । समावर्तितव्यमिति । "बुद्ध्वा | “कर्मोंका यथावत् ज्ञान प्राप्त करके उनके अनुष्ठानका आरम्भ करे” इस कर्माणि चारभेत्” इति स्मृतेश्च । | स्मृतिसे भी यही सिद्ध होता है । किस प्रकार उपदेश करता है ? सो कथमनुशास्तीत्याह— | बतलाते हैं— सत्यं वद यथाप्रमाणावगतं | सत्य बोल अर्थात् जो कहने- योग्य बात प्रमाणसे जैसी जानी गयी हो उसे उसी प्रकार कह । वक्तव्यं तद्वद । तद्वद्धर्मं चर । | इसी प्रकार धर्मका आचरण कर । 'धर्म' यह अनुष्ठान करनेयोग्य धर्म इत्यनुष्ठेयानां सामान्यवचनं | कर्मोंका सामान्यरूपसे वाचक है; क्योंकि सत्यादि विशेष धर्मोंका तो सत्यादिविशेषनिर्देशात् । स्वा- | निर्देश कर ही दिया है । स्वाध्याय CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

अनु० ११] शाङ्करभाष्यार्थ ७३


[वाम स्तम्भः / Left Column - शाङ्करभाष्यम्]

ध्यायादध्ययनान्मा प्रमादः प्रमादं मा कार्षीः । आचार्यायाचार्यर्थं प्रियमिष्टं धनमाहृत्यानीय दत्त्वा विद्यानिष्क्रयार्थम्, आचार्येण चानुज्ञातोऽनुरूपान्दारानृत्य प्रजातन्तुं प्रजासन्तानं मा व्यव- च्छेत्सीः । प्रजासन्ततेर्विच्छित्तिर्न कर्तव्या । अनुत्पद्यमानेऽपि पुत्रे पुत्रकाम्यादिकर्मणा तदुत्पत्तौ यत्नः कर्तव्य इत्यभिप्रायः । प्रजाप्रजनप्रजातित्रयनिर्देश- सामर्थ्यात् । अन्यथा प्रजनश्चे- त्येतदेकमेवावक्ष्यत् । सत्यान्न प्रमदितव्यं प्रमादो न कर्तव्यः । सत्याच्च प्रमदनम- नृतप्रसङ्गः, प्रमादशब्दसामर्थ्यात्। विस्मृत्याप्यनृतं न वक्तव्य- मित्यर्थः । अन्यथासत्यवदन- प्रतिषेध एव स्यात् । धर्मान्न


[दक्षिण स्तम्भः / Right Column - भाष्यार्थः]

अर्थात् अध्ययनसे प्रमाद न कर । आचार्यके लिये प्रिय—उनका अभीष्ट धन लाकर और विद्यादानसे उऋण होनेके लिये उन्हें देकर आचार्यके आज्ञा देनेपर अपने अनुरूप स्त्रीसे विवाह करके प्रजातन्तु—सन्तति- क्रमका छेदन न कर । अर्थात् प्रजासन्ततिका विच्छेद नहीं करना चाहिये । तात्पर्य यह है कि यदि पुत्र उत्पन्न न हो तो भी पुत्र-काम्या (पुत्रेष्टि) आदि कर्मोंद्वारा उसकी उत्पत्तिके लिये यत्न करना ही चाहिये । [नवम अनुवाकमें ] प्रजा, प्रजन और प्रजाति—तीनोंहीका निर्देश किया गया है; उसकी सामर्थ्यसे यही बात सिद्ध होती है; अन्यथा वहाँ केवल 'प्रजन' इस एक ही साधनका निर्देश किया जाता । सत्यसे प्रमाद नहीं करना चाहिये । सत्यसे प्रमादका अभिप्राय है असत्यका प्रसंग, यह प्रमादशब्द- के सामर्थ्यसे बोधित होता है। तात्पर्य यह है कि कभी भूलकर भी असत्य- भाषण नहीं करना चाहिये; यदि ऐसा तात्पर्य न होता तो, यहाँ केवल असत्यभाषणका निषेध ही किया जाता । धर्मसे प्रमाद नहीं

७४ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

७४ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १ प्रमादितव्यम् । धर्मशब्दस्यानुष्ठे- | करना चाहिये । 'धर्म' शब्द अनुष्ठेय यविषयत्वादननुष्ठानं प्रमादः स | कर्मविशेषका वाचक होनेसे उसका न कर्तव्यः । अनुष्ठातव्य एव | अनुष्ठान न करना ही प्रमाद है; धर्म इति यावत् । एवं कुशला- | सो नहीं करना चाहिये । अर्थात् दात्मरक्षार्थात्कर्मणो न प्रमदि- | धर्मका अनुष्ठान करना ही चाहिये । तव्यम् । भूतिर्विभूतिस्तस्यै भूत्यै | इसी प्रकार कुशल—आत्मरक्षामें भूत्यर्थान्मङ्गलयुक्तात्कर्मणो न | उपयोगी कर्मोंसे प्रमाद न करे । 'भूति' प्रमादितव्यम् । स्वाध्यायप्रवच- | वैभवको कहते हैं, उस वैभवके लिये नाभ्यां न प्रमादितव्यम् । स्वाध्या- | होनेवाले मङ्गलयुक्त कर्मोंसे प्रमाद योऽध्ययनं प्रवचनमध्यापनं | न करे । स्वाध्याय और प्रवचनसे ताभ्यां न प्रमादितव्यम् । ते हि | प्रमाद न करे । स्वाध्याय अध्ययन है नियमेन कर्तव्ये इत्यर्थः ॥ १ ॥ | और प्रवचन अध्यापन, उन दोनोंसे तथा देवपितृकार्याभ्यां न | प्रमाद न करे अर्थात् उनका नियम- प्रमादितव्यम् । दैवपित्र्ये कर्मणी | से आचरण करता रहे ॥ १ ॥ इसी कर्तव्ये । | प्रकार देवकार्य और पितृकार्योंसे भी | प्रमाद न करे, अर्थात् देवता और | पितृसम्बन्धी कर्म अवश्य करने | चाहिये । मातृदेवो माता देवो यस्य स | मातृदेव—माता है देव जिसका त्वं मातृदेवो भव स्याः । एवं | वह तू मातृदेव हो । इसी प्रकार पितृदेव आचार्यदेवो भव । | पितृदेव हो, आचार्यदेव हो, [ अतिथि- देवतावदुपास्या एत इत्यर्थः । | देव हो ] [ इनका अर्थ समझना यान्यपि चान्यान्यनवद्यान्यनि- | चाहिये ] । तात्पर्य यह है कि ये न्दितानि शिष्टाचारलक्षणानि | सब देवताके समान उपासना कर्माणि तानि सेवितव्यानि | करनेयोग्य हैं । इसके सिवा और कर्तव्यानि त्वया । नो न कर्त- | भी जो अनवद्य—अनिन्द्य यानी | शिष्टाचाररूप कर्म हैं तेरे लिये वे ही | सेवनीय यानी कर्त्तव्य हैं । अन्य

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri