वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

सकृदित्यादिकिम् ? देवदत्ता ॥ गोत्रं च चरणैः सह * ॥ अपत्यप्रत्ययान्तः शाखाध्येतृवाची च शब्दो जातिकार्यं लभत इत्यर्थः ॥ औपगवी । कठी । बह्वृची ॥ ब्राह्मणीत्यत्र तु शार्ङ्गरवादिपाठात् ङीनो ङीष् बाध्यते । जातेः किम् ? मुण्डा ॥ अस्त्रीविषयात्किम् ? बलाका ॥ अयोपधात्किम् ? क्षत्रिया ॥ योपधप्रतिषेधे हयगवयमुकयमनुष्यमत्स्यानामप्रतिषेधः * ॥ हयी । गवयी । मुक्यी । हलस्तद्धितस्येति यलोपः—मनुषी ॥ मत्स्यस्य ङ्याम् * ॥ मत्स्यी ॥ पाककर्णपर्णपुष्पफलमूलवालोत्तरपदाच्च ।४।१।६४ ॥ पाकाद्युत्तरपदाज्जातिवाचिनः स्त्री- विषयादपि ङीष् स्यात् ॥ ओदनपाकी । शंकुकर्णी ॥ शालपर्णी । शङ्खपुष्पी । दासीफली । दर्भमूर्ला । गोवाली । ओषधिविशेषे रूढा एते ॥ इतो मनुष्यजातेः ।४।१।६५॥ ङीष् स्यात् । दाक्षी । योपवादपि । उदमेयस्यापत्यं औदमेयी ॥ मनुष्येति किम् ? तित्तिरिः ॥ ऊङुतः ।४।१।६६॥ उकारान्तादयोपधान्मनुष्यजातिवाचिनः स्त्रियामूङ् स्यात् ॥ कुरूः 'कुरुनादिभ्यो- ण्यः' तस्य 'स्त्रियामवन्तीत्यादिना लुक् ॥ अयोपधात्किम् ? अध्वर्युः ॥ अप्राणिजातेश्चा- रज्जवादीनामुपसंख्यानम् * ॥ रज्ज्वादिपर्युदासादुवर्णान्तेभ्य एव । अलाब्वो । कर्कन्ध्वा । अनयोर्दीर्घान्तत्वेऽपि 'नोद्धातोरिति विभक्त्युदात्तत्वप्रतिषेध ऊङः फलम् ॥ प्राणिजातेस्तु कृकवाकुः ॥ रज्ज्वादेस्तु–रज्जुः । हनुः ॥ बाह्वन्तात्संज्ञायाम् ।४।१।६७ ॥ स्त्रियामूङ् स्यात् ॥ भद्रबाहूः ॥ संज्ञायां किम् ? वृत्तबाहुः ॥ पङ्गोश्च ।४।१।६८ ॥ पङ्गूः ॥ श्वशुर- स्योकाराकारलोपश्च * ॥ चादूङ् । पुंयोगलक्षणस्य ङीषोऽपवादः ॥ लिङ्गविशिष्टपरि- भाषया स्वादयः—श्वश्रूः ॥ ऊरूत्तरपदादौपम्ये ।४।१।६९ ॥ उपमानवाचिपूर्वपदमूरू- १ अपत्यप्रत्ययान्ते शाखाध्येतरि च संस्थानविशेषाभावात् व्यक्त्यन्तरे सुग्रहत्वाभावाच्च जातिकार्यं न प्राप्नोतीत्यतो जातिकार्यमतिदिशति–अपत्यप्रत्ययान्त इति ॥ २ कठीति । कठेन प्रोक्तम् अधीत इति वैशम्पायनान्तेवासित्वाज्जातस्य णिनेः 'कठचरकाल्लुक्' इति लुकि कठशब्दः कठप्रोक्तवेदाध्यायिवा- चकत्वाज्जातिकार्यं ङीषं लभते ॥ स्त्रीणामपि पतिसमानमेव वेदाध्ययनादिष्वाधिकारिकम् 'स्त्री चाविशेषात्' 'दर्शनाच्च' इति श्रौतसूत्रे कात्यायनः, 'जातिं तु बादरायणः तस्माद अपि प्रतीयेत जात्यर्थस्याविशिष्टत्वात्' इति पूर्वमीमांसायां जैमिनिः, 'काशकृत्स्निना प्रोक्तां मीमांसाम- धीते काशकृत्स्ना ब्राह्मणी' 'उपेत्याधीयतेऽस्या इति उपाध्यायी उपाध्याया' इत्युदाहरण- मुपन्यस्यन् भगवान्भाष्यकारश्च स्वीकरोत्येवेति भावः ॥ तद्रूप्यत्वेन ताच्छन्द्ये तु 'वृषली' इत्यत्रेव 'सकृ- दाख्यातनिर्याह्या' इत्यनेनैव सकलेष्टसिद्धौ 'गोत्रं च चरणैः सह' इत्यस्य वैयर्थ्यापत्तिः स्यादिति बोध्यम् ॥ किंच 'अनुपसर्जनात्' इति सूत्रे तु स्वयमपि भाष्योक्ते एवोदाहरणे 'काशकृत्स्ना आपि- शला' इति स्वीकृतवान् । अत्राधिकाराभावमिति पूर्वापरविरोधो विचार्य एवेति बोध्यम् ॥ ३ इञ उपसं- ख्यानम् * । सौतंगमी । मौनिचिती । तेन निर्वृत्तमित्यर्थे 'वुञ्छण्'-इति चातुरर्थिक इञ् ॥ ४ कुरुशब्दस्य जातिकार्यसंपत्तये ऽपत्यप्रत्ययान्तत्वं दर्शयति-कुरुनादिभ्य इत्यादिना । 'जनपदसमानशब्दात्क्षत्रियात्' इत्य- नुवृत्त्या अपत्ये ण्य इति भावः ॥ ५' ङ्याप्प्रातिपदिकात्' इति सूत्रभाष्ये "उवर्णान्तःदूङ् विधीयते । तत्रै- कादेशः । एकादेशे कृतेऽन्तादिवद्भावात्प्रातिपदिकसंज्ञा भविष्यति" इति ग्रन्थेन तु श्वशूरशब्देऽ- व्युत्पन्नत्वं ध्वन्यते ॥ ६ उपमीयते इति उपमा । कर्मण्यङ् । उपमेयम् । तद्भाव औपम्यम् । तत्रोपमेयत्व- विषयवर्तमानोत्तरपदादित्यर्थ .ऊरुत्तरपदस्योपमेयत्वं पूर्वपदस्योपमानवाचित्व एव संभवतीत्यभिप्रेत्याह- उपमानवाचीति ॥-

(पटु + ङीष्), if 'ओर्गुणः' applies, what happens? 'ओर्गुणः' applies before a taddhita! If ङीष् were a taddhita... wait, "तद्धितः" अधिकार! If the अधिकार of "तद्धितः" was placed BEFORE टाप् (i.e. if ङीप्, ङीष्, ङीन्, टाप् etc. were taddhitas), then in 'पट्वी' (पटु + ङीष्), because ङीष् is a taddhita, 'ओर्गुणः' (which applies before a taddhita!) would cause guna of उ to ओ, yielding *पटोी instead of यणादेश (पट्वी)! YES! Brilliant! "पट्वी इत्यादौ ओर्गुणः इति गुणापत्तिः"! Look at that word in line 32: Is that 'पट्वी'? Let's look at the characters: प (pa) ट (ta) ्वी (vii with subscript va and ee-kar): Wait! The letter is 'ट्वी'! Because ट with subscript व looks very much like द्ध! It is 'ट्वी'! So the word is: ‘ पट्वी ’! Let's re-verify: "टापः प्रागेतदधिकारकरणे तु ‘ पट्वी ’ इत्यादौ ‘ ओर्गुणः ’ इति गुणापत्तिरिति भावः ॥" That is

कारकप्रकरणम् । (८९) अथ कारकप्रकरणम् । प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा ।२।३।४६ ॥ नियतोपस्थितिकः प्रातिपदिकार्थः । मात्रशब्दस्य प्रत्येकं योगः । प्रातिपदिकार्थमात्रे लिङ्गमात्राद्याधिक्ये संख्या- मात्रे च प्रथमा स्यात् ॥ उच्चैः । नीचैः । कृष्णः । श्रीः । ज्ञानम् । अलिङ्गा नियतलिङ्गाश्च प्रातिपदिकार्थमात्र इत्यस्योदाहरणम् ॥ अनियतलिङ्गास्तु लिङ्गमात्राधिक्यस्य । तटः । तटी । तटम् ॥ परिमाणमात्रे, द्रोणो व्रीहिः । द्रोणरूपं यत्परिमाणं तत्परिच्छिन्नो व्रीहि- रित्यर्थः । प्रत्ययार्थे परिमाणे प्रकृत्यर्थोऽभेदेन संसर्गेण विशेषणम् । प्रत्ययार्थस्तु परिच्छेद्यपरि- च्छेदकभावेन व्रीहौ विशेषणमिति विवेकः ॥ वचनं संख्या । एकः । द्वौ । बहवः । इहोक्ता- र्थत्वाद्विभक्तेरप्राप्तौ वचनम् ॥ संबोधने च २।३।४७ ॥ इह प्रथमा स्यात् ॥ हे रामै ॥ १ यस्मिन् प्रातिपदिके उच्चारिते स्वार्थद्रव्यलिङ्गसंख्याकारकेषु पञ्चसु मध्ये यस्यार्थस्य नियमेन उपस्थितिः स प्रातिपदिकार्थ इत्यर्थः ॥ प्रयोक्तुः स्वकीयतात्पर्यविषयस्यैवोपस्थितिः । श्रोतुश्च प्रयोक्तृप्रयुक्तवाक्ये संयोगवि- प्रयोगाद्यन्यतमेन प्रयोक्तृतात्पर्यविषयस्यैवार्थस्योपस्थितिरिति । न नानार्थेष्वपि नियतोपस्थितित्वव्याघात इति 'नियतोपस्थितिक' इति । इदं चिन्त्यम् । 'हर्यादिभ्यो नानार्थेभ्यः प्रथमानापत्तेः' इति शब्दरत्नप्रभायां राघ- वेन्द्राचार्योक्तस्य तात्पर्यमन्वेषणीयम् ॥ २ 'द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसंबध्यते' इति न्यायादिति भावः॥ ३ परिमाणमात्र इति । प्रातिपदिकार्थाधिके इति शेषः ॥ अयमाशयः-यदि 'द्रोणशब्दस्य परिमाण- मपि नियतोपस्थितिकत्वात् प्रातिपदिकार्थकोटिप्रविष्टमिति ततः प्रातिपदिकार्थ एव प्रथमासिद्धौ व्यर्थमेव परिमाणग्रहणम्' इत्युच्येत, तदा विचार्य समाधेयम्-यदि प्रातिपदिकार्थ एव प्रथमा क्रियते तदा प्रत्ययार्थस्य प्रकृत्यर्थ एवान्तर्भावात् प्रकृत्यर्थस्य नामार्थत्वेन तस्य व्रीहिरूपनामार्थेऽन्वयचिकीर्षायां 'नामार्थयोरभेदे- नान्वयः' इति व्युत्पत्त्या 'द्रोणाभिन्नो व्रीहिः' इत्येव शाब्दबोधः स्यात्, नत्विष्टः 'द्रोणपरिमितो व्रीहिः' इति शाब्दबोध इति सर्वसंमतस्य 'द्रोणपरिमितो व्रीहिः' इति बोधस्योपपत्तये परिमाणग्रहणमिति कृते च परिमाणग्रहणे परिमाणे प्रथमायाः करणे परिमाणविशेषस्य द्रोणरूपस्य प्रकृत्यर्थस्य प्रथमाप्रत्ययार्थे सामान्यपरि- माणे 'सामान्यविशेषयोरभेदान्वयः' इति व्युत्पत्त्याऽभेदसंबन्धेनान्वयः । द्रोणपदोत्तरप्रथमाप्रत्य- यार्थस्य परिमाणसामान्यस्य व्रीहिरूपप्रातिपदिकार्थे परिच्छेद्यपरिच्छेदकभावेनान्वयः । व्रीहिरूपप्रकृत्यर्थस्य तदुत्तरप्रत्ययार्थस्य च प्रातिपदिकार्थत्वान्नैव कश्चिद्विशेष इति 'द्रोणाभिन्नपरिमाणपरिमितो व्रीहिः' इति सर्वसंमतशा- ब्दबोधसिद्धिः । न चास्मिन् पक्षे 'नामार्थयोरभेदान्वयः' इति व्युत्पत्तेः प्राप्तिः 'द्रोणरूपनामार्थस्य प्रत्ययार्थेऽन्वयेन नामार्थेऽन्वयाभावात्प्रथमाथर्परिमाणस्य नामार्थेऽन्वयेन नामार्थस्य नामार्थेऽन्वयाभावादिति भावः ॥ ४ वचनश- ब्दस्य संख्यावाचकत्वे एकत्वादिसंख्यायाः नियतोपस्थितिकत्वेन प्रातिपदिकार्थतावश्यंभावत्वे प्रातिपदिकार्थमात्र एव प्रथमासिद्धौ व्यर्थमेव वचनग्रहणमित्याशङ्कायामाह-इहेत्यादि ॥ अयं भावः- 'उक्तार्थानामप्रयोगः' इत्या- श्रितौ प्रथमाया अप्राप्तौ पदत्वसंपादनाय प्रथमाकरणाय वचनग्रहणम् । अनन्वितार्थकविभक्तिकरणपेक्षयाऽन्वि- तार्थकविभक्तिकरणमेव न्याय्यमिति भावः ॥ ५ 'सिद्धस्याभिमुखीभावमात्रं संबोधन विदुः । प्र'प्ता- भिमुख्यो ह्यर्थात्मा क्रियासु विनियुज्यते ॥' संबोध्यतावच्छेदकरूपेण सिद्धस्याभिमुखीकरणमेव संबोधनमिति कुमारावस्थायां 'राजन् युध्यस्व' इति न प्रयोगः ॥ मात्रग्रहणात्संबोधनाधिक्ये प्रथमा न प्राप्नोतीति सूत्रारम्भः ॥ 'हे राम मां पाहि' इत्यत्र 'अभिमुखीभवद्रामोद्देश्यकप्रवर्तनाविषयो रक्षण- मिति बोधः ॥

To achieve a faithful line-by-line transcription of the provided page of the Siddhānta-Kaumudī, every line of the text and commentary is transcribed exactly as printed:

कारके १।४।२३ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ कर्तुरीप्सिततमं कर्म १।४।४९ ॥ कर्तुः क्रियया आप्तुमिष्टतमं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् ॥ कर्तुः किम् ? माषेष्वश्वं बध्नाति । कर्मण ईप्सिता माषा नतु कर्तुः ॥ तमब्ग्रहणं किम् ? पयसौदनं भुङ्क्ते ॥ कर्मेत्यनुवृत्तौ पुनः कर्मग्रहणमा- धारनिवृत्त्यर्थम् । अन्यथा गेहं प्रविशतीत्यत्रैव स्यात् ॥ अनभिहिते २।३।१ ॥ इत्यधि- कृत्य ॥ कर्मणि द्वितीया २।३।२ ॥ अनुक्ते कर्मणि द्वितीया स्यात् ॥ हरिं भजति ।

१ 'कारके' इति 'संज्ञानिर्देशः' इति भाष्यम् । तथा च 'कारकं सद्' इत्यग्रिमसंज्ञासूत्रेषु संबध्यत इति नैकसंज्ञापत्तिः । कारकसंज्ञाप्रदेशश्च 'कारकाद्धत्तद्वतयोः' इत्यादि ॥ 'यावद् ब्रूयाद् '

: there is a small vertical stroke, like 'क' or 'त्'? Wait, look at line 10: ह, र्य, भि, न्नै, का, श्र, य, then: There is a "क" with something on top, then "प्रीत्यनुकूल"! Wait, why would there be a "क" before प्रीति? In Nyaya/Vyakarana: कर्मप्रत्यय (आत्मनेपद in सेव्यते): "हर्यभिन्नैकाश्रय-क-प्रीति..."? Yes! "हर्यभिन्नैकाश्रयका या प्रीतिः, तदनुकूलः चैत्राभिन्नैकाश्रयको व्यापारः"! "हर्यभिन्नैकाश्रयिका प्रीतिः" or "हर्यभिन्नैकाश्रयका प्रीतिः"! Look at line 10: "हर्यभिन्नैकाश्रय क प्रीत्यनुकूल..." Wait, what is on top of that क? It's a repha? No, it's "हर्यभिन्नैकाश्रय-" then a letter, wait, let's look very closely: Is it "हर्यभिन्नैकाश्रयप्रीत्यनुकूल"? Wait, count the letters: 1: ह 2: र्य 3: भि 4: न्नै 5: का 6: श्र 7: य 8: ? (looks like 'क' with a small repha or hook: 'र्क'? No, 'क' with a stroke:

( ९२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

५० ॥ ईप्सिततमवत्क्रियया युक्तमनीप्सितमपि कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् ॥ ग्रामं गच्छन् तृणं स्पृशति । ओदनं भुञ्जानो विषं भुङ्क्ते ॥ अकथितं च । १।४।५१ ॥ अपादाना- दिविशेषैरविवक्षितं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् ॥ दुह्याच्पच्दण्ड्रुधिप्रच्छिचिब्रूशासुजिमथ्मुषाम् । कर्मयुक् स्यादकथितं तथा स्यान्नीहृकृष्वहाम् ॥ दुहादीनां द्वादशानां तथा नीप्रभृतीनां चतुर्णां कर्मणा यद्युज्यते तदेवाकथितं कर्मेति परिगणनं कर्तव्यमित्यर्थः ॥ गां दोग्धि पयः । बलिं याचते वसुधाम् । अविनीतं विनयं याचते । तण्डुलानोदनं पचति । गर्गान् शतं दण्डयति । व्रजमवरुणद्धि गाम् । माणवकं पन्थानं पृच्छति । वृक्षमवचिनोति फलानि । माणवकं धर्मं ब्रूते शास्ति वा । शतं जयति देव

कारकप्रकरणम् । ( ९३ ) कालो भावो गन्तव्योऽध्वा च कर्मसंज्ञक इति वाच्यम् * ॥ कुरून् स्वपिति । मासमास्ते । गोदोहमास्ते । क्रोशमास्ते ॥ गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स णौ । १।४।५२ ॥ गत्याद्यर्थानां शब्दकर्मणामकर्मकाणां चाणौ यः कर्ता स णौ कर्म स्यात् ॥ शत्रूनगमयत्स्वर्गं वेदार्थं स्वानवेदयत् । आशयच्चामृतं देवान्वेदमध्यापयद्विधिम् ॥ १ ॥ आसयत्सलिले पृथ्वीं यः स मे श्रीहरिर्गतिः ॥ गत्यादि किम् ? पाचयत्योदनं देवदत्तेन ॥ अण्यन्तानां किम् ? गमयति देवदत्तो यज्ञदत्तम् , तमपरः प्रयुङ्क्ते गमयति देवदत्तेन यज्ञदत्तं विष्णुमित्रः ॥ नीवह्योर्न * ॥ नाययति १ कुरून्स्वपितीति । अयं भावः-व्याप्त्यनुकूलस्वापानुकूलव्यापारः स्वपधातोरर्थ इति प्रकृतधात्वर्थप्रयो-

वाहयति वा भारं भृत्येन ॥ नियन्तृकर्तृकस्य वहेरनिषेधः * ॥ वाहयति रथं वाहान् सूतः ॥ आदिखाद्योर्न *॥ आदयति खादयति वान्नं वटुनो ॥ भक्षेरहिंसार्थस्य न *॥ भक्षयत्यन्नं वटुना । अहिंसार्थस्य किम् ? भक्षयति बलीवर्द्दान् सस्यम् ॥ जल्पतिप्रभृतीना- मुपसंख्यानम् * ॥ जल्पयति भाषयति वा धर्मं पुत्रं देवदत्तः ॥ दृशेश्च * ॥ दर्शयति हरिं भक्तान् । सूत्रे ज्ञानसामान्यार्थानामेव ग्रहणम्, न तु तद्विशेषार्थानामित्यनेन ज्ञाप्यते । तेन स्मरतिजिघ्रतीत्यादीनां न–स्मारयति घ्रापयति वा देवदत्तेन ॥ शब्दायतेर्न * ॥ शब्दाययति देवदत्तेन । धात्वर्थसंगृहीतकर्मत्वेनाकर्मकत्वात्प्राप्तिः ॥ येषां देशकालादिभिन्नं कर्म न संभवति तेऽत्राकर्मकाः । न त्वविवक्षितकर्मणोऽपि । तेन मासमासयति देवदत्तमित्यादौ

कारकप्रकरणम् । (९५) हृक्रोरण्यौ यः कर्ता स णौ वा कर्म स्यात् ॥ हारयति कारयति वा भृत्यं भृत्येन वा कटम् ॥ अभिवादिदृशोरात्मनेपदे वेति वाच्यम् * ॥ अभिवादयते दर्शयते देवं भक्तं भक्तेन वा ॥ अधिशीङ्स्थासां कर्म । १।४।४६ ॥ अधिपूर्वाणामेषामाधारः कर्म स्यात् ॥ अधि- शेते अधितिष्ठति अध्यास्ते वा वैकुण्ठं हरिः ॥ अभिनिविशश्च । १ । ४ । ४७ ॥ अभिनीत्ये- तत्संघातपूर्वस्य विशतेराधारः कर्म स्यात् ॥ अभिनिविशते सन्मार्गम् ॥ परिक्रयणे संप्रदानमिति सूत्रादिह मण्डूकप्लुत्याऽन्यतरस्यां ग्रहणमनुवर्त्य व्यवस्थितविभाषाश्रयणात्क्वचिन्न । पापेऽभिनि- वेशः ॥ उपान्वध्याङ्वसः । १।४।४८ ॥ उपादिपूर्वस्य वसतेराधारः कर्म स्यात् । उपवसति अनुवसति अधिवसति आवसति वा वैकुण्ठं हरिः ॥ अभुक्त्यर्थस्य न * ॥ वने उपवसति। उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिषु ॥ द्वितीयाऽऽम्रेडितान्तेषु ततोऽन्यत्रापि दृश्यते * उभयतः कृष्णं गोपाः सर्वतः कृष्णम् । धिक् कृष्णभक्तम्। उपर्युपरि लोकं हरिः । अध्यधि लोकम्। अधोऽधो लोकम्॥ अभितःपरितःसमयानिकषाहाप्रतियोगेऽपि * ॥ अभितः कृष्णम् । परितः कृष्णम्। ग्रामं समया। निकषा लङ्काम् । हा कृष्णभक्तम् । तस्य शोच्यतेत्यर्थः । बुभुक्षितं न प्रति- भाति किंचित् ॥ अन्तरान्तरेण युक्ते ।२।३।४ ॥ आभ्यां योगे द्वितीया स्यात् । अन्तरा त्वां मां हरिः । अन्तरेण हरिं न सुखम् । कर्मप्रवचनीयाः । १।४।८३ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ अनुर्ल- क्षणे । १।४।८४ ॥ लक्षणे द्योत्येऽनुरुक्तसंज्ञः स्यात् । गत्युपसर्गसंज्ञापवादः ॥ कर्मप्रवचनी- ययुक्ते द्वितीया । २।३।८॥ एतेन योगे द्वितीया स्यात् । जपमनु प्रावर्षत् । हेतुभूतजपोपल- १ भृत्यनिष्ठकटहरणानुकूलव्यापारानुकूलो देवदत्तनिष्ठो व्यापार इति बोधः ॥ २ हरिनिष्ठो वैकुण्ठ- कर्मकाधिशयनानुकूलो व्यापार इति बोधः ॥ ३ ‘सत्त्वे निविशते ।’ इति भाष्यप्रयोगे द्वितीयाया अदर्शनेन ‘अभिपूर्वनिपूर्वविश=अभिनिविश्’ इत्यङ्गीकारफलितमर्थमाह-संघातेत्यादि ॥ ४ यदि तु ‘देवत्रातो गलो ग्राहः’ इति व्यवस्थितविभाषाः परिगणिताः इति विभाव्यते, तदा ‘एष्वर्थेष्व- भिनिविष्टानाम्’ इति भाष्ये प्रयोगाद् ‘अभिनिविश्’ इत्यविकृतानुपूर्व्या एव ग्रहणविवक्षणेन न ‘पापेऽभिनिवेशः’ इत्यत्र कर्मत्वापत्तिरिति बोध्यम् ॥ ५ ‘अश्यर्थस्य न’ इत्येतद्वार्तिकम् ‘मशकार्थो धूमः’ इतीव ‘भोजननिवृत्त्यर्थस्य न’ इति फलितार्थकमर्थतो वदति-अभुक्त्यर्थस्येति ॥ हरिदिन- मुपोषित इत्यादौ तु ‘कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे’ इति द्वितीया ॥ ६ कारकविभक्तिद्वितीयाप्रकरणमुपन्यस्य उपपदविभक्तिद्वितीयाप्रकरणमुपन्यस्यति-उभसर्वतसोरिति । उभसर्वयोस्तसाविति विग्रहः ॥ उभशब्द- सर्वशब्दप्रकृतिकतसन्तयोगे इत्यर्थः । नित्यशब्दस्य प्रायःशब्दपर्यायत्वं ध्वनयन्नेवात्र नैव कृतोऽयमिति बोध्यम् ॥ ७ धिग् मूर्खेत्यत्र तु गच्छेत्यादिक्रियान्वये प्रथमैव । अनध्याहारे तु द्वितीयैव ॥ ८ ‘उपर्युपरि बुद्धीनां चरन्तीश्वरबुद्धयः’ इत्यस्य तु ‘उपरि बुद्धीनां श्रेष्ठबुद्धीनाम् उपरि ईश्वरबुद्धयश्चरन्ति’ इत्येवार्थः । तेनाम्रेडितत्वाभावेन नैव द्वितीयापत्तिरिति बोध्यम् ॥ ९ ‘विभाषा कृञि’ इति यावत् ॥ १० लक्ष्यते ज्ञायतेऽनेनेति लक्षणम् । ज्ञानजनकज्ञानविषयत्वं हि लक्षणत्वमिति वृष्टिः करणभूतजपज्ञापिकेति दृष्ट्या ज्ञानेन रहस्यकारितजपज्ञानं जायते इति हेतुभूतजप उपलक्षितो येनेति । ‘वाहिताग्न्यादिषु’ इति निष्ठान्तस्य परप्रयोगः सूत्रे लक्षणशब्दोऽर्शआद्यजन्तो लक्ष्यपर इति लक्ष्याज्जपाद् द्वितीया इति भावः। प्राञ्चस्तु जपज्ञानेन वर्षणज्ञानं जायत इति जपो लक्षणम् वृष्टिलक्ष्यम् इति वदन्ति ॥

in L10: 'त्वाभावान्न' has 'न्न'. In L15: it has 'त्वा' then 'न्न' or 'त्'? Wait, look at 'अनुपसर्गत्वात्' vs 'अनुपसर्गत्वान्न': Ah, look at L15: "अनुपसर्गत्वात् न षः" - wait, there is no space, it is "अनुपसर्गत्वान्न षः"! Wait, look at L18: "अनुपसर्गत्वान्न षः ।" Yes, both L15 and L18 have "अनुपसर्गत्वान्न षः"!

Wait, look at L15: "सु षित्तं किं तवात्र ।" Wait, is it "सु षित्तं" or "सुषिक्तं"? Wait! Look at the letter in L15: "सु षित्तं" or "सु षितं" or "सुषिक्तं"? Wait, root is षिच् -> क्तः -> सिक्तम्. With षत्व -> षिक्तम्! Look at L15: "सु" then space, then "षित्तं" or "षिक्तं"? Look at the conjunct: it has a loop with a top curve -> 'क्त'! It is 'षिक्तं'! Wait, look at the top: 'ि' on 'ष', then 'क्तं'! Yes, "सु षिक्तं किं तवात्र" or "सुषिक्तं

तु अपिशब्दबलेन गम्यमानस्य विन्दोरवयवावयविभावसंबन्धे । इयमेव ह्यपिशब्दस्य पदार्थद्यो- तकता नाम । द्वितीया तु नेह प्रवर्तते, 'सर्पिषो बिन्दुना योगो न त्वपिना' इत्युक्तत्वात् ॥ अपि स्तुयाद्विष्णुम् । संभावनं शक्त्युत्कर्षमाविष्कर्तुमत्युक्तिः ॥ अपि स्तुहि । अन्ववसर्गः कामचा- रानुज्ञा ॥ धिग्देवदत्तमपि स्तुयाद् वृषलम् । गर्हा ॥ अपि सिञ्च । अपि स्तुहि । समुच्चये ॥ कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे । २ । ३ । ५ ॥ इह द्वितीया स्यात् । मासं कल्याणी । मास- मधीते । मासं गुडधानाः । क्रोशं कुटिला नदी । क्रोशमधीते । क्रोशं गिरिः ॥ अत्यन्तसंयोगे किम् ? मासस्य द्विरधीते । क्रोशस्यैकदेशे पर्वतः ॥ स्वतन्त्रः कर्ता । १ । ४ । ५४ ॥ क्रियायां स्वातन्त्र्येण विवक्षितोऽर्थः कर्ता स्यात् ॥ साधकतमं करणम् । १ । ४ । ४२ ॥ क्रियासिद्धौ प्रकृष्टोपकारकं करणसंज्ञं स्यात् । तमब्- ग्रहणं किम् । गङ्गायां घोषः ॥ कर्त्तृकरणयोस्तृतीया । २ । ३ । १८ ॥ अनभिहिते कर्तरि करणे च तृतीया स्यात् । रामेण बाणेन हतो वाली ॥ प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम् * ॥ प्रकृत्या चारुः । प्रायेण याज्ञिकः । गोत्रेण गार्ग्यः । समेनैति । विषमेणैति । द्विद्रोणेन धान्यं क्रीणा- ति । सुखेन दुःखेन वा यातीत्यादि ॥ दिवः कर्म च । १ । ४ । ४३ ॥ दिवः साध- कतमं कारकं कर्मसंज्ञं स्याच्चात्करणसंज्ञम् । अक्षैरक्षान्वा दीव्यति ॥ अपवर्गे तृतीया । २ । ३ । ६ ॥ अपवर्गः फलप्राप्तिस्तस्यां द्योत्यायां कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे तृतीया स्यात् । अह्ना क्रोशेन वाऽनुवाकोऽधीतः ॥ अपवर्गे किम् ? मासमधीतो नायातः ॥ सहयुक्तेऽप्रधाने । २ । ३ । १९ ॥ सहार्थेन युक्ते अप्रधाने तृतीया स्यात् ॥ १ बिन्दुगमकतैव ॥ २ अप्रयुज्यमानबिन्दुरूपपदार्थद्योतकतैत्यर्थः ॥ ३ अत्यन्तसंयोगो व्याप्तिरूपो निर- न्तरसंबन्धः । स च द्रव्यगुणक्रियाभिरिवाभावेनापि तेन मासमध्ययनाभाव इति मासं नाधीते इत्यादिसिद्धिः ॥ ४ अधिकृतकारकपदं क्रियापरमपीति प्रागुक्तमेवेत्याह-क्रियायामिति ॥ ५ स्थाली पचति काष्ठानि पचन्ति इत्यादिसिद्ध्यर्थमाह-विवक्षित इति ॥ 'स्थाल्या पच्यत इत्येषा विवक्षा दृश्यते यतः' इति भर्तृक्तेरिति भावः ॥ ६ तमब्ग्रहणं किमिति । कारकाधिकारात्करणल्युडन्तकरणेतिमहासंज्ञया च साधकत्वे लब्धे साधकपदमेव- साधकतमार्थे भविष्यतीति प्रश्नः ॥ ७ गङ्गायामिति । तुल्यन्यायेन अधिकरणमित्यधिकरणल्युडन्त- महासंज्ञयैव सिद्धे आधारग्रहणसामर्थ्यात्सर्वविषयव्याप्त्या य आधारः सोऽधिकरणमित्यर्थः स्यात् । एवं च तिलेषु तैलमित्यादावेव सप्तमी स्यान्नतु गंगायामित्यादिगौणाधारे ॥ अतस्तमग्रहणेन 'अस्मिन् कारकाधिकारे शब्दसामर्थ्यगम्यस्तरतमयोगो न भवति' इति ज्ञाप्यते । तथा च 'गंगायां गावः' इत्यादावप्यधिकरणे सप्तमी निर्बाधैवेति भाष्ये स्पष्टम् ॥ ८ रामकर्तृकबाणकरणप्राणवियोगाश्रयो वालीति बोधः ॥ ९ 'वृद्धो यूना' इत्यादिनिर्देशात् 'सहयुक्ते' इत्यस्य 'सहार्थे गम्ये' इत्येवार्थः । तदेवाह-सहार्थेन युक्ते इति ॥ तत्फलमाह-एवमित्यादि ॥ 'युक्तग्रहणं शब्दविशेषानादरेणार्थयोगे भवेदित्यर्थम्' इति वदतो नागेशस्य 'अन्तरान्तरेण युक्ते' इत्यत्रार्थयोगे द्वितीयापत्तिः कथं नेति पारिभाव्यमेव ॥ साहित्यं च स्वसमभिव्याहृतक्रियादिसमानकालिकसमानक्रियादिमत्त्वम् क्वचित्समानदेशसमानक्रियादिमत्त्वम् । क्वचित् विद्यमानतामात्रमेवं साहित्यम् ॥ अत एव माषवापोत्तरं तत्रैव क्षेत्रे तिलवापे 'माषैः सह तिलान् वपति' इत्यत्र 'सहैव दशभिः पुत्रैर्भारं वहति गर्दभी' इत्यत्र च तृतीयासिद्धिः ॥ ७

( ९८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

पुत्रेण सहागतः पिता । एवं साकंसार्धंसमंयोगेऽपि । विनापि तद्योगं तृतीया । 'वृद्धो यूने- त्यादिनिर्देशात् ॥ येनाङ्गविकारः ॥२।३।२०॥ येनाङ्गेन विकृतेनाङ्गिनो विकारो लक्ष्यते तत- स्तृतीया स्यात् ॥ अक्ष्णा काणः । अक्षिसंबन्धिकाणत्वविशिष्ट इत्यर्थः ॥ अङ्गविकारः किम् ? अक्षि काणमस्य ॥ इत्थंभूतलक्षणे ॥२।३।२१॥ कंचित्प्रकारं प्राप्तस्य लक्षणे तृतीया स्यात् ॥ जटाभिस्तापसः । जटाज्ञाप्यतापसत्वविशिष्ट इत्यर्थः ॥ संज्ञोऽन्यतरस्यां कर्मणि ॥२।३।२२॥ संपूूर्वस्य जानातेः कर्मणि तृतीया वा स्यात् ॥ पित्रा : पितरं वा संजानीते ॥ हेतौ ॥२।३।२३॥ हेत्वर्थे तृतीया स्यात् ॥ द्रव्यादिसाधारणं निर्व्यापारसाधारणं च हेतु- त्वम् । करणत्वं तु क्रियामात्रविषयं व्यापारनियतं च । दण्डेन घटः । पुण्येन दृष्टो हरिः ॥ फलमपीह हेतुः । अध्ययनेन वसति ॥ गम्यमानापि क्रिया कारकविभक्तौ प्रयोजिका ॥ अलं श्रमेण । श्रमेण साध्यं नास्तीत्यर्थः । इह साधनक्रियां प्रति श्रमः करणम् । शतेन शतेन वत्सान्पाययति पयः । शतेन परिच्छेद्येत्यर्थः ॥ अशिष्टव्यवहारे दाणः प्रयोगे चतुर्थ्यर्थे तृतीया* ॥ दास्या संयच्छते कामुकः । धर्मे तु-भार्यायै संयच्छति ॥ कर्मणा यमभिप्रैति स संप्रदानम् ॥१।४।३२॥ दानस्य कर्मणा यमभिप्रैति स संप्रदानसंज्ञः स्यात् ॥ चतुर्थी संप्रदाने ॥२।३।१३ ॥ विप्राय गां ददाति ॥ अनभिहित इत्येव । दानीयो विप्रः ॥ क्रिययायमभिप्रैति सोऽपि संप्रदानम् * ॥ पत्ये शेते ॥ कर्मणः करणसंज्ञा संप्रदानस्य च कर्मसंज्ञा * ॥ पशुना रुद्रं यजते । पशुं रुद्राय ददा-

१ अङ्गानि सन्त्यस्मिन्नित्यङ्गशब्दोऽर्शआद्यजन्त इत्यभिप्रेत्याह-अङ्गिन इति ॥ इत्थंभूतलक्षणे इत्यतो लक्षणपदसंबन्धेनाह-लक्ष्यत इति ॥ २ विकृताक्षिज्ञाप्यकाणत्वविशिष्ट इत्यर्थ इति भावः ॥ 'येनाङ्ग- विकारः' इति सूत्रं तु 'आचार्याः सूत्राणि कृत्वा न निवर्तयन्ति' 'नासूया कर्तव्या यत्रानुगम आचार्येण क्रियते' इति भाष्यदर्शितरीत्यैवैव कृतम् 'अक्ष्णा काणः' इत्यादोनाम् 'इत्थंभूतलक्षणे च' इत्य- नेनापि सिद्धत्वादिति सारम् ॥ ३ इदम्शब्दाज्जातस्य थमुप्रत्ययस्य प्रकारार्थत्वाद् इत्थंभूतशब्दस्य प्रकारंप्राप्तार्थ- कस्य लक्षणशब्देन षष्ठीतत्पुरुष इत्यभिप्रेत्याह-कंचित्प्रकारमिति ॥ जन्मसिद्धेऽपरिहार्ये विकारे 'येनाङ्ग- विकारः' इति, कृतिसाध्ये परिहार्ये च 'इत्थंभूतलक्षणे' इति भेदस्तु न विचारसह इति तत्त्वम् ॥ इत्थं भूतस्य यत्र लक्षणवाचकात्पृथगेवोपस्थितिः, न तु तद्विशेषणबहुव्रीहिसमासघटकत्वं लक्षणवाचकस्य तत्रैव तृतीया यथा 'कमण्डलुना छात्रमद्राक्षीत्' इति 'कमण्डलुपाणि छात्रमद्राक्षीत्' इति च ॥ अत्र बहुव्रीहौ कमण्ड- लुशब्दात्तृतीया नेति प्राचां मतम् । नागेशस्तु कमण्डलुपाणिशब्दादित्यभिप्रेति परं तु 'यत्सकृदपि तदपि' इत्यनुसारेणैव 'तदेव' इत्यत्रापि सामान्ये नपुंसकमिति नावगच्छतीति चित्रम् ॥ ४ 'हेतुर्ना कारणं बीजम्' इत्यत्र पर्यायतयोक्तयोरपि हेतुकरणयोर्विशेषं प्रतिपादयति-द्रव्यादीति । आदिना गुणक्रिये । दण्डस्य घटरूपद्रव्यजनकत्वेन पुण्यस्य व्यापारशून्यत्वेन न करणत्वं किंतु हेतुत्वमेवेति भावः ॥ ५ न तु श्रूयमा- णैवेत्याग्रहः ॥ ६ 'दाणश्च सा चेत्' इत्यनेनेदं ज्ञाप्यते । 'सा चेद्' इत्यनेन काचित्कत्वं बोधयता 'अशिष्टव्यवहारे' इति ज्ञापितम् ॥ ७ संप्रदानसंज्ञाया अन्वर्थत्वेन लब्धमाह-दानस्येति ॥ ८ विप्रसंप्रदानकं विप्रोद्देश्यकं वा गोकर्मकं दानमिति बोधः ॥ ९ सूत्रे कर्मपदं यौगिकमेवेत्याह-क्रिय- येति ॥ १० पत्युद्देश्यकं पतिसंप्रदानकं वा शयनमिति बोधः ॥ ११ इदं छन्दोविषयम् ॥

top! Yes, हरिर्भक्तमभिलष्यति! Wait, why does it say हरिर्भक्तमभिलष्यति? Because in "हरिर्भक्तमभिलष्यति", Hari is the kartā, bhakti/bhakta is karma. If अभिलष् were रुच्यर्थ, then Hari (who is प्रीयमाण) would get संप्रदानत्व! Wait, the text says: "इत्यत्र संप्रदानसंज्ञापत्तिरिति" - so whoever is प्रीयमाण (Hari) would get sampradana! Yes, exactly: हरिर्भक्तमभिलष्यति!

Line 26: निधायाह-अनन्यकर्तृक इति ॥ विषयतया प्रीत्याश्रयाभिन्नकर्तृक इत्यर्थः ॥ नागेशस्तु 'अन्यकर्तृकः' इति

Line 27: पाठं कल्पयित्वा 'अभिलष्यतिकर्तृपेक्षया यदन्यद् अभिलषतिकर्म तत्कर्तृक इत्यर्थः' इत्याह ॥ हरिनिष्ठेति ॥ Wait, अभिलष्यतिकर्तृपेक्षया or अभिलषतिकर्तृपेक्षया? Let's look: अभिलष्यतिकर्तृपेक्षया - wait, अभिलष्यतिकर्तृपेक्षया or अभिलषति? Letters: अ भि ल ष्य ति क `र्त्त

यहाँ पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः (line-by-line) रूपान्तरण प्रस्तुत है:

( १०० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्ता ।१।४।४० ॥ आभ्यां परस्य शृणोतेर्योगे पूर्वस्य प्रवर्तना- रूपव्यापारस्य कर्ता संप्रदानं स्यात् ॥ विप्राय गां प्रतिशृणोति आशृणोति वा । विप्रेण मह्यं देहीति प्रवर्तितः प्रतिजानाति इत्यर्थः ॥ अनुप्रतिगृणश्च ।१।४।४१ ॥ आभ्यां गृणातेः कारकं पूर्वव्यापारस्य कर्तृभूतमुक्तसंज्ञं स्यात् । होत्रेऽनुगृणाति । प्रतिगृणाति । होता प्रथमं शंसति तमध्वर्युः प्रोत्साहयतीत्यर्थः ॥ परिक्रयणे संप्रदानमन्यतरस्याम् ।१।४।४४ ॥ नियतकालं भृत्या स्वीकरणं परिक्रयणम् तस्मिन् साधकतमं कारकं संप्रदानसंज्ञं वा स्यात् ॥ शतेन शताय वा परिक्रीतः ॥ तादर्थ्ये चतुर्थी वाच्या * ॥ मुक्तये हरिं भजति क्लृपि संपद्यमाने च * ॥ भक्तिर्ज्ञानाय कल्पते संपद्यते जायते इत्यादि ॥ उत्पातेन ज्ञापिते च * ॥ वाताय कपिला विद्युत् ॥ हितयोगे च * ॥ ब्राह्मणाय हितम् ॥ क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः ।२।३।१४ ॥ क्रियार्था क्रिया उपपदं यस्य तस्य स्थानिनोऽप्रयुज्यमानस्य तुमुनः कर्मणि चतुर्थी स्यात् ॥ फलेभ्यो याति । फलान्याहर्तुं यातीत्यर्थः ॥ नमस्कुर्मो नृसिंहाय । नृसिंहमनुकूलयितुमित्यर्थः ॥ एवं स्वयंभुवे नमस्कृत्येत्यादावपि ॥ तुमर्थाच्च भाववचनात् ।२।३।१५ ॥ भाववचनाश्चेति सूत्रेण यो विहितस्तदन्ताच्चतुर्थी स्यात् ॥ यागाय याति । यष्टुं यातीत्यर्थः ॥ नमः स्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच्च ।२।३।१६ ॥ एभिर्योगे

१ द्विवचननिर्देशेपि 'देवदत्तयज्ञदत्तौ भोज्येताम्' इति भोजनाकर्मत्वस्य प्रत्येकमान्वयवदत्रापि प्रत्येकमनुप- सर्गयोग इत्यभिप्रेत्योदाहरति-प्रतिशृणोतीति ॥ २ सूत्रे भ्यासो लुक्रमभिप्रेत्योदाहरति-अनुगृणातीति॥ ३ तादर्थ्यशब्देनोपकार्योपकारकभाव एव गृह्यत इति उपकारकत्वं च परम्परयापि गृह्यते इति चाभिप्रेत्यो- दाहरति-मुक्तय इति । ब्राह्मणाय पायसम् इति चास्यैवोदाहरणम् इति भावः ॥ वस्तुतस्तु तादर्थ्येन प्रकृति- विकृतिभाव एव गृह्यते इति मुक्तये हरिं भजति ब्राह्मणाय पायसम् इत्यादौ तु ‘क्रियया यमभिप्रैति’ इत्य- नेनैव संप्रदानतेति बोध्यम् ४ 'क्लृपि' इति लुप्तषष्ठ्यन्तम् संपद्यमानो विकारः । तेन विकारवाचकाच्चतुर्थी । कल्प्यमाने इत्येव वक्तव्ये 'संपद्यमान' ग्रहणसामर्थ्यात् क्लृपिषदेन तदर्थग्रहणमित्युदाहरति-कल्पते संपद्यत इत्यादि ॥ ५ 'वाताय कपिला विद्युदातपायातिलोहिनी । पीता वर्षाय विज्ञेया दुर्भिक्षाय सिता भवेत् ।' इति भाष्योक्तश्लोकः ॥ ६ हितमस्ति इति स्वरूपसत्तान्वाख्यानेपि चतुर्थ्यर्थमिदं वार्तिकम् । तेन बलिमुखरक्षित- योगेपि ॥ ७ क्रियार्था उपपदं यस्य इति विग्रहेण 'सप्तम्यन्तं क्रियार्थपदं यत्र श्रूयते' इत्यर्थावगमात् । 'तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्' इत्याध्येयम् । एवं च 'क्रियायां क्रियार्थायाम्' इत्येतत्संबन्धसूत्रैर्विहि- तास्तुमुनादयः प्रत्यया गृह्यन्ते । स्थानिपदं चाप्रयुज्यमानार्थकमित्यभिप्रायेणाह-अप्रयुज्यमानस्येति । तुमुन इति । तुमुनादेरित्यर्थः ॥ ८ आहर्तुमिति । आहारिष्यतीत्यस्य आहारक इत्यस्य चोपलक्षणम् ॥ ९ ‘नम- स्कराेति देवान्’ इत्यत्रेव 'उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बलीयसी' इति द्वितीयाया एव बलीयस्त्वे 'नमस्कुर्मो नृसिंहाय' इति चतुर्थ्यनुपपन्नेत्याशङ्कायाः समाधानमाह-नृसिंहमनुकूलयितुमिति ॥ एवं च नात्र चतुर्थ्युपपदविभक्तिः किंतु कारकविभक्तिरेवेति 'विप्रतिषेधे परं कार्यम्' इति चतुर्थ्येव भवतीति भावः ॥ १० 'अव्ययकृतो भावे' इत्युक्तत्वात्तुमुनो भाव एव विधानाद् भावस्यैव तुमर्थत्वात्तद् व्यर्थमेव भाववचन- ग्रहणं स्वघटितसूत्रविशेषपरमेवेत्याह-इति सूत्रेणेति ॥ अव्ययेभ्यो विहिताया विभक्तेर्लुकापहारनित्यत्वे- नाव्ययभिन्ना एव भावार्थकाः प्रत्यया ग्राह्या इति बोध्यम् ॥

चतुर्थी स्यात् ॥ हरये नमः ॥ उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बलीयसी ॥ नमस्करोति देवान् ॥ प्रजाभ्यः स्वस्ति । अग्नये स्वाहा । पितृभ्यः स्वधा ॥ अलमिति पर्याप्त्यर्थग्रहणम् । तेन दैत्येभ्यो हरिरलं प्रभुः समर्थः शक्त इत्यादि ॥ प्रभ्वादियोगे षष्ठ्यपि साधुः । तस्मै प्रभवति ‘स एषां ग्रामणीरिति निर्देशात् । तेन ‘प्रभुर्बुभूषुर्भूवनत्रयस्येति सिद्धम् ॥ वषडिन्द्राय ॥ चकारः पुनर्विधानार्थः । तेनाशीर्विवक्षायां परामपि ‘चतुर्थी चाशिषीति’ षष्ठीं बाधित्वा चतुर्थ्येव भवति। स्वस्ति गोभ्यो भूयात् ॥मन्यकर्मण्यनादरे विभाषाऽप्राणिषु ।२।३।१७॥ प्राणिवर्जे मन्यतेः कर्मणि चतुर्थी वा स्यात्तिरस्कारे॥ न त्वां तृणं मन्ये तृणाय वा ॥ श्यना निर्देशात्तानादिकयोगे न-न त्वां तृणं मन्वे ॥ अप्राणिष्वित्यपनीय, नौकाकान्नशुकशृगालवर्जिष्विति वाच्यम् * ॥ तेन ‘न त्वां नावमन्नं वा मन्ये’ इत्यत्राप्राणित्वेऽपि चतुर्थी न । न त्वां शुने मन्ये इत्यत्र प्राणित्वेऽपि भवत्येव ॥ गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुर्थ्यो चेष्टायामनध्वनि ।२।३।१२ ॥ अध्वभिन्ने गत्यर्थानां कर्मणि एते स्तश्चेष्टायाम् । ग्रामं ग्रामाय वा गच्छति ॥ चेष्टायां किम् ? मनसा हरिं व्रजति ॥ अनध्वनीति किम् ? पन्थानं गच्छति ॥ गन्त्राधिष्ठितेऽध्वन्येवायं निषेधः । यदा तूत्पथात्पन्था एवाक्रमितुमिष्यते तदा चतुर्थी भवत्येव । उत्पथेन पथे गच्छति ॥ ध्रुवमपायेऽपादानम् १।४।२४ ॥ अपायो विश्लेषस्तस्मिन्साध्ये ध्रुवमवधिभूतं कारक- मपादानं स्यात् ॥ अपादाने पञ्चमी ।२।३।२८ ॥ ग्रामादायाति । धावतोऽश्वात्पतति ॥ कारकं किम् ? वृक्षस्य पर्णं पतति ॥ वा जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपसंख्यानम् * ॥ १ स्वसमभिव्याहृतपदविशेषनिमित्तका विभक्तिरुपपदविभक्तिः । कारकाधिकारीयसंज्ञाविशेषरूपस्वार्थनि- मित्तका कारकविभक्तिः । तथा च कारकस्य स्वार्थत्वात्तन्निमित्तकविभक्तेरन्तरङ्गत्वम्, स्वसमभिव्याहृतपदान्तर योगनिमित्तकत्वादुपपदविभक्तेर्बहिरङ्गत्वम् एवं चान्तरङ्गपरिभाषाफलितत्वेऽपि पृथगुपन्यासः प्रपञ्चार्थः ‘अभ्यर्हितं च’ इत्यनेनैव सिद्धौ ‘वर्णानामानुपूर्व्येण’ ‘भ्रातुश्च ज्यायसः’ इत्यनयोरिवेति न वाचनिकत्वकल्पने गौरवमिति बोध्यम् ॥ २ ‘स्वस्तिर्भवतु मे नित्यम्’ इति भविष्योत्तरे प्रयोगादनव्ययमपि स्वस्तिशब्दः ॥ ३ श्यन्निर्देशो न श्यन्विशिष्टोपादानार्थः किंतु तानादिकव्युत्पत्त्यर्थ एव । तेन दैवादिकादेव श्यन्सत्त्वे प्रत्यया- न्तरसत्त्वे वा चतुर्थी भवत्येवेति ‘तृणाय मत्वा रघुनन्दनो न’ इति भट्टिप्रयोगोपपत्तिरिति बोध्यम् ॥ ४ अपायः संयोगनाशको व्यापार इति संयोगनाशौ स्वरूपसत्ताविव बुद्धिकल्पितावपि गृह्येते इति ‘माथुराः पाटलिपुत्रेभ्य आढ्यतराः’ इति बुद्धिकल्पितमाथुरपाटलिपुत्रसंयोगनाशमेवाश्रित्य भाष्यकृत्तोक्तं पञ्चमीसाधनं संगच्छते । असतोपि बुद्धौ कल्पनं भवत्येवेति शशशृङ्गादिशब्दानां प्रातिपदिकत्वसिद्धिः स्थाल्यादीनां कर्तृत्व- सिद्धिश्चेति बोध्यम् ॥ ५ ध्रुवस्य निश्चलपर्यायत्वे ‘त्रस्तादश्वात्पतितः’ ‘सार्थाद्गच्छतो हीनः’ इत्यादावश्वसार्था- दीनां निश्चलत्वाभावेनापादानसंज्ञानुपपत्तिमाशङ्क्य ‘न वाध्रौव्यस्याविवक्षितत्वात्’ इति समाधानं कृतवान् वार्ति- ककारः । तत्र ध्रुवत्वमविवक्षितमिति ध्रुवाध्रुवयोरुभयोरपि संयोगाश्रयत्वेन विवक्षितयोर्बौद्धसंयोगनाशावधित्व- मात्रविवक्षयाऽपादानत्वसिद्धिरित्यभिप्रायेण व्याचष्टे-ध्रुवमवधिभूतमिति । अवधिभूतत्वेनैव विवक्षितं चलम् अचलं वापादानसंज्ञमित्यर्थः ॥ ६ निश्चलं विभागावधिं दर्शयति-ग्रामादिति ॥ चलस्याप्यवधि- त्वमात्रविवक्षाफलं दर्शयितुं विशिनष्टि-धावत इति ॥ धावनकर्त्रश्वापादानकं पतनमिति बोधः ॥ ७ वृक्षस्येति । पर्णपतनावधित्वस्य वृक्षे सत्त्वेऽपि यदा ‘वृक्षावधिकं पर्णकर्तृकं पतनम्’ इति बोधे वृक्षस्य पत- नक्रियायामन्वयित्वेन कारकत्वं तदाऽपादानसंज्ञायां ‘वृक्षात्’ इति पञ्चमी भवत्येव ॥ यदा तु ‘वृक्षसंबन्धिपर्ण- कर्तृकं पतनम्’ इति बोधे वृक्षस्य पर्ण एव संबन्धित्वेनान्वयः तदा वृक्षस्य क्रियान्वयित्वाभावात्कारकत्वाभावेपि पञ्चमी मा भूदिति ‘कारकम्’ इत्युपात्तम् ॥ ८ ‘दुःखोऽधर्मो नानेन कृत्यमस्ति’ इति बुद्ध्या संप्राप्य निवर्तते इत्येव बौद्धविभागासिद्धापादानसंज्ञानुवादकं वार्तिकमाह-जुगुप्सेति ॥ पापापादानकं जुगुप्सनं विरमणम् वेति बोधः ॥

पापाज्जुगुप्सते विरमति । धर्मात्प्रमाद्यति ॥ भीत्रार्थानां भयहेतुः । १।४।२५ ॥ भयार्थानां त्राणार्थानां च प्रयोगे भयहेतुरपादानं स्यात् ॥ चोराद् बिभेति । चोरात्त्रायते ॥ भयहेतुः किम् ? अरण्ये बिभेति त्रायते वा ॥ पराजेरसोढः । १।४।२६ ॥ पराजेः प्रयोगेऽ- सह्योऽर्थोऽपादानं स्यात् ॥ अध्ययनात्पराजयते । ग्लायतीत्यर्थः ॥ असोढः किम् ?ः शत्रूनप- राजयते । अभिभवतीत्यर्थः ॥ वारणार्थानामीप्सितः । १।४।२७ ॥ प्रवृत्तिविघातो वारणम् । वारणार्थानां धातूनां प्रयोगे ईप्सितोऽर्थोऽपादानं स्यात् ॥ यवेभ्यो गां वारयति ॥ ईप्सितः किम् ? यवेभ्यो गां वारयति क्षेत्रे ॥ अन्तर्धौ येनादर्शनमिच्छति । १।४।२८ ॥ व्यवधाने सति यत्कर्तृकस्यात्मनो दर्शनस्याभावमिच्छति तदपादानं स्यात् ॥ मातुर्निलीयते कृष्णः ॥ अन्तर्धौ किम् ? चौरान्न दिदृक्षते ॥ इच्छतिग्रहणं किम् ? अदर्शनेच्छायां सत्यां सत्यपि दर्शने यथा स्यात् ॥ आख्यातोपयोगे । १।४।२९ ॥ नियमपूर्वकविद्यास्वीकारे वक्ता प्राक्संज्ञः स्यात् ॥ उपाध्यायादधीते ॥ उपयोगे किम् ? नटस्य गाथां शृणोति ॥ जनिकर्तुः प्रकृतिः । १।४।३० ॥ जायमानस्य हेतुरपादानं स्यात् ॥ ब्रह्मणः प्रजाः प्रजायन्ते ॥ भुवः प्रभवः । १।४।३१ ॥ भवनं भूः । भूकर्तुः प्रभवस्तथा ॥ हिमवतो गङ्गा १ भीत्राशब्दौ संपदादित्वाद्वन्तात्क्विबन्तौ भयत्राणार्थौ । ततो बहुव्रीहिल्लब्धमर्थमाह-भयार्थानामिति । २ अरण्यं न भयहेतुः किं तु तत्स्था व्याघ्रादय एवेति भावः ॥ ३ परापूर्वकजयतेर्निवृत्त्यङ्गासाध्यतापर्याया- सह्यतासाधकग्लानौ न्यूनीकरणानुकूलाभिभवे च शक्तिः । तत्राद्ये ग्लानेः कर्तृनिष्ठत्वादकर्मकत्वम् । तत्रैवार्धे यत्रासाध्यतासाधिका ग्लानिस्तत्रापादानसंज्ञा । अत एव भाष्यकृता 'दुःखमध्ययनम् दुर्धरं च' इति बुद्ध्या संप्राप्य निवर्तते' इत्येवं ग्लानिसाध्यनिवृत्तिमादायैवापादानसंज्ञां संसाध्यैतत्सूत्रं प्रत्याख्यायि ॥ एवं चासोढशब्दस्यासाध्यपर्यायता ध्वनिता ॥ द्वितीये तु सकर्मकत्वम्, तस्यात्र न ग्रहणम् । 'विपराभ्यां जेः' इत्यत्र तूभयोरेव ग्रहणमिति लक्ष्यानुसारिव्याख्यानमेवात्र शरणमिति बोध्यम् ॥ निवृत्तिजनके न्यूनीभवनप- र्यायासह्यताविवक्षायामपादानत्वमध्ययनात्पराजयते इत्यादौ निवर्तनाजनकन्यूनीकरणपर्यायसह्यताविवक्षायां शत्रू- न्पराजयते इत्यादौ ॥ अध्ययनात्पराजयत इत्यत्राध्ययनपदमध्ययनजन्यदुःखपरम्, शत्रुपदमपि शत्रुजन्य- दुःखपरमेव । तत्र यदीयदुःखेऽसह्यत्वविवक्षा तदपादानम् । यदीयदुःखेऽसह्यताविवक्षा न तन्नापा- दानमिति सारम् ॥ ४ क्षेत्रस्य नेप्सितत्वम्, किंतु क्षेत्रस्थानां यवानामेवेति भावः ॥ ५ अन्तर्धौ इति 'यस्य च भावेन' इति सप्तमी । येनेति कर्तरि तृतीया सौत्री । दर्शनकर्मणोऽन्यस्यानुपादानाद् 'आत्मनः' इत्यस्य कर्मत्वं प्रत्यासत्त्या लभ्यते इति सकलमभिप्रेत्याह-यत्कर्तृकस्यात्मनो दर्शनाभा- वम् इति ॥ ६ 'यद्यहं चोरानपश्येयम्, तर्हि चोरा अपि मां पश्येयुः' इति हेतोश्चोरकर्तृकस्यात्मकर्मक- दर्शनस्याभावेच्छयैव चोरान्न दिदृक्षतीत्यत्र प्राप्ता चोरशब्दस्यापादानसंज्ञा अन्तर्ध्यभावान्नेति भावः ॥ ७ 'येन' इत्यस्याभावेऽदर्शनेच्छोरेवापादानसंज्ञा स्यादिति बोध्यम् ॥ ८ नटगाथाश्रवणं न नियमपूर्वक- मिति भावः । नटच्छात्रस्य तु नटगाथाश्रवणेऽप्युपयोग एवेति बोध्यम् ॥ ९ प्रकृतिशब्देनोपादानकारणमेव गृह्यते । 'पुत्रात् प्रमोदो जायते' इत्यत्र तु पुत्रसौशील्यादिज्ञानपरमेव पुत्रपदमिति बोध्यम् ॥ 'आदित्याज्जायते वृष्टिः' इत्यत्रापि विलक्षणधर्मपरतैवादित्यपदस्येति बोध्यम् ॥ मूर्तमेवोपादानमिति तु नाग्रहः ॥ 'जनि' इत्यत्र षष्ठ्याः सौत्रो लुक् ॥ १० प्रभवः प्रथमप्रकाशस्थानम् ॥ इमानि सर्वाणि अपादानसंज्ञासूत्राणि बौद्ध- विभागसिद्धापादानसंज्ञानुवादकानि ॥

प्रभवति । तत्र प्रकाशत इत्यर्थः ॥ ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च * ॥ प्रासादात्प्रेक्षते । आसनात्प्रेक्षते । प्रासादमारुह्य आसने उपविश्य प्रेक्षत इत्यर्थः । श्वशुराज्जिह्वेति । श्वशुरं वीक्ष्येत्यर्थः ॥ गम्यमानापि क्रिया कारकविभक्तीनां निमित्तम् । कस्मात्त्वम् नद्याः ॥ यतश्चा- ध्वकालनिर्माणं तत्र पञ्चमी * ॥ तद्युक्तादध्वनः प्रथमासप्तम्यौ * ॥ कालात्स- प्तमी च वक्तव्या * ॥ वनाद्ग्रामो योजनं योजने वा । कार्त्तिक्या आग्रहायणी मासे । अन्यारादितरर्तेदिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते । २।३।२९ ॥ एतैर्योगे पञ्चमी स्यात् । अन्य इत्यर्थग्रहणम् । इतरग्रहणं प्रपञ्चार्थम् । अन्यो भिन्न इतरो वा कृष्णात् । आराद्वनात् । ऋते कृष्णात् । पूर्वो ग्रामात् ॥ दिशि दृष्टः शब्दो दिक्शब्दः । तेन संप्रति देशकालवृत्तिना योगेऽपि भवति । चैत्रात्पूर्वः फाल्गुनः ॥ अवयववाचियोगे तु न । ‘तस्य परमाम्रेडितमिति निर्देशात् । पूर्वं कायस्य ॥ अञ्चूत्तरपदस्य तु दिक्शब्दत्वेऽपि षष्ठ्यतसर्थेति षष्ठीं बाधितुं पृथग्ग्रहणम् । प्राक् प्रत्यग्वा ग्रामात् । आच्, दक्षिणा ग्रामात् । आहि, दक्षिणाहि ग्रामात् । अपादाने पञ्चमीति सूत्रे ‘कार्त्तिक्याः प्रभृतीति भाष्यप्रयोगात् प्रभृत्यर्थयोगे पञ्चमी—भवात्प्र- भृति आरभ्य वा सेव्यो हरिः ॥ अपपरीबहिरिति समासविधानाज्ज्ञापकाद्बहिर्योगे पञ्चमी–ग्रामा- द्वहिः ॥ अपपरी वर्जने । १।४।८८ ॥ एतौ वर्जने कर्मप्रवचनीयौ स्तः ॥ आङ् मर्यादा- वचने । १।४।८९ ॥ आङ् मर्यादायामुक्तसंज्ञः स्यात् । वचनग्रहणादभिविधावपि ॥ पञ्चम्यपाङ्परिभिः । २।३।१० ॥ एतैः कर्मप्रवचनीयैर्योंगे पञ्चमी स्यात् । । अप हरेः

१ प्रासादात् प्रेक्षणं तेजोरूपं चक्षुरिन्द्रियम् अपक्रामति । ततो विषयेण संयोगात् विषयप्रत्यक्षमिति अपादा- नसंज्ञामूलिकैव पञ्चमी सिद्धा ॥ २ श्वशुरं वीक्ष्य ‘श्वशुरो मां मादर्शीत्’ इति बुद्ध्या निवर्तते इति बौद्धमपादान- त्वमेव ॥ ३ ‘कस्माद्’ इति प्रश्ने ‘आगतः’ इत्युत्तरे च ‘आगतः’ इत्यध्याहारेणैवापादानत्वमस्त्येवेति बोध्यम् ॥ ४ ‘योजनम्’ इत्यत्र ‘वर्तते’ इत्यध्याहारेण प्रथमा सिद्धा ॥ ५ योजने मासे इत्यत्र ‘गते’ इत्यध्या- हारेण ‘यस्य च भावेन’ इति सप्तमी सिद्धा ॥ ६ अन्य इत्यर्थग्रहणमिति । यदीत्यादिः ॥ इतरेति ‘तर्हि’ इत्यादिः । ‘स्यात्’ इति शेषः ॥ परं तु नैतद्युज्यते ‘स्वं रूपम्’ इत्यस्य बाधापत्तेः । ‘क्रुधद्रुहेर्ष्यासूया- र्थानाम्’ इत्याद्यर्थपदवैयर्थ्यापत्तेः । तस्मादत्र स्वरूपस्यैव ग्रहणम् । अत एव ‘घटः पटो न’ इत्यादौ न पञ्चमी ॥ घटाद्भिन्न इत्यत्र पञ्चमी तु ‘घटाद् भेदः’ इत्यत्रेव भिद्धात्वर्थविभागमादायापादानत्वेनैव सिद्धेति बोध्यम् । ७ दृष्टः सर्वजनप्रसिद्ध्या रूढः । तेन ककुप्काष्ठैन्द्रीप्रभृतयो न गृह्यन्ते ॥ ८ यथा संप्रति दिग्वाचकत्वा- भावेपि देशकालवृत्तियोगे भवति तथा ‘पूर्वापराधरोत्तरम्’ इति शास्त्रनिर्देशादवयववाचियोगेपि स्याद्, अत आह-अवयवेति ॥ अवयविवाचकान्नेति ज्ञापितार्थः ॥ अत एव ‘पूर्वे नाभेः कायस्य ‘इति प्रत्युदाहरणे ‘नाभेः’ इत्यत्र पञ्चमी वक्ष्यते तत्र नाभेरवयवित्वाभावादेव पञ्चमीति बोध्यम् ॥ ९ पृथग्ग्रहणमिति । ‘वदन्ति तन्न समीचीनम्, तत्र प्रत्ययग्रहणेन श्रूयमाणप्रत्यय एव तत्प्रवृत्तेरङ्गीकारेणाश्रूयमाणप्रत्यये तत्प्रवृत्तेरनङ्गीकारस्य तत्र भाष्ये ध्वनितत्वात्’ इति शेषः ॥ १० प्रभृत्यर्थेति । ‘मेरुपृष्ठादारभ्य ध्रुवपर्यन्तम्’ ‘अवीचिमारभ्य मेरुपृष्ठपर्यन्तम्’ इति योगसूत्रभाष्यप्रयोगाद् ‘आरभ्य’ इत्येतद्योगे द्वितीयापञ्चम्यौ साधू इति बोध्यम् ॥ ११ वचनग्रहणादिति । ‘मर्यादायाम्’ इत्येव वाच्ये ‘मर्यादावचने’ इति गुरुभूतन्यासेन ‘मर्यादाया वचनं कथनं यस्मिन्नर्थसंघाते’ इति विग्रहेण तादृग् अर्थसंघातः ‘मर्यादाभिविध्योः’ इत्यत्रोक्त एव गृह्यत इत्यभिप्रे- त्याह-अभिविधावपीति ॥

( १०४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- परि हरेः संसारः । परिरत्र वर्जने । लक्षणादौ तु-हरिं परि ॥ १ आ मुक्तेः संसारः । २ आ सक- लाद्ब्रह्म ॥ प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः । १।४।९२ ॥ एतयोरर्थयोः प्रतिरुक्तसंज्ञः स्यात् ॥ प्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मात् ।२।३।११ ॥ अत्र कर्मप्रवचनीयैर्योगे पञ्चमी स्यात् । प्रद्युम्नः कृष्णात्प्रति । तिलेभ्यः प्रतियच्छति माषान् ॥ अकर्तॄणे पञ्चमी ।२।३। २४ ॥ ४ कर्तृवर्जितं यदृणं हेतुभूतं ततः पञ्चमी स्यात् ॥ शताद्बद्धः ॥ अकर्तरि किम् ? शतेन॑६ बन्धितः ॥ विभाषा गुणेऽस्त्रियाम् ।२।३।२५ ॥ गुणे७ हेतावस्त्रीलिङ्गे पञ्चमी वा स्यात् ॥ जाड्याज्जाड्येन वा बद्धः ॥ गुणे किम् ? धनेन कुलम् ॥ अस्त्रियां किम् ? बुद्ध्या मुक्तः ॥ विभाषेति योगविभागादगुणे स्त्रियां च क्वचित् । धूमादग्निमान् । नास्ति घटोऽनुपलब्धेः ॥ पृथग्वि नानानाभिस्तृतीयाऽन्यतरस्याम् ॥ २।३।३२ ॥ एभिर्योगे तृतीया स्यात्पञ्चमी- द्वितीये च ॥ अन्यतरस्यांग्रहणं समुच्चयार्थम् । पञ्चमीद्वितीये अनुवर्तेते१० ॥ पृथग् रामेण रामात् रामं वा । एवं विना नाना ॥ करणे च स्तोकाल्पकृच्छ्रकतिपयस्यासत्त्ववचनस्य ।२।३।३३ ॥ ११एभ्योऽद्रव्यवचनेभ्यः करणे तृतीयापञ्चम्यौ स्तः ॥ स्तोकेन स्तोकाद्वा मुक्तः । द्रव्ये तु-स्तोकेन विषेण हतः ॥ दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च । २ । ३ । ३५ ॥ एभ्यो द्वितीया स्याच्चात्१२पञ्चमीतृतीये ॥ प्रतिपदिकार्थमात्रे विधिरयम् । ग्रामस्य दूरं दूरात् दूरेण १ आ मुक्तेरिति । तेन विनारूपायां मर्यादायामत्राङ् । अर्थात् मुक्तितः प्रागेव संसारः मुक्तिदशायां संसाराभाव इति भावः ॥ २ आ सकलादिति । तेन सहरूपायाम् अभिविधावत्राङ् । ब्रह्मणः सकले सत्ता, न क्वाप्यभाव इति भावः ॥ ३ तत्कार्यकर्ता प्रतिनिधिः । यथा कृष्णोचितकार्यकर्ता प्रद्युम्नः कृष्णप्रति- निधिः ॥ गृहीतवस्तुसममूल्यवस्तुप्रत्यर्पणं प्रतिदानम् ॥ ४ कर्तृवर्जितमिति । कर्तृसंज्ञावर्जितमित्यर्थः ॥ हेतुतृतीयायां प्राप्तायां पञ्चमी विधीयते ॥ ५ शतहेतुकबन्धनार्श्रय इति बोधः ॥ ६ शतेन बन्धित इत्यत्र प्रयोज्यकर्तोत्तमर्णः । शतं तु बन्धनकर्तुरुत्तमर्णप्रयोजकत्वादद्धेतुसंज्ञासमन्वितकर्तृसंज्ञाविशिष्टमिति कर्तृ- संज्ञावर्जितत्वाभावान्नैव पञ्चमीति शतप्रयोज्यधनिकर्तृकबन्धनार्होऽधमर्ण इति बोध्यम् ॥ ७ 'सत्त्वे निवि- शतेऽपैति पृथग्जातिषु दृश्यते । आधेयश्चाक्रियाजश्च सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुणः ॥' इति लक्षित एव गुणो गृह्यते इति केचित् ॥ अन्ये तु पराश्रितत्व

कारकप्रकरणम् । (१०५) वा । अन्तिकम् अन्तिकात् अन्तिकेन वा ॥ असत्त्ववचनस्येत्यनुवृत्तेर्नेह-दूरः पन्थाः ॥ षष्ठी शेषे ॥ २।३।५० ॥ कारकप्रातिपदिकार्थव्यतिरिक्तः स्वस्वामिभावादिसंबन्धः शेष- स्तत्र षष्ठी स्यात् । राज्ञः पुरुषः । कर्मादीनामपि संबन्धमात्रविवक्षायां षष्ठ्येव । सतां गतम् ॥ सर्पिषो^६ जानीते । मातुः स्मरति । ^७ एधो दकस्योपस्कुरुते । भजे शम्भोश्चरणयोः फलानां तृप्तः ॥ षष्ठी हेतुप्रयोगे ॥ २।३।२६ ॥ हेतुशब्दप्रयोगे हेतौ द्योत्ये षष्ठी स्यात् ॥ अन्नस्य हेतोर्वसति ॥ सर्वनाम्नस्तृतीया च ॥ २।३।२७ ॥ सर्वनाम्नो हेतुशब्दस्य च प्रयोगे हेतौ द्योत्ये तृतीया स्यात् षष्ठी च ॥ केन हेतुना वसति । कस्य हेतोः ॥ निमित्तपर्या- यप्रयोगे सर्वासां प्रायदर्शनम् * ॥ किंनिमित्तं वसति । केन निमित्तेन । कस्मै निमित्ता- येत्यादि । एवं किं कारणम् को हेतुः किं प्रयोजनमित्यादि । प्रायग्रहणादसर्वनाम्नः १ शेषश्चोक्तादन्य एव भवतीति प्रागुक्तादनभिहिताधिकारपठितकर्मादितत्तत्कारकविशेषात् प्राति- पदिकार्थाच्च व्यतिरिक्तः शाब्दबोधे संसर्गमर्यादया भासमानः संसर्गपरपर्यायः स्वस्वामिभावादिः संबन्धः सर्वैरङ्गीक्रियते इत्यत आह-कारकेत्यादि ॥ 'प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा' इत्यादि प्रथमाप्रकरणोत्तरम् 'अनभिहिताधिकारेऽपि द्वितीयादिविभक्तिरिव 'स्वौजसमौट्' सूत्रक्रमेण कुतो न विहितवान् इति चिन्त्यम् ॥ २ तत्रेति । तस्य संबन्धत्वेनैव विवक्षायां विशेषणत्वेनैव विवक्षितत्वात् षष्ठी नतु तस्य विशेष्यत्वादिविवक्षायाम्, विशेष्यत्वेन विवक्षितादिति यावत् । तदेवोक्तं हरिणा-'द्विष्ठोऽ- प्यसौ परार्थत्वाद् गुणेषु व्यतिरिच्यते । तत्राभिधीयमानश्च प्रधानेऽप्युपयुज्यते ॥' इति ॥ अस्यार्थः-असौ संबन्धः द्विष्ठोऽपि विशेष्यविशेषणोभयनिष्ठोपि परार्थत्वाद् विशेषणार्थत्वात् गुणेषु विशेष- णतया विवक्षितेषु व्यतिरिच्यते प्रादुर्भूतो भवति । तत्र विशेषणे अभिधीयमानः षष्ठ्यादिना शब्देन कथ्यमानः प्रधाने विशेष्यतया विवक्षितेऽपि उपयुज्यते उपयोगं करोतीति ॥ ३ राज्ञः पुरुष इति । स्वस्वामिभावसंबन्धेन राजन्निष्ठविशेषणतानिरूपितविशेष्यताश्रयः पुरुषः इति बोधः ॥ 'राज्ञः पुरुषः' इत्यत्र 'राजा विशेषणम्, पुरुषो विशेष्यः' इति भाष्यात् ॥ 'स्वस्वामिभावसंबन्धेन पुरुषनिष्ठविशे- षणतानिरूपितविशेष्यताश्रयो राजा' इति बोधविवक्षायां तु 'पुरुषस्य राजा' इति भवत्येव ॥ ४ 'कर्मादि- भ्यो येऽन्येऽर्थाः स शेषः' इति समाधानस्य बाधकम् 'यद्येवं शेषो न प्रकल्पते । न हि कर्मादिभ्यो- ऽन्येऽर्थाः सन्ति । इह तावत् 'राज्ञः पुरुषः' इति राजा कर्ता पुरुषः संप्रदानम् । तथा यदेतत् स्वं नाम चतुर्भिरैतत्प्रकारैर्भवति-क्रयणात्पहरणाद्याच्ञायाः विनिमया

प्रथमाद्वितीये न स्तः । ज्ञानेन निमित्तेन हरिः सेव्यः । ज्ञानाय निमित्तायेत्यादि ॥ षष्ठयतसर्थप्रत्ययेन ।२।३।३० ॥ एतद्योगे षष्ठी स्यात् । दिक्शब्देति पञ्चम्या अपवादः । ग्रामस्य दक्षिणतः पुरः पुरस्तात् उपरि उपरिष्टात् ॥ एनपा द्वितीया ॥ २।३।३१ ॥ एनबन्तेन योगे द्वितीया स्यात् ॥ एनपेति योगविभागात्षष्ठ्यपि । दक्षिणेन ग्रामं ग्रामस्य वा । एवमुत्तरेण ॥ दूरान्तिकार्थैः षष्ठ्यन्यतरस्याम् ॥ २।३।३४ ॥ एतैर्योगे षष्ठी स्यात्पञ्चमी च ॥ दूरं निकटं ग्रामस्य ग्रामाद्वा ॥ ज्ञोऽविदर्थस्य करणे ॥ २।३।५१ ॥ जानातेरज्ञानार्थस्य करणे शेषत्वेन विवक्षिते षष्ठी स्यात् ॥ सर्पिषो ज्ञानम् ॥ अधीगर्थदयेशां कर्मणि ॥ २।३।५२ ॥ एषां कर्मणि शेषे षष्ठी स्यात् ॥ मातुः स्मरणम् । सर्पिषो दयनम् । ईशनं वा ॥ कृञः प्रत